Skip to main content

Full text of "Disputationes ad morborum historiam et curationem facientes / quas collegit, edidit et recensuit Albertus Hallerus."

See other formats 


** 


^n*  ,   £   ■> 


>*f 


;*i 


^  J  o/m  (cunvfovcts  £ 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2012  with  funding  from 

LYRASIS  Members  and  Sloan  Foundation 


http://archive.org/details/dispadm05unse 


disputation.es 
AD  MORBORUM 

HISTORIAM  ET  CURATIONEM 

F  A  C  I  E  N  T  E  S. 
Q_VAS  COLLEGIT,  E  D I D I  T  ET  REC  E  N  SV IT 

ALBERTUS    HALLERUS. 


j-{ 


T  0  M  U  S      Q  U  I  N  T 

u  s. 

AD    FEBRES, 

^PP^-  *■   .  -  . 

*> 

L  A  U  S  A  N  N  Jg% 

Sumptibus  Marci-Michael.  B  o us que t  &  Socior. 


M  D  C  C  L  V  I  I  I, 


.<T.  ,.j» T  ( UF  M 


4*i£ 


19226 


!  LI3RARY 

\  found»d  1815 


^.-. 


>L  OF  M 


EOjg 


X« 


% 


y 


«4 

■       • 


f  •,  c,     ,  r  CV 


DISPUTATIONUM 

A    D 

H    I   S   T    O    R    I    A   M 

E     T 

CURATIONEM    MORBORUM 

P  E  R  T  I  N  E  N  T  I  U  M. 
P  A  R  S    jg  U  A  R  T  A 

AD    FEBRES. 

JBSgSB  I  .      '    SS=S 

C  L  I. 

GEORG.    ERN.    STAHL 

D    E 

TERTIANA     FEBRIS 

GENIUM   UNIVERSUM    MANIFESTANTE 

R.    GOTTFRID.    MEYER. 

Halse  170«, 

Difcut.  Mdko~Pra$,  Tem,  V.  A 


DE  Socrate  commemoraut  lriflori<e  ,  cvm  aliquando  quidam  ,  plrilofophiant 
vefle  fqttalida  vel  metiri ,  vel  mentiri ,  certe  pr<e  fe  ferre  ,  aggreffus  , 
eo  lacero  &  negle&o  habitu  Socratem  acceffiffet ,  &  quid  huic  de  fe  vide- 
redttr ,  qxufiviffet ,  refpondiffe  :  Aoxe7<;  uot  %psia.v  ty^av  t,u<ZTHs  kcuvx. 
Sono  quidem  ambiguo ,  /ew/w  vero  ,  khivS  ,  circumjiantibtts  &  facile  appa- 
rente ,  £«?  p/d«/a  approbato.  Semper  in  hoc  fubje&o  eadem  luditur  fcena. 
Sicut  enim  ,  obfervante  dudum  Seneca  ,  tam  facra  res  e{\  philofophia  ,  ut  fi 
qnid  ei  fit  fimile  ,  etiam  mendacio  placeat ;  ita  nhnio  vtdgatius  efl  ,  lacinits 
potius  numerofarnm  f  &  vix  miferis  futurh  invicem  inue&endarum  opinio- 
mim ,  multiplicis  £j?  copiofe  fiieuti<t  fpeciem  ,  ignorantibm  &  incautis  ojlen- 
tare  ,  quam  fimplicis  folida  veritatis  inconfutikm  togam  ample&i.  At  vero , 
quibus  oculns  efl  limpidus ,  facile  vident ,  quid  centonem  &  l^drtov  interfit  } 
tanto  magis  aittem  inteJligunt ,  dijferentiam  inter  jcatvev ,  ««/  vo^-  ^'^° 
;/ow  injitria  allegari  &  moueri  hac  poffe  ,  in  expcndeuda  theoria  medica  Fe- 
brium.  Cui  enim  ,  nifi  omnium  in  medicina  ignaro  ,  ignotum  effe  potefl , 
quanta  ,  ^  dimidio  prope  feculo ,  opinionum ,  imo  fubinde  phantafarum ,  »##/- 
*/V«io  £«?  varietas ,  /'//  Jlholas  medicas  inundavevit  ,  quarwn  nufquam  du<£  , 
nedtim  plttres ,  fi',nul  flare  ,  adeoque  certijjhne  non  plus  una  illarum  ,  re;vt 
Wfc  PQ///V ;  /?  ;/Wo  m*e*"  o/w/w  /7/<w  una  ,  ^?  wo/z  /'0//7tf  nulla ,  iWfl  /7/. 
£>/;>«  v.ero ,  c«f»  plerique  ejufinodi  dijjidentittm  opinionum  fabri ,  theori<£  fu* 
qualicunque  tandem ,  praxin  etiam  fuperfiruere  atque  aptare  gefljant  ;  falfo 
mttem  funclamento  ,  non  pojjit ,  nifi  ruinofa  domus  fuperfrui ;  quid  mirttm , 
ft  ab  his  circiter  temporibus  qtterela  etiam  increbttit ,  de  novorum  morborum 
hinc  inde  vehiti  nova  apparitione,  tanqnam  alia  Paudor<£  pyxis  temerataeffet. 
Sicut  autem  non  fola  veftis  &  exterum  habitm  ,  fed  viic  ,  mens  &  intel- 
le&us  inprimis ,  philofophum  decet ,  imo  facit  i  ita  in  Jcientiis  etiam  ,  non 
/Opinionum  atque  traditionum  apparatus ,  fed  verm  illaru.m  inte/le&us  &  ttjus 
aimprimis  ,  do&ttm  faciunt ,  &  ftuz  artis  peritum.  Hoc  ttt  de  aliis  quibufl- 
libet  fcientiis  valet  ,  ita  etiam  de  peculiari  illo  ,  quod  modo  allegavimus , 
febrium  uegotio  ,  nempe  Theoria  illarum  Medica.  Nou  placet  de  illis  opininio- 
bus  prolixiorem  effe ,  qiu  nullam  veriflmilitudinem  habere  videutjtr  ,  ej>  cttm 
circumflantiis  ajfettus  p-<xcipuis ,  nedum  omnibtts ,  minime  coufpirant.  Dicam^ 
de  illa  ftnteniia  ,  qu<e  a  Campanella  generaltjfime ,  ab  Helmontio  ,  in  Thefi 
pariter  gencralijjhne ;  nec  aliter  d  Sydenhamio  traUata  fett  pntitts  nttde  pro- 
du&a  fuit }  hypothefi  atttem  nulla  condigne  fuffulta  aut  explanata :  ab  Hel- 
montio  etiam  aliena  explicatione  ,  de  excandefcentia ,  indignatione ,  imo  fu- 
yore  Arch<ei ,  mcommodijfime  depi&a.  Hanc  cum  D.  D.  Pr<cfis  a  pluribm 
retro  annis ,  non  fo/um  ajferere ,  fed  ita  ctio.m  expl.rrw.re  cordi  habtterit ,  ut 
ex  intimii  yerx  (ccovomia  animalis ,  Jpecialijj;me  vero  hitmaux ,   &  vera  a- 

A    2  W'S 


4  S    T    A    H    L ; 

viujji  a&ionum  mechanico  ■  organicarum  ,  demonjiravsrit ,  qitod  febris  ,  hoh 
folum  a  pnjleriori ,  ab  eventn ,  (non  tamen  per  hrdire&um  ,  &  plane  per 
accidens  ,  )  falutariter  cedere  pojjit ,  £«?  interdum  bona  fortuna  hoc  faciat : 
fed  potim  a  priori ,  ad  talem  materiam ,  tales  hnmorum  commotiones ,  qnam 
maxime  utiles ,  imo  aliquando  necejfarid  (  £=?  hoc  in  aliquibus  cafibus  abfo- 
lute  )  exijiant ;  fibi  etiam  reliila  ,  &  fibi  conjiantes ,  fucceffum  fervent ,  tali 
materiei  exqnifitijfime  proportionatum  &  ficpe  etiam ,  abfolute  ita  ,  £=?  nou 
etliter ,  necejfarium.  Secundaritts  etiam  ,  ^  interdum  etiam  nuddi  magis  con- 
fequentiA  ,  circumjlantias  adfcifcat ,  primariis  mechanica  quadam  ratione  ( in 
tali  machina )  coh&rentes ,  &c.  Hanc  maximi  momenti  veritatem ,  cum 
variis  fchematibm ,  repetitis  vicibm ,  propterea  maxime  in  publicum  produ- 
ocerit ,  ut  fub  variis  prdtfigurandi  methodis ,  quod  fub  una  fimplici  omnibus 
difpalefcere ,  primo  forfan  intnitu  minm  potuijfet ,  tanta  pr&monjirandi  va- 
rietate ,  melius  &  copiofius  eniteret  ,•  fa&um  hinc  apparet  ,  ut  hinc  inde  res 
ipfa  quidem  affenfum  inveniret  }  modits  autem  rei ,  dedu&io  inquam  ab  ipfo 
adoruata  ,  quocunque  fenfu  vocem  accipere  velis ,  non  agnofceretur.  Vla- 
cuit  itaque  mihi ,  utpote  hanc  etiam  ipfim  univerfam  fententiam  pro  meo 
captu  fatis  certam  nonfolum  ,  fed  evidentem  etiam ,  habenti ,  illam  iterum  , 
fub  exemplo  Tertianse  Febris,  confpiciendam  exhibere ,  &  quomodo  in  hac 
ctiam  febre  liquidijfime  dilucefcat ,  ojlendere.  Puto  vero  tanto  melim  hoc 
jieri  poffe ,  cum  Tertiana  verum  exquifitum  fpecimen  fit  totim  apparatus  mo- 
iunm  febrilium  ,  ita  ,  nt  illi  in  hac ,  etiam  in  craffum  magis  fenfum  incur- 
rant.  Neque  hoc  folum  ,  fed  etiam  ,  fimplex  &  legitima  tertiana  ,  mate- 
riam  tam  manifejlam  fere  habeat ,  ut  ejm  indoles  geuuina  non  folum  faciliue 
agnofci ,  fed  etiam  proportio  ejus  ad  fubfequentes  motus ,  tanto  promptius 
comparari ,  imo  demonjlrari  valeat.  Cum  vero  luc  Theoria ,  vere  Medica 
fit ,  nempe  qnid  Pra&ico  iu  tali  conjiitutione  agendum  veniat ,  velut  in- 
tento  digito  monjlret ,  £<?  revera  ,  juxta  ufitatam  fchola  medics.  Phrafin , 
indicet  *  tanto  dignior  fuerit ,  qua  thematis  lnauguralis  loco  ventiletur ,  ^ff 
publicum  fpecimen  tam  TbeorU  quam  praxeos  Medkdt  rationalis,  pr&beat. 
Produco  itaque  hoe  thema ,  de  tertiana  ,  febris  gcnium  univerfum  ma- 
nifeftante ,  folidam  demonftrationem.  Faxit  Deus  ter  optimm  maximus  f 
autor  ,  quin  ipje  fons  veritatis ,  a  quo  non  eji ,  quicquid  verum  non  ejl ,  ut 
veritatem  in  hac  etiam  ,  certe  non  contemnenda  re  ,  tam  re&e  affequamur , 
quam  luculenter  exequamur ,  ut  quicquid  ipfi  contrarium  ^?  invifum ,  nem- 
pe  non  verum  ejl ,  in  hac  etiam  materia  difcutiatur  ,  ad  fiios  proprios 
funtes  retro  agatur  ,     ^?  a  turbando  limpido  veritatit  ne&are ,   avertatur* 


C  A  P  U  T 


DE    TERTIANA    FEBRIS.  ? 

— "     ■- - — ■  _!       -  _  --      --      , 

CAPUT      PRIMUM. 

Hijloria. 

FEhris  tertiana  Hiftoria  nuda  &  fimplex ,  fequentibus  circumftantiis 
abfulvitur.  Javenis ,  inprimis  cseteroquin  fatis  fanus  atque  vegetus , 
non  tamen  ?eque  ad  quaslibet  rerum  non  naturalium  varietates ,  im® 
notabiles  aberrationes  frequentiores ,  afluefactus ,  cum  verno  tempore  , 
Aprili  menfe  ,  tempejlate  varie  turbulenta  ,  de  anguilla  elixa  multum  & 
repente  ingurgitaflet ;  &  moxfrigidam,  de  reliquo  vero  jam  vappidam 
tenuem  cerevifiam  fuperbibiflet ,  corripitur  cito  naufeabunda  quadam  fa- 
tietate.  Cum  etiam  poft  prandium  in  liberiore  aere ,  veftimentis  juve- 
niliter  tenuioribus  inftructus  ,  corpus  frigori  exponeret ,  fentit  fubindc 
horripilatoriam  quandam  moleftiam  ,  prxcordiorum  rigidam  gravitatem  , 
naufeofam  adverfitatem ,  &  capitis ,  gravativum  inprimis,  fimul  tamen 
etiam  acutiorem  ,  &  vertiginofum  dolorem ;  cui  mox  artuttm  etiam  gra~ 
vitas,  quin  univerfi  corporis  languor ,  veftigia  legunt.  Ita  fenfim  ma- 
gis  magifque  pejus  habet.  Vefperi ,  non  deeft  folum  appetitm,  fed  emi- 
cat  fubinde  pofitiva  potius  nattfea  ,  cum  continuis  tenfionibus  in  abdo- 
mine ,  tanquam  gravativis ,  &  interdum  volutatione  brevi  flatulenta. 
No&em  exigit  parum  quietam  ,  dolente  adhuc  jugiter,  &  fimul  qua- 
dantenus  Jiupente  ,  capite  ,  &  languente  admodum  corpore.  Mane  furgenti 
valde  grave  eft  caput ,  ftupidum ,  vertiginofum ;  languor  corporis  mode- 
ratior  ,  pr&cordiorum  etiam  tenfio  levior.  Dscima  vero  hora  appropin- 
quante  ,  (duabus  &  media  ante  meridiem  )  increbefcit  cito  dolor  capith 
acutior  ,  obruitur  corpus  torpore  quodam  &  gravitate,  redit  pr&cordio. 
vum  tenfio  feu  gravitas ,  &  naufeabunda  illa  adverfitas  ,•  ita  quidem,  ut 
jam  orthoftadise  quafi  t^ederet ,  &  lectum  feu  grabatum  circumfpiceret. 
Agitatur  tamen  inquktudine  peculiari,  ut  vix  aliquamdiu  jacens ,  iterurn 
furgat,  iterum  fedeat ,  iterum  decumbat  ,  cum  illa  frequenti  Germano- 
rum  male  habendi  expreffione:  Es  fey  ihm  fo  ubel,  qua  communiter  itl 
naufeofis  &  cardialgicis  pathematibus  indicandig  ,  utuntur.  Senfim  no- 
minat  etiam  Jpajiicam  aliquam  ftri&uram  in  brachiis  ,  &  cruribus,  in 
dorfo  quoque  vagam  quandam  tenfionem  ,  fecundum  diaphragmatis  am- 
bitum,  verfus  prsecordia  excurrentem ;  quam  mox  fequitur ,  non  folum 
in  hac  regione  ,  &  fub  hoc  velut  excurfu  ,  frigidsc  cujufdam  horripila- 
tionis  fenfus ,  fed  momentaneis  fere  fucceffibus  augefcens ,  fenfim  totum 
corpus  occupat ,  &  prsecipitibus  augmentis  ,  cito  maximo  frigore  totum 
percellit,  &.  horroribm  non  faltem  contremifcere  facit,  fed  revera  vebe- 
menter  concutit.  Sub  hoc  frigore  fequentes  circumftantix  in  patiente 
confpicuae  futit.     Gracilefcit  vuhus ,    &  manuum  digiti ,    &  refrigefcunt 

A     3  fimul 


*  S    T    A    H    L, 

fimul ,   primo  nares  &  aures  &  digitorum  apices ;  in  quibus  inprimis  fe- 
ie  offert  unguium   talis  ab  extremitatibus    pallor    &   in    radicibus   livor  , 
quafi  in  extremo  fiftigio  fortiter  compreffi    effent.     Conqueritur  patiens 
de  fenfu   etiam  conjtriclionis  atque  tenlionis   circa  hoec  Joca  j   refrigefcunt 
etiam   fub   hoc  ipfo   hae   partes    primum  omnium.    Ab   his  autem  ferpic 
prxcipiti   quodam  fucceffu  ,    haec  contractio,    non  folum    per  univerfatn 
faciem  atque  manus,    fed  cito  etiam  totum    penitus   ambitum    corpori?. 
Unde  non  folum  frigus  scqualiter  intenfum  ,   fed  oculis  etiam  confpicuus, 
exquifitus ,   imo  luridus  Ciwe  fublividus  hinc  inde  ,   pallor ,    totius  habi- 
tus  externi  corporis  veluti    repentina  quaedjm    tabes ,    aut  fane  macies , 
inprimis    autem    vafirum  fanguiferorum  ,    per    totam    corporis    periphe-, 
riam  ,  veluti   repentina   difparitio,    partium    autem   mollium  reliquarum 
fpiffa  qusedam  &  fubrigida  denfatio.     Sub   hoc  frigore  &  horridis  tremo- 
moribus  corporis ,    &  magna    capitis  turbulentia  ac  doloribus ,    angujlix 
infignis  circa    praccordia ,   increbefcens  magis  magifque  vera  natifea,    ur- 
gent.    Inde  inquietudo   anxia,    quae    tandem    in   conatus ,   ultimo  etiam 
erfeclum,    vomendi ,    erumpit.      Quamvis  quidem  prsefente  adhuc  vice , 
non  ita  multum  evomat ,  fed  magis   incaffum  CeCe  torqueat  patiens :  ali- 
quid    tamen  muci  tenuioris  excutitur.    Poftquam  per  tres  horse  quadran- 
tes  vel  circiter  ,  .anxiet.ts  haec  cum  korrido   prorfus  frigore  duravit ,    re- 
mittit  fenfim  utrumque,   &  in  ingencem  lajjitudinem  mutatur,-  cui  tamen 
mox  calor  corporis ,    maxime  inquietus    &  ingens ,    repentinis  incrementis 
augefcens  ,   fuccedit.    Acutior  fimul  fit  dolor  capitis ,  &  impatientior  aeger. 
Cooritur  ychemensT?^,  interim  licet  rubeat  intenfe  patiens,   &  habitus 
corporis  prae  fanguinis  exundantia  velut  infatus  appareat ,    nullus  tamen 
in  tota  cute  mador  ,  aut  fudoris  ullum  veftigium  ,  comparet.    Pathema* 
ta  illa  angufta  atque  anxia ,    quae    per  frigoris  periodum  valde  exercue- 
rant  patientem  circa  prcccordia ,  &    per  unam  vel    amplius  horam  ipfius 
etiam  ctjius  adhuc  duraverant ,   minuuntur  fenfim  ,    imo  evanefcunt   fuc- 
jcefiive,  ita  uf  quarta  poft  prinium  initium  hora ,   nihil  quidem  amplius 
tale  fentiatur ,    interim  tamen  utique    etiam  pertinaciter  adhuc  tenoreru 
fuum  fervet  ipfe  calor  admodum   vehemens. 

Poftquam  tandem  hic  etiam,  per  novem  circiter  horas  ,  aequali  ad  feru 
fum  pertinacia,  duravit ,  animadvertitur  fenfim  intepefcere  atque  minui, 
adeoque  patiens  fcnfim  tranquiilior  atque  quietior  evadere.  lntra  horse 
circiter  decurfum  pergit  ita  ienfibiliter  hoc  caloris  decrementum  ,  ut 
eciam  ta&ui  nudo  jam  itCrum  pateat,  &  naturali  corporis  tepori  refpon- 
jcat.  Ubi  fimul  manu  deprehendkur  levis  in  cute  mador.  Ceffat  ita 
etiam  fitis,  imo  potius  quxdam  ,  velut  inappetentia  potus  fuccedit  ,  nihil- 
«pie  de  omnibus  toleratis  incommodis  reftare  percipitur  ,  pmer  folani 
faiag/atmntftt ,  velut  a  labore  moleftiore  exhaufto.  Unde  quidem  etiam. 
fomnus ,  per  nodtem  ilJam  non  adeo  xque  tranquillus  atque  profundus 
editj  fed  non  foluni  levior  folito,   &  paulo  inquirtior ,    verum  etian* 

ipfq 


DETERTI^NAFEBRIS.  7 

jpfo  adhuc  fequente  mane  inertiam  quandam  atque  laffitudinem  relin- 
qiiens.  Capitt  interim  ,  licet  leviter  veluti  nubilum  ,  dolore  tamen  va- 
euum  eft.  Imo  reliquum  etiam  corpus,  quin  ipfe  animus,  prxter  le- 
viilimum  quoddam  faflidium ,  &  vegetse  alacritatis  exiguam  imminutio- 
riem  :  Sufficit  tamen  debitis  ,  &  vitalibus  ac  animalibm ,  &  ipiis  volun- 
tariis  civilibus  aclionibus.  Appetitus  etiam  licet  reliqua  recte  fana  confti- 
tutione  aliquanto  languidior ,  tamen  (lc  fatis  mediocris  iterum  prsefto  eft  j 
&  licct  ab  affumptis  etiam  mature  admodum  obfaturetur ,  quin  etiam 
aliquid  gravativi  in  prxcordm  poft  fe  trahere  appareat ,  nihil  tamcn  exi- 
rhium  inde  refultat  ulterioris  gravioris  moleftix.  Abit  ita  haec  dies  ad 
vefperam  ufque,  ubi  appetitm ,  licet  nullus  seque  pofitivus  fentiatur,  po- 
teft  tamen  etiam  fine  ulla  averfione  aliquid  edere ,  nec  fere  inde  pecu- 
liaris  incommodi  fenfum  incurrit.  Ipfa  lajjitndo  non  aeque  fenfibiliter  au* 
gefcit ,  nec  ipfa  direcla  fomnolentia  peculiaris  fcCe  exerit.  Dormit  hac 
riocle  ,  (i  non  plane  profunde ,  tamen  melius  quam  pridie.  Expergifcens 
etiam  fequente  mane ,  non  habet  de  quo  conqueratur,  &  fatis  bene 
fibi  conftare  ,  nori  aliis  magis  quam  fibi  ipfi ,  videtur.  Poftquam  tamen 
furrexit  ,  &  aliquamdiu  obambulavit  indutus  ,  aliquid  inertise  fenfim  ite- 
rum  percipit,  quafi  a  prxgreffo  htfterno  atque  pridiano  languore  adhuo 
reftitantis ,  ut  nondum  exquifite  fibi  reftitutus  videatur ,  licet  mhil  xque 
pofitive  male  habere  appareat.  Verfus  horam  nonam  tamen  quafi  fegnioc 
evadit ,  ita  ut  etiam  ad  ofcitationem  atque  pandiculationes  propendeat.  Ma- 
gis  magifque  grave  hinc  fit  caput  j  &  fenfibilius  iterum  pofitiva  emicaC 
primo  faflidiofa ,  mox  etiam  languida  fatigatio  5  cuput  magis  magifque  fen- 
iibiliter  oneratur  ,  tandem  turbatur  levi  veluti  vertigine.  Incipit  hinc 
Jterum  naufiabunda  prsecordiorum  ,  &  fenfim  magis  gravativa  atque  ten- 
iiva  inquietudo ;  fuccedit  ocyus  ineurfatio  illa  horriditla,  qusc  mox  mox- 
que  augefcens ,  ad  frigus  per  totum  corpus  ,  &  horridas  tandem  con- 
cufiiones  tremulas,  iterum  procedit.  Simul  exfurgit  iterum  ingens  illa 
pritcordiorum  naufeofa  &  anxia  perturbatio,  adeo  ut  patiens  iterum  pefli-» 
me  habere  videatur,  omnibus  prsecipue  illis  oculo  confpicuis  circumftan- 
tiis ,  palloris ,  extabidae  maciei ,  oculorum  orbitse  veluti  concava  atque 
Turidit  ,  venarum  univerfaium  velut  difparitionis  &c.  fimul  &  femel  ite- 
rum  elucefcentibus.  Naufea  vomibunda  fenfim ,  mox  iterum  ad  conatus , 
imo  extorfiones  a&uales ,  mucidx,  tandem  etiam  bile  offufa  coloratas  fa* 
burrse  progreditur.  Abhinc  reliqua  paria ,  ut  in  paroxyfmo  nudius  ter- 
tius  tolerato ,  Jhcceffione  ,  duratione ,  tandem  etiam  exitu ;  nifi  quod  hic 
ihfultus  una  forte  hora  maturius ,  mitefcerc  appareat.  Paria  hac  etiam 
riocte ;  fimilia  fubfequente  die ,  uti  nuper.  Alterna  iterum  die  ,  paria 
cmnia  uti  tertia  hac  &  prinia.  Evomit  tamen  hoc  tertio  paroxyfmo  pa- 
tiens  notabiliter  plus  varise  faburrx  olidx ,  &  confiftentia  etiam  turbid&s 
quamvis  hoc  ipfo  mane  nonnihil  jufeuli  afTumferit.  Mfm  etiam  neque 
$n  univeifum  ejufdem  uti  nuper  impetus ,  exquifite  efTe  obfervatur,  nec 

ejufdem 


|  S    f    A    H    L, 

ejnfdem  durationis  }  fed  poft  fextam  horam  a  fui  initio  ,   jam  iterum  h<£ 
tabiliter  mitefcere.      Super  omnia  vero  emicat  ,    hoc  tempore  decrementi , 
non  folum  manifeftior,   fed  omnino   largior  ftidor ;    quem   velut  in  mo- 
menta  fenfibilior  fublevatio   excipit ,    adeo  ,  ut  patiens  hac  vefpera ,  poft 
finitum  totum  paroxyfmum  ,   ad  fenfum  tranquillior ,   imo  vegetior ,    ob- 
fervetur.     Nofte  hac   etiam  quietius  dormiat ;  fubfequente  die  ,   non  fo- 
lum  vegetior  corpore  ,     fed  animo    etiam    alacrior  exiftat  ,   appetitum  ad 
prandium  fenfibiliorem    adferat,   &   plus  etiam  quam  haclenus   alfumen- 
do,  non  ita  cito  oblaturetur  :    poft  prandium  etiam  parem  uti  nuper , 
intermediis  illis  diebus ,  prxcordiorum  gravitatem  aut  qualemcunque ten- 
fionem  vix  percipiat.    Interim  revertitur  proximo  die  ,    qui  a   primo  in- 
fultu  eft  feptimus  hora  confueta,  idem  uti    haclenus   paroxyfmus  frigoris  , 
horroris ,    &  reliquorum  fymptomatum  ,   undique  tamen  ad  fenfum  ienio- 
rum;  nec  etiam  naufea  aeque  fenfibilis ,   nedum  vomitus  ,  amplius  fentiun- 
tur  j   angujiia  ,    etiam  ipfa,   vix  fenfibilis  adeft  ,    anxietas  vix  ulla  memo- 
randa.    Mfim  ,   quamlibet  fenfibilis,  h.iclenus  tamen  folito  ,   minime  com- 
parandus  i  fitis   proinde  etiam   moderatior;    duratio  vero  univerfa  ,   qua- 
tuor  horas  non  excedens ,   quibus  elapfis  mox  intepefcens ,  fudorem  arfert 
largum  ,  fimul  tamen  placidum  &  ttqualem  ,   cum  quo  tcjins  velut  in  mo- 
menta  detepefcens  ,   patientem  cito  fublevat,  ut  i •  le  hac  ipfa  etiam  adhuc 
vefpera  ,  tranquillior ,  tanto  quietiorem  inde  noctem  abfolvat  i    fequente 
mane,    longe  vegetior  &  alacrior  furgens  ,    majore  euphoria   hunc  etiam 
diem  exigat,  appetitum  acque ,    atque  tokrantiam  ciborum  ,  propemodum 
fine  querela  recuperaverit  ,    &  vix  de  levi  aliqua  lallitudine  prseter  foli- 
tum  promtiore  ,   quod  conqueratur  adhuo  hnbear.    His  quidem  ita  fe  ha- 
bentibus  ,  cum  juveniliter  fibi    indulgeat  ,  affatim  ,  &  quicquid  fere  oc- 
currit ,   edat,  in  publicum   etiam  magis  mag*fque   toto  die   indifferentet 
prodiens  ,    aurse  liberse  Ce^c  mancipet ,   inprimis  hac  tempeftate ,    turbu- 
lentse,   frigido-humidac  horridae,   incurrit  iterum  fequente  die,    hora  ha- 
ctenus  confueta  ,    paroxyfmi  infultum  tam  frigore  quam  tsfiu  fatis  incle- 
mentem  ,   brevem  tamen  ,   &  vix   quinque  horarum  fpatium  excedentera, 
Sub  quarum  finem  ,  cum  fatis  prompte   detepefcat  a.ftus  ,  eo  fecurior  & 
morae  impatientior  seger  e  lecto  furgit ,   naque  fudori  fponte  emicanti  va- 
care  cordi  hab^t.    Unde  paulo  diutius  in  vefperam  illarn  languidior ,  no- 
&em  tamen  fatis  quietam  experitur,    diem  etiam  fubfequentem  vduti  il- 
libatse  fanitatis  compos ,  abfolviti   imo  appetitu  pneter  morem  ,    &  pro- 
pemodum    prseter  modum  ,  auctiorem  ,  experitur.    Nmilo  fecius  proximo 
rurfus  die ,  hora  confueta  recrudefcit  iterum  paroxyfmus ,  proxime  prsece- 
dentem  per  omnia  ,    inprimis  brevitate   durationis  ,  aequans.     Continuat 
hacc  fcena  diutius ,   ad  complures  fuccedentes  paroxyfmos.     Interim  pa- 
tiens,  tum  intermediis  diebus,  tum  ipfis ,  qui  paroxyfmum  afferunt,  tam 
ante  ,  quam  aliquando  pofi  paroxyfmum ,   fatis  fanus  &  fibi  conftans  vi- 
fitur,  intermedik  inprimis  diebus,    nullum  alterum  non  penitus  illibara 

valetu- 


DE    TERTIANA     FEBRIS.  9 

valetudinis  fignum  pr?e  fe  ferens  ,  quam  exlguam  colorh  labem  ,  pallore 
leviter  veluti  flavefcente,  quamvis  non  admodum  memorabili  ,  confpi- 
cuam :  &  qualemcunque  ad  labores  quoslibet  promptiorem  fatigationcm. 


C     A     P     U     T       II. 

Hrlijloria  variatienum  quarundam  circa  hanc  febrem  familiariter 

evenientium. 

NOn  fine  caufa  in  Hiftoria  noftra  allegavimus  febrem  hanc  in  juve- 
ne  mafcido  corientem  5  quandoquidem  familiarius  virilem  fexum  oc- 
cupat  ,  qunm  fmnininum.  Non  ,  quod  fccminis  plane  non  ,  autrarifiimis 
exemplis  ,  eveniat  >  fed  quod  rarius  utique  aliquanto  ,  neque  tam  prom- 
pte  etiam  ,    uti  viris  ,  inprimis  jnvenibtis. 

Porro  tempm  anni  data  prorfus  opera  indicavimus,  vernum.  Non , 
quod  tertiana  abfolute  huic  tempori  velut  alligata  fit ,  nec  alio  quocim- 
que  oriri  poflit:  fed  quod  revera  hoc  ipfo  tempore  familiarius ,  imo 
etiam  promptiufa  contingat. 

Occafionem  etiam  ejus  ab  intemperantiore  efu  anguilU,  memoravimus. 
Quoniam  iertiana ,  &  hujufmodi  errores  in  efculentis ,  magis  immedia- 
te  ,  frequentibus  admodum  exemplis  ,  excipere  folet  &  infequi ,  &  alias 
etiam  huic  inprimis  anni  tempori  ,  ex  eo  maxime  fundamento  ,  magis 
imminere  apparet ,  quoniam  per  hyemem ,  in  corporibus  minus  folerter 
a  frigoris  injuriis  munitis,  tum  in  univerfis  humoribus  ,  tum  feorfim 
in  primu  viis ,  ex  digeftione  per  eafdem  caufas  non  fatis  vegete  proce- 
dente  &  abfoluta .,  faburra  ejufmodi  mucofa  reftitare  poflit ,  quae  tan- 
dem  huic  commotioni  febrili  occafionem  praebere  valeat. 

Neque  vero  ab  Hiftorise  filo  alienum  eft  ,  quod  notavimus ,  non  fla- 
iim  poji  hunc  errorem  in  diseta  commilTum  ,  fed  altero  demum  die ,  ter- 
tianam  hanc  obtigilTe ;  quandoquidem  non  hoc  folum  familiariftimum 
eft ,  fed  admodum  frequenter  ,  etiam  tertio  demum  die  ,  non  raro  etiam 
plufculis  jam  elapfis  diebus  ,  &  propemodum  nova  concurrente  occa- 
iionali  caufa  ,    febris  hsec  prsegreflis  ejufmodi  caufis  fuccedit. 

Sicut  autem  etiam  illud  annotavimus  quod  haec  intemperantia  Disete- 
tica ,  mox  aliqua  alia  fenfibilia  incommoda  ,  circa  ventricuhtm ,  &  appe- 
iitum  ,  poft  fe  traxerit ;  ita  communiflime  certe ,  quando  etiam  tertiawx 
febris  ,  diu  poft  hujufmodi  dketse  errores  cooritur ,  iutermedio  tameri 
tempore  fatis  fenfibiliter  fefe  exerunt  talia ,  circa  appetitum  atque  primas 
vias  fymptomata ,  quse  teftatum  facere  poflint,  quod  hx  partes  &  aclio- 
ms  ,  ab  aliqua  reali  moleftia  obfideantur  ,  cui  deinde  tertianam  febrim 
fupervenire ,  longe  manifeftius  atque  verifimilius  fit,   quam  aliunde,  & 

Dif$ut.Medko-Fra3.  Tom.  V.  3  ^qualibet 


io  S    T    A    H    L  , 

qualibet  altera  five  caufa  five  oecafione,  aut  plane  per  fe  coortam  ,    cuni 
iitis  rebus  nihil  peculiaris  aut  directi  nexus  habere. 

Notari  autem  debet  illa  ,  huic  febri  legitimtx. ,  non  magis  famiiiaris  , 
quam  potiu3  certa  atque  folennis  circumftantia  ,  quod  totius  fcenx  ,  par&- 
xyfniorum  ,  inquanr,  fuorum  ,  peculariter  ftatum  fervare  foleat  tetnpus 
incipiendiy  horas  ante  -meridianas.  Nec  illud  quidem  promifcue  ,  fed  pe- 
cuHariter  a  terhpore  vulgo  oonfueto  jentaculi ,  ad  tempus  prandii.  Adeo, 
ut  fimplex  legitima  tertiana  ,  vix  unquam  aliud  tempus  fubeat ,  imo  ve- 
ro  ,  qux  aliud  tempus  occupare  fentitur  ,  primis  prxfertim  fuis  invafio- 
nibus ,  vel  eo  ipfo  juftam  fufpiciouem  faciac  ,  indolis  minus  fimplicis  at- 
que  fincerae.  Quo  magis  etiam  fub  ipfis  fuis  progrejjibus ,  hoc  invadendi 
feu  paroxyzandi  tempus  ftatum  variat ,  eo  juftiorem  fufpicionem  facit  , 
ahenx  complkationis  ,   &   minus  ingenuae  indolis  atque  fimplicitatis. 

Porro  ,  prima  llla  perceptio  tenfionum  feniibilium  circa  artus ,  adeo  fo- 
lennis  eft  jnter  prima  plerarumque  febrium  ,  inprimis  autem  tertian* , 
prxludia  ,  ut  alibi  quidem  mitius ,  fed  &  eo  ipfo  veluti  generalius ,  artus 
pererret ,  imo  totum  corpus  externum  ,  (  unde  non  folum  ad  ofcitandum, 
fed  inprimis  ad  pandiculationes  feruntur  xgri,)  alibi  vero  manifcfto  vul- 
garis  appellationis  fpafmo  ,  in  cruribus  furas ,  in  brachiis  cubitos  &  cir- 
pum  manus  ,  ftringat.  Sicut  in  acutis ,  tanto  magis  aute^  malignis ,  ante 
crmnia  exanthematicis  febribus ,  fin  minus  reliquos  artus  xque  fenfibiliter , 
dorfum  tamen  peculiariter  ,   corripit. 

Enim  vero  in  tertiana  febre  etiam  familiaris  eft  ,  in  dorfo  tenfionis  cu- 
jufdam  fenfus  ,  fed  &  paulo  obfcurior,  &  brevibus  magis  micationibus  , 
quam  univerfali  quadam  &  magis  pertinaci  contentione. 

Obtingit  prxterea  vix  alio  ,  quam  proxime  impendentis  paroxyfmi  tenir 
pore  ,  ubi  vagis  quibufdam  ,  &  fecundum  limbos  uiaphragmatis  antrorfum 
ad  prxcordia  excurrentibus ,  tremulis  veluti  vibrationibus ,  jamjam  in- 
gruenti  frigori  prxiudit. 

Imo  vero  fenfationis  hujus  fpafticx  ,  univerium  habitum  corporis  xqua- 
liter  fenfim  comprehendentis  ,  prirnum  etiam  fignum  eft  paroxyfmo  fimi- 
liter  mox  prxludens  illa  comprejjio  totius  peripherix  corporis ,  qux  pa- 
tienti  fpeciem  conciliat ,  ut  vulgo  tanquam  in  genere  interpretantur  ,  a> 
gram,  quam  Germani  noftri  appellant ,  Er  fehe  ubel  av.s ,  krdncklich,  ver- 
fallen  >  ei  fey  ihm  gevriji  nicht  yvohl ,  man  fehe  es  ihm  tvohl  an  &c%  Cujuc 
totius  rei  cardo  in  eo  vertitur  ,  quod  patiens  contrattam  quandam  faciei 
veluti  denfitatem  ,  adeoque  repcntinx  yeluti  macei  five  contabefcentia  fpe- 
ciem  ,   intucntibus  orTerat. 

Augefcit  autem  hxc  eo  magis  magifque,  quanto  jam  evidentiov  fcfe  cxc- 
rit  frigoris  fenfus.  Ubi  non  folum  tacita  talis  corporis  compreifio  ,  fummx 
tnaciei  ;  five  tabis  fimilitudinem  exhibens ,  confpickur,  fed  omnino  zdfuc- 
enjfationes  ufque  tremulas  augefcit  ,  imo  palpitationes  potius  membrotuur. , 
^uam  fimplicem  tremorcm  ,   iormut. 


DE    TERTIANA    FEBRIS.  n 

frigus  autem  ipfum  ,  &  inprimis  horrida  ejus  ,  primo  corpus  veluti 
perreptans,  mox  etiam  violentius  concutiens  ,  incurfatio  ,  quando  pautp 
circumfpecTius  advertitur  animus,  pariter  initia  fua  cicca  illam  partem  dovji-, 
qua  proceifus  diaphragmatU  ,  &  fimul  proxime  fub  illis  intefini  duodeni  ex- 
tenuatio  in  jejunum  ,    prxfto  funt. 

Sicut  aurem  nemo  quifqi>am  tertiana  febre  correptorum ,  a  prxcordio- 
Yum  aiTguftiis  ,  imo  anxietatibm  qualibufcunque,  immunis  vivit  ,  &  ad 
minimum  ,  innominatum  illud  de  reliquo  ,  male  habere  circa  pr<scordia 
vulgo  memoratum ,  experitur  •,  ita  plerifque  ,  imo  vero  ,  fmpliciter  tsz, 
exquifite  tertiariariis  cmnibus  ,  perpetua  elt  (tomachalis  hujus  fou  prxcor- 
dialis  perturbationis  fpscialiifime  naufeabunda  conditio  ,  ut  vu'go  dicant  ; 
JEs  fey  thuen  fo  jehr  iibel ,  als  tvanu  fie  fich  ubergebeufolten ,  rverdeu  fch  teohl 
ubergeben  rnujSeyi  :   wauu  jie  jich  nur  ubergeben  konten  &c. 

Quo  magis  legitima  elt  tertiana  ,  eo  certius  ad  ipfum  etiam  effccTum 
pervenic  vomitus.  Dnferentia  tamen  illa  intercedit  ,  quod  ,  apud  alios 
quidem  conatus  vomendi  fatis  fortes  obtingant;  fed  fine  confidcratu  di?na 
txcretione  ,  inprimis  alterius  materix  quam  nudi  forte  muci.  Apud  alios 
autem  cjicirur  copia  teuacis  mucofx  ,  vel  fimul  etiam  varie  difcoloru  mate- 
rix  ,  aifumtorum  maie  digeftorum  reliquiis  interfperfis  ;  interdum  etiam 
biliofa  faburra  ,  jam  concmrente  ,  jam  fuccedente  :  aliquando  etiam  ipli 
adhuc  protfus  indigefti  cibi  &c. 

„  Ita  v.  g.  fsmina  fororis  fuse  domum  ,  ipfa  hora  prandii  prxteritura , 
„  ad  illam  divertit ,  &  in  culina  cibum  menfse  inferendum  expromentem 
.,,  ofFrndens  ,  brafTicam  crifpam  ibi  confpicit  ,  de  qua  bonam  portionem  , 
,,  ita  feftinanter,  ut  in  tranfitu  ,  devorat ,  &  inde  domum  iterum  pro- 
,,  perat.  Non  mirum  videbatur ,  quod  de  fuo  domi  parato  prandio  ni- 
„  hil  amplius  appeteret ;  fed  non  folum  nihil  appet^bat ,  verum  naufeabac 
,,  etiam.  Cumque  cerevifiam  fuperbibiifet ,  grave  veluti  pondus  in  ven- 
„  triculo  inde  fentiebat.  Continuabat ,  imo  augefcebat  inappetentia  ,  non 
,,  tam  fimplex ,  quam  naufeabunda  ,  illo  &  iequsnte  die,  neque  minus 
,,  illa  ventriculi  gravitas  ,  qbiin  varius  omnino  obfuri  doloris  fenfus.  Ter- 
,,  t:o  die  corripitur  febre  ,  qux  polthac  etiam  tertianario  typo  revertens  , 
,,  tertio  demum  poft  paroxyfmo  ,  vomitum  inducit  vehementiorem  ,  quo 
,,  ipfam  itlam  ,  quamnuper,  ante  feptem  inquam  dies  atTumferat  ,  imo 
j,  ita  ut  afTumferat ,  nihil  alteratam  ,  brallicam  ,  magna  copia  (nempe 
,,  veriflmiliter  etiam  quantum  ipfius  affumferat  adhuc  totum  )  ejiciebat  : 
,,  &  ita  quidem  prxfentifTime  ad  fe  rediens  ,  poft  proximum  paroxyfmum 
,,  quam  leniflimum  ,  a  febre  deinde  immunis  evadehat.  Ita  nota  etianv 
,,  e(Te  poteft  ,  notabilis  certe  illa  apud  Kerckringium  in  fpicilegio  ,  hiftoria 
,,  juvenis  rufticani  ,  qui  cum  tertiana  fcbre  per  muhas  feptimanas  confll- 
5,  datus ,  tandem  per  alvum  dejectis  acinis  aliquot  feu  baccis  uvarum  ,  ad- 
,j  hus  integ;is  &  nihil  alteratis  ,  quos  ante  invafionem  febris  ,  cum  pluribus 

B     S,  ,-,  fed 


12  S    T     A    H    L  ," 

„  fe  u  melhis  commafticatis  ingurgitaverat ,    a  febre  facile  deinceps  &  cito 
„  liberatus  eft. 

Non  placet  hiftorias  hujus  generis ,  quse  magno  numero  paflim  ,  tam 
in  fcriptis  medicis  ,  quam  quotidiana  praxi  occurrunt ,  hic  in  fcenam  pro- 
ducere.  Illud  autem  ad  complendam  harum  rerum  hiftoriam  adjicere  con- 
venit ,  quod,  quicunque  ita  ,  inprimis  mature  ,  &  arfatim  evomunt ,  prom- 
tius  etiam ,  &  mxxime  fecurius ,  ad  priftinam  atque  fotidam  fanitatem  re- 
vertantur.  Ex  adverfo  vero  qui  non  excernunt ,  nonnifi  perita  prorfus  arte, 
fine  hac  vero  nequaquam  tempejtive,  fed  tarde  prorfus  atque  languide ,  fa- 
nitatem  fuam  recuperent. 

Quid,  quod  frequentiflima  occurrant  exempla  ,  ubi  poft  hujufmodi  diae- 
teticos  craifiores  errores  ,  peflime  habentes,  agri ,  vero  paroxyfmo  febrili 
corripiuntur ;  fed  etiam  largiter  &  quafi  funditut ,  Jlatim  evomunt ,  &  eo 
ipfo  ftatim  illa  una  fimplici  evacuatione  defundti,  nullam  ulteriorem  febrim 
cxperiuntur. 

lllud  autem  apprime  notandum  eft  ,  quod  non  tam  fola  per  vomi- 
tum  evacuatio  ,  quam  etiam  per  alvi  fluxum  ,  tertiana  febre  correptis  eve- 
nire  foleat. 

Et  quidem  ,  quod  apprime  notandum  ,  utrumlibet  fub  paroxyfmo  ,  non 
seque  alias  aut  quolibet  die  indiiferenter. 

Porro,  alvi  fluxus^in  tertianis  eveniunt  non  tam  promifcue  ,  quibusli- 
bet  fubjectis  ,  fed  fpecialiter  ,  vel  (  i  )  atate  prove&oribus  vel  (  2 ) 
quibus  ante  formalem  febris  exortum  ,  valde  diu  jam  adhscfit  coacervatio 
faburrse  talis  in  primis  viis  mucefcentis ,  &  per  longius  tempus  veluti/e- 
micocla;  (4)  vel  fub  etiam  reliqua  febre,  deficiente  debito  vegetiore  ex- 
cretionis  genere  per  ipfom  moram  ita  ex  parte  veluti  concoqui  contingit. 
(4)  vel  denique  qui  alias  etiam  magis  peculiariter  ad  fpontaneas  diarrhxas 
affueti  funt. 

Qjiamvis  enim  illis ,  qui  vel  ad  fpontaneas  diarrhceas ,  vel  ad  promptos 
vomitrn  aifueti  funt ,  in  univerfum  minus  facile  ad  febres  tcrtianas  ufque 
durent  occafiones  depravatoc  concoctiotiis  ,  fed  communius  prrefentiore 
repentino  impetu  five  vomitus  five  diarrhiea  ,  citra  laboriofas  illas  tenta- 
tiones ,  abfolvantur ;  fit  tamen  non  ita  raro  etiam  in  ejufmodi  difpofitio- 
nibus  colleBio ,  tandem  ad  febrem  hujufmodi  exiens,  inprimis ,  quando 
vel  (  1  )  leniter  atque  fenjim  fa&a  eft  materiae  collectio  ;  vel  (  2  )  non  raa- 
gis  fimul  &  femel ,  quam  etiam  cito  nimium  lentefcentis  ,  &  nudo  mo- 
tui  fimplici ,  fine  aliquo  apparatu^ns/wnr/or/o  inidoneae  vel  (3)  pnsxeflic 
infignis  aliqua  virium  defatigatio  ;  vel  denique  (4)  toni  ventriculi  feorfim 
peculiaris  velut  enervatio  -,  imo  (  f  )  inter  monftra  empiriarum  moderna- 
rum ,  molieitti  etiam  &  falubriter  naufcanti  ventriculo  ,  alibi  adjlringentiot , 
alibi  opiata ,  pnepoftere  objecla. 

Eft  autem  horum  generum  proventus  febris  terrianse  fucceflivus  atque 
kncior ,   inprimis  familitfris  fummo  vere ,  quando  a  refrigeracione  hyberna 


DE    TERTIANA    FEBRIS,  13 

incautius  admifla  ,  adeoque  ipfam  primam  co&ionem  non  magis  ,  quam 
diftributionem  &  evacuationes  turbante ,  fenfim  collecta  faburra ,  cooriente 
tandem  fortiore  aliquo  fimultaneo  ftimulo  ,  ad  ejufmodi  molimina  febrtia 
impellit. 

Utraeque  verum  hujufmodi ,  tam  per  vomitum  ,  quam  per  alvum  ,  ex- 
cretiones ,  incidunt  communiter  in  tempus  paroxyfmi  frigoris ;  &  familia- 
riffime  quidem  jam  fenefcentis,  &  mox  in  seftum  tranftturi.  Inprimis  quan- 
do  reliqua  patientis  continentia  ita  confpirat,  ut  neque  fpontanea  je&iga- 
tione  nimia  ,  neque  imaginaria  etiam  au&iore  naufea  ,  frequentiores  conatus 
vomendi  irritet, 

Interim  ,  quod  etiam  jam  indigitatum  eft  ,  plurimum  intereft  ,  inter 
nudas  harum  excretionum  commotiones  atque  conatus  vacuos  >  &  a&uales 
fufficjentes  evamationes  in  erfe&um  deductas. 

Verfatur  autem  diiferentiae  nervus  in  eo ,  quod  commotiones  nudze ,  toti 
febri  nihil  detrahant ,  imo  laboriofiorem  potius  illam  ,  quin  pertinaciorem 
efficiant,  &  omnibus  modis  non  folum  nullum  commodum  fed  verum  po- 
tius  damnum  inferanr, 

Qando  paroxyfm us  frigorii  plane  nullas  excretiones ,  aut  earum  eviden- 
tiora  molimina  fecum  fert  ,  tunc  fubeft  fere  una  aut  plures  fequentium 
circumftantiarum  ,  (  1  )  patiens  obfervabitur  temperamenti  atque  indolis 
magis  fegnis  &  languida  ,  aut  (  2  )  etiam  alioquJA  ad  hujufmodi  excre;- 
tiones ,  inprimis  vomitum  ,  non  affuetus ;  aut  (  3  )  morbus  certius  trahe- 
tur  in  longum  ,  (nili  videlicet  arte  debita  fublevetur)  aut  (4)  febris 
manifefto  laboriofior  ,  paroxyfmus  vehementior ,  longior  ,  &  a  fimplici  le- 
gitimo  typo  alienior  erit  i  anxietatibus  etiam ,  tam  prarcordiorum  ,  quam 
ipfius  mentis  importunior ,  imo  ad  quaslibet  anomalitis  magis  promptus  , 
imo  praeceps» 

Qiiando  vero  etiam  perverfa  medicatio  concurrit  a  lenta  febres  ( imo 
aliquando  acutts, )  tabida  &  helikt ,  in  humidioribus  hydropes ,  in  pro- 
eindu.    _^ 

Remittenti  frigori  non  ftatim  &  immediate  aeftus  fuccedit ,  fed  Imguor 
folum  quidam  ,  cum  molefto  veluti  contttfionii  fenfu  ,  per  totum  corpus  , 
inprimis  autem  artus.  Unde  germanis  noftris  folennis  eft  expreilio  :  Esfey 
ilmen  ,    als  tvanu  alles  an  ihnen  zerfchlagen  wiire. 

Quamvis  quidem  illi,  quibus  naufea  diutius  durat ,  hoc  incommodum 
minus  exquifite  fentiant ,  propter  reliquam  internam  ,  ab  illa  adhuc  naufea, 
pcrturbationcm  ,  &  aliqualem  anxietatem» 

lllud  autem  oblivifci  minime  convenit  ,  quod  horror  vehementius  & 
importunius  contremifcens ,  familiarior  fit  vomendi  conatui ,  aut  ad  mini- 
mum  materia  huic  debita  magis  aiTe&is  ,  fimul  etiam  rigor  fpafticus  per- 
tinacior  :  illis  autem  ,  quibus  rnag>s  ad  alvi  fluxttm  tendif  excernendi  co- 
natus  ,  rigor  major  ,  horror  minor.  Utrifque  frigtts  intenfum  ;  voniibnndis 
totmen  vagum  ,  &  veluti  levibus  phlogofibus  emicantibus  interpolatum ,  in- 

B     3  P«- 


14  S    T    A    H    L  , 

primis  fub  anxletate  conatauvt  vomitoriorum  :   conftantius  autem  &  sdqua* 
lius  frigus  kutco  inclinamibus. 

Parvum  &  breve  frigus ,  fine  ullis  ,  aut  certe  infignibus  excretoriis  com* 
motionibus  ,  illegitimum  ,  &  acuto  typo,  ad  minimum  compofico,  pro- 
pinquum  indicat  raorbum  :  fi  nempe  vehementiorem ,  repentinum  inprimis, 
&  iongwn  (quamvis  ruec  iere  nunquam  fibi  invicem  deiint  )  ajium  poft  ie 
trahat. 

Brevk  enim  &  levis  seftus ,  cum  parvo  &  brevijpmo  frigore  prxgref- 
fo ,  vix  unquam  evenit ,  nifi  Jenefcente  jam  ,  &  legitima  quidem  ,  ter* 
tiana. 

Totus  paroxyfmus  tertianae  legitimoe  ,•  vix  infra  fex  ad  minimum  ,  fa- 
miliarius  oclo  ,  huras  durat :  vehemeutior  vulgo  duodecim  horis  circumfcri- 
bitur.    Qui  has  exeedit  ,  pro  notho  feu  anomalo  habetur. 

Frigns  rarius  ultra  ,  ncque  tamen  multum  citra  ,  hora  fpatium ,  durnt,- 
Relquum  tempus ,  poft  parvam  ijlam  inrcrcedentem  moruiam  medii  ha- 
bitus  ,  ajivs  occupat.  Lt  hic  quidem  fere  aiquaiiter  fervidus  ,  per  di- 
clum  illud  plurimum  horaium  ipadum,  Quo  pneterlapfo ,  intepefcit  fen- 
fibiliter. 

Sub  dflu  hoc  valde  confpicux  funt  fequeittes  circumftanti?e.  An:e  om- 
nia  evanefcit  afpeclus  ille  patientis  fub  frigore  maciiev.tm  ,  fimulque  palior^ 
arque  vaforum  delitelcentia  ,  imo  redit  patiens  ,  non  folum  ad  reliquuin 
turgiduium  faciei ,  &^iniverfi  corporis  aeque  ac  vaforiun  fanguiferorum  ,- 
habitum  ;  fed  in;;rebefcen;c  pededentim  seftu  ,  etiam  prteter  folitum  turgtt 
habitus  corporis ,  inprimis  facies  ,  quse  etiam  ita  communiter  rubct ,  uii 
ab  igneo  calore  exterius  diutius  illam  feriente  ,    fieri  folet. 

Quo  minm  hoc  t»t ,  ut ,  inquam  ,  prseter  folitum  ,  in  ftatu  cujusli- 
bet  patientis  vegeto  concalefadi  ,  modum  ,  coior  &  turgiditas  faciei  # 
fub  febris  notabili  ajht  ,  nihil  augefcat  ,  eo  pejus  habet  patiens  ,  & 
paroxyfmi  ,  imo  iebris  ipfius  ,  indoles  alienior  eft  ,  &  merito  fuf- 
peclior. 

Doior  capitis ,  Jitis,  inqnietudo ,  tum  anxia  circa  pwccordia  ,  tum  irn^ 
patiens  per  anibitum  corporis  ,  &  inprimis  artus  ,  concurrunt  :  unde 
patientes  tales  ,  tum  j:oto  corpore  ,  tum  inprimis  artubus  ,  non  diii 
eundem  fitum  fervare  volunt  ,•  quandoquidem  inde  gravativum  quod- 
dam  fatigationis  genus  (  antiqui  ojleocopon  vocant )  fentientes  ,  motu 
membri  ad  alium  pofitum ,  iftius  veluti  relaxationem  tantifper  perci- 
piunt. 

Manet  in  ejufmodi  ftatu  patiens  per  plures  horas  ;  ajiti  inquam  in- 
tenfo  &  inquieto  peffime  arTectus  ,  capite  valde  dolens  ,  fiti  vehemente 
aiferflus.  Interim  quantufcunque  fit  ajim ,  Jiccus  eft  corporis  ambitus ,  nec 
uilum  Judoris  vcftigium.  Adeo  etiam  ,  ut  ne  quidem  medicavtentis  fudori- 
feris  ,   neque  regimiue  ad  fudandum  difpofito  ,   ullus  mador  eliciatur  :  fed 

potius 


DE    TERTUNA    FEBRIS.  r^ 

potius  nihil  nJfi  anxietates .  mentis  perturbationes,  doloris  capitis  incremcn- 
ta,  <efim  intolerabilis  exceffus  ,  inquietudo  &  impatientia  enormis  ,  prsefen- 
tiifime  inde  pullulent. 

Quando  vero  hsec  incommoda  jam  per  multa  horas ,  fex ,  0S0  ,  de- 
cem  ,  ita  propemodum  aquali  tenore  durarunt ,  fit  patiens  fenfim  man- 
fuetior  atque  tranqnillior ,  &  remittit  de  querelis  fuis  ,  tam  <sfim  ,  ce~ 
pkalalgU  ,  quam  fitis  imo  univerfarum  prsegrellarum  moleftiarum.  Imo 
fic  ita  magis  magifque  tranquillior  ,  &  calor  etiam  ,  ad  ta&um  mte- 
pefcit. 

(Metiuntur  vulgo  paroxyfmum  tertianarium  ,  ad  fummum  dnodecim 
horis ,  harum  periodum  G  diutius  tranfcendat ,  pr&Jpuria  habent  y  id  eft, 
vero  praclico  fenfu  ,  compofita  ,  ?d  continuum  genium  accedente.  Il!ud 
etiam  certum  eft ,  quod  tamdiu  perdurantes  paroxyfmi  ,  vehemente  <x/hi  & 
pauco  inprimis/r/^ori? ,  confpicui ,  febrem  denotent  ad  acutam  continuam 
jndolem  proclivem  :  ) 

Interim  maxime  digna  notatu  eft  hccc  circumftantia  ,  quod  ii  patientes 
tertianarii ,  qui  plethora  notabili  affecli  funt ,  &  impetwn  majorem  ,  &  du- 
vationem  longiorem  afius ,  omni  modo  experiantur.  Dolores  etiam  ,  fkper- 
turbationes ,   capitis  ,  majores  certius  incurrant. 

Neque  hoc  folum ,  fed  etiam  angufiias  pr&cordiorum  exquifitiores  ,  in- 
guietudinem  majorem  ,  imo  ipforum  excemendi  conatuum  tergiverfantem 
veluti  inertiam  ,    &  ipfarum  excretionwn  difficiliores  exitm. 

Imo  vero ,  qwo  major  adeft  fanguinis  abundantia,  eo  magis  propendet 
veluti  talis  febris  ,  ad  acutos ,  infiammatorios  ,  continuos  ,  heciicos  typos  ; 
quos  fepe  malum  patientis  regimen,  aft  fsepius  hodie  imperita  empiria ,  te- 
mere  introducunt. 

Sub  hac  demum  fymptomatum  reliquorum  ,  inprimis  autem  afius  remif- 
fione  maxime  fenfibili ,  emergit  fudor  fpontanem  ,  fi  patiens  per  initia  pa- 
roxyfmi per  vomitum  aut  alvum  exoneratus  fit ,  fub  seftu  ethm  fitim  ,  mo- 
.defta  tamen  bibendi  licentia  ,  reftinxerint ,  &  hoc  ipfo  maxime  tempore 
seftus    depafcentis ,  Iquietiorem  {bfe  gerat. 

Sin  minus  primo  ftatim  paroxyfmorum  prsegrefTa,  afiu  etiam  fervidiore, 
Scpotu  prseter  modum  paulo  alfumto ,  fequi  tamen  folet  fequentibus  pa- 
roxyfmis : 

Quanto  tardius  ,  eo  moleftiores  fuut  ipfi  paroxyfmi  ,  omnibus  confue- 
tis  fymptomatibus ,  duratione ,  imo  etiam  diuturo,  &  modo  non  conftan- 
te  j  languore  poft  paroxyfmos  ;  quin  intermediis  etiam  diebus. 

Ex  adverfo  ,  quo  magis  fudores  hi  ,  prompte  ,  &  fponte  ,  fucce- 
dunt  ,  eo  breviores  ,  &  in  univerfum  fere  mitiores  fiunt  paroxyfmi 
fubfequentes  ,  &  fuccedit  ,  mox  ipfi  paroxyfmo  finito  ,  tanto  magis 
autem  fequente  die  ,    prsefentior  ,  &  onmi  modo  manifeftior ,   ettphoria. 

Interi.m.  immodeftior  concitatio  fudorum  ,  nihilominus  incommoda  af- 

fert. 


j6  s    t    a    h   l  , 

fert.  Quartdo  in  ipfo  ajltt  paroxymi ,  intempeftive  atque  praepoftere  tern 
tata  ,  effectum  fortitur  ,-  rton  folum  nihil  fublevat  patientem  ,  fed  fenfibi- 
liffime  debilitat',  obnoxium  etiam  reddit ,  quafi  perpetuis  fubationibus ,  quae 
tabidam  etiam  maciem  ,  &  fummum  virium  defe&um  introducunt ,  fimpli- 
cem  tertianam  iri  compofitam  <  lentam ,  imo ,  fi  modicus  error  circa  cohibi~ 
tionem  fudoris  ,  tandeni  iieceflariam  vifam,  committatur  ,  (  neque  per  im- 
peritam  empiriam  corticis  Jefuitici  temere  fuppreflani  ipfam  febrem  ,-  )  in  ht-> 
clicam  transformant 

Quando  hi  fudores ,  etiafri  cum  debita  moderatione  ,  &  nihil  concli  > 
ferius  demum  paroxyfmis  fuccedunt ,  nulla  evacuatione  primaruni  viarum 
potitis,  tunc  ajluum  quidem  impetum  per  fcquentes  paroxyfmos  mitigantj 
nihil  autem  impediunt  *  quo  minus  paroxyfmi  revertantur $  &  asquali  com- 
muniter  duratione  jugiter  continuent. 

Quando  vero  etiam  txcretiones  fupra  diclae  commode  obtigerunt ;  fti- 
dores  autem  hi  fub  finem  paroxyfmi ,  a  patientibus  negliguntur ,  refrige- 
rando ,-  aut  prorfus  e  lectis  fimul  fufgendo  :  trahiint  poft  fe  certioreni 
futuri  paroxyfmi  non  folum  reditum  ;  fed  etiam  tsjlus  &  impetum  &  du- 
tationem.  Imo,  fi  aliquot  deiriceps  paroxymis ,  pariter  negleetim  habitis 
deficiat  fudor ,  trahitur  tanto  facilius  tota  febris  iti  longum  ,  &  tandem 
velut  in  habitum.  h\  plethorkis  etiam  ,  noii  deeft  periculum  fuccedentis 
tandem  lent&  *  imo  per  peflimam  empiriam  temere  cohibitis  hujufmodi  fe- 
bribus  ,  hetlicA  j  ficuti  etiam  in  tali  conftitutione ,  vehementiore  inprimis 
atque  longo  aeftu  ,  nimis  intempeftive  >  mox  tcrtio  quarto  paroxyfmo  fup- 
primentia  talia  opponantur ,  obtingit  fatis  familiariter  periculum  acuti  typi> 
irao  injlammationis  internae. 

Quando  etiam  reliqua  quiderri  febris ,  lieet  iardius  &  phiribus  demum 
paroxyfmis,  tandem  fatifcit  $  fudores  autem  ita  temere  fupprejji  fuerunt, 
cveniunt  pofthac  familiariter  ,  &  Pracipites  &  copiofi  fpontanei  fudores  ; 
communius  quidem  faltim  fttb  fomno ;  fsepe  tamen  etiam  per  totas  dies  , 
aut  ad  minimum  quoties  aliquid  vel  edit  patiens ,  vel  bibit ,  ante  omnia 
tamen  quoties  calidum  quidquam  aflumit;  Fatigant  communiter  hsec  fu* 
dorum  incommoda  ,  ipfos  facientes  enOrmiter  ,  imo  exhauriunt  viribut. 
Et  ficuti  illi  qui  diu  nocluque  jugiter  patientes  obfident  ■■>  ordinarie  cunl 
lenta  adhuc  febricula  connexi  funt  :  ita  Ci  illis  etiarri  taridem  fubvenire 
neceflariurri  videatur ,  &  hoc  immodeftius  per  adflrhigentia  ,  aut  pro- 
tritum  iliud  jam  in  ipfis  triviis  artificium  (  artis  vitium )  corticis  Jefni- 
tici,  perpetretur  ,  prompte  fubeunt  lent<e  febres  ,  hetlica  ,  phthifes ,  hy* 
dropes. 

Febris  tertiana  quarri  maxime  legitime  fuccecJeris  ,  non  eft  afFectus  prof* 
fus  evanidus ;  fed  durat  fere  per  aliquoi  paroxyfmos ,  inprimis  nulla  ftricte" 
dicta  arte  adjuta  ,  fed  tbta  fibi  relitla  ,  recte  tamen  obfervata  &  admini» 
ftrata  ejus  indole  ,  ubi  raro  ante  quartum  ,  frequentius  tamen  ante  feftu 
mum  paroxyfmum  ,  in  folidum  cefTat, 

Tn 


D  E    T  E  R  T  I  A  N  A     FEBRIS.  17 

In  noftris  autem  climatibus ,  minime  obfervatur  ulla  vel  arTe&atio  fep- 
iim&  periodi :  velfeptimi  paroxyfmi  feorfim  ,  fpecialior  efficacia,  ad  univer- 
fum  affeclum  quafi  critice  terminandum. 

Imo  ,  ficuti  feptimm  paroxyfmus  etiam  in  tempm  criticum  non  incidit  , 
fed  in  decimum  tertium  diem  j  ita  fi  quod  jus  criticum  affectare  poffcc  pa- 
roxyfmus ,  quaftm  potius  hoc  alTequi  deberet  ,  utpote  non  folum  in  dierii 
feptimum  ,  fed  horns  etiam  critidu  ,  expeclandus  :  revera  tamen  nihil 
horum  ,  etiam  curiofa  obfervatione  ,  prsecipue  coujianter ,  deprehendere 
licet. 

Illud  potius  confirmat  experientia  ,  quod  quaKtercunque  tandem  defi- 
rientes  fcbres  hujtifmodi ,  inprimis  autem  languidius  ,  aut  contra  pr^uia- 
ture,  (illud  fponte ,  hoc  arte)  emanere  apparentes  ,  communiter  adhuc 
aliquot  fuccedentibus  alternis  diebus  ,  aliquas  paroxyfmi  ,  quanturrcun- 
que  etiam  leves ,  notas  adhuc  exhibeant :  languorem  ,  aut  ad  minimum 
inertiam  aliquam  ,  fegnitiem  ,  fajiidiwn  qualecunque,  capitis  gravitatem  , 
fomuolentiam  ,  appetitwu  minus  vegetum  ,  aut  ad  minimum  non  indiffe- 
rentem  fed  malacia  quadam  eclecticum  :  ftepe  etiam  ,  accuratiore  obferva- 
tione,  fentiuntur  ,  apex  uaft  ,  infim^e  auriadd.  ,  extremi  digiti ,  leviter 
iis  horis  frigefcere.  Ita  cuidam  Parocho  ,  uno  &  altero  paroxyfmi  fym- 
bolico  die,   digitm  folum  auricularis  in  utraque  ynauu  fenfibiliter  refrixit. 

Illud  infuper  quam  maxime  notatu  dignum  eft  ,  quod  febris  tertiana 
fiunquam  meliore  fide  ceiiet ,  &  finceram  fanitatem  poft  fe  trahat ,  quanl 
tibi  fenfm '  decfefcente  paroxyfmorum  &  impetu  &  duratione,  ita  gradibus  ve-= 
luti  quibufdam  atque  paffibus  peculiaribus  ,   decedit. 

In  vulgos  ufqi.e  notum  eft  ,  quod  febres  tertianse  retle  fuccedentes  af- 
que  decedentes  ,-  fanitatem  non  fol-um  integram  ,  fed  velut  ad  fenfum  fir- 
miorerti ,  alacriorem  atque  robuftiorem  ,  poft  fe  trahat  Unde  plebs  :  Manrt 
■werde  uach  dem  kalten  recht  gefuud. 

Ssepenumero  vero  exerit  fefe  quaft  peculiariter  ,-  appetitm  infigne  incre- 
mentum.  Neque  hoc  folum ,  fed  etiam  corporis  reliqui  veluti  vifibilis  eve* 
xia  &  augmentum. 

Sicut  etiam  illa  ipfi  adeo  plebi  fatis  nota  eft  febris  tertianae  legitimse  iri- 
nocentia  ,  ut  hac  ipfa  neminem  mori  ,  pro  certo  habeant  ;  imo  etiam 
Vel  fine  medicamentorum  concurfu  fubinde  fuperari ,  equidem  etiam  exem- 
plis  ,  fed  propemodum  magis  traditio  ne  quadam  ,  pro  comperto  ha» 
beant. 

Haec  quidem  hactenus ,  de  tertiana  fmplici  atque  iegitima  onlnino  vat- 
lent  atque  vera  funt.  Interim  etiam  illud  adjicere  fuerit  integrum  ,  quod 
aliis  etiam  febribus  ,  concurrens  fegnior  quaedam  faburra  ad  intejlina  con- 
gefta  ,  tertianarii  typi  velut  complicationem  haud  raro  afferat. 

Neque  vero  illud  etiam  prseterire  eftintegium,  quod  febris  tertiana,- 
crafliore  quodam  modo  converfationis  atque  conta&tts  ,  ut  in  eodem  ie&o 
dormiendi  ,   ex  iifdem  vafis  bibendi ,  iildem.  cochlearibm  utendi ,  aliquando 

Difput.  Medico-Fracl.  Tom.  V,  C  velu- 


18  S     T     A     H    L  , 

veluti  contagiofa  appareat :  inprimis  autem  tanto  certius ,  quando  disetoe 
notabiles  aberrationes  ,    prxdifpofita  exhibent  corpora. 

Sicut  autem  jum  fupra  nonlblum  memoravimus ,  fed  velut  anticipando 
quadantenus  caufam  allegavimus,  quamobrem  id  fiat ,  ut  tertiana  verno 
tempori  familiarior  fit  ;  ita  monftrat  experientia  ,  quod  etiam  aiiae,  in- 
primis  epidemica  febres  ,  paulo  lentioris  indolis  ,  verno  tempore  admodum 
familiariter  tertianarium  typum  fimul  adfcifcant  ,  &  reliquis  fuis  moribus 
fuperaddant  :  quamvis  h  md  raro  ,  rion  fine  peculiari  nota  majoris  peri- 
culi ,  tum  proprio  illarum  typo  ,  tum  intimioribus  partibm  corporis ,  hinc 
ingruentis. 

Ultimo  loco  de  hac  etiam  febre  obfervari  meretur  ,  quod  illa  per  lon- 
gam  moram  ,  diu  videlicet  negligentius  habita,  tandem  ita  in  coufuetudi- 
nem  abire  videatur  ,  ut  confumta  etiam  vera  ,  &  inprimis  qudem  pro- 
portionata  vera  ,  materia  ,  motm  nihilominus  febrilis  ,  curfum  fuum  con- 
ftanter  fervet  ,  ut  alteruh  illis  diebus  revertatur  ;  neque  illud  quidem 
dijjimulando  aut  fugitive  ,  fed  omnino  vegete  atque  fatis  fortiter  ;  brevinri- 
bus  tamen  communiter  paroxyfmis.  Qunndo  tamen  lvmis  auJ.i^er  circa 
res  non  naturales  exorbitant  patientes  tales  ,  proxinius  ab  eo  errore  paro- 
xyfmtts  importunior  efle  obfervatur. 

lntermediis  interim  diebus ,  imo  ufque  ad  ipfam  horam  paroxyfmi ,  & 
poll  unam  forte  horam  ab  ejus  fine,  &  animo  &  corpore  ,  aclionum  vi- 
talium  acerrimav.i  etiam  energiam  poflident  &  excercent. 

Frequens  tarnen  in  tali  conititutione  eft  peculiaris  edacitas ,  unde  etiam 
plebi  fpecialiter  FreJJ-Fieber  appellari  audias  ,  atque  de  diuturnitate  quail 
certo  prsefagio  fufpedas  efle.. 

Ita  quidem  fefe  habet  vera  atque  genuina  hiftoria  febris  tcrtiana  legi- 
tim<a, ,  atque  circumftantiarum  ipfi  non  magis  familiarium  ,  quam  veluti 
cffentialiter  ,  &  fpecie  quidem  infallibiliter  ,  gradu  folum  difFerente  fo- 
lennium. 


C     A     P     U     T      III. 

Hifloria  cnrationis  vulgo  ujittxtioris ,    inprimk  quantum   ad  effecliis 
ejm  ,   aut  evcntus  ,  attinet. 

Nlhil.  temere  anticipare  ,  nedum  ordine  prsepoftero  incedere  ,  fert  ani- 
mus  ;  unde  h©c  quidem  capite  non  tam  ipfam  methodum  curatio- 
num  ,  prolixe  &  velut  ex  profeffo  ,  tradere  aut  commemorare  placet : 
fed  iilud  folum  e,re  fuerit ,  quemnam  eventum  fortiri  obferventur  curatio- 
num  diverfa  aliquot  genera  ,  &  inprimis  quidem  inter  fe  admodum  diverfa» 
ranquam  hijioria  nuda  cognitum  habere. 

Suut 


DETERTIANAFEBRIS.  19 

Sunt  autem  methodi  ufitatse  ,  trium  fere  generum  ,  prima  antiquior  , 
occupata  communiter  fuit  in  evacuatione  cathartica  ,  communiter  tamen 
eum  epicrafi  humorum  ,   in  fpecie  bilis. 

Altera  recentior  ,  &  per  initia  fere  abfolute  empirica  ,  in  evacuatione 
per  vomitum  fortiore  fundata  eft. 

Tertia  ,  pariter  recentior  ,  huc  ufque  quidem  nude  atque  fimpliciter 
tmpirica  ,  per  corticem  Jefuiticwn.  Quem  rccentiiTime  aliqui  ,  non  tam 
seque  nuda  &  fimplici  empiria  ,  quam  potius  qualicunque  ratione  genera- 
lioris  paris  efficaciae  inducli  ,  fupplere  aut  potius  imitari  aggrelfi  funt  , 
per  aliarurri  eriam  arborum  ,  inptimis  quercm ,  corticem  :  &  pari  quideni 
in  genere  iucceflu,  fi  eventus  fo'um  fpectetur.  Quod  jam  attinet  hijioriam 
fiicceflus  &  eventus  harum  curandi  methodorum ,  loquuntur  hoc  non  fo- 
lum  ipfae  ancquorum  hiftorise  ,  imo  etiam  prsefcribendi  atque  commeru 
dandi  fenfus  ,  quod  illa  methodo  nonniii  languidis  fuccejjibus  expugnatse 
fint  febres  tenianse  ;  fed  monftrat  hoc  etiam  hodierna  adhuc  experien- 
tia ,  quod  ab  hac  methodo  febres  ordinarie  magis  irt  longum  trahantur , 
quoties  illi  febribus  hifce  jam  pertinacioribm ,  aut  quoque  modo  infolentio- 
ribus  ,  adlubetur. 

Quando  vero  mitioribus  applicatur  ,  certo  certius  nullam  peculiarem 
prserogativam  his  ipfis  etiam  afFerac  aut  conciliet ,  quin,  ita  benigne  con- 
fticutae  hujufmodi  febres ,  etiam  fine  omni  hinc  inde  ,  aut  certe  fine  tali 
in  fpecie  methodo  atque  medicatione  ,  pari  ratione  aut  tolerabiles  exi- 
ftant  -,  aut  fimilibus  fucceffibus  ,  &  temporis  rnenfuris  curenttir  ,•  &  hoc 
quidem  vel  fine  ullis  medicamentis  ,  vel  cum  talibus,  qu?e  cum  hac  me- 
thodo  nihil  commune  habeant  ;  v.  g.  eiporijiis  pepticotonicis  feu  Jiomachi- 
cis  i  imo  etiam  fudoriferis  :  inprimis  (1  czeteris  paribus  ,  qxuz  vulgo  non 
seque  attenduntur  ■,  paulo  convenientiore  tempore  fudor  vel  inftituatur  ,  vel 
fequatur. 

Sunt  autem  illa  ,  quse  rninus  attendi  dicimus,  inprimis  fpontanei  illi  vo- 
mitus,  aut  aliquando  catharfes  ,  prioribm  paroxyfmis ,  aut  quandocunque 
tandem  ,   modo  affatim  atque  largius ,   evenientes. 

Quod  vero  verum  fit,  quod  talia  vulgo  minus  attendantur ,  liquere  po- 
teft  ex  eo  inprimis  ,  qund  non  folum  vulgus  hominum  ,  fed  medicorum 
etiam  ,  inprimis  autem  iftius  icholse  ,  hujufmodi  evacuationes  in  hac  fe- 
bre,  proprie  pro  morbi  direclis  fymptomatibm  ,  &  ventriculi  male  afFecti 
pathemate  imerpretantur  ,  quem  nropterea  roborandum  potius  efCe  conclu- 
dunt  ,   ne  talibus  commotiouibus  afficiatur  &c. 

Secunda  methodus ,  quando  vomitum  cum  bono  fuccerTu  copiofioris  eva- 
cuationis  tnftituit ,  &  inprimis  tempm  maturum  rei  gerendse  aiTequitur  ,  in 
iiibjeclis  infuper  robujiioribus ,  &  fibi  magis  firmiter  conftante  indole,  com- 
munius  tam  bonum  operae  pretium  facit ,  ut  inde  tanto  confidentius  abfo- 
lutam  certitudinem  fibi  imputet ,  &  audadter  ad  vomitu  exonerandos  aegros 
convolet. 

C     2,  In- 


20  S    T    H     A     L, 

Interim  mcommoda  cxperitur  minime  difJimulanda  fequentia  t  Primoi 
quod  fmc  prudenti ,  adeoque  dogmatica  potius  ,  quam  empirica  exhiben- 
di  ratione  ,  faepe  numero  fruttra  fit  ,  &  nihil  nifi  conatus  enormes,  line 
materia  peccantis  fucceffu  ,  provocet ,  adeoque  patientes  ,  vcl  in  genere 
inutiliter  fatiget ,  temriores  atque  debi/iores  in  fpecie  perturbet,  gravius 
plethoricos  vehementer  angat  &  exagitet ,  &  fete  impofiernm  utilioribus 
conatibus  &  fuccefTibus  inidoiieos  crHciat. 

Secundo :  Evemetis  aihJb;ta  hacc  Methodus,  eo  inprimis  tempore,  quo 
fponte  ad  vomitum  propendent  ,  imo  jam  ad  illum  ferunur  (  ut  verfus 
paroxyfmos )  facile  hyperemefes  excitat ;  &  tamen  fubinde  adhuc  excretto- 
nem  actualem  ,  fnffcienttm  ,   eoque  folo  ntilem  ,    non  praeftat. 

Tertio :  Tanto  magis  autem,  Ci  nude  Empirice ,  pro  adsequato  Febris 
hujus  remedio  habita  hasc  methodus ,  promifcue  etiam  diutumis  &  jatn 
in  habitum  quendam  dedudis  hifce  Febribus,  indifferenter  applicatur  , 
non  folum  nihil ,  bo  ti ,    fed  fatis  etiam  faepe  aliquid  "finiftri  p  nducit. 

Qiiarto :  Omni  modo  vero  Fcbri  toti  curandae  minime  methodice  qua^ 
drat ,  inprimis  ,  quando  quoquo  modo  fenfibilius  excelfit  coa&us  vomi- 
tus ,  &  ipfas  vires ,  imo  tenorem  &  ordinem  tranquilliorum  motmim  vi- 
talium  gravius  concufiit. 

Quinto  :  Methodus  hsec,  fi  nulla  adfit  propenfio  ad  vomitum ,  mini- 
me  abfolute  innoxia  ,  nedum  fimpliciter  adxquata  eft >  Ced  potius  facilius 
tali  tempore ,  &  f.inailiarius  ineffcax  ad  minimum  j  fola  iuquam  diredta 
Emefis..  Ubi  adjl  propenlio  aut  penitus  jana  conatus ,  ibi  iterum  hsec 
fiuda  ,  periculofa  eft ,    neque  certe  in  tali  cafu  ullo  intuitu  necejfaria. 

Interim  omni  modo  ,  il  perite  atque  prudenter  ,  non  tam  medicatio , 
<juam  methodus  ad  minimum  Emetica  ,  inftituatur  &  adminiftretur ,  aut 
ad  minimum  in  debitam  confiderationem  veniat ,  minime  omnium  vero, 
fpontanea  abfolute  pro  nudo  fymptomate  Jire&e  morbido  habeatur ,  plus 
ufus  habet,    quam  neutra   tcliquarum. 

Enim  vero  tertia  ufitata  methodm ,  communiter  cito  cohibet  tertianara 
febrem ,  interim  circumftantiac  quse  ufui  illius  familiariter  eveniunt,  om- 
nino  notari  debent. 

Edit  erFedum  fuum  expectatum  ,  fine  memorabili  aliquo  prafentaneo 
incommodo ,  (a)  in  robujlis  ,  ($)  antehac  fatis  fucere  fauis ,  (y) 
non  primo  ftatim  aut  fecundo  paroxyfmo  ,  (J)  nec  etiam  propius  im- 
pendentibus  paroxyfmis  (e)  omnino  tamen  verfus  illos  ,  exhibita.  Si 
fecus  fiat ,  ut  etiam  aliqua  fgillatim  harum  circumftantiarum  defit,  in- 
commoda  etiam  prselentiora  poft  fe  trahit  ,•  &  quidem  quo  ordine  hic  a 
nobis  recenfitae  funt  didae  circumftantiae  ,  eo  certiora  atque  graviora  : 
certiffime  atque  graviffime  ,    fi  h?e  circumftantiac  omnes^  concurrant. 

Nihil  juvat  haec  methodus  ,  fi  plane  fne  refpetlu  ad  paroxyfmwn  aut 
ejus  diem  ,    vacuo  v.  g.  tantum  die  cortex  hic  adhibeatur. 

Pericnlum  femper,  effedum  autem  noxium  frequenter,  exhibet,  quan- 

60 


D  E    T  E  R  T  U  N  A    FERR.IS.  2i 

do  materiis  non  evacuath  ,  febre  hucufque  adhuc  vehementibus  paroxyC- 
mis  agente,  in  corpore  infigniter  plethorico  ,  fudoribus  etiam  nullis,  aut 
nihil  fufficienter  ,  fecutis,  nndtum  exhibendo  ,  &  faepe  atque  coYitinuan- 
do ,  inftituitur.  Tanto  magis  autem  fi  una  cum  talibus  hujus  methodi 
amethodiis,  vel  patientis  errore  ,  vel  imperiti  empirici  fuafu  ,  qualicun- 
que,  tanto  magis  autem  fortior,  impulfio  &  interua  commotio  fudorii 
conjungitur. 

bicommoda  ,  quse  effeclu  fuo  veluti  dire&o  etiam  ,  certo  poft  fefe  trahit, 
funt  conjiipatio  pertinax  alvi ,  ab  ejus  uiitata  methodo ,  &  citra  conftitutio- 
nes  plane  individualiter  peculiares,  aiiena  ;  appetitus  interim  augmentum  , 
etiam  infolitum;  familiaiis  interim  novi paroxyfmi  reditus ,  poft  aliquot  dies; 
certus  quafi  ,  fi  objiipatio  il!a  ab  hoc  cottice  introduda  ,  ftimulo  aliquo  rum- 
patur  atque  referetur. 

Noxa  quas  poit  fe  trahit  ,  fi  minus  caute  atque  circumfpe&e  exhi- 
beatur,  omnes  fere  funt  Sontica  ;  alise  tamen  tardiores ,  a'iyc  pr^fentio- 
.res ,   imo  aliquando   veluti  pracipues. 

Tardiores ,  (  non  tamen  ortu  reque ,  qiram  ulterioribus  pejoribus  effe- 
.dibus  )  funt ,  ipfa  adjlri&io,  &  fenfim  ficcitas  alvi  ,  familiariter  poft 
febres  hac  methodo  fubiacas,  contra  priftinatn  eonfuetudinem  ,  impofte- 
rum  veluti  m  conjuetudhiem  abiens.  Angu\iict  etiam  infolitse,  aut  iolitn 
certe  majores  &  frequentiores  ,  circa  pracordia ,  in  primis  pojl  cibos\  a- 
pud  paulo  manifeftius  p lethoricos ,'  hoc  eodem  tempore  phiogofes ,  faciet 
rubores  ,  capith  gravitates ,  &  inertia ,  non  vere  ,  fed  tamen  quafifomno- 
lenta;  flatulcncia  vel  penitus  inconfueta ,  vel  tamen  folito  non  foium  ma- 
jor  i  ied  inprimis  a  fucceifu  alienior,  conclufa  magis ,  fub  alvi  fiipticitate 
potius  ,  quam  ficcitate  ;  unde  aliis  graves  &  pertinaces  ,  cum  vel  fine 
fcnfibilitate  anxi<z  tenfiones  in  abdomine  ,  borborygmis  mitefcentes  ;  fen- 
fim  magis  magifque  importuna  hypochondriaca  pathemata  ,  neque  magis 
excretiouum  quam  tandem  ipfarum  etiain  co&ionum  atque  difiributionum 
vitia. 

Ab  his  pyogreffus  ,  licet  hic  inde  admodum  fegnh7  minime  tamen  3eque 
rarus ,   fit  ad  illa  mala,   quae  aliquando  etiam  pr&feutim  evenire  diximus. 

Nempe  funt  talia  graviora  pathemata  colica ,  infiammatoria ,  abfceffo- 
ria  ,  fcirrhofx  ,  in  abdomine;  iBents ,  tabes  ,  cachexia  ,  cedemata  ,  afcites , 
tympauites ,  anafarcodes  inflatio  ,  febres  acutct ,  injlammatori<z  ,  anghtA ,  Jiran- 
gulationes  cardialgkct ,   febres  lent<zt  fudatori<z ,   he&iccc,   anomaU  vagse. 

Horum  malorum  fucceifuum  ,  qui  prjfentitts  fuboriuntur ,  inprimis  in 
corpore  non  jam  ante  admodum  male  prsedifpofito  ,  non  tantse  fere  funt 
pertinacid ,  &  periclitationis ,  ut  iili,  qui  poft  longas  cunclationes  &  fe- 
gnes  innidnlationes  tandem  fuccrefcunt. 

Certior  etiam ,  &  melioris  omnino  fpei  prze  modo  dictis  tractabitiori- 
bus ,  eft  talis  medicatio  ,  Jub  qua  febris  priftina  revertatur.  H^ec  enim 
fi  deinde  patienter   atque  prudenter  &  toleretur ,    &  artificiofe  ipfi  fuc- 

C     3  curratur , 


22  S     T     H     A     L, 

• 

curratur ,  plenlorem  atque  fmceriorem  reftitutionem  in  integrum ,  fub- 
miniftrat. 

Parcius  autem  datm  cortex  ,  nihil  perpetui  &  uniformk  prseftat.  Pro- 
ducit  etiam  fubinde  ,  imo  familiarius,  effe&us  ,  a  confueta  reliqua  fui 
operatione  alienos  ;  duiii  vomitiim  alibi  ,  alvi  fluxum  tanquam  pofittVe 
catharticum ,  alibi  itirumque  ,  concitat  j  inprimis  ,  quando  verfts  paroxyf- 
mum  propius  inftaritem,  adhibetuf. 

Hsec  eft  vera  &  intemerata  hiflorht ,  trium  illarum  fvnoforum  &  ufi- 
tatiorum  msthodorhm  ,  earumque  verse  &  conftantis  efficacise,  de  qurt 
illud  infuper  monere  reftat ,  quod  uti  duse  priores  non  scque  certa  at- 
que  infaliibiles  exiftunt  ;  quin  prima  quidem  magnae  ambiguicatis  ,  &  cer- 
te  remotioris  folum  genera/ioris ,  energise  pro  univerfu  hoc  negotio  ,  exi- 
ftat;  fecunda  partim  inffficiens ,  partim  non  abfolute  fecura ,  tandeni 
etiam  minime  omnium  necejfaria ,  nifi  forte  in  plarie  peculiaribus  cafibus; 
ita  tertia,  licet  ipfo  effeclu  generali  certior ,  fpeciali  tamen  incerta  , 
ntmpe  graviorum  eventuum  nunquam  non  ftjpelia,  quales  loco  febris 
tertianse ,  minime  periculofse  ,  &  per  alias  non  minus  certas  quam  mul- 
to  fecuriores  methodos  fuperandze  ,  temere  periclitari ,  nemo  prudens  in 
animum  induxerit. 


C     A     P     U     T       IV. 

Fathologia  Febris  Tertiana-. 

Slcut  in  procemio  ipfo  jam  monui,  quod  D.  D.  Prsefidis  fententhni 
de  negotio  febrium  fequi  animus  ferat,  ita  placet  illam  ante  omnia 
brevibus  proponere ,  &  ad  illam  deinde  febris  etiam  tertiana  omnes  at- 
que  fingulas  circumftantias  exigere. 

Poftulatur  ante  omnia  confenfus  circa  res  fimplici  rationi  innitentes  ; 
(  I  )  Qiiicquid  &  fieri  poteft  ,  &  non  fieri ,  illud  non  neceffario  fieri. 
(2)  Quicquid  a  quacunque  caufa  non  femper  ,  fed  potius  valde  rarb 
fit,  illud  ab  illa  n ulla  abfoluta  necejjitate  fieri.  (3)  Aliud  effe  neceffita- 
tem  materialem ,  aliud  moralem;  illam  direcle  ad  nu\\urt\  finem  refpicere  , 
hanc  perpetuo  ad  certum.  (4)  Illam  abfolutam  effe ,  hanc  refpe&ivam.  (^) 
Illam  flri&e  diclam  nece/Jitatem ,  hanc  utwtatem  magis  proprie  appeilari, 
(6")'  Sine  quocunque  finis  obtineri  non  poifit ,  illud  ad  finem  efTe  ne- 
cefTarium.  (7)  Ubicunque  finis  fit  neceffarins ,  ibi  neceifaria  effe  medici 
ad  illum  finem  tendentia.  (8)  Cuicunque  finis  fit  neceifarius,  illi  me- 
dia  ad  illum  finem  necefTaiia  ,  pariter  elfe  necefTaria.  (9)  Sub  iifdem 
circumftantiis  poife  vel  agere  vel  non  agere,  eife  Agentis  liberi.  (  10)  Fi- 
Biones  mentU  nudas ,  inprimis  pure  morales  feu  «clhmatorias ,  nuliam  ha- 

bere 


PE    TERTIANA    FEBRI8.  23 

bere  a&ivitatem  diredtam  &  immediatam  in  materiajs  ,•  multo  minus  vU 
ciffim.  (11)  Voluntatis  executionem  circa  ufum  rerum  corporearum  ,  M9~ 
tu  membrorum  corporeorum  perfici.  (12)  Aliud  eife  \syov,  imelleBam 
fimplicis  veritatis  ;  aliud  Acyitrpov ,  multiplicem  comparationem  refpecti- 
vae  vcritatis,  cinca  aifectiones  rerum  in  craifos  fenfus  cadentes.  (13)  E- 
tiam  in  rebus  fingulis  Aoynr/ti!  manifeftum  eife  Xoyov,  in  nuliis  autem 
tS  Aoy^rebus,  verum'  Acyt<r/u,o'v.  (  14)  Animam  ,  quantum  fcimus  , 
abfolute  opus  habere  corpore  organico.  (  1  f  )  Corpus  abfolute  nullum 
ufum  habere,  organicum  ,  nifi  pro  deftinationibus  animse.  (16)  Nul- 
lum  elfe  actum  in  corpore  ,  adeoque  etiam  nullam  partem  organicam  , 
in  quam  anima  non  habeat  poteftatem  aliquam  ,  illam  fecundum  fuas 
intentiunes  commovendi  5  (17)  Animam  manifeftam  habere  poteftatem , 
motus  corporis  tum  univerfim,  tum  particulatim  ,  inhibendi.  (18;  1« 
omni  fcbre  effe  aliquam  materiam  (aut  ad  minimum  firmam  de  illa 
ideam  ,  licet  hoc  folum  rarius)  vitalium  partium  ,  aut  dire&jrum  adtio- 
hum  vitalium  ,  graviffimx  laefioni  idoneam.  (19)  In  omni  febre  eife 
commotiones  humorum  ,  excraordinarias  quidem  gradu  ,  fed  non  tam 
fpecie.  (20)  In  omni  febre  eife  fecretiones  &  excretiones;  (21  )  &  qui- 
dem  materise  febrili  e  corpore  excuticndie  propoitionatas.  (22)  Nullius 
tamen  materialis  immedia*se  neceiTkatis ;  (23)  &  proinde  facillime  per- 
turbandas,  cohibendas  ,  repellendas,  in  t.ranfverfum  agendas.  (24)  Non 
magis  corno.reis  inprimis  fenforiis  irritamentis  :  (2^)  quam  "nudis  ani- 
mi  repentinis  intentionibus  intenfioribus.  (26)  Si  hsec  ita  tranquille  & 
ordinate  procedant ,  infervire  corporis  confervationi ,  &  liberationi  a  no- 
xiis  effectibus  materiarum  febrilium.  (27)  Adeoque  motus  iilos  ,  qui  fe- 
briles  h.jbentur,  non  folum  a  priori  quadrare ,  fed  etiam  a  pofteriori 
fatisfacere,  liberationi  corporis  a  rebus  ita  noxiis.  (28)  Adeoque  etiam 
omnium  probubiliffime  contra  illas  materias  inftitutos  videri.  (  29  )  Co&a 
autem  movenda  effe  ,  non  cruda  ,  neque  in  principiis  ,  nifi  turgeant  (  ra- 
riffime  autem  turgere)  id  eft,    nihil  movendum  eife  ,    nifi  fit  mobile. 

Puto  hsec  fufTicere  poife,  tam  pro  thefi ,  feu  explicatione  febrium  in 
genere ,  quam  pro  hypothefi ,  feu  applicatione  ad  tertianam  febrem  in  fpe- 
cie ,  cujus  rei  experimentum  facere  aggredior.  Praemonemus  tamen  non 
fme  caufa  ,  ut  illa  quae  jam  alibi  a  D.  D.  Praefide  in  hanc  materiam 
dicta  funt  ,  anverfus  cJAcytctc,  in  intelligendo,  &  cto-oWoyi^icu,  in  ar- 
gumentando  fubfumendo  ■  &  concludendo ,  in  diifertationibus  de  Hifto- 
ria  Febris  in  genere ,  Pathologia  ejus  in  genere  ,  excufatione  adverfus 
examen  pulfus  celeris ,  conftanter  ante  oculos ,  imo  in  mente  &  intel- 
le&u  ,  retineantur  j  quandoquidem  in  cathedra  medica,  &  de  rebus  me- 
dicis  diiferentibus ,  cLtottov  ,  imo  etiam  tjediofiffimum  eft,  logicam  per- 
petuo  inculcare ,  &  pracpofteras  acceptiones ,  &  inde  ineptas  propo- 
fitiones  plurium  terminorum  ,    alieniores  infuper  fubfumtiones,    &   fa- 

miliares 


24  $    T     A     H     L  , 

miliares  conclufiones,  in  quibus  aliafint,   quam  in  prsemiffis ,   corrige- 
re  ,  &  emendare. 

Sicut  itaque  conco&io  in  ventriculo  ,  jufta  atque  debita ,  vitale  uti- 
que  eft  negotium,  debitum  corporis  perenni  confervationi  ,  per  reftitu- 
tior.em  illarum  fub-ftantiarum  ,.  qux  fub  reliquo  motuum  vitalium  perpe- 
tuo  fucceffu  ,  materise  neceffitate  fatifcunt  ;  neceffarium  hinc  utique  eft, 
ficubi  aliqua  materia  ,  tum»  orgaua  huic  negotio  -debita,  obfidens  &  im- 
pediens  ,  tum  a&us  illos  eludens  prc  k ,  &  pro  aliis  rebus  labefaclans 
&   prreoccupans ,    prxlto  fit  ,  illam  ni:ferre  atque  removere. 

Si  enim  hoc  non  rieret ,  impenderet  toti  corpori  ,  &  primo  \oco  fm- 
guini ,  certiffimum  periculum  fuccdlivi  interitus  ,  per  defeclum  neceifarix 
rejlaurationis  ,  fub  progrerfu  indelinente  confumptionis  Fluidarum  ,  &  la- 
befadione  folidarum   partium. 

Ne  itaque  tantum  detrimentum  eveniat ,  inprimis  propter  rem  cui 
facile  fit  &  fatis  promptum  efficaciter  refiftere ,  imo  ob  illa  corpus  li-- 
berare  ;  tanto  magis  utique  confultum  eft ,  &  fieri  non  magis  debet  , 
quam  decet,,  ut  quod  rleri  utique  poteft  ,  omni  modo  fiat.  Poteft  au- 
tem  natura  ,  materias  in.  corpore  humano  occurrentes ,  nifi  enormitef 
ab  ejus  proportione  aberrentr,  &  »t.  vulgo  loquuntur  ,  toto  genere  di- 
ftent ,   commovere  ,  promovere  ,.  emovere. 

Quidni  autem  pqljit?  cum  utique  univerfum  negotium  vitse  ,  nulla 
alia  re  ,  nifi  his  modls  atque  motibas ,  indelinente  continuatione  ab  ilia 
perpetretur. 

Ab  illa  inquam  ,  ipfa  httmana  nattira  ,  nempe  anima.  Propter  quam' 
nimirum  totnm  corpus  organicum  non  folum  ita  unice  exiftit ,  ut  abfo- 
lute  propter  nullam  aliam  rem  ,  neque  fit  ,  neque  poffit ,  neque  debeat 
e(Te ;  propter  animam  autem  adeo  abfolute  debet  eiTe  ,  ut  Ci  hoc  non  et- 
fet ,  nihil  poffet  humana  anima  ,  omnium  eorum ,  quae  poffe  vere  & 
realiter  intelligitur. 

Neque  vero  folum  corpus  neceffario  eft  propter  animam  ,  fed  anima 
etiam  vere  &  realitcr  compos  ejl  corporis ;  tum  fenfu  ,  ad  quem  corpus 
dirigit ,  fub  quo  corpus  regit ,  quem  per  corpus  fufcipit  atque  percipit,- 
tum  mottt ,  quem  pro  fiio  arbitrio ,  animalem  ,  piccfentiffime  &fanefor- 
titer  ,  inftituit  &  inftruit;  &  pro  fua  intentione  ,  vitalem ,  neque  minus 
prompte  ,  neque  fubinde  minus  fortiter,  fk-dtit  atque  regit,  v.  g.  Li~ 
pothymiu  ,  tremoribus,  convulfonibus ,  inprimis  vomendi  moliminibus  ,,  k- 
terrore  ,   timore ,    iracundia  effera,  naufea ,  &c. 

Sane  vero  ,  cum  non  magis  exemplo,  quam  ipfo  vero  faclo  &  even- 
tu  ,  familiariffima  fit  &  expeditiffima  ,  animi ,  etiam  fub  nuda  imagine 
naufeantis ,  poteftas  in  motum  ventriculi  ,  ad  illum  vomitu  ita  concutien- 
dum ,  ut  quicquid  moleftum  ,  vel  tale  folum  falfo  seftimatum  ,  ineft, 
imo  folum  imminere  eidem  fingitur  ,  citata  ,  &  promptiffima  excutiendi 
methodo  ,   expellere  non  magis  pqjjlt ,    quam  etiam  promptiffime  foieat ; 

indignum 


DETERTIANAFEBRIS.  3$ 

indignum  profedto  illa  efTet ,  fi  rera  non  folum  procllvetn  ,  fed  etiam  va!- 
de  fibi  familiarem  ,  negligeret ,  adverfLiS  incumbens  aliquod  periculofum 
onus  ,    tentare  atque  experiri. 

Sicut  autem  iterum  iterumque  memori  mente  tenenda  utique  venit  illa 
snimae  humanae  etiam  circa  res  nud,e  rationis  ctrct^/ct ,  inprimis  fecun- 
dum  individua  varia  ,  communiter  tamen  major  potius  quam  minor ;  ut 
nempenon,  quod  abfolute  deberet ,  ftatim  ..bfolute  intelligat ;  neque  qnod 
etiam  intelligit ,  propterea  ftatim  velit ;  neque  quod  etiam  vult ,  propte- 
rea  ftatim  ,  alacritate  atque  fiducia  debita,  &  fimplici  atque  plana  metho- 
do,  fufcipere  &  exequi  audeat ;  prout  ejus  rei  innumera  funt  non  tam  in 
dies  ,  fed  etiam  in  horas  exempla  civilia  atque  nwraliai  ita  valet  hoc  ip- 
fiiffi  tanto  magis  etiam  de  vitalibm  negotiis. 

Ut  adeo  nihil  minus  mirum  fit ,  quam  quod  anirnn  humana  ,  utpote 
fola  quantum  maxime  fciamus ,  errandi  prrccipue  compos  ,  non  folum  in 
genere  erret  j  fed  tanto  magis  in  fpecie  ,  circa  negotia  corporea  ,  corporen 
viotibm  &  modis  expofita  ;  cum  etiam  familiariter  ,  &  fubinde  pertinaci- 
ter  erret ,  circa  morales  res ,  quas  nudo  momento  cogitationis  corrigere 
atque  fuperare  poffet.  Sicut  autem  in  univetfum  veriifimum  deprehen- 
ditur  ,  quod  maxima  labes  animse  humanse  ,  &  primaria  errandi  perrina- 
cia,  in  voluntate  potius  fit,  quam  in  iuteiledu  ;  adeo  ut  familiarilfimum 
fit ,  non  folum  non  velle  ,  quod  &  pojjit  &  debeat  ;  fed  etiam  contra  , 
voluntate  enixa  atque  defixa  perfequi  ,  quod  non  folum  non  debeat ,  fed 
etiam  non  poffit ,  &  hoc  utrumque  etiam  fatts  re&e  intelligat  :  ita  certe 
etiam  iri  vitalibw  rebus ,  quam  fnbinde  ,  imo  vix  non  femper,  fentiat 
&  agnofcat,  quod  aliquid  noxii  impendcat ,  imo  quale  &  quomodo  peri- 
culum  immineat ,  quin  ingruat  :  tamen  ad  voluntatem ,  tum  aliquando 
in  genere  refiftendi ,  tum  longe  frequentius  in  fpecie  ,  ita  uti  convaiit , 
exquifite  contra  agendi  ,  ja m  fegnior  fit  ,  jam  fecurior  ,  jam  alienior  & 
aVis  potius  rebus  intenta  ,  jam  timidior  ,  imo  trepidior  ,  jlu&uans ,  modo 
huc  modo  illuc  tendens ,  fed  neque  viam  neque  conftantiam  debitam  fer- 
vans  nedum  ordinate  exequens.  Conferatur  differt.  iub  D.  D.  Praefidc  ha- 
bita  ,   defrequentia  morborum  in  homine  ,  pr.e  brutis. 

Pertinet  huc  etiam  ,  tum  fingulorum  vitalium  negotiorum  ,  tum  in  fpe- 
cie  concocfaonk  atque  diftributionis  ,  habitus  atque  refpeclus  ad  tempus  , 
five  languidiores  veluti ,  diutumiores  certe  progreifus  atque  fucceifus.  Inter, 
quOs  piane  fpeci  diiliniam  utique  confiderationem  meretur  concotlionis  c\- 
borum  in  ventriculo  negotium  ,  utpote  quod  etiam  fpontaneo  ,  &  ipfis 
materiis  infito  quodnm  a&u  &  fucceffu  ,  bonam  partem  nititur  :  quem 
natura  humana  omni  modo  expedlare  perpetuo  ,  adeoque  morse  illius  tan- 
tifper  induigere  ,  &  de  eventu  illius  jufto  ,  utique  femper  veluti  bene 
fperare  ,  tanquam  a  priori  inftrucla  effe  merito  agnofcitur.  Ut  proinde, 
nifi  vel  infuper  pathetice ,  impatiente,  quodam  ftimulo  aut  inftin&u  pro- 
Vocetur  ,    tanquam  magis  ordinarie,  hujus  co&ionis  difficultates ,  &  am- 

DifpHt.  Medko-Fmtl.  Tom.  Vt  D  bigui- 


26  S     T     A     H    L  , 

biguitates  potius  patientius  tolerare ,  indulgentius  expeclare,  &  confl- 
dentius  de  illius  fucceifu  adhuc  eventuro ,  fperare,  etiam  fine  exquifito 
errore ,   poffit. 

Cceterum ,  ficuti  in  ceconomia  animali  minime  neceflarium  eft,  res 
inutiles  in  utiles  convertere  :  fed  fufficiat  &  ita  etiam  inftitutum  fit ,  po- 
tius  perpetuo  penu  novo  conquirendo  invigilare  ;  tanto  minus  autem  , 
vel  fimpliciffimse  rationi  quadret,  rebus  ad  nocendum  paratis,  in  me- 
Jius  convertendis  laboriofe  demum  infudare,  potius  quam  illas  totas  cum 
fua  noxia  efficacia  ,  five  ex  parte  aliqua,  five  ex  univerfo  habitu  corpo- 
ris  ejicere  ,  quo  nempe  aclu  in  folidum  tollitur ,  &  omnis  ambiguitas  no- 
xiam  efficaciam  immutandi,  &  omnis  periclitatio  ,  ne  illa  priufquam  fu- 
bigatur,  aut  fi  planc  fubigi  non  poffit ,  nocumentum  illud  corpori  fi- 
ve  ex  parte  ,  five  ex  toto  inferat. 

Sicut  inquam  hxc  ita  yere  fefe  habent ,  ita  ejufdem  certiffimac  veri- 
jtatis  eft  ,  quod  in  tota  ceconomia  animali  nulla  fit  poteftas,  materias  e- 
ximie  &  inprimis  firmiter  atque  conftanter  ad  nocendum  aptas  ,  imo 
faltem  h  fimilitudine  temperiei  corporis  longijfime  alienas ,  corrigendi  aut  im- 
mutandi ,   fed  unice  movendi ,  peUendi,   expeUendi. 

Cum  enim  materim  non  direcle  alterari  ,  aut  ad  minimum  praefentius 
immutari  poffint ,  nifi  aliis  materiis  ,  aut  ad  fummum  ,  tam  intimis  ,  fub- 
tiliffimis  ,  atque  potentiffimis  motibus ,  quales  in  ceconomise  corporeae 
animalis  poteftate  non  praefto  funt ;  propterea  abfoluti  erroris  eifet ,  velle, 
fperare ,  tentarc ,  nedum  exigere  ,  quod  abfolute  in  poteftatc  non  fit  ; 
iicut  ejufdem  notae  eifet  ,  abfolute  non  velle  ,  quod  fimplicius ,  &  omni 
dnbitatione  certius  ,  utique  in  poteftate  fit ,  &  perpetuo  ufu  cqmproba- 
tum  fit. 

Eft  autem  hujufmodi  in  prxfcnte  conftitutione  medium  atque  remedium? 
excretio  e  ventriculo ,  per  motum  ejus  ,  &  fortiter  compreiforium  ,  &  fu- 
binde  cum  impetu  quodam  concuiforium  ,    nempe  vomitum. 

Interim  hoc  ipfum  medium  ,  ufum  fuum  optatum  aflequi  minime  utique 
poteft  ,  quamdiu  materia  ,  quae  ita  excuti  debet ,  motui  prompto  non  recle 
eft  idonea.  Ut  v.  g.  nimium  lenta  atque  tenax  ,  nimium  denfa  atque  fpijfa ' , 
nimium  afpera,   non  fatis  ac  decenter  lubrica. 

Neque  vero  ultimse  confiderationis  eft,  quod  paffim  extraordinarios  mq- 
fus  ,  fibi  alias  minime  confuetos  &  familiares  ,  natura  per  indivjdua  di- 
verfimode  abborreat ,  neque  nifi  languide  ,  tergiverfantzr ,  anxie ,  trepi- 
de  ,  fugitive  ,  illos  fufcipere  aut  profequi ,  toto  die  obfervetur.  Neque 
hoc  magis  m  hifee  vitalibus ,  quam  pariter  potius  omnino  etiam  inratio- 
nalibus  fuis  conaminibus. 

Qiiid ,  quod  conceptui  nullam  ufquam  difficultatcm  objicit ,  quod  fre- 
quentiffime  ficri  poifit ,  ut  natura  ex  una  parte  cxtraordiuarios  illos  cq- 
natus  fufcipere  diffidens  atque  rnetuens  ,  ex  altera  parte  qualemcunque 
Iprm  adhuc  fovens,  poife  adhuc  per  ipfam  akcratiomm  feu  qualenicunquc 

con> 


t)E    TERTIANA    FEBRIS.  27 

Ibhcotfionem  talem  fieri ,  ut  tranquillioribus  excretionibus  obfequens ,  ex- 
traordinariis  ejufmodi  moliminibus  non  indigeat,  etiam  in  nudis  remediis 
iibi  conceiEs  ad  hujuftr.odi  prseparationem  tantifper  fubfiftat ,  neque  infuii» 
ejfe&um  vomitm  luboriofius  moliatur. 

Interim  ,  quando  etiam  ipfum  utique  vomitum,  pro  tali  excuilione  ma* 
chinatur  ,  fi  quidem  maxime  tempeftive  hoc  facit ,  autequam  materia  ex- 
cretiuni  admodum  impar  atque  refractaria  evadat ,  omnia  certe  in  plano 
pofita  funt.  Et  fit  hac  ratione  nudus  atque  fimplex  vomitm ,  &  nuda  ita 
ventriculi  exoneratio  ,  fine  vel  metu  ,  vel  concurfu  febrili.  Auc  Ci  omnino 
aliquis  taiis ,  exquifici  ordinis  atque  moliminum  coneurrat  apparatus  ,  de- 
fundta  fimul  &  femel  univerfo  negotio  ,  &  potita  fcopo  fuo  natura  ,  nihil  ul* 
tra  nec  intendit ,  neque  tentat ,  fed  rebus  fuis  earumque  ,  jufto  &  conftan* 
ti  n!o,   iterum  ex  antiqua  formula  vacat. 

Qudndo  vero  matefia  illa  libero  praefentatieo  motui  ,  Jam  plus  ,  au$ 
plurimum  inidonea  (  quod  interdum  mora ,  interdum  etiam  fatis  repenti- 
nis  progrejjibm  fieri  poteft)  evafit ,  tune  utique  etiam  alienum  eifet  ab  om- 
ni  ratione  ,  &  quam  maxime  fimplici  Ao%c->  contrarium  ,  motum  fufcipere 
sidverfus  materiam  motui  ineptam.  Maxime  vero  rerum  ordini  confenta- 
neum  eft ,  materiam  ad  motum  quocunque  poinbili  modo  prius  difponere  ,• 
&  tunc  demum  motum  fufcitare. 

Jam  vero  merito  confideratur  ,  qualemnam  pr<eparationem  vel  hseo 
materia  (ufcipere  ,  vel  natura  ipfi  prseftare  poilit  '{  Jam  modo  enim  di- 
ximus  ,  quod  natura  alterationum  prseftandarum  11  c  plurimum  impos? 
exiftat. 

Cum  vero  difRcultates  illse ,  qnbus  hic  fuccurrendum  eft ,  unice  re£ 
piciant  materiae  habitum  ad  excujjionew  per  vomitum  magfe  immediate  5 
ad  hanc  autem  furficere  poffit  etiam  illorum  folum  incommodorum  cor- 
fectio  ,  quse  paulo  ante  nominavimus ,  nimiae  tenacitatis ,  nimise  denfita- 
tis ,  nimi?e  afperitatis  ;  quibus  univerfis  fimpliciore  emollitione  ,  qualicun- 
que  lubricitaie  introducla  ,  imo  etiam  vehiciilo  liquido  atque  lubrico  ,  fic  fa- 
tis  fuccurri  poffit  :  ncm  eft  dubium  ,  quin  natura  tani generales  alterationes 
atque  fubfidiarias  prxparationes  fimpliciifimas  ,  praeftare  ,  aut  fane  tenta- 
te ,  poifit. 

Keque  verb  seque  opus  eft  in  iila  confideratiohe  velut  a  priori  prolixius 
occupari ,  quid  nutuia  hic  pojjit  :  fed  prseftiterit  offini  modo  potius  ex  ipfa 
re  ,  uon  tam  confiderationem  quam  agnitionem  inftituere ,  quid  utiquc 
agat  &  erncLt  natura  in  hoc  ipfo  negoiio.  Noh  poteft  hocmelius  fieri  quani 
rede  obfervatis  illis  a&ibm  ,  fuccejjibm,  &  eventibm  ,  qui  in  febris  ter tianre 
faroxyfmo  incipiente  ,    ftatim  fiunt. 

Ndiifeofwn  quiddam  ibi  ,  etiam  ante  formalem  paroxyfmi  impetum  fen- 
trri  i  &  tanto  magis  fub  hujus  infultu  continuare  atque  vigere ,  omnind 
verum  eft.  Sed  non  minus  verum  eft  etiam  illud  ,  quod  innumcri  den- 
tur  i  non  folum  paroxyfmi ,   fed  omnino  agri  tertianarii ,  in  quibus  naufea 

D     %  vel 


a8  S    T    A    H    L, 

vel  nullum  Gt  veftigium.  Imo  vero,  quamvis  in  ipfo  vero  paroxyfmo  tetr- 
tianario  ,  forte  nunquam  defit  omnis  ,  communifiime  vero  maxime  ma. 
lejlus  fenfm  circa  praecordia  ;  languefcentis  tamen  tandem  tertianae  ,  nedum. 
in  nudam  veluti  confuecudinem  fatifcentis  ,  paroxyfmis  nihilominus  veris 
atque  fatis  omnino  feuiibilibus ,  etiam  mdlus  abfolute  amplius  hujufmodi 
(enfus  praeftoeft;  fed  occurrunt  familiariter  etiam  ,  graviifima  alia ,  iine 
febribus ,  pirca  ventriculum  varia  ,  de  reliquo  fatis  evidcnter  paria,  imo 
gemina  hifce  ,  fymptomata,  quibus  tamen  reliquurn  quidquam  tenianario 
paroxyfmo  ulitatum  minime  accidat ,    aut  complicetur. 

Dico  hoc  propterea  ,  ne  mox  ab  ipfo  initio  fufpicio  illa  locum  inve- 
niat ,  quafi  omnes  reliqux  circumltantiae  ,  nuda  naufea  fymptomata ,  & 
pajjiva.  ejus  fequebe  exilterent.  Illa  itaque  phaenomena,  quae  abfolute  fti- 
pant  tertianatium  paroxyfmum  ,  funt  habitus  corporis  conjrntlio  ,  &  eo  ipfo 
ad  interiora  corparis  fiens ,  humorum  copiofa  coacervatio.  Striauram  enim 
illam  fequuntur  tantum ,  nullo  verq  alio  vel  ordine  vel  refpeclu  ftipant  , 
phsenomena  illa  admodum  confpicua  ,  paUoris ,  frigoris  ,  yaforwn  per  peri- 
pheriam  corporis  difparitionis. 

Jam  fi  non  tantum  a  priori  perpendimus ,  quid  per  hanc  circumftan- 
tiam  fieri  pojjit  atque  debeat  ,•  quam  quid  a  pojieriori  fieri  revera  appareat; 
facile  dilucefcet ,  quod  tam  ftricta  coacervatione  univerfe  maflse  fangui- 
neae  ,  atque  diuturna  detentione  circa  interiora  ,  non  folum  pojjlt  fequi 
fubtiliorum  fluorum  fecejjio  ,  ad  aliquas  cavitates  :  ficuti  etiam  hoc  ita 
debere  fieri  ,  certe  utile  apparet ,  dum  materia  utique  ,  qu3e  prsefto  efl: 
in  ventriculo ,  eget  non  folum  emollitione  ,  aut  ad  minimum  demollitioue 
nbi  adhaerec  :  ( daJJ  die  Ztihe  klebrichte  materie  ,  abgeweichet  xvird  , 
ivo  fie  anklebet  )  fed  etiam  vehiculo ,  cum  quo  lubrica  confervetur  ,  & 
cuncuflione  ventriculi  vomitoria  ,  ita  ex  ipfo  per  cefophagum  proluci- 
tur  ,  nec  alicubi  tenacitate  fua  dcnuo  obhxrefcendo  ,  totum  aclum  fru- 
itrari  polfit. 

Quod  autem  hoc  omnino  ita  fiat ,  etiam  a  poferiori  teftatum  utique 
faciunt,  non  folum  ipfi  tales  tertianariorum  vomitus ,  aut  diarrhtea  :  fed 
ctiam  omnino  cum  iifdem  prodeuntes  humiditates ,  jam  finceriores ,  &  fine 
materix  verae  peccantis  comitatu  :  unde  quotidie  audias  :  Der  patient 
habe  fich  zwar  iibtrgeben  ,  aber  nichts  als  Wajfer  und  Schleim  :  Vel  etiam 
cum  ipfa  materia  morbida  copiofe  prodeunt  :  ubi  utique  nemo  hominum 
crediderit  ,  quod  hujufmodi  humores  limpidi  &  incorrupti ,  &  vel  oculo 
judice  ,  reliquae  turpi  materiae  magis  affitji  quam  confufi ,  nedum  innexi? 
cum  illa  materia  tam  diu  atque  conftanter  illic  hxferint ,  &  potius  ipfa 
illa  vca-Yigct  materia  fint ,  quam  aliquid  adventitium ,  &  nuperius  quidcm 
demum  atfufum.  Sicut  etiam  illa  ,  fub  proxima  vomitum  perpetrandi 
promptitudine  contingens  ,  copiofa  affufio  falivd  ,  ex  ipfo  ore  ,  limpida 
etquedwrd,  ut  omni  vomitui  inprimis  laboriofo,  familiaris :  ita  certe  nou 

abfq. 


DETERTIANAFEBRIS.  29 

abfolute  &  fimpliciter  nt  fiat ,  ncdum  ut  ex  ore  ejjluat  aut  exfpttatur  ,  fei 
ut  deglutiatur,  atque  promovendse  voutitorLe  excretiani  fubferviat ,  ea  ra- 
tione  afTunditur. 

Quemadmodum  autem  ex  hifce  circumftnntiis ,  non  folum  fatis  dihi- 
eefcit ,  quod  fanguis  ita  ad  interiorn  compulfus ,  verum  aliquem  nfum  ibi 
ita  exhibeat  ,  qui  tum  atlw  vomitm  commodiifime  fecundet ,  tum  etiam 
in  genere  ad  fuccejfum  atque  progreflus  faciliores  e  ventricuh  &  inteftinis, 
eandem  materiam  prxparet :  &  ita  quidem  prxparet ,  uti  hxc  materia  in- 
primis  pcftulat  atque  indiget  :  ita  minus  adhuc  mirabilis  eft  ,  fed  potius 
manifeltse  prorfus  evidentiae ,  illa  fyndrome  reiiquarum  circumftantiarum  , 
palloris ,  frigoris ,  vaforum  exinauitionis  atque  dilparitionis  ,  fenfus  fpajti- 
.carum  coujlri&ionum  ,  imo  denique  fuccujfationis. 

Ubi  quidem  revera  fupervacuum  eft  ,  notare  ,  quam  alienx  hic  fint 
veteres  traditiones  ,  de  caufis  palloris  ,  frigoris ,  horroris  ,  imo  rigoris  : 
&  quae  de  putrefa&ione  humorum  jam  iutra  venivs ,  jam  extra  vencvs ,  fiu- 
xerunt.  Multo  minus  illis  rebus  tempus  perdere  ,  quse  a  recentioribus 
de  pajjhis  fpafmis ,  cutis  seque  ,  atqne  totius  ambitus  corporis  ,  alicer  di- 
cuntur  ,  aliter  fcribuntur  ;  &  non  folurn  cum  fimplicitate  praefentis  rei , 
fed  adhuc  nimio  magis  inter  fe  ipfa  ,  abfolutiflime  dru^etret  funt  :  fed 
placet  folum  illud  paucis  attingcre ,  quod  omnino  etiam  in  alio  cafu  ,  a 
nuda  imaghiaria  naufea  inftante  vomitu  ,  quo  minus  expedite  ille  fimul 
.&  femel  procedit  ,  &  quo  minus  etiam  maternt  tali  motui  exquifite  obfe- 
quentis  prserto  eft  ,  tanto  certius  &  evidentius  omnia  haec,  ad  minimum 
in  ordiue  illo  fuo  ,   prsefto  fint ,    &  fefe  mmuo  infequantur. 

Quo  minus  anxins ,  aut  irritm  ,  aut  pertiuax  ,  eft  ille  conatus  ,  & 
adlus  ita  excernendi ,  per  ipfum  paroxylmum,  eo  certius  fuccedit  notata 
jlla  lauguida  remijjh  inter  frigus  fenfibilius ,  &  seftum  gravius  emicantem. 
Sequitur  autem  utique  Ajhts  ,  cujus  phsenomena  funt  fequentia.  Pulfm 
qui  fub  frigore  tardus  ,  rarns ,  opprejfus  atque  parvus  erat ,  fit  celer ,  fre- 
quens  ,  plenus  atque  magnus ;  fimul  comparent  non  folum  iterum  vaja  fan- 
guifera,  fed  exturgefcunt  fenfim ,  atque  diftenduntur  veluti  :  habittu  etiam 
mrporis  eo  ipfo  ab  illa  Jlri&ura  tabida  revertitur  ad  turgidulani  extubc- 
rantiam  :  &  nonfolum  folitum  ,  &  floridum  ,  fed  etiam  abundantem  , 
colorem  :  fimulque  increbefcentibus  fatis  his  omnibus ,  in  locum  frigoris 
prsecedentis  fuccedit  aclualis ,  imo  exceffivus  cahr.  Hunc  comitatur  fitis, 
&  inde  facilis  Jiccitas  oris ,  refpiratio  etiam  brevior  atque  citatior  :  inquie- 
tus  fub  hifce  circumftantiis ,  inprimis  in  ipfis  artubus  eft  patiens ,  ten- 
fvo  gravativo  quodam  fatigationis  fenfu.  Harum  rerum  duratio  conti- 
nuat  per  aliquot  horas  ,  &  hoc  quidem  maxime  aqttaliter.  Sub  tota  vero 
hac  duratione  ,  nulla  fenfibilis  excretio  emicat ,  nec  ipfius  etiam  tranfpi- 
rationis  ufquam  augefcentis, 

D     3  Quando 


30  S    T    k    H    Lj 

Quando  vero  }n'm  pzxfcx,  o&o,  decem ,  horas  continuatus  nic' aetWy 
tandem  iterum  ad  fenfum  decrefcit ,  imo  fenfibiliter  intepefcit ,  tunc  de- 
n:um  emicat  fndor ,  moderatus ,  non  tam  afFatim  &  copiofe  seque  dif- 
fiuens ,  quam  leviter  tnanans :  communiter  tamen  utique  non  nude  halz- 
tuofits  ,  fed  omni  modo  fiuidus.  Jarrt  fuperius  autem  dictum  eft  ,  quo.l 
ajius  t  &  vehementior  fit  &  longior  ,  ubi  cibmuhntia  fanguinis  evidenticr 
fubcft.  Hic  ctdhuc  add:ndum  quod  ,  quo  longior  elt  calor ,  co  difficiliuS' 
atque  parcim  y  inprimis  mox  primo  aut  fecundo  paroxyfmo  ,  fuccedat 
fudor.  Pixcipue,  quando  patiens ,  eo  maxime  tempore  non  exquifkif- 
fime  tranquilhan  fefe  gcrit ,  &  inprimis  fub  exitum  seftus  ,  a  refrigou'- 
tionibus  ienlib.lio:  bus  atque  jecligationibus  intemperantibus  ,    fihi  tempetar. 

Ncque  vero  ffentio  nudo  pttcterire  decec  iilam  inprimis  circumftai>- 
tiam  ,  quod  hic  etiam  aJIus  fub  ommbus  his  conditionibus  ,  ita  maximi 
eveniat  iis  quoque  parientibus  ,  qui  veiut  e  media  mtemsrata  fanttafe  ift 
afFtcftum  hunc  devoluti  funt,  &  in  quorum  fanguine  nulla  merito  fu& 
pecta  fit  mala  diarhelis.  Imo ,  quo  m;<gis  athietici  hobitus  compas  vi- 
deatur  tale  fubjtctum  ,  tanto  c-ertius  imo  fortius  hxc  ipG  evenire,  fi*-" 
miliare  elt. 

Non  libet  jam  qu?eftiones  formare  ,  unde  fatrti  tumuhus"  non  foluctV 
m  fanguine  ,  fed  inprimis  in  motu  ejus  i  quse  m.iteria  fanguinem  ita  cxs~ 
gitet  '<  aut  cor  ad  tam  impetuofos  tumuitus  exJlhmtUt  ?  aut  quocunque- 
tandem  intuitu  hxc  poifint  fisri  ?  ftd  videtur  potius  confiderandum  eiley 
cur  hsec  noti  pojjhit ,  aut  certe  vrx ,  &  omnino  incotmnodius ,  poilent" 
non  jieri  ? 

Quando  fanguis  e  toto  reliquo  corpofe  ita  ad  interiora  coacervatus  ,* 
ibidem  etiam  tamdiu  detinetur,  motu  fuo  progrcllivo  alacri ,  qui  cotr- 
feivandse  jluiditatrs  ejus  primaricm  eft  organon  ,  deftitutns ,  fieri  non  po- 
teft  ,  quin  confiftentia  e;us  denfetur  atque  fpijfefcat.  Ad  hanc  debit?e  fusfe- 
tenu-taix  rcftituend.m  ,  nulla  eft  a!ia  via ,  nifi  ut  iterum  vegcte  per  po~ 
rofant  corporis  per.pkeriam  tranfpellendo  ,  hoc  ipfo  actu  illam  iterum  aiv 
fe4uatur. 

T.mto  mngrs  autem  hoc  3  cum  htfc  fit  etiam  methodus  ordhi.tria ,  qua! 
indefinenter  ipfi  hrcc  fua  necelTaria  fluida  conftitutio  ,  perpetuo  actu  prso- 
fh-tur.  Ar  vero  ipfa  quidem  hoec  opevatio  ,  fanguinis,  inquam  ,  tantif- 
per  fpifjhis  deufati ,  teftituiio  in  debitam  1'uam  tenuitatern ,  uti  ptr  fe  nn:v 
fimul  &  femel  ,  &no  fimplicr  circuitu ,  xque  abiolute  ac  exq-.:ifite  ab- 
folvitur,  ftd  etiam  verifimiliter  plures  poftulat  &  expeclat ;  ita  non  tam 
prsecipitis  tranfitus ,  &  breviifimi  temporis  etiam  cife  poteft  t  inprimis 
ubi  vel  eximie  major  fanguinis  quantitas  adtft  ;  vel  etiam  jam  ante,  m 
ftatu  talis  individui  etiam  tolerabiliter  fanO ,  fanguis  aliqua  denfitate  jaiti 
arFedus  fuit. 

Sicut  itaque  certifrimum  eft ,  quod  fanguis  tamdiu  coacervatus  fpif- 
fefcnt  j   a  fpilfitudine  hac  in   ^ebitam  iufam  Jiuxilitatan    tenaem  reltitut 

debeat  5 


DETERTIANA.FEBRIS.  31 

,diibeat  j  hiijus  rel  medium ,  corpori  ordinarium  ,  fit  motus  atque  tranfi- 
tus  localis  per  porofas  partes  peripkerije  corporis  :  &  quidem  non  unus 
ac  alter  fivnpliciter ,  fed  numerofior  atque  faspius  repetitus.  Ita  cjufJem 
certitudini*  &  evidentise  eft,  quod  hoc  \on  pojjit  )ion  ita  fieri ,  in  his 
paroxyfmis,   ubi  ipfi  haec  omnia   ita  eveniunt. 

Sicut  autem  rufticis  etiam  abunde  notum  eft,    nort  (blum   quod  fan- 

guis  citatiore  motu  per  partes  hafce  porofas  incalefcere  pofiit  ;    fed  potius 

pon  pojjit  non  incalefcerej    quod  e  ctirfu ,  laboribus  corporis,   agitationibut 

-artuum,   perfpeclifjimum  habent,*    ita    non   poted  folum   in  hoc   noftro 

cafu  eadem  ratione  fieri ,    fed   omnino  potius  non  potejl  non  neri. 

His  autem  Ha  conftitutis ,  de  reliquis  coricurrentibus  circumftantiis  al- 
legatis ,  fupervacuum  effet ,  quidquam  amplius   adjicere. 

Apage  vero  illas  fophias  ,  quse  in  dubium  vocant,  an  in  febribut  ect. 
rumque  ajlti  fanguis  citatius  progrediatur ,  &  non  potius  nimio  fegnim  , 
qiiam  extra  febrim  :  aut  illos  Agricopirrhonios ,  qui  etiam  difceptant  , 
imo  vel  negant ,  num  febre  affecti ,  quo  tempore  calorem  febrilem  fu- 
ftinent,  revera  caleant  plus  quam  extra  febres  ,  &  non  potius  minus.  In- 
ianabilia  funt  talia. 

Aliud  autem  dubium  fupereft  non  levis  ponderis  :  cur  tam  valde  diu 
continuetur  hic  vehementior  impulfus  fanguinis ,  in  fiatu  quantumcun- 
que  fenfibiliter,  tanto  magis  autem  eximie  pkthorico  ?  Certe  vero  ex  va- 
gis  opinionihus  atque  fugitivis  fuppoGtionibus  ,  hocillud,  pro  coloran- 
da  hac  re  arripere  ,  perpetuo  a  nobis  aberit.  Opiwonum  commenta  de-. 
let  dies ,   natura  judicia  confrmat ,   ait  recle  Seneca. 

Quid  notius  efle  debet,  ex  vera  phyfiologia ,  quam  quod  fanguis  , 
per  illum  fui  motunt  intejlinum  ,  qui  progrejjivo  &  ordinarie  fuftentatur, 
&  hujus  augmento  ,  aut  decremento ,  intenditur  aut  imminuitur,  fen- 
iim  refolvatur  in  ferum  excrementiti.um  ,  adeoque  in  quantitate  imminuatur. 

Jam  ubi  adeft  fanguinis  fuperfua  quantitas ,  quae  non  folum  alias  cor- 
pori  onerofa  eft  ,  &  motus  corporis  molefti«res  reddit  ,  inprimis  per 
tuygefoMionem ,  &  ingen-tern  concalef.Kiiouem  fanguinis  ;  q.ui  fub  hujuf- 
rcodi  fufceptis  motibus  immediate  exfurguut ;  fed  quam  maxime  hic  in 
jpfo  tali  ftatu  paroxyfmi  febrilis  ,  omnia  rnoleftiora  reddendo ,  &  inpri- 
rais  in  ipfo  neceflarisc  refolutionis  fmguinis  acflu  ;  quis  dubltet  ,  hic  maxi- 
me  occafionem  effe ,  hanc  abundantiae  hujus  moleftiarn  &  acrius  Jsntiett- 
di,  &  impatientius  ferendi :  eoque  magis  ,  fi  quae  fuppetat  via  qua  huic 
rcoleftae  abundantiae  detrahi  poffit  illam  hoc  maxime  tempore  tentandi , 
imo  perfequendi  ?  Quse  vero  brcvior  effe  pofletvia,  quam  in  eo,  quod 
etiam  aliunde  nunc  necefigrium  eft ,  progredi,  r.empe  augmentum  mo- 
tus  fanguinis  progreffivi  ,  non  folum  ad  fariguinis  attenuationem  debitam 
profequi  ,  fed  etiam  ufque  ad  aliqtiam  multae  portionis  ejus  extenuatio- 
£ieni  feu  refolutionem  in  ferumt   perfequi  &  continuare.     Ego  certe  non 

folum 


32  S    T    A    H    L, 

folum  non  video  confilium  fanx  rationi  fimplicius  conforturn  ,  fed  omni- 
no   potius  quidlibet  aliud  ab  il!a  longius  diftare  arbitror. 

Quod  autem  non  prius ,  quam  hxc  partim  mngis  proprie  ,  partim  pro 
re  nata  fitis  proxhne ,  necejfiria  ,  ita  abfoluta  funt  ,  Jitdorh  excretio  per- 
mittatur,  certe  defedtui  adiuijjionh  humorum  ufque  ad  fuperfic'em  cor- 
poris  ,  imputari  non  poteft  ;  cum  hcee  non  folum  infir&u  turgido  ,  fed 
inprimis  etiam  altiifime  eiucente  coiore  ,  prgefentiam  admijjionh  affatim 
teftttur.  Undc  prjccipua  potius  emtjjionh  eft  culpa :  nempe  extimorum 
per  cuticuiam  niearuum  atque  pororurn  Jiri&ura ,  quse  ubi  tandem  re- 
mittitur ,    patet  tenuiilimas  humiditati  exitus. 

Unde  vero  htec  contrahatur ,  iive  cur  ,  (immediate  phyfice  ilve  cor- 
poialiter  To  cur  intelligendo  ,  )  dicant  qui  volunt  ;  de  quo  poft  ,  ubi 
de  paroxyfmo.  Nos  nihil  tale  dicimus;  bcne  vero  iliud  ,  cur  non  priu$ 
rcnntti  debeat  tatis  ftri&ura  ?  imo  cur  fieii  debeat ,  &  fervari?  proptet 
feopum,  phy/icunt  tamen  (  hon  moralem  ,  fed  cerie  moraliter ,  quod  icho- 
lse  docuiiTe  debent.  ) 

His  ita  peractis ,  cejfat  paroxyfmus  ,  utpote  qui  hic  nihil  aliud  eft , 
quam  apparatm  motuum  humonan  &  totim  majft  fauguhiex  localium,  pro 
viattria  in  ventriculo  £5?  p>"i>nh  vih  hxrente  ,  nthil  ,  aut  niale  conco&a  ,  in- 
primis  autem  tetiaci  vifcofe  lentefcentitt  vel  proxima  vel  idonea  ,  ai  proutp^ 
tam  excretiouem  pcr  vomitum  aut  alvum  exturbanda  ,*  deinde  vero  uiajfa 
humorum  inprimh  debitx  fux  tenuitati  rejiituenda  ,  £5*  ex  a/iqua  quoque  par* 
te  refolvenda  ,  adeoque  imminuenaa. 


C     A     P     U     T       V, 
Pathologia  paroxyfmorttm  plurhim  in  fpedit 

SAne  vero  negotium/efovV/w/,  in  genere ,  infjperabile^  diffi:uttntes  fld- 
clenus  habuit ,  quas  ulla  una  hypothefis ,  vel  leviiiima  verifimilitu- 
dine  fubigeie  aut  edomare  potuit ;  palpitantibus  in  his  miferiis  fpecnhu 
toribtn >,  novus  objxitur  labor,  prx  quo  ilium  alterum  lufum  dixeris  J 
certe  Heradem  eft ,   Hydra,   Paroxyfwi. 

~  -  Lernmm  ferro  £<■?  face  defruit  Hydram , 
canit  poeta  de  Hercule.  face  certe  opus  elt;  fiquidem  non  folum  hic 
tenebrA  furit ,  fed  ufide  aliquod  lumen  expectares  ,  etiam  orfufk,  imo 
fpiifx  i  ferrum  necefTarium  erlet,  ad  detnmcanda  portenta  ,  non  quidem 
tot  capitum  ,  quod  abit ,  fed  fane  tot  opinionum  ,  quot  capita.  Scd  nos 
cum  hac  Hydra  non  pugnabimus  ,  fed  fabulam  illis  relinquemus  ,  qui 
fabulas   amant.  ' 

illos  vero  qui  non  fubuhs ,   nec  abilradlos  conceptus,  fed  reales  me- 

rc 


t>  E    TERTIANA    FEBRIS.  3.3 

r£  cbrpnrales ,  imo  finfibus  deprthendendos ,  in  poteftate  habere  profiten- 
tur,  hbentiffime  audiremus  in  hac  materia  ;  certe  enim  hic  haberent  , 
quo  peiTpicuitates  fuas  toti  mundo  teftatas  faciant ,  fi  diferce  hicc  eno- 
dare  fufciperent. 

Si  naufea  ,  conatus  vomendi ,  vomitus  ipfe  ,  non  riunl?  ut  propter  finem  * 
/e^  ///«£  directe  a  materia  ,  quje  nullum  aliud  agens  ,  afficiat  ,  fed  iw«i 
■triculum  ,  j?£r<w  ventriadi ,  aut  (  quoniam  hse  certe  extreuuz  funt  )  w<??«- 
branas  ventriculi ,  vel  potius  nervos  in  ventriculo ,  imo  fiuidum  quod  elfc 
in  nervis  ,  non  (proprie  &  nude  corporaliter)  impeliendo,  premendo  , 
tundendo,.  tendendo ,  expandendo  ,  fed  (ut  terminus  (it ,  ut  illi  vo- 
lunt ,  phyficum  &  corporale  quid  ,  fine  ambiguitate  ,  velut  iplis  fenfibus 
fiftens  )  irritando  :  fed  hoc  omnino  ,  iterum  phyfice  ,  &  corporaliter  ,  com- 
moveat  ,•  ut  fe  ,  fe  inquam  ,  contrahnt ,  (  gmi  autem  ?  nam  femper  ma- 
net  ante  allata  illa  perfonarum  m  hac  fcena  intricatio  )  &  ita  fiat  vomituss 
&  quidem  illius  materiae ,  quse  hoc  fibi  ipfi ,  uti  turdus  exitium;  &  (i 
hsec  materia  hos  aclus  facit  materiali  fuo  jure  ,  corporeo  contaclu ,  aclu , 
&  effellu  ,  gfft«2  /w?c  /w?/J ,   &  ubi  funt ,  paroxyfmi  ? 

Certe  materia  hsec  in  ventriculo  fuit  <?«/?  paroxyfmum.  Nec  tameri 
commovit  paroxyfmum ;  commovet  paroxyfmum  ,  imo  vomitum;  fed  qui 
non  evomat.  Ergo  wawtf  materia  in  ventriculo.  Qyid  vero  mox  ceffat  ? 
nieliorne  facla  eft  ?  aut  amifit  -ww  ventriculum  ftimulandi  ?  aut  ventri- 
culus ,  vel  quicquid  tandem  illud  eft  ,  quod  irritabatur  ,  difperiit  ?  auc 
plus  ne  virium  ad  continuandum  vomendi  conatnm  requiritur  ,  quam  aci 
fufcipiendum  fortiffimum  illum  motum  fanguinis  ad  <sfium  ?  Ubi  eft  illu 
materia  ,  ubi  eft  ejus  energia  ,  ubi  reciproca  harum  rerum  corporea  effi- 
cacia ,  per  horas  forte  36.  imo  amplius  ?  unde  iHam  efficaciam  recupe* 
rat ,  ut  iterum  priftinum  lufum  ludat?  quomodo  vero  ad  menfuram  teni- 
porh  exquifite  eandem  ?  &  quidem  fubinde  magis  magifque  augefcente  im» 
petu  ?  quae  eft  corporea  caufa  ,  cur  etiam  hoc  paroxyfmo  ittrum  ita  ccf- 
fet  ?  Revertatur  autem  tertio.  Imo  facla ,  jam  fimultanea  jam  fucceffi- 
va  per  aliquot  paroxyfmos ,  excretione ,  tamen  nihilominus  paroxyfmi 
ulteriores  veniant ,  non  folum  cum  univerfo  reliquo  apparatu,  fed  etiam 
iiterum  ,  vomendi  conatu.  Ubi  func  hic  v.  g.  in  allatis  &  mille  talibus 
exemplis,  de  brafjica  crifpa  ingurgitata ,  de  acims  uvarum  indigeftis,  qua- 
litates  illse  corporales  ventriculum  ad  vomitum  irritandi ,  aut  ad  diar- 
rhseam?  Quomodo  tam  diu  ceffarunt'i  &c.  modo  nemo  hic  dicat :  Deuni 
luc  ita  voluiffe  ;  nam  ego  certus  fum  Deum  nec  voluiffe  neque  velle ,  qus 
*vera  non  funt. 

At  nos  miiTis  hifce  inextricabilibus ,  potius  pofitive  rem  ipfam  intue* 
timur ,  &  rationes  perveftigare  aggrediemur.  Tertianse  paroxyfmus  ,  finU 
flicis  atque  iegicimae,  ordinarie  primo  ftatim  die  quo  incipit  ,  occupac 
huras  antemeridtanas ,  ab  oclava  vel  nona  ad  meridiem  ufque.  Diximus 
fuperius  ,  horas  jentaculi ,  ad  prandium.    Qui  jentare  confueverunt ,  quan- 

Difput.  Medko-Fracl.  Tom.  V<  E  to 


34  S    T     A    H    L, 

do  tertiamm  incurrunt ,  horis  iliis  ipfis  otlava ,  nona ,  paroxyfmo  fam?- 
liarius  corripiuntur :  qui  nihil  hujus  confueverunt ,  proprius  ad  meru 
diem ,  h  decima  ad  duodechnam,  paroxyfmum  experiuntur. 
Quum  maxime  etiam  notabiie  eft,  quod  illi  ,  qui  jam  fenefcente  paroxyf- 
morum  impetu,  aliquid  verfus  paroxyfmum  alfumunt  ,  &  eo  citim  il- 
lum  iterum  incurrant,  &  eo  gravim  :  &  plerumque  quidem  cum  fubfe- 
quente  conatu  imo  non  raro  eventu  ,  vomifus.  Qui  vero  adhuc  vege- 
tio  ibus  paroxyfmorum  infukibus  laborant ,  illis  ad  maturius  provocan- 
dom  paroxyfmum  ,  communiffime  fufticit  etiam  nuda  naufea  ,  per  im- 
portunam  mentionem ,  nedum  oblationem  ,  confpe&um  ,  aut  odorem  cibo- 
rum  ,   cito  cooriens. 

Neque  vero  tum  a  veritate  ,  tum  a  confideratione  alienior  ex  illa  ob- 
fervatio  ,  quod  merjdiei  exquifito  tempori ,  in  homine  fano,  appetitm 
ita  affuefcere  foieat  ,  ut  etiam  fine  omni  horologio  ,  fponte  illam  horam, 
determinet  acrior  appetitus;  uride  vulgi  hominum  locutio  :  fie  haben  die 
Vhre  bey  fich  im  Magen  &c,  Neque  hoc  folum  ,  fed  non  minus  vul- 
go  nota  eft  par  omnino  affuetudo  appetendi  jentaculum ,  nempe  defiderio 
quodam   ciborum  illis  horis  flagrandi. 

Quemadmodum  autem  appetitus  &  naufea ,  circa  commune  fubje&um 
verfantur  ,  nempe  efculenta  in  ventriculum  aflumenda  ,*  ita  (implici  ra. 
tioni  nihil  planius  eiVe  videtur  ,  quam  eo  tempore ,  quo  ajfumptioni  ci- 
borum  afTuetus  eft  homo  ,  eorum  cum  appetitu  recordari ,  fi  omnia  re- 
cle  habeant ;  cum  naufea  vero  ,  fi  illorum  affumptio  vel  conco&ioni  mi- 
tius  idoneum  locum  ,   vel  plane  corruptioni  alicui  praedifpofitum. 

Quod  autem  magis  verfus  prandii  quam  ceen<£  confuetas  horas  hoc  ita 
eveniat ,  fatis  notum  eft,  qucd  cwa  propemodum  accejjio  foium  quaedatn 
fit  prandii  ,•  aut  certe ,  fi  qualitercunque  toleratum  eft  prandium ,  ccena 
quoque  vei  uti  reiiquiis  ultimis  obrepens,  vix  novam  aliquam  intoleran- 
tiam  dire&e  provocare  poilit  aut  debeat.  Quando  vero  non  folum  pec 
totam  noctem  ,  fed  iterum  prope  ad  meridiem  ,  novo  revera  de  integro 
labori  concoquendi,  fe  fubmittere  debet  natura ,  tunc  quidem  quam  ma- 
xime  minus  mirum  eft,  de  integro ,  &  velut  e  mediis  tranquillis  rebus, 
iterum  in  folidum  cooriri  atque  fentiri ,  quicquid  verae  atque  realis  dif- 
ficultatis  in  hoc  negotio  obtingere  poteft  >  adeoque  fi  quod  ejus  rei  fu- 
beundae  juftum  fit  faftidium  ,  illius  utique  emicationem  manifeftiorem  , 
tali  prsecipue  temporis  periodo  aequius  monftrari ,  eique  tantifper  in- 
dulgeri. 

A(t  vero  cur  hoc  non  fingulis,  fed  alternis  folum  diebus  ita  fiat,' 
ullam  immediatam  indubiam  rationem  afFerre  minime  in  nos  fufeipi- 
mus ;  fed  etiam  omnes  alios  vel  adhuc  longius  ab  hac  fpe  abefTe,  fatis 
certo  fcimus.  Interim  generaliorem  &  reddere  poflumus  ,  &  nullam  aliam 
Tpecialiorem  etiam  fubelfe ,  fatis  pro  certo  habemus  ,  quam  illam  ,  quod 
hacc  fpecies  materialis  caufc ,   minoris  omnino  prafentanei  perkuli  otiofim 

etiarn 


DE    TERTIANA    FEBRIS.  3? 

etiam  tractetur ,  neque  illi  propterea  jugiter  ,  fed  per  vices  ,  aliquid  )a- 
boris  impendatur.  At  vero  per  Jiatas  vices  tanto  magis,  quanto  magis 
vienfurarum  atqtte  proportionum  ,  &  inprimis  djiimationum  ,  compos  eft 
illud  principium ,  quod  hos  motus  non  folum  insiituit ,  fed  fcite  eti- 
am   injiruit  atque  dirigit. 

Quod  aurem  etiam  omnes  typi  febriles  ,  inprimis  £Jiimationi ,  nempe 
dignitati  partium,  aciionum ,  periditationum  eventuum  ,  apprime  propor- 
tione  refpondeant ,  ex  fingulorum  prudente  coniideratione  fecundum  ve- 
ras   hafce  circumftantias,    fimplicisfimse  penficacioni  ,  difpalefcit. 

Tanto  magis  autem  frequentionbus  repetitionibus  talis  menfur&  tem- 
povis  iterum  adfuefcit  ,  adfuefcit  ,  inquam  natura  ,  ut  ita  fingulos  dein- 
teps  paribus  horis  repetat ;  adeo  quidem  ,  ut  etiam  brevisfimos ,  imo 
tandem  vix  niii  leviter  atta&os ,  tamen  in  easdem  horas  reverti  anima- 
dvertamus. 

Ubi  quidem  juftisfimus  eft  metus ,  aures  non  plane  ftupidas  ofFenden- 
di ,  prolatione  lftjrum,  &  plane  pro  luoulentiilimis  excrufarum  nuga- 
rum  ,  quomodo  h«cc  plane  ftata  fucceifio  petiodica  paroxyfmorum  ,  a 
jplane  materiali  ratione  atque  proportione  caufae  corporeae  pendeat ,  dum 
nempe  ah  unius  pjroxyfmi  fine  ,  ufque  ad  alterius  initium  ,  exquifite  ea- 
■dem  menfura  materim  regeneretur ,  &  tunc ,  ficut  olla  fervemis  aqux 
prse  nimia  pienitudine  exundans ,  iterum  in  paroxyifmum  erumpar.  Nem- 
pe  ita  ,  plane  materiali  necefjitate ,  abfolute  omnia  &  f.ngula  pracceden- 
tis  paroxyfmi ,  &  reliqua  fymptomata ,  &  durationis  etiam  ambitum  , 
tiecefftwio  iterum  exhibiturum  j  &  hoc  necejfario  etiam  in  injinitum.  A'b- 
fint  hsec  a  nobis.  Intermittentium  certe  paroxyfmos  ,  eorumque  ita  fia- 
ias  penitm  reverfiones ,  magis  riude  confuetudini  movendi  deberi ,  quam 
lilli  materix  ,  direlio  ,  &  ut  vu'go  ajunt ,  mechanico ,  impulfui  ,  confir- 
imare  etiam  poflunt  iila  phaenomena  ,  quod  vel  poji  integrum  annwn  re- 
"crudefcant,  &Jlatu  ilio  quidem  tempore,    quo  ante  annum  praefto  fuerant. 

Cseterum  illud ,  quod  in  tertian.l  cum  aliis  etiam  omnibus  atque  fin- 
gulis  febnbus  commune  evenire  obfervatur ,  eft  utique  per  hactenus  dic- 
ta  (  I  )  materia,  vitaiis  partis  attt  aclionis ,  corruptioni  &  cohibitioni  im- 
tninens}  (2)  adeoque  jufta  atque  neceffaria  intentio ,  hujufmodi  peri- 
culum  averruncandi ;  (  3  )  hujus  executio  per  motttt  fecretorios ,  ad  /0- 
•atra  affe&um  &  fcopuni  debitum  recle  collineantes  ;  (  4  )  &  his  non. 
funutltnarie  intercurrentes ,  nedum  revertentes  ,  fed  ordinate  atque  tem- 
fefiive  fuccenturiatos ,  etiam  motus  excretorios ;  iterum  omni  modo  con* 
venientes ;  (5)  hoc  ipfum  autem  periodis  non  folum  Jiatis  in  generei 
(6)  ied  etiam  pecuiiari  quadam  menfura  comprehenfis.  (  7  )  cujus  qui^ 
"dem  generaiis  dimenfw  ,  (uti  hic  otiojioris  intermiffionis ,  eft  circa  eden- 
=di  tempora  reveriionis  ,  )  non  deftituatur  generaii  ratione  (8) fpeciaiif- 
$ma  vero ,  ut  exq,uifji.t;  tertianarii  paroxyfmi ,  &   alibi feptenaria  perio- 

£    2,  du$ 


35  S     T     A    H    L,' 

dus  ,  abfolute  'ratiocinationem  fubterfugiat  5(9)  inprimis  cum  apud  quo- 
slibet  atates ,  corporis  moles ,  materise  quantitates ,  imo  qualit.ites ,  \vxq 
perpetuo  fint  eadem  ,  (10)  quod  haec  uti  re&e  &  ordine  ad  fcopum  ex- 
pugnandx ,  &  expurgandae  noxae  procedunt,  ita  etiam  illo  recle  poti- 
antur  j  (ir  )  nifi  impedimenta  accidentalia  obftent  ;  (12)  quibus  abfen- 
tibus ,  [emper  re&e  procedit  atque  cedit  adrio  tota  ;  (13)  inter  impedi- 
menca  vero  didla  piurimum  poifunt  ,  etiam  a  priori ,  animi  pathemata, 
(14.)  Omnibns  autem  reSte  conptutis  ,  febris  qudibet ,  etiam  fme  ullopnr- 
tis  adminiculo  ,  falutariter  exic. 


CAPUT     IV. 

De  Curatione  Tertiam  Febris. 

I  medicns  vere  magifler  eflet ,  &  non  minijler  naturae  humanae ,  nf- 
mio  plus  utique  noire ,  imo  pofle  deberet ,  quam  in  rei  veritate  fit, 
NecefTe  hinc  omnmo  nimio  magis  eft  ,  ut  potius  fubfcrviat ,  quam  impe? 
ret ,  naturae,  ejusque  motibus  atque  operandi  modh ;  quod  quidem  ittfe* 
bribus ,  fubinde  etiam  abfolute ,  neceifarium  eft;  inprimis  autem  in  ma* 
lignis ,    &  quidem   tanto  magis ,   quo   magis  illae  funt  tales. 

Egit  de  hac  re  D.  D.  Pracfes  brevibus  ,  fed  fatis  puto  nervofe  ,  in 
prsefat.  problem.  ad  febrium  kijloriam  pertinentium  afleverans ,  quod  nuU 
Ium  detur  remediwu  aut  artijicium ,  quo  ulla  febris  folide  ,  nihil  ambigue , 
£«?  ex  ipfo  fundamento  ,  curetur  ,  niper  illos  modos  atque  motus  ,  qui  fpon- 
ta\i£A  febvium  indoli  familiares  funt.  Unde  quidem  ,  licet  minime  omuem 
eflficaciam  v.  g.  Alexipharmacorum  ,  abfolute  neget;  illud  tamen  conftan- 
tiilimum  eife  afleverat  ,  quod  tantum  abfit,  ut  hsec  remedia  ,  nudo  a- 
liquo  fuo  atque  direBo,  fo!um  alternnte  eifeclu ,  noxam  illam  deftruant, 
&  materiam  laedentem  fubigant  potius  ,  quam  folum  excretionem  illius 
facilitent  &  promoveant ,  ut ,  fi  tali  intentione  exhibeantur ,  [nempe 
nudo  alterandi  ;  &  venenatam  ,  ut  vocant ,  materiam  fubigendi  ,  non 
vero  ad  evacuationem  difponendi  aut  promovendi  fcopo  )  pofitive  noceant. 
Quod  de  alexipharmacis  fine  ordine  ad  fudationem  decenter  moderatam 
exhibitis  ,  optandum  fane  foret ,  ut  tantundem  obfervacum  atque  notum 
ellet ,   quam  certum  atque  nocuum  eft. 

Ex  omnibus  autem  febribus  dua  cumprimis  funt,  quarum  fomes  feu 
caufa  materialis  paulo  magis  immediatam  adhuc  corre&iouem  admittere 
poteft;  propterea  maxime  ,  quod  eo  loco  praefco  fit ,  ubi  magis  imme- 
diatae  aclivitati  ejusdem  ,  per  medicamentorum  magis  immediatam  -na~ 
terialem  e vepyelav  ,  &  quidem  adhuc  iutemeratam ,  pracfentitis  confuii,^ 
&  ttiverti  poifit  hseo  illotum.  noxia  indoies.  Sunt  hac  d#<cfebres,  (i) 


DETERTIANAFEERIS.  37 

cholerkai  modo  fatis  cito  vel  ipfa  fefe  exerat ,  vel  medicus  maxime  ma- 
ture  caufodea  initia ,  ab  alia  qualibet  indole  dignofcerc  fciverit ;  &  (  2  ) 
tertiana. 

Sicut  autem  in  utraque  harum  ,  quam  rariffime  contingit ,  ut  jam 
concept<e  febri  ,  etiam  his  artificiis  revera  abfolute  ita  fatisfiat,  ut  nuda 
fiorretlio  ,  fine  omni  febrili  evacuationis  concurfu  aut  imitatione,  in  ef- 
kctum  deducatur;  ita  manet  ad  minimum  conftans  haec  non  magis  a£ 
»fertio ,  quam  vera  prorfus  indicatio,  quod  ad  excretiones  quovis  modo 
directa  manere  debeat  intentio :  & ,  fi  nihil  aliud  ,  certe  iu  fubfidium  , 
,cidem  locus  relinqui  ,  imo  fubinde  prrcberi. 

Valet  hoc  proinde  quam  maxime  etiam  in  febris  tertiana  therapia , 
fut  illa  tot.a  dirigatur  ad  fublevandos  atque  facilitandos  naturse  fcopos ;  vel 
fi  ita  videtur ,  etiam  imitandos.  Unde  nempe  rediifime  fit,  & 'abfolvi- 
itur  ita  hujus  febris  curatio  ,  certijjimc  ,  citijjime  ,  conjlantisfime ,  fi  pri- 
•nio  faburra  quae  ventriculum  &  primas  vias  obfident,  vel  ad  excretio- 
nem  faciliorem  difponatur  vel  tempejlivo  etiam  infuper  ad  excemendum 
pimulo  concitetur. 

Sicut  a-utem  merito  inconfultum  videri  atque  judicari  potcrit ,  quse- 
libet  adminieula  negotiis  fuis  recle  perpetrandis  idonea  ,  afpernari  ,  & 
nibil  nifi  fuae  propriae  intentioni  prxfracta  pertinacia  infiftere;  ita  tan- 
t-o  minus  hoc  locum  habere  poteft  in  febrium  negotio  ,  &  ipfius  etiam 
noftrse  tra&ationis  ,  tertianx.  Cum  enim  ipfi  paroxyfmi  ,  ad  hofce  fco- 
pos  directe  tendant,  quos  medicum  fequi ,  imitari ,  promovere  debere  , 
.diximus ;  alienitlimum  certe  fuerit  ,  ab  illis  animum  avertere ,  &  illos 
quidem  deferere  ,  fibi  vero  feorfim  &  particulariter  novum  quiddam  fu- 
mere ;  adeoque  G.  nihil  aliud  patientem  iuter  paroxyfmorum  infultus ,  & 
medici  tentamina  dividere  »  e  quibus  fi  poferiora  minus  commode  cedant, 
facile  etiam  prioribus  prsejudicium    inde  contingat. 

.Optima  itaque  tertianam  etiam  traclandi  methodus  eft ,  quam  in  al- 
Jegatis  problematibus  laudavit  D.  D.  Prsefes  ;  medicatio  in  paroxyfmos , 
^  in  paroxyfnis ;  nempe  verfus  paroxyfmos ,  &  m  iifdem.  Modus  op- 
timus  ,  materi<e  ita  occurrere  atque  fuccurrere  ,  ut  excretioni  obfequens, 
tanto  facilius  inde  eiiciatur.  Sive  furfum  illud  fiat  per  vomitum ,  five 
per  diarrh&am,  imo   vel  fpontaneum   placidum   alvi  fucceifum. 

Hoc  fi  ita  rede  peragitur  ,  fuccedit  non  folum  paroxyfmus ,  trauquil- 
le  admodum  atque  commode,  quin  etiam  leviter  atque  brevius ;  Sed  fi 
alteri  ingr.uenti  iterum  eadem  ratione  occurratur ,  quin  hoc  idem  tertio 
eciam  repetatur,  decrefcunt  non  fclum  hi  magis  magisque ,  impetu  seque 
ac  duratione,  fed  ceffant  etiam  tanto  eitius  in  univerftim.  Et  hoc  qui- 
dem  eo  certius ,  quo  m.igis  tempejlive  ,  primo  ftatim  aut  fecundo  paro- 
xyfmo ,  ita  fubventum  fuit ,  &  quidera  eo  fucceffu  ,  ut  natura  vel 
fyonte  ,    v.el  artis   fubiidia  fequens,  exxyetiones  decentes ,  perpetravit. 

E     3  Quan- 


38  S    T    H    A    L, 

Qpandc  vero  paroxyfmus  etiam  aftus  fucceflit ,  fubfefvtendum  &  nuie 
eft ,  turn  fufficiente  dilutione  ,  tum  quietiore ,  ad  minimum  certe  non 
impatiente ,  continentia ;  fub  exituni  autem"aeftus ,  vel  ftrto  regimine  ,  vel 
Medtcamentis  etiam  prudenter  atque  moderate  fuppeditatis  ,  eo  dirigenda 
eft  natura,  ut  ctiam  ventilatio  per  fudorem  proportionatum ,  exitum  in- 
veniat ;   qui  nempe  rcfpondeat  magnitudini  xttas   praegreifi. 

Intermedio  die  eo  refpiciendum  e(t ,  ne  natura,  iive  ajfumendo ,  fwe 
retinendo  oneretur,  quod  duplici  modo  fit.  Primo  :  quando  plus  quam 
convenit ,  ailumitur  ;  fecundo :  quando  etiam  coniuetae  debitse  excrctio- 
nes  non  decenter  peraguntur.  Priori  infervit  incemperantia  in  edendo  & 
bibendo;  nimium  ,  difpepta  ,  frigida,  &c.  Poiteriori  modo  incommud* 
iunt  alvi  adjiri&iones  ,  &  improvida^  imo  temerari;e  corperis  refrigeratio- 
ries  ,    inprimis  autem   tranfnus  e  caiore  in  frigus. 

Medicamenta  huc  facienta ,  funt.  (j)  Digejliva ,  inrer  qusc  tartarus 
viiriolatm  ,  amarus  ,  arcAnnm  duphcatum  purum  ,  nitrum  ,  cum  abior- 
bentibus  ajlraceit ,  &  antimunio  diaphorttico  ,  egregium  habsnt  ufum,  & 
omnibus  aliis  artificiis  f.icile  parem  ;  modo  moderath  ,  proportionatis,  do- 
fibus.  In  antiquiore  jam  atque  fegniore  conatu  ,  fincerum  />/'/>er  ,  ^w^;- 
for,  nfiuc  iin.  Ubi  etiam  Anicira  ,  inprimis  abfnthiwn  ,  centaurium ,  rtf* 
*//'x  gentiana ,    obfirmatis   &  jan  lentefcentibus  ,    conferunt. 

Vomitoria  nota  funt  ,  fed  raro  neceffaria.  Si  quis  intermedio  die  ta* 
lia  dare  voluerit  ,  in  rohujiioribus  inprimis  erit  integrum  ,  rariilime  ta- 
men  necejfarium. 

Sub  finem  */?/« ,  temperatse  effentise  Alexipharmaca ,  exigua  dofis  pro- 
deric  ;  major  non  asque  ,•  neutra  vero  necejfaria  erit  j  imo  ne  quideni 
utilis  y  nifi  fimu!  admodum  quietum  regimen  fervetur  ;  imo  verofine  hoe 
magis  mojc;«  ,  certiilime  incommoda  &  molefb.  Sit  tamen  regimen  noii 
tam  calorem  affedl.ms  ,  quam  qitietem  confervans.  Cavendo  etiam  ,  ne 
mox  inde  patiens  iterum  furgat  &  libere  circumcat ,  nedum  frigore  a= 
btitatur. 

Cortice  Jefuitico  nnn  folum  o/>/#  non  eft ,  fed  revera  vix  ipfi  tifus  eft  j 
nifi  ultimo  cafu  ,  quando  motus  febrilis  niidus  atque  folus ,  confumta 
jamdudum  niateria  proportionata  ,  tandem  cohibendus  venit.  Quo  tem- 
pore  tamen ,  iicut  univerfa  reliqua  efficacia  ,  huic  cortici  non  folura 
gemina  penitus  praeftat,  fed  ionge  minore  impetu  cohibcndi ,  adeoque 
omnimoda  fecuritate  ,  manifefto  antecellit ,  Crocus  ille  Martialis  antimo- 
tiiatus  felectus,  quem  D.  D.  Pr?efes  defcripiit  Menfe  Januario  169%.  Qiiid 
etiam  hic  pneftiturus  fit  Mars  per  alcali  jixum  foltttus ,  experientise  eom- 
mcndamus.  FillnU  Wildeganfi  veiae  nempe  opium ,  vel  per  fe  prius  cor- 
rectum,  vel  cum  corrigentibus  bonis  exhibitum  ,  &  quidem  vefpera  pa- 
roxyfmum  prsecedente  exhibendse,  NB.  ablata  materiat  ad  motum  tan- 
tum  aifuetum  cohibendum ,    pariter  valent ;   iicut  etiam  FiliuU  Mattku 

feu 


DETERTIANAFEBRIS.  39 

feu  Starckey  i  quamvis  hae  non  raro  ,  inprimis  ubi  adhuc  materia  re(K- 
tat ,   fequente  mane  vomitum  ,  aliquando  diarrhmm  poft  fc  trahant. 

Nos  cum  hoc  loco  fermonem  habeamus  ds  febre  tertiana  Jimplici  & 
legitima ,  alfeveramus,  quod  hifce  rebus  ip(i  nihil  opus  (It ,  fcd  unice 
illis  ,  quse  ante  nominavimus  :  imo  vero  methodo  ,  quae  horum  omnium 
velut  anima  eft, 

Sppprejjio  vero  febrium  quocunque  tandem  ftatu  materU  adhuc  iftJi- 
gejlx  ,  reliduge,  retinendae  ,  pure  temeraria  eft  ,  &  fciens  talium  admini- 
ftratio  a  bonis   viris  aliena. 

Omnia  vero  fpecijica ,  quae  di&is  fcopis  non  primario  fatisfaciunt ,  falfa 
funt  &  irrita. 

Qoncha.  fluviatiles ,  imo  rivulorum  ,  ufla ,  &a(Tervatx,  largioribus  do- 
/ibus »  robujlioribui  individuis ,  at  nonnill  penitus  in  initio,  aut  poft  a- 
Siquot  iterum  paroxyfmos,  faciunt  haud  raro  operae  pretium ;  fed  ma- 
jilfefta  calcaria  refolvente  fua  efficacia. 

Sufficere  haec  po/funt  ,  pro  medica  confideratione  hiftorU  ,  pathologU , 
tkerapi<zt  imo  materia  medic<t ,  febrium  tertianarum  verae  indoli  quadran- 
tis.  Deo  vero  ter  optimo  maximo  ,  pro  prseltito  beneiicio  &  gratia  fua , 
iu  &oc  etiarrj  ccepto  exequendo ,  gratias  perfolvimus  immortales. 


(4o; 


J,    GODO  F, 


C  L  I  I. 

J.    GOTHOFRED.    BERGER 

E     T 

HENRICI   DAVID    STIELER 

DE    CHINCHINA 

AB  INIQJtflS    JUDICIIS  VINDICATA. 

^itteb.    17  ji. 


Vifcut.  Mtdico-Pratf.  Tom.  V. 


(43  ) 

UU  I  ■    ""■■■- ■'■""  , 

I. 

MErito  divina  vocatur  medendi  fcientia ,    atque  ad  ipfuiti  auctorem 
Ueum  refertur.    Namque  is  ,    uti  e(t  benignus   &   providus  in  ge- 
*ius  noftrum   univerfum ,    e  rerra  herbas   procreavit  ,     &   alia   rernedio- 
fum   genera  condidit,     fuis  quacque   vir  bus    pracdita  ,  quorum  ufu ,  & 
crebra  efFe&orum  atque  eventuuni   obfervatione,  orta    eft  haec    faluta- 
jris  profdfio  ,   fubinde  aliorum  falute  ,   alioium   intcritu,  perniciofa    diC 
cernens  a  falutanbus.   Quam  ideo  nusquam    non   eife  ,  vere  Ce/fus  l.   de 
ye  med.  fcripllt,   in  prnfat.    Siquidem  etiam    imperitiifimae  gemes     her- 
bas ,  aliaque  prompta  in    auxilium    vulneium    morborumque    noveriut. 
Quod   emm  ille  apud    Plutardmm  teftatur  ,    in  dtalogo  de  brutorum  rati- 
pne ,   fama  acceptum  ,    velle  aegyptios  omnes    inde  ufque   ab  initio   mc~ 
dicos  audire  :   idem  de  gentibus  aliis  ,     minus   quidem   cultis    &    mora- 
Jtis  ,  apud  alios ,  ac  fpecittim  de  indiarum  incolis,  gtnere  hominum  in- 
doclo  &  agrefti,   apud   Gul.   Pifonem  ,    lib.    li.de  indicz  utriusqne  re  na- 
tur.  &  msd.   in  introdulh  relatum  legimus  :    eos  paifim  omnes    medicu 
ram   facerc ,  &  morborum   noticiam  ex  (jmptomatibus  venari,    ac  ne- 
gleclis  caufis   occultis  &  abditis  ,   communi  quadam  animi  notione  eru- 
ere  indicationes  ex  moibis  ,  iisque  fatisfacere   contrarium  remedium  op- 
fonendo  ,  &   hos  quidem   per  manus   fibi  trad.tis    medendi    pracceptis  , 
atque  remedi  s  ,   tantum  in  arte  profeciiie ,   ut  etiam    eos ,    de    quorum 
falute  defperarint  europaei ,  iique  do&i ,  medici ,   &  chirurgi ,    cum  ho- 
f.um  adniiratione  brevi  felieiter  fanarinf. 

IL 

AC  utinam  hac  fimplici  via  omni  xvo  ad  hzec  ufque  tetupora  me- 
dici  procejTtifent  ,  &,  fpretis  rerum  naturalnnn ,  quse  vocant , 
jprincipiis  ,  caufifque  phyficis  ,  ac  hypothefibus  ali  s  ,  utnoc  dubiis  ,  & 
incertis  ,  certa  tantum ,  &  explorata,  caufas  v  uta  morborum  evidentes, 
&  evenientia  in  his  phsenomena  ,  atque  efredus ,  &  vires  temediorum, 
eventuumque  varietates ,  diligenter  notaifent.  Sic  enim  illa  fdluberrima 
difciplina ,  uti  ab  omni  philofophorum  feela  fecreta  :  ita ,  omni  libera 
opprobrio  vanarum  opinionum  ,  poft  obfervationem  tam  diuturnam  , 
in  hac  praefertim  anatomes  luce ,  quse  perfpicue  docet ,  a  circulo  fan- 
gu'nis  vitam  pendere  ,  ab  illo  perfectionis  faftigio  nunc  paulo  abeifet  pro- 
pius,  quo  eam  vel  chymiae ,  vel  philofophse  experimentalis  atque  me- 
chanicse  adjumemo,  perductam  eife,  multi  fruftra  glonantur.  Sed  pof- 
teaquam  medici ,  feptis  revulfis,  altius  qusrdam  agitare  conati ,  rerum 
siuoque  naturae  fibi  sognkionem  vendicaverunt  ,   tanquum  finc  ea  trunca 

F     2  cV 


44  B    E    R    G    E    R 

&  debiHs  medicina  eflet,  ab  illa  re&a  via  defcivere ,  &  phyficorum  cfiy^ 
micorumque  fequuti  fententias  ,  multa  ,  eaque  contraria  ,  opinionum  com- 
menta  in  illam  introduxerunt ,  atque  in  varias  divifi  fedlas ,  ita  fuis  qu:« 
que  hypothcfibus  indulfere  ,  ut  non  tam  de  morbis,  recte  cognofcen- 
dis ,  &  curanuis ,  quam  de  reddendis  illorum  ex  fuis  principiis  rationi- 
bus ,  iifque  ad  hsee  fomnia  reducendis  ,  atque  ad  eadem  accommodanda 
medendi  ratione,  cogitarint.  Quo  fieri  omnino  debuit ,  ut ,  in  varios 
delapfi  .errotes  ,  id  demum  ,  ubi  medicina  opus  eft  ,  adeptos  fe  fentiant,- 
ut  vcrba  fuperfint ,  defit  nicdendi  fcientia.  Ecquid  enim  nos  aliud  confe- 
quutos  putemus  ,  ve!  ex  atomorum  Democriti ,  &  Epicuri ,  figura  motu- 
que  varijrum  ,  &  huc  iliuc  ,  fufque  deque ,  cafu  &  temere  concurfan- 
tium  ,  glomere,  atque  ex  omni ,-  quam  cutn  Gaffendo  multi  fuam  fece- 
runt ,  philofophia  corpufculari ,  vel  ex  materia  ,  forma  &  quatuor  ele- 
mentis  peripateticorum  ,  vel  ex  materia  fubtili  Cartcfii,  &  ignotis  tenuif- 
fimarum  patticuiarum  motus  legibus  &  figuris  ,  vel  ex  fale  ,  fulphure  & 
mercurio  chymicorum  ,  acidi  item  &  alcali  pugnis ,  vel  ex  calidi  innati, 
&  humidi  radicalis  ,  ignifque  vitalis ,  tot  porro  facultatum  ,  fpirituum, 
archseorum  ,  fermentorumque,  ac  ejus  farin^e  fabiilis  aliis?  quam  ut  hu- 
jufmodi  medicinse  seque  ac  philofophise  illius  varix  levitas  &  inconftantia 
appareat.  Quse  fi  miiius  in  philofophia  reipublicx  obeft:  tamen  in  me- 
dicina  csedes  &  funera  pmrare  poteft.  Ciim  eiiim  de  primis  rerum  princi- 
piis  ,  &  hypothefibus  ejufmodi  aliis ,  quibus  ad  explicandas  vitse ,  &  fa- 
nitatis  ,  morborumque ,  ac  remediorum  ,  caufas  vulgo  uti  folent ,  ne- 
que  inter  fapientiae  prcfeffores  ,  neque  inter  medicos  conveniat ,  quid 
certius  eft,  quam  quod  illa  oir.nia  incerta  fint  &  dubia  ,  atque  ipfa  adeo 
medicina  ,  qusc  ejuimodi  principiis  fuperftruitur ,  incerta  &  dubia  elJe 
debeat '{ 

1 1  i. 

At  vero  nihil  hxc  dmnia  ad  medicinam  pertinere  ,  eo  qiioque  difcs 
tur,  quod  ,  uti  jam  pridem  I.  c.  Celfus  animadvertit ,  tam  hi  ,  qui  ta= 
lia  ftatuerint ,  quam  illi ,  qui  diverfa  de  iftis  fenferint ,  ac  etiamnum 
fentiant ,  ad  eandem  tamen  fmitatem  remediis  ufu  exploratis  homines 
perduxerint  olim  ,  hodieque  perducant.  Ex  quo  cuivis  eft  perfpicuum, 
caufarum  huiufmodi ,  quse  a  conjecluris  liominum  pendent ,  &  difputa-; 
tione  huc  illuc  trahuntur  ,  inveftigntionem  in  medicina  fupervacaneam, 
ac  inutilem  ,  nec  raro  damnofam  effe,  atque  ad  eam  artem  non  magis 
conferre  ,  quam  morborum  &  remediorum  ,  quse  non  ex  bypothefibus; 
ied  ufu  difcitur ,  cognitionem.  Siquidem  toto  die  experimur ,  morbos, 
iebres  v.  c.  intermittentes,  tam  ab  his  curari ,  qui  hsec  aliave  agnof- 
cunt  principia  rerum ,  quam  ab  iilis ,  qui  illorum  omnium  funt  ignari, 
aut  ea  cuncta  pro  ineptiis  habent ,  &  rident.  Eandem  cffe  rationem  ali- 
arurn  hypochcfium  ,  carundem  exemplo  febrium  patet.  Has  enim  fanari 

conftat 


1 


DE    CHINCHINA.  4y 

conftat  non  m'nus  ab  iis  ,  qui  febres  iftas  oriri  volunt  ab  humoribus 
putridis,  per  intervalla  cor  affligentibus ,  quam  ab  illis,  qui  eas  vel  a 
pituita  ,  vel  a  bi!e,  vel  a  fucco  pancreatico  >  aut  fermento  quodam  a- 
cido ,  vel  a  fanguinis  fermentatione  atque  effervefcentia  p.  n.  vel  a  fpi- 
ritu  quodam  vitali ,  aut  animali ,  accenfo  ,  archseove  irafcente  &  furio- 
Jo ,  caufifque  aliis  ,  nullo  nexu  cum  fuperioribus  colligatis ,  proficifci 
contendunt.  Qua  quidem  ratione  fieri  videas,  idem  genus  remedii,  quod 
jllis  in  febribus  prodefle  ufus  docuit ,  huic  putridos  abigere  humores , 
illi  pituitam ,  ifti  bilem  ,  alteri  humorem  acidum  corrigere  pofro  qui- 
bufdam  fermentationem  atque  effervefcentiam  fanguinis  fiftere  ,  nonnul- 
lis  impetum  tumultumque  fpirituum  fedare  ,  vel  iratum  placare  archs- 
um ,  aliis  a!ia ,  &  quibufvis  qusevis  facere ,  eoque  ridiculas-  reddi  hy- 
pothefes  &  feclas  medicorum  ,  atque  ,  detracla  hac  larva,  apparere  de- 
mum ,  quantuci  inani  hoc  hypothefium  amore ,  &  intermifTo  obfervan- 
di  ftudio ,  tot  retro  feculis  damni  pafTa  fit  medicina  ,  eamque ,  fibi  re- 
lictam  ,  five  nudam  &  fimplicem,  nullique  implicitam  fedse ,  fed  ,  quod 
principio  dixi  ,  caufarum  faltem  evidentium  ,  &  viriurri  morborum,  re- 
mediorumque  ,  obfervatione ,  five  experientia,  fultam  &  innixam ,  fa- 
lutarem  demum  &  optimam  efTe.  Nam  quod  de  febribus  dictum  eft5 
Idem  de   morbis  valere  aliis,  neminem  intelligentium  latere  poteft. 

i  v,- 

Qux  quidem  dum  affirmo  ,  nihil  interea  detraclum  volo  ,  vel  matfie- 
feos  ,  vel  philofophise  experimentalis  ftudiis  :  fiquidem  non  uno  modo 
artificis  ingenium  excitant  &  acuunt:  &  quanivis  rion  faciant  medicum, 
tamen  ornant  eum ,  &  aptiorem  medicinse  redduiit ,  modo  caveat ,  rie 
cornicum  oculos  fubtiliori  acie  configere  nitatur ,  &  fibi  mathematicanl 
quandam  theoriam  %  ufu  medico  deftitutam  ,  fingat,  atque  obfcuris  om- 
nibus ,  non  quidem  a  cogitatione ,  fed  ab  ipfa  arte  rejectis ,  veriffimum 
eiTe  putet ,  de  quo  alicubi  conqueftus  eft  Verulamius ,  defiderari  adhuc 
philofophiam  naturalem  veram  ,  ac  realerri  ,  ciii  medicinse  fcientia  inre- 
dificetur.  Merito  autem  hypothefes  improbo  ,  ac  rejicio  ,  quse  vitas  nof- 
trse  ,  &  morbis ,  atque  remediis  affinguritur ,  ipfique  pfaxi  ,  invita  ex- 
perientia  ,  fubfternuntur.  Cui  quiuern  rei ,  ut  multa  omittam  alia ,  vei 
unus  cortex  peruvianus  ,  qui  vulgo  china  chinae ,  itemque  kinkina  ,  di- 
citur ,  luculento  efTe  documento  poteft ,  quem  operse  pretium  efTe  puta« 
Vi ,  hoc  loco  ab  iniquis  ,  quae  interrupta  falfis  hypothefibus  experientia 
peperit ,  judiciis  vindicari ,  quod  fibi  paf  remedium  in  tollendis  febribus 
intermittentibus  non  habcat.  Nam  etfi  id  fatis  etiam  alii  oftenderunt  I 
tamen  prxcipites  quotundam  de  natura  &  viribus  ejus  corticis  opinio^ 
nes  tantum  valuere  ,  ut  apud  multos  hodieque  male  audiat  tutifiicnum  iU 
lud  pariter  atque  ejfficaciffimurn  genus  remediorum. 

F   3  K 


4*  &    E    R    G    E    R; 

V. 

Id  autem  ,  opinor,  notius  jam  eft  ,  quam,  ut  exponi  debeat,  Mum 
corticem  Arboris  efle  peruvianae  ,  indis  kma  di&ae,  cujus  hiitotiam  an- 
tonio  Bollo  debemus ,  eumque  ,  diu  ante  ab  illis  adverfus  febres  inter- 
mittentes  ,  adh  beri  folitum  ,  medio  fuperiori  demutn  feculo  ,  poftqjam 
tatn  diu  remedium  hujufmodi  omni  artis  ingenio  frultra  quaefitum  &  op- 
tatum  fuit  ,  europae  innotuifle  ,  accedente  mox  tanta  ubivis  terrarum 
exiftimatione  ,  ut ,  cum  in  febre  quavis  intermittente  ,  ipfaque  quartana, 
quae  quondam  inter  fcandala  medicorum  referebatur ,  hora  una  alterave 
ante  paroxyfmum ,  unius ,  vel  duarum  pondere  drachmarum,  ex  vino, 
vel  aqua  ,  datus ,  nunc  unum ,  pluresve  averteret  paroxyfmos  ,  modo 
totam  febrim  fugaret,  vulgo  pulveris  febrifugi  nomen  meruerit.  Sed  uti 
rerum  pmnium,  fic  etiam  rcmediorum  quaedam  funt  viciditudines.  Nam 
&  illa ,  quae  nuper  in  magno  habita  fuerunt  pretio  ,  tandem  quoque 
occidunt ,  &  fubinde  refufcitantur.  Id  quod  eidem  huic  cortici  evenit. 
Vix  enim  fama  ejus  plerafque  europae  partes  pervaferat ,  cum  a  multis, 
non  modo  e  vulgo  ,  fed  etiam  principibus  medicorum,  medicinae  empi- 
ricas  ,  fallacis  &  dolofae  ,  nomine  appellaretur  ,  quod  interdum  quidem 
febrim  G.pprimeret,  plerumque  vero  quofdam  ejus  paroxyfmos  tantum, 
fufpenderet  ,  certa  graviorique  recidiva.  Neque  adeo  ejus  ufu  plus  effici, 
quam ,  fi  ulceri  cavo ,  &  mox  erupturo ,  cicatrix  inducatur.  Quodfi  fu- 
b  ata  fit  febris  ,  non  tamen  aegrotum  curatum  efle  ,  fed  vifia  humorum 
relinqui  ,  indeque  non  folum  reverti  fcbres,  &  faepius  multiplicari ,  neq 
raro  continuas  fieri,  fed  morbos  etiam  alios  diuturnos»  febri  graviores* 
yel  reltare,    vel  nafci. 

V  ?? 

Cui  quidem  opinioni  favebat ,  atque  occafionem  dabat  hypothefis  ,  qua 

febns  in  fermentatione  quadam  fanguinis  aucla  ,    fecretioni  noxiae  mate- 

riac  utili ,   ac   neceflaria,   confiftere  credebatur.    Huic  deinde  facile  erat , 

aliam   addere  hvpothefin:  vi  corticis  illum  fanguinis  motum  cohiberi ,   & 

jlifti ,  eoque  dtfpumationem   hujus ,  &    necelfarias  fecretiones ,    excretio- 

nesque  ,     minui,  &   detentam   intus  materiam  noxiam  ,  in  vafis  &  vi£ 

ceribus  coacervari  &  figi ,   ac  periculofas  excitari  obftrucliones  ,   nec  mo- 

do  pejores  inde  recidivas  ,  fed  etiam  alia ,  his  graviora,  mala  proficifci. 

jNeque  enim  corticem  vi    &,  facultate  afia  ,    qunm  conftringente    humo- 

res  ,   &   vifcera  ,    vafaque ,   aut   praeterea   abforbente  quidem   fermentum 

febrile  acidum  ,   fed  illud  tamen  concentr  inte  ,  atquc  abdente  in  vafis  & 

vifceribus ,  pollere.   Hoc  jacto  fundamento  ,   etiam  non  difRcile  erat  aiiis, 

eadcm  vi    corticis  coanguftante  &  figente  irato  ac  faevienti  cerebro  &  ner- 

vis  ,   aut  ubicunque  tumultuanti,  fpiritui  &  archaeo  ,    quo  minus  infen- 

fam  natunc  materiam  aggrcdiatur ,  &ejiciat,  compedes  injicere,    &  por- 

so 


DE    fcHlNCHINA."  47 

1*0  cuivis  quidvis  fingere  ,  modo  vis  remedii  conftringetis  ,  figens  ,  con- 
centrans ,  includens  ,  &  abdens  noxiam  materiam  ,  eoque  motus  &  in* 
fultus  febriles  remorans,  febres  autem  nonauferens,  farta  tecta  mane- 
at.  Quo  quidem  fiebat ,  ut  etiam  ii ,  qui ,  experientia  convicti ,  chin- 
chinam  febres  cutare  fateri  habebant,  id  tamen  ea  non  tam  tuto ,  nec 
tam  cito  ,  jucundeque  ,  quam  ope  falium,  fieri,  cum  barbette  ,  prax, 
lib.   III,   cap.  3.  exiftimarent. 

V  I  I. 

His  cum  confentirent  alii ,  alii  ditTentirent ,  inter  difputationes  ,  con- 
certationum  plenas  ,  in  medium  prodit  empiricus  britannus ,  qui ,  ufu 
londini  edoctus ,  non  quamvis  chinchinae  quantitatem  febres  depellere, 
&  nimium  dari  pro  una  dofi  ante  acceilionem  ,  nec  tamen  fatis  refti- 
tuendse  confirmandaeque  fanitati ,  eumque  corticem  ,  quod  eo  modo  eifi- 
cere  minus  poflit ,  aucla,  fed  divifa  in  plures  partes,  dofi  ,  ac  iteratis 
vicibus  ftatim  a  paroxyfmo ,  eodem  die  vacuoque  tempore,  fumta  ,  fe- 
liciter  prjeftare  ,  de  nulla  folicitus  hypotheii ,  qua  id  ratione  fieret,  Lu- 
tetiam  Parifiorum  fe  contulit  *  tantaque  ibi  felicitate  hanc  methodum 
adhibuit ,  ut  accitus  ad  curationem  fereniilimi  delphini ,  febri  laboran- 
tis  tertiana  ,  ipfi  regi  remedium  aperuerit ,  magna  auri  vi ,  &  annuis  re- 
ditibus,  equeftrique  ordine  donatus.  Quam  deinde  medicinam  rex  tanti 
fecit,  ut  eam  fcriptis  divulgari  juberet ,  conftatque ,  non  alio  huc  ufque 
remedio  ufum  eiTe  regem ,  quotiefcunque  febre  quadam  intermittente 
corriperetur.  Ita  igitur  ,  quod  indi  empirici  invenerunt  remedium ,  a 
medicis  vero  rationalibus  in  contemtum  adductum  eft ,  inventa  meliori 
utendi  ratione ,  empiricus  britannus  dignitati  fuae  reftituit.  Idem  vero 
docti  quidam  viri  eodem  tempore  literis  prodiderunt ,  e  quibus  in  pri- 
mis  Sydenhamius  Tr.  de  morb.  acui.  &  in  ep.  ad  Rob.  Brady ,  laudem  me- 
retur ,  quamvis  aliter  Lijihero  videatur  ,  qui  modum  exhibendi  corticem 
hora  una  alterave  ante  acceifionem  vel  centies  a  fe  feliciter  compertum 
eife  ,  fcribit ,   exerc.  med.   1 1 1 . 

VIII, 

Namque  illud  profeclo  exercitatione  artis  &  crebra  prndentum  ob- 
(ervatione  jam  fatis  notum  eft  ,  febres  intermittentes ,  modo  primarum 
viarum  ratio  habeatur  ,  &  ventriculus  ,  ubi  aut  bilis  segrum ,  aut  cru- 
ditas  ,  male  habet ,  vomitione  levetur ,  alvufque  comprelfa  folvatur ,  fo- 
lius  ufu  corticis  ,  tuto,  celeriter,  jucundeque  curari,  fiquidem  is  ftatim 
a  paroxyfmo ,  fimul  atque  corpus  integrum  eft ,  unius  pondere  fcrupu- 
li,  vel  plus  minufve ,  pro  ratione  «ctatis  &  conftitutionis  corporis  ,  ca- 
piatur  ,  &  ita  medio  tempore  ,  prout  id  longius,  vel  brevius  eft,  fin- 
gulis  horis,  vel  altera,  aut  tertia  quaque  hora ,  ad  novae  ufque  accef- 
iionis  tempus ,  continuetur ,  ita    o^uidem,    ut  intervallo  unius    diei  in 


48  B    E    R    G    E    R, 

tertiana ,  minimum  femiuncia  ,  &  biduo  in  quartana  uncia  una  confli- 
matur  ,  &  ,  five  redierit  paroxyfmus  ,  five  decelferit ,  eodem  medio  tem- 
pore  eadem  medendi  ratio  adhibeatur,  minore  tamen  corticis  quantita- 
te  ,  ubi  ille  non  adfuerit.  Namque  ita  febris  fkpius  prima  alterave  vice 
decedet,  aut  multo  mitior  futura  eft,  &,  tertia  vice  adhibito  remedio, 
fere  femper  ceffabit.  Pari  modo  eciam  in  quotidiana  ,  &  duplici  triplici- 
que  tertiana ,  vel  quartana  ,  occafioni  ferviendum  eft,  ut  medio  quoque 
cempore  cortex  ,  quanta  fatis  eft  copia,  adhibeatur.  Sic  enim  canalem  ali- 
mentorum  ,  chylique  vias  ,  &  ipfum  fanguinem  vi  fua  fenfim  imbuit ,  ac 
vkiatam  corporis  oeconomiam  paulatim  reftituit ,  &  corrigit ,  &  infantes 
pnerperafque  ac  fenes,  nec  minus  viros,  quam  mulieres  adjuvat,  atque  id 
quidem  moderate,  citraque  ullam  moleftiam  ,  quae  dofin  majorem  facile 
confequitur ,  efficit.  Qito  vero  tuti  a  recidiva  fimus ,  una  alterave  a 
febris  difcetfu  hebdomade  repetitus  per  dies  aliquot  corticis  ufus ,  bis , 
vel  pluries  in  die,  prout  neceliitas  requifierit ,  efficiet.  Quin  imo  aii- 
quando  tertia,  quartaque  vice  per  eadem  ,  aut  longiora  temporis  inter- 
valla  ,  ac  pracfertim  ,  ubi  quaedam  febris  immmentis  figna  fe  produnt , 
eadem  methodus  utilis  ac  neceifana  erit.  Nam  plerumque  unius  curatio 
aduiti  fefcunciam ,  vel  uncias  duas ,  corticis  requirit ,  raroque  infra  un- 
eiam  unam  abfolvitur.  Non  opus  eft  hic  arferre  exempla  febris  quarta- 
nae,  itemque  tertianarum  duplicium,  ac  triplicium ,  quse  ,  cum  ufui  cor- 
ticis ,  fatis  quidem  diu,  fed  copia  minus  fufficiente ,  adhibiti  ,  haud 
ccffarent  ,  ejus  aucta  faltem  ,  &  iterata  faepius  ,  dofi  feliciter  proRigatse 
fuerunt.  Hoc  modo  ufu  &  exercitatione  conftat ,  non  tantum  curatio- 
n is  eventum  certum  reddi,  fed  etiam  tempus  eventus  pracdici  ,  neque 
aMud  eo  cortice  prasfentius  anditotum  excogitari  poffe,  ac  quscvis  illum 
rcmedia  alia  febrifuga  ,  vel  ex  ftibio  ,  bydrargyro  ,  &  auro  ,  vel  ex  cruf- 
taccis  &  teftaceis ,  vel  ex  herbis ,  corticibus  ,  &  lignis  amaris ,  aroma» 
ticis  ,  &  adftringentibus  ,  vel  ex  falibus  omnis  generis  ,  parata  ,  multis 
1  oft  fe  intervallis  relinquere.  Quo  tamen  loco  non  praetermittendum  eft, 
fublata  febri  ,  alvum  ,  quotiescunque  ex  intermiflione  officii  fadla  eft  igna- 
vior ,  lenientibus  faltem  remediis  fubinde  folicitandam  ,  atque  in  viam 
officii ,  qua  exorbitaverat ,  reducendam  ,  tum  quoque ,  ubi  qusedam  in 
prsecordiis  ventreque  moleftia  fentitur,  &  homo  neque  cibum  recte  ap- 
petit ,  neque  ab  eodem  fumto  juvatur  ,  blanda  vomitione  ,  vel  inferius 
benignis  &  mitibus  auxiiiis  ,  per  intervalla  clementer  expurgandam  effe, 
ne  ex  f  iburra  ventris  ,  vel  refiduo  humore  vitiofo  ,  nova  vis  materiae 
noxiae  fuccrefcat  ,  &  vix  febri  liberatum  voto  fuo  defraudet,  ac  reci- 
dvam  ,  vel  morbum  alium  ,  pariat.  Cui  quidem  fco^o  etiam  chinchina, 
mitiori  fociata  purganti ,  ut  placet  Deckero  ,  exerc  Pr.  p.  2^1.  conveni- 
,et.  Ad  cathartica  vero  fortiora ,  five  naturam  magnopere  turbantia,  a- 
gitantiaqne  praefidia  ,  non  temere  accedendum  eiie ,  meri^o  multi  artjs 
ncntj  monent ,  qui  infaufto  id  eventu  ,  &  certa  cum  recidiva ,  plerum- 

que 


D  E    CHINCHIK  A.  49 

fieri,  obfervarunt  ,  quod  nondum  fatis  firmatus  tonus  ventriculi,  & 
inteftinorum  ,  novam  ab  illorum  (timulo  vim  patiatur  ,  atque  compages 
inprimis   tenerrima  vaforum  lacteorum  facile  labem  inde  capiat* 

I  X. 

Neque  vero  probare  vulgari  medicorum  cantilena  fedu&i  Sydenhamil 
eautionem  poifum*  ut  ne  prsemature  nimis,  &  antequam  febris  ipfa  fuo 
fe  marte  aliquantifper  protriverit*  in  ufum  hic  cortex  ducatur  :  quod  a- 
lioqui  non  illud  folum  metuendum  fit  ,  ne  a  pnepropero  ejus  ufu  inef- 
ficax  reddatur ,  &  fpem  jegri  fallat ,  fed  etiam  ,  ne  de  aegrotantis  vita  a- 
gatur  ,  li  fanguini,  omni  fermentationis  nifu  fe  defpumanti  ,  eam  dere- 
pente  injiciamus  remorarm  Namque  ex  opinione  vulgi ,  falfaque  hypo- 
thefi  ,  hanc  profeclam  elfe  caurionem  *  fatis  cuivis  intelligenti  patet.  Rec- 
tius  Bddus,  Donzellus ,  Protofpatharius ,  Liftenu ,  Mortonus ,  Jones ,  muiti- 
que  alii  ,  ftatueuint  *  &  nuper  admodum  doelitlimus  Bohnius ,  fenex  ex* 
perientitfimus  ,  ad  verfus  Baglivum  ,  peculiari  dijf.  de  pr&mut.  intermittent, 
fuga  fufpe&d ,  praeelare  oftendit ,  id  quod  experientia  docet ,  prsemiffis 
quidem ,  fi  opus  fuerit ,  evacuantibus ,  ac  prsefertim  emeticis  ,  mox  i* 
lieunte  morbo  ,  &  ante  ,  quam  febris  radices  egerit  ,  &  fuccos,  vifce- 
raque  ,  ac  vires  corporis  labefaclarit ,  ufu  corticis  vires  illius  feliciter 
frangi  &  atteri.  Sic  enim  nec  recidivarum  ,  nec  illorum  metus  eft  ma- 
lorum  ,  quae  male  Baglivus  ufui  corticis  adfcribit  *  cum  febri ,  ac  perver- 
fse  curationi  ,  ipfiufque  impuritati  corporis  debuiflet ,  quia  recto  corti- 
e!s  ufu  ,  naturam  egregie  adjuvantis  *  caufam  illorum  inalorum  unacuni 
febri  tolli,  &  experientia  monftrat  *  &  ratio  fuffragatur  ,  ita  ut  lauda- 
tus  modo  Bohnius  1.  c.  teftetur,  innumerabiles  fere  *  quibus  initio  mor* 
bi  cortieem  prrebuerit,  eoque  febrim  fanarit ,  nihil  damni  cepitfe.  A©' 
minus  quidem  cum  ufu  artis  convenits ,  quod  habet  Baglivus ,  cum  prax^ 
lib.  11.  §.2  cff  3  3  fcribit  j  febrim  tertianam  nonnifi  elapfo  decimo  quar- 
to  die ,  quo  quidem  tempore  fponte  naturse  finiatur,  febrifuga  pati  j  & 
irrito  prorfus  conatu  ante  illud  tempus  remedia  qusevis  adhiberi ,  auC 
eerte  non  fine  ingenti  damno  rudes  medicos  intempeftivo  febrifugorum 
ufu  eam  febrim  ,  veluti  in  ovo ,  jugulare  conari :  quod  ,  paucis  inter- 
je&is  diebus ,  vel  ipfa  redeat  ferocius  ,  vel  ejus  loco  quamplures  gravif- 
fimi  morbi ,  afthmata ,  hydropes  ,  febres  lentse  ,  phthifes  5  aliaque  ma- 
la  ,  emergant.  Hic  difcere  potuitfet  a  Praeceptore  fuo  ,  Luca  Tozzi ,  quenl 
rudem  videri  nolit  ipfe  Baglivus ,  aphorifmum  Hippocratis  LlX ,  Secl, 
IV  j  quo  terti  ina  exquifita  feptenis  ad  fummum  circuitibus  terminari  dU 
eitur,  quove  illius  fententia  inhititur  ,  non  ita  capiendum  efle  ,  ac  (1 
ante  feptem  circuitus  ■,  five  ante  diem  decimum  tertium  >  quo  feptima 
accetfio  revertieur,  febris  hcec  nunquam  a  natura  vincatur  ,  fed  fum- 
mum  eo  terminum  indigitari,  ita  ,    ut  fenfus  fit,  febrim    hanc  exquiii- 

Dijput.  Medico-Pratf,  Tom,  V»  G  tam  , 


f° 


B    E    R    G    E    R, 


fi  non  prius  ,  quam  tardiilime  feptima  acceiTione  rmiri ,  atque  extremum 
ejus  terminum  elle  feptimum  acceffionis  reditum  ,  cum  fcilicet ,  ut  ait 
Tozzi  ,  cornm.  in  aph.  Htpp.  p.  322,  nullo  artificis  auxilio  interrupta  , 
fponte  fna ,  ut  conjuevit ,  proccjferit.  Sin  ,  addit  idem  ,  antifebrilium  me- 
dicamentortan ,  ut  nojira  jit  atate ,  ujk  corticis  peruviani ,  ejns  impetnsin- 
fritigatur  ,  &  periodicum  fermentum  hebetetur  ,  projecio  citius  effet  abitu- 
ra  ,  ftctit  jamnunc  pa/Jim  expenmur.  At  vero  febnm  hanc  nro  quHem 
illo  finiri  termino,  fed  fien  pleiumque ,  ut  vet  errore  curant.s  ,  aut  £*• 
groti ,  vel  ipfius  rnala  natursc  habitud.ne  ,  vel  confticutione  aens  mi« 
nus  congruri ,  cauftve  alia  occulta  ,  febris  non  moJo  uitra  illum  termi- 
num  excendatur,  fed  etiam  duplex  triplexve  evadat ,  notum  eft  cuique, 
&  ipfe  monuic  Hippocrates ,  cum  in  coacis ,  tcrcianam  evquificam  ,  aut 
quinque,  aut  feptem  ,  aut  novem  periodis  finiri ,  tradit.  Quamobrem 
hic  docliifimus  medicus  febri  hujufmodi  mature  remedia  adhiberi  ipfe 
voluit  ,  cum  lib.  II.  de  morb.  inquit :  Si  febris  tertiaua  detineat ,  ftquu 
dem  pojt  tres  paroxyfmos  quartus  prehendat ,  purgaus  ptr  inferiora  propi- 
nato  :  quodfi  purgante  non  egere  tibi  videatur ,  pentaphy/li  radices  ,  aceta- 
buli  qnantitate  in  tiqua  tritas  ,  bibendas  dato.  Si  vero  nec  ftc  quidem  fe- 
detur  ,  ubi  multa  calida  laverit  ,  trifolium  ,  &  fiiphii  fuccum  cum  vino  pa- 
pi  aqiiaadmuta,  propiuato ,  reclinatumqtte Jiragulis ,  dum  Judst >  contegitof 

% 

Non  pluris  facienda  eft  experientia  Vallilii,  cum  in  ep.  ad  Bkglivvnf^ 
gallos  ,  fcnbit ,  pene  omnes  chmchina  in  febribus  fcliciter  uti  ,  fed  mi- 
nime  id  in  agro  romano  ,  natura  galliae  ,  ob  varietates  ventorum  ,  tcm- 
pelhitumque  cceli ,  &  exhalationem  ,  valde  diifimili  ,  fuccedere.  Quapro- 
pter  ufum  ejus  remedii  ad  framandam  fiftendamque  febrim  ridet ,  & 
nunquam  iJ  ,  nili  in  hne  febrium  ,  ad  roborandum  faltem  ftomachum, 
morbi  diuturnitate  relaxatum  ,  atque  ad  reftituendum  primrevo  vi^ori 
fanguinem  ,  longa  morbi  praefentia  jam  vapidum  ,  adhibendum  cenfer. 
Sed  mireris  merito ,  medicum  romanum  hon  pari  felicitate  eundem  ad- 
hibere  corticem  didicifle  ,  qua  illo  non  folum  adverfus  febres  intermit- 
ientes  tam  diu  magno  lucro  patres  Jefuitaj  in  coPegio  romano  ,  fed  ip- 
fis  quoque  in  febribus  quibuflam  continuis  medici  romani  ,  ut  Cardiua- 
lis  de  Lugo  teftatur  in  ep.  ad  Lanzouium ,  ufi  fuerint.  Eundem  corticis 
erfcclum  ,  quem  evidentem  ,  ac  miraculofum  vocat  ,  etiam  florentise  ex- 
pertus  ,  ita  pubiice  collaudat  fr.  Redi  in  e.xper.  natur.  p.  143  ,  ut  prx- 
diclis  patribus  univerfum  orbem  giatias  debere  putet ,  quod  eundem  pri- 
mi  omnium  cum  tanta  fua  gloria  in  Europam  detulerinr.  (^uo  vero  mi- 
nus  viribus  corticis  ventorum  ac  tempeftatum  mutationes  ,  atque  ex- 
halationes  foifilium  ,  obftare  videantur,  fecurum  Pallilium  laudatus  mo- 
du  Tozzi ,  neapolitanus }  medicus  dodus  >  &  longo  ufu  exereitatus,  red- 

dcrs 


t)  E    C  H  I  N  C  H  I  N  A.  ?i 

eere  poteft,  qui  1.  c.  occafione  aphorifmi  Hipp.  XXV  ,  Secl.  II.  febres  quar- 
tanas ,  quas  antehac  medici  longiffimas  ,  ac  fere  immedicabiles ,  habue- 
rint ,  hac  noftra  aetate  unius  ope  corticis  peruviani  ,  tam  cito  tutoque 
fugari ,  docet ,  ut  vel  hinc  patere  liquido  pofTit,  quam  hsec  veterum , 
jn  mcdicina  facienda,  temporibus  praecellant.  Neque  folum  in  quartanis, 
fed  etiam  in  tertianis,  ceterifque  intermittentibus,  cum  primum  funt  in- 
vafurse ,  utiliter  adhiberi ,  teftatur.  Quin  imo  fibi  compertum  e:*e  art  , 
eundem  corticem  febres  quoque  continuas ,  fi  opportune  adhibeatur  , 
infnngere  ,  atque  intercipere  ,  etiamfi  mali  moris  fint ,  nullumque  ca- 
tharticum  prsemiffum  ;  modo  dies  aliquot  prseterierint ,  quibus  fermew- 
tum  febrile  quodammodo  extenuatum ,   exagitatum  ,  ac  diflblutum  fueiit. 

X  I. 

Equidem  majorcnuputarim  cautioncm  requiri  iri  ufu  corticis  peruvi- 
ani  in  curatione  febrium  contmuarum  ,  neque  eum  temere  adhibendum 
effe  iis  in  febribus,  qure  continentes  funt ,  nec  remittunt*  nullaque  afHi- 
ctis  quietiora  tempora  prscftant  ,  fed  uno  tantum  circuitu  abfolvuntur. 
Neque  vero  eidem  facile  locus  erit  concedendus  in  quibufvis  continuis» 
quse  remifliones  atque  exacerbationes  fuas  ,  eafque  vel  ftatas  &  certas  , 
Vel  incertas  vagafque ,  habent.  In  quibus  enim  febribus  seftus  atque  e- 
xacerbatio  vehementius  diutiufque  urget  ,  &  minor  eft  remiffio  ,  eifdem 
minus  par  vis  corticis  deprehenditur  :  Quo  vero  e^edem  plus  de  fervo- 
re  remiuunt ,  &  propius  accedunt  ad  intermittentes  >  ita  ,  ut  ante  no- 
V;:m  scctffionem  ,  aut  leve  externarum  partium  frigus ,  aut  dorfum  oc- 
cupantes  horrores,  perfcntiantur  ,  hoc  tutius  iis  hunc  corticem  ,  rriajo'- 
rique  erflcacia  ,  adhibere  licebit.  Ex  quo  facile  intelligitur,  fcbrium  con- 
tinuarura  ,  flve  acutae  fint ,  five  lentse  ,  quarum  &  certi  circuitus ,  & 
quietiora  funt  tempora  ■,  expeditiorem  rationem  effe.  Ac  de  his  quidem 
intelligendre  funt  obfervationes »  quas  in  zodiaco  med.  gall.  ann.  11 ,  w, 
<ang.  &  a)in.  V,  m.  ian.  itemque  apud  Badum ,  tr.  de  cort.  peruv.  & 
typucciwn  ,  ep.  ad  Protofpath.  relatas  legimus.  Nam  ubi  fanguis  lentef- 
€ens  naturae  negotium  creat  ,  &  inflammatio  fubeft  ,  seftuque  continuo 
corpus  jadtatur  &  intcnditur,  melius  falibus  nitrofis  ,  &  alcalicis,  fal- 
fifque  ,  ac  ejus  generis  remediis ,  seftum  temperantibus  pariter  ,  ac  fuci- 
km  blandumque  cientibus  fudorem  ,  rem  agi  comperimus.  Idemque  hautl 
raro  obtinet  in  intermittendbus ,  quse  pluribus  paroxyfmis  ,  iifc.ue  prse- 
fertim  vagis,  uno  die  vires  conveliunt,  neque  procul  a  continuis  abfunt» 

X  I  I. 

Atque  h?ec  quidem  in  ufu  quotidiano  collocata  funt.  Accedit  ,  quod 
«tidem  experientia  comprobavit ,  hoc  majore  corticem  vi   pollere  ,  quo 


52  B    E    R    G    E    R, 

fimplicior  ejus  eft  praeparatio  &  compofitio.  Solent  quidem  alii  alia  ,  tan- 
quam  corrigentia ,  vel  adjuvantia  ,  ac  przefertim  iulem  abfinthii,  vel 
cjus  generis  alium,  nitrum  item  antimoniatum,  arcanum  duplicatum  , 
tartarum  vitriolatum ,  falem  ammoniacum  ,  antimonium  dia  horeticum, 
bezoardicum  minerale ,  pulveres  teftaceos  &  auftaceos,  corticem  fraxi- 
ni ,  lignum  colubrinum ,  juniperi ,  fatfafras ,  rad.  gentian«e  ,  contrayer- 
V9e  ,  ferpefttariae  virgin.  baccas  juniperi,  fabas  S.  Ignatii,  putamina  nu- 
cum ,  herb.  abiinth.  chamaedr.  fi.  centaurii  min.  chamxmeli ,  fulphuris, 
theriacam  ,  ipfumque  opium  ,  &  varia  demum  purgantja  ,  cortici  cam- 
mifcere,  &  fuas  quifque  compofitiones  commendare.  bed  modus  hic, 
ne  farrago  fiat  remediorum  ,  adhibendus  eft  ,  imitatione  naturae,  quae 
nihil  fruftra ,  aut  fuperflui,  facit:  ficut  contra  etiam  nulla  in  re  deficit. 
Id  optime  prjfca  vetuftas  fcivit ,  &  merito  de  indis  Pijq  I.  c.  his  ver- 
bis  laudat :  Certe  Cfim  cpnfdero  ,  gentem  hanc  ftmplicibus ,  £•?  cuivis  oh- 
viis ,  ac  viliorihus  ,  herhis  feliciter  mederi  affeciihtts  contra  naturam  ,  tam 
externis ,  qitam  internis  :  non  duhito  prifcam  medicinam  omnino  talemfuif 
fe  ,  ac  maximam  partem  compofitorum  ijtorum  medicamentorum ,  a  recen- 
tioribus  inventam  ejfe ,  fuo  potius  ,  quam  agrotantium  ,  commodo.  fjt  vix 
tne  contineam ,  quin  cum  Plinio  exclamem :  Qiio  deorum  ijiam  perjidiam 
pionjlrante  ?  h&c  conjiituta  funt ,  ut  fcpe  contrariis  qualitatibus  conjtantict 
medicamenpa  fimul  mifceantur ,  niji  ut  carnijicinam  (addo  £f?  aurifcinam) 
in  humanum  genus  exercearnius.  Quare  tametli  cum.  Sydenhamio  ilios  om- 
nes  ,  qui  aliud  quid,  prseter  idoneum  vehiculum  ,  eidem  cortici  adjici» 
unt ,  vel  infcitiae ,  vel  doti  jnali,  arguere  nolim:  tamen,  fi  dicendum 
eft  id  ,  quod  toties  exploratum  compertumque  multi  docli  viri  habent, 
folius  mihi  corticis  ufus  fanaiidis  fcbribus  intermittentibus  plerumque 
fuflficere  videtur,  modo  in  tenuiffimum  redactus  pulverem  ,  quacumque 
libuerit  forma  ,  in  quam  ope  aquae ,  vini ,  &  fyrupi  cujusdim  ,  redigi 
facile  poteft,  eo  quem  dixi ,  modo  adhibeatur.  Siquidem  nullum  mii- 
cendi  artificium  poftnlat ,  fed  cujusvis  tantum  palato  idoneo  vehiculo 
ita  aptandus  eft  ,  ne  vis  eius  ab  additis  mnuatur.  Neque  majorem  vim 
yel  liquoribus ,  cum  cortice  fermentatis ,  vel  ejus  eflentiae ,  fpiritu  vini 
jparatae,  extra&ove ,    tribuendum  puiO. 

X  I  I  L 

Ut  vero  foae  vires  corticis  compertae  funt  &  rnanifeftae  :  fic  ratio  & 
caufa  earum  minus  quidem  conftat.  De  qua  cum  fir  (fhficile  dicere  , 
perinde  ,  ut  res  poftulat ,  ibo  ,  qua  p.otero  ,  &  quidem  medico  magis  • 
quam  philofophico  pede  ,  yifurus  primo  ea,  qux  fenlibus  patent ,  &  tety- 
ta,bo  dunde,  qjioufque  in  ioteriora  penetrare  juvef  <&  I  C'.-at.  S  >tis  aurent 
o  inor  conftar.e  ,  faporem  chinchinse  perquam  amarum  ,  &  fu:»adfttn- 
remcai  effe,   Kotum  eft  etjara,   eum   vi  ignis  paruai  'iiuuons  vcl  fpi- 

'  '        "  *  '       "  m* 


DE    CHINCHINA.  53 

acidi ,  &  oleum  foctidum  &  eraiTum  ,  falemque ,  herbarum  more  ama- 
rarum  ,  lixiviuro  ,  five  alcalicttm  fixum  ,  prxbere  ,  uti  Pitcarnius ,  dijf. 
nted.  p.  137,  &  Lemery  ,  curju  chym.  edit.  V.  cap.  XIX,  p.  341  ,  BO- 
tarunt,  &  lpfe  comperi.  Tum  vero  &  illud  ii.quet  ,  eundem  corticem 
omnis  gener.s  liquoribus  folvi  &  extrahi  ,  atque  aquae  ,  viuo  ,  &  fpi- 
ri-tui  vini  faporem  fuum  facillime  laiglri  ,  ac  infufionem  ejus  in  vino  nou 
rninus,  quani  decodionem  in  aqita  ,  fanguini ,  vena  fecta  miifo  ,  per- 
rnixtam,  Suidum  eum  &  rutilantem  reddere ,  &  porro  decoctionem  il- 
lam ,  ad  unam  duasve  uncias  in  venam  canis  jugularem  fiphone  immif- 
fi-m  ,  vehementem  primo  palpitationem  cord:s  ,  mox  fpafmos  v.irio.s  , 
ia  tetanum  demum  ,  mortemque  ,  definentes,  inducere,  &,  fedtis  dem- 
c\e  ven.is ,  fanguinem  rutilantem  ,  &  nimis  temiem ,  rarumque ,  proflu- 
,ere ,  ut  factis  experimentis  teftatur  jo.  Freind  in  euimeuol.  cap.  XIV. 
Quibus  addendus  eft  erTectus  varius  ,  quem  prudens  quifque  ,  cui  fimi- 
liaris  eft  ejus  corticis  ufus ,  deprehendit ,  &  multi  pradtantes  arte  viri, 
ac  praefertim  d'Aquin,  Lijlerus ,  Uohnius ,  Monginotus ,  Sydenhauiius ,  Jo- 
ties,  Pekerus .,  aairnadverterunt ,  egregic  hunc  corticem  ventric.dum  ro- 
borare ,  &  acuere  appetitum ,  ac  deficentem  corporis  calorem  excirare, 
virefque  reficere,  nec  folum  tranfpirationem  promovere,  fed  eiiam  fu- 
dorem  ,  &  urinam ,  fubindeque  alvuni  ,  praeferttm  fi  recens  fit,  ciere, 
&  quandam  quafi  diarrhoeam  parere  ,  ita  quidenj ,  ut ,  ea  deje&ae  fse- 
ees  particulas  corticis ,  materia  quadam  vi.feofa  ac  tenaci  obvelatas,  of. 
fendant ,  &,  qui  hoc  erfectu  ufi  fint  cortice,  omnes  febre  liberi  man- 
•fuint ,  ricc  ullo  mde  orienie  fymptomate  atque  iucorrirnodo  afRicti  fuerint. 

X  I  V, 

Ex  his  enim  collatis  inter  fe  comparatifque  illud  ingenio  &  ratione, 
^juantum  homines  poiTumus,  aifequiniur,  vi  non  minus  folvendi ,  quam 
ft-dngendi,  eo  artificio  mixtam  eile  chincftinam  ,  ut  fanandis  plerisque 
febribus  ,  quae  ex  primis  viis  ortum  &  fomium  habent,  apprime  con- 
veniat.  Quod  ut  clarius  appareat  ,  neminem  puto  iuficias  iturum,  de 
quo  ipfos  conqueri  febricitantes  audias  ,  iis  in  febribus  ventriculum  & 
inteftina  languere  ,  nec  cibos  recte  confici  ,  &  inde  profecto  c  udo  *en- 
toque  fucco  fanguinem  inquinari ,  ac  in  eodem  febris  materiam  colligi. 
Neque  profecto  ad  hanc  excitandam  aliud  quid  praetere.t  ,  quam  pullus 
cordis  frequentior  ,  ab  ilio  eodem  fucco,  vel  uudecunque  exci  atus  , 
requiritur.  Quo  autem  crudus  ille  fuccus  ex  primis  vils  in  venas  &  fan- 
guinem  admittatur ,  id  procul  omnidubio  laxatis  &  labefactatis  v  fis  lac- 
teis  tribuendum  eft.  Nam  uti  ea  nonnifi  tenuem  fatis  liquidumque  fuc- 
eum  transmittunt,  quamdiu  in  iis  pororum ,  per  quos  aditus  ex  intet- 
tinis  patet ,  anguftia  &  firmitas  conft  x  fibi  ,  vigetque  :  lic  ubi  quavis 
^aufa  lahefailata  &  laxata  funi;  eadem  vafcul.a  ,   hquoribus  etiam  craifio- 

G    3  ribus 


54  B     E    R    G    E    R, 

aditus  &  tranfitus  conceditur.  Id  quod  eleganti  hoc  expenmerito  j  quod 
habet  Lijterus  \n  aci.  phil.  lond.  m  93.  142.  27>  ,  demonitratur  :  Nimi- 
rum  fi  caai ,  inedia  quadragitua  minimum  horarum  admodum  famelico, 
carnis  coclae  &  aridrc  ,  ac  iine  ullo  humore  ad  augertdam  fitim,  aliqnot 
unciae  dencur,  eiufque  inteitinum  duodenum  poft  quinque  horas  per- 
foretur  ,  &  immilfo  iiphone  libra  aqusc  tepidic,  indigo  bene  trico  tindx, 
injiciatur  ,  ac  poftea ,  confuto  foramine  ,  canis  ,  vincuiis  folutus  ,  fibi 
relinquatur ,  horisque  tribus  exactis ,  venter  ejus  aperiatur  ,  vafcula  lac- 
tea  non  fine  magna  animi  voduptate  cceruleo  plena  liquore  confpiciun- 
tur  ,  certo  indicio  ,  vafa  illa  ,  quoquo  modo  labefadtata ,  non  liquores 
tantum  coloratos ,  fed  craffiufculos  etiam  pulveres ,  &  facile,  &  copi-» 
ofe,    admittere. 

X  V. 

Jam  igitur  fi  eam  chinchinac  vim  ,  ftringentem  pariter  ac  folventerrii 
ad  illum  ,  quem  dixi  ,  ftatum  morbofum  in  febribus  accommodemus ,- 
rationi  perquam  confentaneum  erit ,  eam  inftaurando  tono  ac  robori  ven- 
triculi  &  inteftinorum  j  atque  hinc  procedentium  venarum  lactearum .# 
&  vaforum  ac  vifcerum  reliquorum  ,  quo  ad  concoctionem  ciborum  $ 
&  reclam  chyli  fecretionem  ,  tum  &  circuitum  ianguinis,  &  ab  eodeni 
pendenres  fecretiones  excretionesque ,  prarcipue  opus  e(t ,  ita  profpicere* 
m  interim  fuccus  lentus  &  vifcidus  dividatuf j  attenuetur,  &  abiter- 
gatur  ,  quodque  ejus  ventriculo  &  inteftinis  obh&refcit ,  focilius  in  aU 
vum  corporifque  fentinam  excidat,  quod  vero  in  vaiis  &  vifcenbus  ,< 
ipfoque  ineft  fanguinc  ,  naturie  robore  atque  imperio  ,  five ,  ut  clarius 
dicam  ,  vegetiore  circulo  fanguinis  per  ductus  renum  ,  &  totius  habitum 
corporis,  glandulasque  inteftinorum ,  ac  bilis  vias  ,  foras  projiciatur  $ 
eoque  modo  febris  aliquando  fluxione  alvi ,  Cepius  perlLiratioue  aucta,' 
obortoque,  fudore  ,  &  urina  craifa  aclatgiote,  iolvatur.  Qua  quideni 
ratione  cum  &  elaboratio,  &  fccretio  chyli  inftauretur,  fuccufque  crtt- 
dus  pcr  firmat.is  anguftias  intra  vafa  luclea  neque  admitti  ,  neque  de- 
duci  iri  funguinem  poifit ,  &  quicquid  cjus  collectum  fuit,  per  tot  natu- 
rte  exitus,  ac  prsefcrtim  per  initauratam  tranfpirationem  ,  ieniim  pau- 
latimque1'  piofligetur ,  fiat  neceile  eft  ,  ut  cum  ttatu  corporis  mutato 
febris  decedat ,' &  fanitas  redintegretur.  cumque  in  hominibUs  variis 
varia  fit  \xdo  toni  vaforum  ac  vifcerum ,  atque  humoris  lenci  &  vifci- 
di  copia  &  indoies  ,  id  quidem  patet ,  non  unam  omnibus  chinchina: 
quintitatem  futficcre  ,  &  ufum  ejus  ,  aliq^.andiu  ccntinuatum  ,  fubindo 
etiam  rcpctituin,  cxtirpandis  fcbnbus  ,  &  confirmanuie  valetudini,  u- 
tilem  ac  n-ecefLrium  effe.  Liquet  etiam  ,  eadcm  corticis  vi  medicum  na- 
turam  egregie  adjuvare,  quam  ipfbra  prxcuntem  adminiculantcmve  ha- 
bere  ,  vel  inde  appareat  j,  quod  quivis  paroxyfmus  febrilis  ,  totaque  non 
raro  fcbris,   co^iofo  fudore ,    urinaque  co&a ,    decedere   foleat,   &    cor- 

pus 


DE    CHINCHINA.  ?? 

pus  integrum  reddat.  Neque  folius  ope  valentis  ?c  v€getffe  tranrpirat!o"is 
febres  (an-ijri,  mirabitur ,  qui  ex  Sanclorianis  obfervationibus  noverit , 
eam  omnium  excretionum  maxinam  efle,  reliquas  cunclas  fcnfibiles  con- 
jun&as  longitnme  fuperare.  Ac  eandem  ob  c.iufim  etiam  quartansc  sefli- 
vae  magna  ex  parte  breves ,  autumnales  vero  ,  cSc  maxime  ,  qure  hye- 
niern  attingunt ,  longae  efle  folent,  ut  aph.  XV,  Sctt.  11,  H>ppocra- 
tes  advertit,  Iudidem  perfpicuum  eft,  quantum  emeiici  ,  ac  lenientia  , 
(ive  f  >rdes  primarum  viarum  eluentia  &  abflergentia  ,  perfpirationi  ven- 
triculi  &  intcftinorum  ,  rotiufque  corporis,  neque  uno  adeo  nominecu- 
rutioni  fobrium  faveant  &   conferant. 

X  V  I, 

Quodfi  nunc  ratio  &  natura  chinchinae  ita  comparala  eft,  ut  ftrin- 
gendi  p.iriter  ac  folvendi,  five  robormdi  aperiendique  vi  gaudeac ,  iti 
aperto  eit  iilorum  error,  qui  chinchinatn  vifcera  &  fanguinem  conftrin- 
gendo ,  motumque  eius  cohibendo,  &  materiarn  noxiam  figendo  ,  at- 
fltie  in  vifceribus  abdendo ,  febres  fiftere  ,  eoqne  modo  &  recidivas ,  & 
morbos  griviores  inferre  ,  contendunt.  Hi  (i  illud  tantum  confiderenf, 
quod  quotidiana  experientia  confirmat,  chinchinam  non  modo  fudorem 
&  urinam  movere  ,  ac  deficientem  corporis  calorem  reficere ,  fed  etiam 
.ante  paroxyfmum  febrilem  doii  paulo  majori  fumtani,  haud  raro  frigus 
quidem  minuere ,  fed  tanto  magis  seftum  intendere,  aliter  fortaffe  ihn- 
tient ,  facileque  comprehendent  ,  tantum  abefle,  ut  illud  divinum  teme- 
dium  obftruCtiones  vifcerum,  cachexiam ,  iderum,  hydropem  ,  aliofque 
morbos  chronicos  pariat ,  ut  potius  eofdem  ,  ex  febribus  praefertim  or- 
tos  ,  feliciter  fanet.  Ita  enim  D.  D'Aquin,  ut  in  zodiaco  gall.  ann.  V, 
fn.  ang.  extat  ,  animadvertit ,  ufu  ejus  febres  per  inienlibilem  tranfpi- 
rationem ,  imo  faepiifime  per  copiofam  fudorum  profufionem  ,  decedere, 
adeo,  ut  etiam  illius  vi  alvus  motu  critico  referetur  ,  &  in  plurimis 
segps  •fise  urinarise  pateant  excretioni  adeo  falubri ,  ut  una  cum  quar- 
tana  hydrops,,  ab  illa  excitatus,  dtfparuerit.  Idem  Jones ,  tr.  Ae  febrih. 
&  rejlaurandus  ,  Hippocrat.  de  ufu  ch.  ch.  ur  alios  taceam  ,  fe  obfervaf. 
fe,  teftantur.  Meminit  prxfls  ftudioii  cujufdam  ,  qui  cum  per  plu:cs 
menfes  quartana  laboraifet ,  &  diu  purgmtibus ,  ac  fpiritu  falis  ammo- 
niaci,  &  bezoardico,  cum  effentiis  amaris  fruftra  ufus  eifet,  accederte 
ingenti  tumore  pedum  oedematofo  ad  vcntrem  ufque,  prsemiflb  emeti- 
co,  folius  ufu  chirvchinae  ,  &  applcto  pedibus  fpiritu  vini  abfinthite, 
brevi  reftitutus  fuit.  Quodii  chinchina  vi  tantum  adftringente  fibres  iif- 
teret ,  &  tanta ,  quanta  vulgo  proferuntur,  damna  pareret,  profeclo 
nemo  innumerabilium  ,  qui  eodem  remedio  per  unam  plurefve  hebdo- 
madas  ad  unam  ,  duas,  plurefve  uncias  nfi  funt ,  ab  iis  immunes  man- 
/iifent,  atque  ad  perfe&am  valetudiuem  rediiifent.  Quod  tamen  rerum  ufus 

docet  , 


^  B     E     R     G     E    R, 

&  nemin» ,  nifi  ufus  chinchinx  imperito  ,  ignotum  etTe  poteft.  Itaqin  v 
fi  vel  recidiva  ,  vel  morbus  alius  febri  cuidam  ,  cui  fugandx  chinchina 
adhibita  fuit ,  fuccedat,  id  certe  non  remedio  infonti,  fed  vel  inepto 
ejus  ufui ,  vel  erronbus  xgrotantis,  vel  impuritati  corporis ,  &  neglec- 
tx  curx  ac  providentix  accidentium  ,  qux  &  alia  quxvis  febrifuga  fuo- 
fecuta  fuiifent ,  tribuendum  clt.  Ut  enim  remedium  recte  agat ,  re&a 
etiam  methodo  fecundum  varias  indicationes  adhibendum  ,  ac  providen- 
dum  eft  ,  quid  ante  ufum  ,  quid  m  ufu  ejus,  &  q-uid  demum  poft  e- 
itndem ,  faciendum  fit.  De  recidivis  recle  Rejiaurandus ,  1.  c.  in  prx- 
fat.  Quid  iuiquius ,  inquit ,  quain  a  china  china  extorquere  ,  ut  nequa- 
quam  ab  ea  ajfumpta  revertantur  febres  ?  Nunquid  f.epe  fccpins  auima.L 
vertitur  illarwn  reditus  ,  pojlquam  fuerunt  ciirata  ab  ajfumptis  catharti- 
cis  ,  aliifve  remediis  ?  Prtterea  an  china  chinx  tenetur  prohibere ,  ne  y 
qui  reduce  frnitur  valetndine ,  errata  in  di.ua  covimittat  ?  ne  crnfa  ex- 
ternA ,    &  animi  pathemata  febrhn  exnlem  renovent  t 

XVII. 

Non  opus  efle  puto  hic,  vel  de  fermentatione  fanguinis,  quam  cor» 
tex  fiftere  dicitur  ,  vel  de  fpiritu  vitali ,  aut  animali ,  il!o  quorundam, 
febrium  intermittenthrm  fabro ,  quem;  idem  remedium  muteere  &  liga- 
re  volunt ,  aliquid  addi  :  fiqudem  fermentationem  finguinis  nullam  ,  & 
illud  adeo  fimile ,  quo  cerevifix  fermentefcenti  injecta  amara  fermenta- 
tionem  fiftere  dicuntur  ,  hic  prorfus  diifimile  eife,  in  vulgus  jam  notum 
eft.  Nec  minus  fpiritus ,  vel ,  ut  quibufdam  vocatur ,  archxus  faber  a 
prudentibus  explofus  e!t.  li  vero ,-  qui  febrim  motum  naturx  falutarem 
vocant ,  &  conatum  i  quo  illa  noxium  ab  uti!i  fegregare  ejicereque  in- 
tendat  ,  monendi  funt ,  ne  naturam  confulto  &  cogitato ,  ftudioque  tu- 
endx  funitatis  ,  ut  placere  nonnullis  video ,  motus  fcbriles  excitantem  , 
atcjue  ad  bonum  finem  dirigentem  *  fibi  fingant  *  cum  ea  folius  vi  ar- 
tifieiofx  conftruclionis  fuarum  partium  ,  &  prorfus  <z7rpoa.ipsTMq ■  ■>  acne- 
ceifario  ,  nullo  iudicio  ,  nulla  prxcognitione  ,  neG  raro  ad  fui  interitun 
potius  ,  quam  confervationem  ,*  agat.  Nam  quoquo  mo;!o  febris  naturam 
indagemus ,  eam  a  corire,  non  a  facultate  quadam  cognofeente ,  cujus 
coniilio  prudentiaque  regatur  *  fed  vi  c.mfx  cujuidam  morbificx  *  qux 
varia  effe  poteft  ,  ad  pulfum  Cive  contractionem  velociorem  adaclo  & 
incitato  ,  pendere  deprehendemus.  Quo  quidem  cordis  motu  cum  fan- 
guis  in  rapid  orem  abripiatur  circuitum  ,  eoque  &  totum  corpus ,  fxpe" 
una  cum  anima  ,  conturbctur  ,  &  nunc  folutio  excretioque  humoris  no- 
xii,  modo  aliarum  Ixfio  partium ,  aut  major  &  folidi  &  liquidi  corru- 
ptio,  fequaturj  neceiTe  eft  ,  poll  tot  exantlatos  cordis  labores ,  febrim 
vel  in  fanitatem  ,  vel  in  morbum  alium  ,  vel  in  mortem  verti.  Qiia  ra- 
tione  jam  olim   Celjhs ,    reni  melius  intelligens ,   febrim  fxpe  prxfidio  etfe 

dixit , 


\ 

DE    CHINCHINA.  57 

dixit,  1.  c.  lih.  II ,  c.  8  ,  nimirum  ratione  aliorum  morborum  ,  a  quibus  fo- 
lutione  eje&ioneque  vitiofae  materiae  hominem  liberat.  Sed  quia  febri- 
bus  homines  maximo  vitse  difcrimine  conffi&ari  ,  nec  minus  eos  obire 
cernimus  ,  qui  folius  bonitati  naturic  confidunt ,  id  quidem  patet ,  in 
earum  curatione  naturam  ,  ubi  refte  movet ,  fibique  fola  furficit ,  nul- 
la  importuna  medicina  temere  irritandam,  vel  impediendam  :  lin  aliter 
eveniat ,  &  natura  fe  expedire  a  morbo  ,  quo  implicatur  ,  minus  poffir , 
apt  s  eam  auxiliis  adjuvandam  ,  &  arte  fupplendum  eife,  in  quo  ipfj 
deficit.  Nam  ideo  Deus  ,  fortis  mifertus  noftrae,  tam  multa  dedit  reme- 
diorum  genera  ,  tamque  varia  arte  mirabili  &  conlilio  ad  variorum  fa- 
nationes  morborum  diftribuit  ,  ut  eorum  adjumento  laboranti  atque  a£« 
fli&ae  naturse  fuccurramus.  De  febribus  quidem  intermittentibus  fatis 
conftat,  eas  folius  vi  naturae  perraro  ita  domari ,  quin  diu  hominem 
graviterque  teneant  ,  ac  graviora  tandem  mala  inferant  ,  genuino  autem 
chinchinse  ufu  ita  expugnari  f  u.t  etiam  quartana  ,  quae  miris  quondam 
modis  &  laborantes  ,  &  curantes ,  fatigabat  *  )am  prope  leviffimis  mor- 
bis  annumeretur. 

X  V  I  I  L 

In  quo  autem  fitum  fit  illud  mixtionis  artificium  *  tinde  ifta  fingtf- 
laris  in  fugandis  fcbribus  vis  &  efficacitas  pendet ,  qua  chinchina  intet 
cetera  eminet  remedia  ,  quse  cum  fapore  ,  tum  produdlis  chymicis  ,  & 
viribus  roborandi  aperiendique  ,  cum  eadem  alioqui  quodammodo  con- 
veniunt ,  ego  quidem  ingenue  ignoro,  neque  id  segre  fero  ,  cum  mea 
interfit ,  noife  vires  corticis  &  proprietates  ex  ufu  &  effectis  ,  quse  in 
corporibus  noftris  prseftat.  Neque  enim  aliunde  reetius  j  quam  ex  even* 
tibus ,  five  obfervationibus ,  caute  &  accurate  factis  ,  vires  remediorum 
peripicere  poliumus.  Ex  vultu  conjecturam  facimus ,  quantum  quifque 
animi  habeat.  Vires  autem  chinchinse  non  modo  non  afpedu  j  fed  ned 
odoratu  ,  neque  guftatu  fentire  &  percipere  poifumus.  Ac  fruftra  tem* 
pus  confumit ,  &  oleum  ac  operam  perdit ,  qui  eas  ad  gradus  caloris- 
&  ficeitatis  referre  ,  vcl  minifterio  ignis  atque  analyfi  chymica  evolve- 
re  j  &  vel  ad  filis,  aut  fulphuris  ,  aut  terrse  dominatum ,  vel  ad  aci- 
di  &  alcali  pugillationem  ,  vel  deniqtie  ad  materise  iubtilis  &  ignese 
motum ,  aut  ad  turbas  ignotarum  figurarum  revocare  nititun  Vim  novi 
magnam  efle  in  ipfa  partium  pioportione,  ut  ex  mixtura  carbonis ,  ni- 
tri  &  fulphuris ,  rebufque  aliis  ,  ac  medicamentis  artefa&is  patet.  Sed 
quis  aliter  chinchinse  partes  ,  &  earum  comparationem  proportionem» 
que  ,  quam  conjeclura  ,  aifequetur?  Et  Ci  vel  maxime  cognitam  eam 
habeamus  ,  non  tamen  melius  febres  curabimus ,  neque  aliter  vires  ejus 
&  utilitates ,  quam  ufu  &  periclitatione ,  addifcere  poterimus.  Quo  ma- 
gis  mirari  fubeat ,  alios  in  parte  falina  alcalica  ,  acidum  abforbente ,  a- 
lios  in   terrea,  adftringentes  illas  eximias  ac  prsecellentes  chinchinsc   vi- 

pijput.  Medico-Fratf.  Tom,  V,  H  res 


58  B     E    R     G     E    R  , 

res  quxrerc  ,  cum  planum  fit,  niillum  vel  alcalicum  ,  acidumque  abfor- 
bens ,  vel  terreum  ,  adftrin;>enfve  ren.edium  .  eadem  virtute  poiiere.  Nec 
vero  eft ,  ut  in  hujus  rei  argumentum  radices  pentaphylii  adducatnur, 
quas  qnippe,  uc  alia  ,  qusc  hic  moneri  poflent ,  taceam  ,  exnerienia 
docet  ,  vix  parva  chinchinse  parte  sequari  confeirriqtie  poffe.  Hoc  fcite 
Sponius  monuit  ,  cum  in  Ubferv.  de  febrib.  &  febrijug.  qtt.  XX 11,  icri- 
bk  :  i!'ppocrates  in  febribus  intermitteutibus  radice  psntaphylli  utitur :  Jed 
nifi  hdsc  planta  majoribus  poileat  viribus  in  Gracia  ,  exigua  his  in  regioui- 
bus  deprehenduntnr  ,  etfi  levis  adjiricliouis  fit  particeps  i  quamcbrem  addtt, 
iiiji  defmat  febris ,  exhibeatur  <egro  fuccns  trifolii ,  cum  Jitcco  Jilphii  ex  vi- 
no,  <upiali  portioni  aqtut  remixto. 

X  I  X. 

Quse  curn  ita  ^{"0  habeant ,  patet  profecto  ,  quo  jnre  magnam  Innc 
mcdicinam ,  quam  merito  miruculofam  vocat  Fr.ReJi.  1.  c.  &  cui  prin- 
cipem  locum  inter  omnia ,  quotquot  funt,  remedia  defcrre  ncn  dubi- 
tavit  Sydenhamius  1.  c.  npmine  medicinac  empiricse,  fiiiacis,  &  doloue, 
in  contemtionem  multi  adcfnxerint.  An  enim  aliter  alia  quaevis  prseftan- 
tia  remediorum  genera  inventa  fun: ,  pr&tefquam  ufu  ,  &  eifeclorum  at- 
que  eventuum  obiervatione,  five  efAireifjot?  An  aliur.de  novimus  ,  vi- 
res  radicis  vomitivse  ipecacuanhse  in  dyienteria,  in  vigiliis  &  dolori- 
bus  opii ,  in  lue  venerea  hydrargyri  ,  lignique  indi ,  quod  guajacum  di- 
citur ,  in  icorbutoj  Britannicx  herbae  ,  &  corticis  Winceranj  ?  ut  eme- 
tica ,  purgantia,  atque  alia  praeteream  remedia.  Annon  ipfe  Hippocra- 
tes  artem  medendi  experientia  didicit '{  Is  enim ,  cum  mos  iis  tempo- 
ribus  fuilfet ,  liberatos  morbis  fcribere  in  templis  Apollinis  &  Aefculapii, 
ut  poftea  fimilitudo  proficeret  ,  exfcripfiife  medicamenta  longo  ufu  Sc 
periclitatione  comperta  ex  pendentibus  tabellis  dedicatitiis  perhibetur  , 
&  cremato  templo  Aefculapii  in  F.pidauro  medicinam  hanc  inftituiife  ,  qu?e 
c'inice  dicitur  ,  circa  decumbentes  m  le&ulis  invifendos  &  percurandos 
occupata.  Quamvis  negandum  non  fic  ,  eum  cum  a  patre  Heraclida,  tum 
ab  avo  Hippocrate  ,  etiam  praeceptis  quibufdam  inftitutum  atque  imbu- 
tum  fuiife.  An  hucufque  ex  mathcfi  ,  &  philofophia,  vel  peripatetica , 
vel  corpufculari ,  atque  experimentali  ,  chymiaeve  laboribus  ,  &  omni 
ingenii  vi ,  prseftantius  chinchina  ,  vel  ei  faltem  par ,  febrifugum  iru 
vcniri  potuit  ?  Tempus  &  charta  me  deficerent ,  Ci  cuncla  remedia  ,  quae 
forte  fola,  vel  c.dii  deprehenfa  ,  ac  fcpe  diuque  qu?cfita  ,  fortuito  tan- 
dem  ,  quafi  divinitus  inventa  ,  atque  a  brutis  etiarn  animantibus,  a  na- 
tura  faculcates  multarum  herbarum  experienuo  edoctis  ,  monftrata  ,  & 
ufu  obfervandiquc  confuctudine ,  fenfuum  magiftra  &  perfe&rice  ,  rc- 
perta  funt,  iigillatlm  proiequi  vcllem.  Ac  uimis  quidem  inter  cordatos 
conltat ,    quaiuum  flne  hujufmodi  remediis    in    curationibus    morborum 

valea- 


D  E    C  H  I  N  C  H  I  N  A.  ?9 

Valeamus.  Re&e  laudatus  Pijb ,  atque  ad  mentis  mex  fenfum  1.  c.  ubi 
de  Medicina  utriufque  agit  indise :  Quamvis  plurima  in  hac  barbarie  oc- 
currant  cruda ,  corruptaque ,  £5?  Hippocratica  arte  indigna  :  funt  tamen 
non  pattca  infuper  utilijjhna  ,  atque  antiquitatis  dtmula ,  qtueque  vel  eru- 
diMjJiwos  medicos  exercere  queant.  Multarum  fane  artium  rudimenta  ipjh 
ab  animantibus  (  qiue  beuigna  mater  natura  noluit  carere  arte  injita  iupri- 
ntis  curandi  morbos  fuos  )  ad  )ios  redundare  fatendum  eji.  Qiiis  dnbitet  ab 
his  etiam  mortalibus  ,  licet  remotisfunis  a  dogmatics  medendi  arte  ,  non 
tantum  faluberrima  &  fecreta  remedia  ,  autidota  ,  medendique  modos  ,  ve- 
teribus  incognitos ,  ad  nos  pojfe  derivari  ,•  quibus  paulatim  per  manus  tra- 
ditis  ,  &  tandem  quafi  in  fuccum  $£  fanguinem ,  a  rationalibus  conver- 
Jis  ,  Dotlorum  fchoU  &  libri  fuperbiaut  ,  modo  acceptis  e  vulgo  remediif 
ratio  &  re&us  ufus  adhibeatur  ,  in  quo   Sumina  artis  pofita  eji  ? 

X  X. 

Ad  ultimum  cum  errores  eorum  ,    qui  chinchinam  medicinx  fallacis  & 
dolofa  infimulare  non  dubitaverunt ,   jam  fatis  per  fe  ipfi  pateant  ,  ver- 
bis  fuper  fedeo.   Nec  vero  quicquam  de  difcrimine  inter  corticem   verum, 
&  adulterinum  ac  fucatum,    hic  addendum  puto  ,    cum  iUe  .jam   in  vul- 
gus  notus  fit ,    ac  vili    admodum    pretio    veneat.     Concludam    fententia 
prsefidis ,    quam  pridem    de  viribus  chinchinse  fini  dilfertationis  de  inflam- 
matione  adjecit ,    &  veram  erfe  deprehendct,  qui  eo  cortice  rede  utetun 
febrium    intermittentium  tutiilimum  pariter  ac  fortifTimum  remedium  eft 
cortex  peruvianus,   cujus   ufum  qui  principio  illarum  diifuadent  ,    ae^roi- 
que  aliquandiu    vexandos  cenfent  ante  ,  quam  illum  adhibeant  ,  nil  plus 
fapiunt  iis ,   qui  hydropis^   febres  illas  excipientis,    culpam   in    eundem 
conferunt.    Nam  fatis  praeclara  fuarum  virium  exempla  prodidit  in  debel- 
landis  ,  non  folum   novis,    cceptifque  febribus  ,     fed  etiatn    hiveteratis  * 
iifque  cum  oedematofis  pedum  tumoribus ,  &  aqua  intercute  ,    febre  col- 
lecla,  conjunclis ,  itemque  continuis  ipiis,   nulla  omnino  vomitione,   aut 
fanguinis  miflione  ,    aliave  exinanitione  fenfibili  adhibita ,  quarum  aliora 
atque   aliam,    interdum  quidem  necelfariam  ,   nonnunquam   vero    inuti- 
lem,   ac  perniciofam  exiftimaverim.  Nec  vero-  minus    rationi    conciliatur 
eadem  corticis  efficacia ,    cum   vis  non  minor  aperiens  ,   acdivellens  ,   & 
diflipans  in  minima   lentorem  febrilem  ,   quam  corroborans   in  eo   infit.; 
fecus  ,    atque  opinantur ,     qui    obftru&iones    inde ,    febres    duplicatas,, 
&   cachexias  metuunt,   naturae  tanti  remedii,  ac  ufus,  indoiifque  febri- 
»m  ignari. 


r  1   n   1   s. 


H     2 


( *>) 


HONO. 


C  L  I  I  I. 

HONORII    GUIL.    KASTENHOLTZ, 

CONSECTARIA 
THEORETICO-PRACTICA 

E   X 

HISTORIISQUATUORFEBRIUMTERTIANARUM 

INTERMITTENTIUM    DEPROMPTA. 

Akorf.  18  Maii  174?. 


H    * 


(  *3  ) 


P    R    O    OE    M   I    U    M. 

CUn&a  ,  qua  in  arte  medica  ,  tanqttam  certa  ,  vera  ,  indttbitataque 
afiimari  merenttir  ,  &  quA  ceu  infallibUia  in  fcriptis  medicorum  ge- 
jutinis  conthieutttr  ,  potiffimum  exa&a  accuratdiqtte  morborum  obfervationi 
tribuendafuut.  Diviuwn  ehim  ,  quod  medicinai  Jhidio  inefi ,  idque ,  qnod  att- 
Boritatem  praxin  exercentibta  conciliat ,  maxhnam  partem  fcientht ,  qn.tds 
prateritu  ,  <7e  prafentikus ,  &  de  futuris  morbi  vicijjitudinibus  fcite  judicat , 
fx  merito  adfcribendum.  Csrte  ftempta  &  mgfecla  fedula  morborum  contetn- 
platioue  ,  utpote  frmo  prognofeos  fundamento  ,  tantum  me  Mcintx.  haud  afful- 
geret  lumen  ,  qttantum  affert  Jindium  ,  eo  vel  maxime  dire&um ,  ut  perio- 
dos ,  naturam  ,  ^  eventm  morborum ,  attento  perlufiremus  animo.  Hauc 
viam  ingrejfm  eji  Hippocrates  ,  fuique  nontinu  immortalitdtem  fibi  compa- 
ravit ,  gwoc/  fnndameutttm  fcientidi  fu&  mfedttla  morborum  obfervatioue  po- 
fuerit.  Hauc  fecuti  funt  alii ,  £5  quotquot  condigne  veneruiuur  artis  nqflra 
Parentes  ,  fimilia  preffere  vefiigia~.  Qua  ut  legant  moderni  arth  tiroues  , 
ferio  monuere  celeberrimlfecnli  hujus -medici ,  Bagiivius,  Boerhaavius,  Lan- 
tiiius ,  Hoffmannus,  Stahjius.,  aliique  ,  &  laudem  iude  meruere  haud iu- 
termorituram  ,  quod  falutarem  artem  prifiina  ftuveritati  £«?  att&oritati  re- 
Jiittterint ,  n/r/?/e  ;/o;/  /«;;/  v^;;«  fpeculationibus ,  ^/m;//  experimentis  inhxreu- 
ditm  cenfuerint.  Natura  euim  fibi  femper  fimilis ,  &  decurfm  morborum  , 
iifdem  confpirantibus  caujjis ,  eadem  ratione ,  qua  olim  accidit ,  e/;am  nofiris 
atque  ac  fnturis  temporibus  eveuiet.  Equidem  &  multis  ,  ^  magnis ,  dijfi- 
cultatibus  premitur  perita  obfervationum  iudagatio  ;  nec  parum  interefi  ,  a 
mere  empirica  &  incompleta  morborum  coguitione  fibi  cavere ,  ne  fcilicet  iu 
varios  feducamur  errores ;  fed  opns  efi  ,  ut  morborum  diverfitates ,  e  fymp- 
tomatum ,  caujfarum  ,  £«?  eventunm  varietate  deditcend<is  ,  follicite  pervefii- 
gemus ,  ttt  ad  faciliorem  cttrationem  eorum  tttta  magis  via  accedere  pqjjimus. 
Sic  notttm  quidem  ejl ,  febres  ,  eafque  tertiaiuu  intermittentes  ,  fatis  freqtten- 
ter  accidere ,  nec  COgniPH  difficiles  ejfe  :  at  eniin  vero  quam  fxpe  pertinaces  , 
rebelles  ,  &  methodo  medendi  folito  hattd  obedientes  ,  nou  accidunt  ?  Qjtam 
facile  non  turbantur  ,  pervertttutttr  ,  corrumpuntttr  ,  %$  qtt<&  modofpemfa- 
iutis  recuperaudx  dederant  ,  miferos  attt  gravioribm  longe  fymptomatibus  , 
aut  morbis  aliis  fuperveuientibus ;  aut  denique  morti  ,  tradtmt  f1  Quotquot 
fanandis  hnjufmodi  febribus  operam  dedere ,  ajfenfum  mihi  hattd  denegabunt; 
&  cttm  in  re  tam  intricata  ,  fatis  evolvenda ,  nemo  fat  operis  conferre  pof- 
fit  i  non  ingratum  laborem  me  fufcepturum  fperavi ,  fi  aliqmu  ,  etiamfipau- 
casfaltem,  obfervationes  circa  febres  intermittentes  tertianas,  antea  ad- 
notatas  pttblici  jttris  faciam  ,  eafqtte  tam  ad  theoreticas  ,  qttam  ad  pratficas 
veritates ,   confedariis  inde  defumptis  deducam.     Cum  enim   in   Nofocomio 

Pazma- 


64  KASTENHOLTZ, 

Fazmariano  ,  quod  Vtettna  ,  Regia  AnfiriA  Metropoli ,  efi ,  &  in  qtio  ma* 
gna  copia  Agrotantium  ,  tam  miliium  ,  qnam  pauperum  ,  magnis  fumptibus 
alitur  ,  praxeos  excercendA  caujfa  ,  ultra.annum  commoratus  fim  ,  &  prx- 
ter  alios  morbos ,  frequentes  cafm  fehriutn  intermittentiwn  annotaverim  ,  ex 
quibus  vatlA  cautiones  medicA  deduci  pqjfint  :  ideo  fpecimiuis  inaugnralis  lo- 
co  ,*  in  banc  rem  meditationes  aliqutu  publico  eruditorum  examini  exhibere 
mecum  coufiitui.    Faxit  Deus  Telicitef  ! 


C     A     S     U     S       I. 

De  febre  tertiana  intermittente  vernali ,   in  continuam  actttam  arden* 
temque  tandem  mutata  ,   cum  maculis  fcorbuticis  fuccedentibus. 

FEmina  ,  annos  Girciter  24  nata  ,  temperamenti  fanguineo  melanebo- 
lici ,  febre  tertiana  ,  ftatis  fuis  temporibus  reiurrente  ,  arfecla,  quar- 
tum  tunc  paroxyfmum  jam  perpclfi ,  in  Nofocomium  Pazmarianum  ap- 
portabatur.  hxaminatis  lingulis  ,  qu?e  cognitu  neceifaria  fuerant ,  men- 
lium  fluxum  legitime  fuperatum  fuiffe  ,  nunc  autem  fymptomatibus  f> 
bri  tertianae  folennibus  correptam  elTe  ,  cognovimus.  Aderant  inappeten- 
tia  ,  vomitus ,  capitis  seque  ac  itomachi  gravativi  dolores  ,  languor  ,  & 
quod  pathognomonicum  eft  eriterium  ,  ftatis  fuis  temporibus  recurrentes 
ordinarie  febris  tertianse  paroxyfmi.  Hinc  &  confilio  &  aucloritate  Viri 
in  arte  falutari  Excellcntiirimi  &  Experientiilimi  ,  Domini  Do&oris  de 
Bucamps  ,  medici  in  hocce  Nofocomio  Primarii  ,  ufu  &  doclrina  gravif- 
fimi ,  prsefcribebantur  necelfaria  ,  ea  nempc  ,  quse  vis  morbi  poftularat< 
Nimirum  dabantur  emetica  ,  fubjungebantur  his  falia  digeftiva  ,  prseci* 
pue  arcan.  dupl.  modo  folum  ,  modo  cum  floribus  falis  armoniaci  mixtum* 
Continuatis  per  aliquot  tempus  medicamentis  convcnientibus  $  poft  vo- 
mitus  ,  tam  fpontaneos  ,  quam  arte  excitatos^  pau!lo  tardius  reVerteban- 
tur  paroxyfmi  ,  fymptomata  remittebantur ,  &  n?hil  nifi  temp  or.bus  con- 
fuetis  levis  qusedam  alteratio  remanferat.  Hsec  ipfa  tamen  periodica  te- 
bris  muiiitatio  tandem  ceiTavit  j  datis  prius  iis  ,  quse  primarum  viarum 
expurgationi  furfum  &  deorfum  promovendie  conducebant ,  deinde  veio 
applicato  ele&uario  antirebiili  Chinato  &  juniperato,  qucd  faiibus  dige- 
ftivis  remixtum  erat,  ne  fcilicet  a  mera  Chinae  corticis  vi  aditringente 
obitrucliones  forte  nafcerentur.  Rcfurgens  a  morbo  femina  nobis  quidem 
valedicebat  ,•  fed  polt  aliquot  tcmpus  mifera  ad  nos  rediit ,  cun&is  fymp- 
tomatibus  febris  acutse  &  continuae  ,  qme  quidem  malignac  fpeciem  refe- 
rebat  ,  illam  denuo  invadentibus.  Nimirum  miferam  hanc  adfligebanC 
cephalalgiac  enormes  ,  cum  deliriis  conjuu&x  ,  fumnne  anxietates  prie- 
cordiorum ,    calores  intenfillimi  j    fitis  inexftinguibilis ,    lingua  nigricans 

fc 


CONSECT.     THEOR.     PRACT.  6% 

&  arida  ,  pulfus  fortis ,  aft  insequalis  ,  urina  turbida  ,  cerevifiac  fimilis. 
Incertum  morbi  hujus  initium  ,  incertaque  dierum  dijudicatio  ,  vensc  fe- 
ctionem  diiTuadebant.  Hinc  praefcribebantur  bezoardica  lcniora,  tcmpc- 
rantibus  &  analepticis  junda  ,  veficatoriifque  ,  ad  pedes  (k  brachia  ap- 
plicatis  ,  confulebatur  capiti  ,  delirio ,  &  humoribus  ,  ad  congeftiones 
internas  properantibus.  Graviffime  xgra  his  detenta  malis  ,  quoties  men- 
tis  compos  fuerat ,  toties  de  anxietatibus  prsecordiorum  &  dolore  cardial- 
gico  valde  conquefta  ,  perpetuo  de  oppreffo  &  pleno  ventriculo  verba  fa- 
ciebat.  Diebus  ab  advcntu  fuo  circiter  quinque  in  nofocomio  prseterlap- 
fis ,  neque  tamen  ullis  crifeos  ,  aut  morbi  mutati  fignis  apparentibus , 
adhibebatur  pulvis  emeticus  ex  Ipecacuannha  cum  fale  abfynthii  mixtus, 
quo  aflumpto  ,  &  furfum  eductis  cruditatibus  ,  notabiliter  levabatur  vo- 
mitu  ,  morbufque  ufurpatis  poftea  bezoardicis  ,  diluentibus ,  &  abforben- 
tibus  terreis ,  fsevire  defiit.  Nihil  nunc  de  tanto  ,  quo  antea  afFecta  fue- 
rat  dolore  artuum  conquaffatorio,  nihil  de  febricula,  amplius  conquere- 
batur  aegra.  Succedebat  alvus ,  licet  non  femper  ordinate  y  faffitudo  fal- 
tem  membrorum ,  cephalalgicae  &  cardialgicse  remanebant  paffiones.  Ad- 
hibcbantur  abforbentia  &  digeftiva  ,  propinabatur  fuccinum  album  pr?e- 
paratum  cum  pulvere  praecipitante ,  fine  tamen  effectu  fperato  ,  fed  po- 
tius  urgebant  naufea,  &  inappetentia  ,  quse  iteratam  poftulabant  emefin 
&  Cctharfin.  His  itaque  denuo  adhibitis  ,  &  vomitu  feliciter  fuperato  , 
segra  maculis  e  rubro  livefcentibus  atque  fcorbuticis ,  iifque  tam  copiofis, 
tam  amplis  latifque  per  cutem  fparfis  ,  infeftabatur ,  ut  intuentibus  fpe- 
dtaculi  loco  fuerit.  Excretione  hac  cutanea  convenienter  promota,  &  fuc- 
cis  Chxrefolii  atque  Nafturtii  cum  jufculo  propinatis  ,  &  aliis  fcorbutt 
acrimoniam  emendantibus  afTumtis  ,  tandem  mifera  prorfus  convaluit  » 
poftquam  1 3  feptimanas  curationi  in  nofocomio  noftro  in  utroquc  morbo: 
impenderat. 


C     A     S    U     S       I  L 

Fehris  tertiana ,  cwn  oedemate  pedum  ,   alternatim  repetens. 

UXor  mercenarii ,  annos  ^4  nata ,  tertiana  febre  correpta,  in  no^- 
focomium  deducebatur.  Symptomata  febris  iftius  confueta  adfuerant, 
iifdemque  methodo  convenienti ,  ante  allegata  ,  atque  longo  ufu  faepe 
probata  ,  nimirum  digeftivis  ,  emeticis  ,  amaris  ,  diluentibus  ,  &  abfor- 
bentibus  ,  obviam  itym  eft.  Etfi  vero  nihil  de  cortice  chinse  ,  fed  pul- 
veres  tantum  ,  e  falinis  digeftivis  terreifque  compofitos ,  per  aliquot  heb- 
domadas  3egra  adfumferit  j  febris  tamen  confuetis  paroxyfmis  reverti  cef- 
favit.  Hancee  morbi  remiffionem  fequebantur  tumores  pedum  cedematofi  5 
Difpit.Medko-Fra3.,1om>  V,  I  '■!     »d- 


(S6  KASTENHOLTZ; 

adverfus  qtiod  malum  pulvis  antihydropicus ,  ex  arcano  duplicato ,  fafe 
ftipitum  fabarum  ,  &  paucis  granis  trochifcorum  alhandali  compofitus  , 
(  utpote  quo  remedio  multos  ahos  hydropicos  vidi  fanitati  refticutos  )  ali- 
quoties  alfumptus  eft.  Inde  non  modo  largior  diurells  nata  ,  fed  etiam 
laxantibus  alvus  repu^gata  ;  utpoce  quibus  excretionibus  fa&um  eft ,  ut 
segra  ,  tumore  pedum  liberata  ,  priltinum  vigorem  recuperaife  vifa  iit. 
Verum  fubito  femina  ifta  gravi  praecordiorum  anxietate ,  dolore  laterum 
&  ftomachi  acutiilimo  ,  rurfus  affligebatur  ,  novumque  paifa  eft  inful- 
tum  febris.  Horror  enim  illam  invadebat ,  primum  acerbior  &  diutur- 
nlor,  fubfequentibus  tamen  paroxyfmis  paulo  mitior  ;  aeltus  vero  major 
illum  excipiebat.  Propinabantur  falina  digeftiva  &  emetiea,  quibus  etiam 
pulvis  gentianae  rubrae  interponebatur.  Elapfis  inde  aliquot  feptimanis  , 
febrilis  iterum  ceflavit  paroxyfinus  ;  aft  tumores  pedum  cedematofi  rever- 
tebantur  ,  cum  majori  abdominis  inflatione.  Quibus  malis  more  folito 
depuliis ,  febris  rurfus  emicuit ,  corrupta  tamen ,  erratica,  &  adeo  mu- 
tata  ,  ut  paroxyfmus  modo  matutinis  ,  modo  vefpertinis  hotis  reverte- 
retur  ,  caloris  etiam  frigorifque  gradus ,  &  duratio  inter  fe  haud  amplius 
convenirent.  Hifce  fatigata  &  marcefcens  segra  fymptomatibus  ,  ne  febris 
pettinaciae  fuccumbetet ,  auctoritate  &  confilio  medici  primaiii  fupra  lau- 
dati ,  clectuario  antifebrili  ufitato  ,  chinato  nempe  &  junipcrato ,  fuble- 
vata  quidem  eft  ;  verum  nondum  ,  dum  Vienna  difceiferam  ,  prorfus  & 
integre  fanata  fuerat.  Neque  interea  ,  an  id  effedum  fit ,  comperi,-  val- 
de  dubitans ,  an  unquam  fanitatem  fit  recuperatura ,  cum  in  lentam  ta- 
bem  jam  incidifle  vifa  fit. 


C     A     S     U     S       I  I  L 

De  tertiana ,   cum  tumore  abdominis  flatulento  conjuntta ,   vicijjim 
aucla,  &  tandem  vicla. 

PUer  ,  annum  setatis  1 5  agens  ,  tumore  abdominis  flatulento  ,  quem 
Viennae  vulgari  nomine  einen  BrocL-baach ,  ex  abufu  panis  crudioris 
copiofe  comefti ,  appellant ,  afFectus  ,  febre  etiam  tertiana ,  leviore  ta- 
nien  ,  correptus  ,  auxilium  implorabat  medicum.  Alvus  ipfi  extiterat 
durior ,  atque  faepius  obftipata  ,  &  quoties  cibum  fumferat ,  toties  an- 
guftiae  praecordiorum  &  inflationes  ventris  au&ae  ,  miferum  affligebant. 
Proefcribebantur  itaque  huic  puero ,  quae  ocvu  kxi  k<z1u  primas  vias  re- 
purgarent ,  iteraque  pulvis  deopilativus  ruber  Viennenfis ,  cum  pulvere 
flavedinis  corticum  aurantiorum  mixtus  propinabatur ;  externe  vero  em- 
plaftrum  difcutiens  ,  paregoricum  &  carminativum  epigaftrio  imponeba- 
tar.  His  aliquamdiu  continuatis ,  atque  digeftivis  infimul ,  quac  &  tenacem. 

pi- 


CONSECT.     THEOR.     PRACT.  £7 

pituitofamque  materiam  attenuarent ,  &  aperiendis  vifceribus  infervirent, 
prudenter  applicatis  ,  abdomen  quidem  detumefcere  cccpit;  aft  febris  mi- 
rum  in  modum  aucta  ,  intenfiorque  fada  ;  &  ubi  ufus  laxantium  diu 
omiffus  eft,  ftatim  venter  rurfus  inflari  &  intumefcere  coepit  ;  alvo  au. 
tem  laxata  detumuit.  Tandem  ope  remediorum  illorum  ,  &  febrifugis  fub- 
jun&is  ,  non  modo  febris  fsevire  defiit ,  fed  etiam  puer  fanitati  reftitutus 
c  valetudinario  dimiffus  eft. 


C     A     S     U     S       IV, 

De  arthritko  nffettu ,  &  tremore  artuum ,  pojl  fuperatam  tertianam 

exortis  &  depuljis. 

Vlr  fexaginta  annis  major  in  febrem  tertianam  incidit,  atque  tam  eva- 
cuantibus  ,  quam  digeftivis  ,  &  demum  febrifugis  convenienter  ap- 
plicatis  ,  febre  liberatus  eft.  Paroxyfmis  aliquamdiu  emanfis  ,  nihil  am- 
plius  incommodi  fupereffe  dixit ,  praeter  aliquam  artuum  debilitatem.  Cum 
autem  eo  viclu ,  quo  recens  ex  morbis  convafefcentes  apud  nos  refici  fo- 
lent  ,  uteretur  ;  fubito  non  folum  tremore  artuum  fere  continuo,  fed 
etiam  doloribus  arthriticis  vagis  vehementibufque  correptus  eft.  Examine 
inftituto  ,  utrum  forte  hsemorrhoidum  fluxum  unquam  expertus  fit  'i  an 
vero  molimina  faltem  eorum  qusedam  fenferit  ?  neutris  fe  unquam  his 
paffionibus  vexatam  fuiffe  affeveravit.  Ulis  tandem  membrorum  cruciati- 
bus  ereptus  eft ,  partim  ufu  Magnefisc  nitri  cum  £ii  ceruffa  mixtae  ,  par- 
tim  blandis  aliis  diapnoicis  ,  partim  denique  ptifanis  &  jufculis  ex  avena 
contuTa  &  carne  juniori  paratis  ,  vcl  &  aliis  brodiis  carnium  ,  utpote 
quibus  alimentofis  medicamentis  fefe  vel  maxime  fublevatum  effe  afrrrma- 
vit ,  eorumque  continuato  ufu  ,  calorifque  ad  fornacem  delinimentis , 
quibus  maxime  dele&abatur ,  tandem  perfecte  convaluit ,  &  nofocomio  va- 
ledixit. 

Equidem  plures  hiftorias  de  febribus  intermittentibus  tertianis  e  diario 
pra&ico  excerpere  ,  &  huc  tranfcribere  potuiffem  ;  verum  hi  quatuor  , 
quos  modo  recenfui  ,  cafus  fufficiant ;  fiquidem  fatis  habebunt ,  ex  quo 
argumenta  difcendi  &  difputandi  dcpromi  poflint.  Ut  itaque  hafce  recen- 
fiones  ufibus  theoretico  pra&icis  impendam  ,  &  brevitatisrationem  habeam, 
minus  follicitus  ero  de  completa  febris  hujus  pertraclatiene.  Genius  enim 
febris  iftius,  &  fymptomatum  frequentius  occurrentium  feries,  methoduf- 
que  medendi  generalis ,  cum  paflim  in  libris  medicorum  occurrant ;  non 
feorfim  in  his  perluftrandis  occupatus  ero.  Prsccipua  faltem  momenta,  e 
quibus  confedaria  duci,  &  in  ufus  therapeuticos  dirigi  poffint ,  fi  fub  exa- 
nainis  incudem  revocavero ,   me  propofito  meo  fatisfadurum  fpero. 

I     %  CON- 


sg  kastenholtz; 


C     O     N     S     E     C     T.       I. 

Febres  tertiana  facile  in  alios ,  eofque  natura  diverfos  ,    morbos 

tranfeunt. 

SI  ad  quatuor  iftas  generatim  refpiciamus  hiftorias  ,  ftatim  intelligimus, 
e  febribus  tertianis  fecutos  effe  abos ,  eofque  tam  natura  fua  quam 
medendi  ratione  ,  diverfos  morbos.  In  primo  enim  cafu  ,  ardens  &  con- 
tinua  febris  ,  in  altero  bydrops  ,  in  tertio  varia  pathemata,  in  quarto 
denique  arthritica  affe&io ,  febrim  tertianam  exceperant.  Certe  non  le- 
vioris  momenti ,  nec  eadem  ratione  fanandi  ,  fuerant  hi  morbi  ,  utpote 
qui  laudem  intermittentibus  ,  praefemm  tertianae  ,  tribui  folita-m  valde  im- 
minuunt.  Quamvis  enim  e  febrium  clalfe ,  poft  diariam  incermittens,  & 
quidem  tertiana  legitima ,  omnium  cenfeatur  mitiilima,  &  quse  rite  tra- 
data  neque  periculi  quidquam  vitae  alat ,  neque  diffi  ultatem  m  medendo 
pariat ,  fed  potius  redintegrandae  fanitati  ,  vifceribus  depurandis  ,  vin- 
bufque  reparandis  ,  egregie  inferviat ,  adeo  ,  ut  tantum  noh  renovare 
corpus,  &  efficere  valeat ,  ut  illud  ferme  rejuvenefcat  ;  rtihilorninus  ta- 
men  experientia  fatis  teftatur  ,  non  in  omnes  febres  terti  uvas  ,  fed  in 
eas  faltem  ,  quse  benignioris  funt  indolis  ,  nempe  in  exquilitas ,  legiti- 
mas  ,  gradu  leviores ,  nec  cum  gr  ivi  vifcet  um  vitio  ,  &  dyfcrafia  hu- 
morum  fcorbutica  conjunctas  ,  eafque  prudenter  tYdcTatas  ,  illud  laudis 
cadere.  Si  enim  quis  unquam  morbus  faciie  turbari  y»  ab  ordme  fuo  fe- 
duci ,  &  in  graviores  palfiones  converti  folet  j  fane  tertianu  febris  hunc 
cenfum  fubire  promeretur.  Notum  enim  eft  ,  quam  rebellem  ,  intrica- 
tam  ,  diuturnam  ,  gravibufque  pathematibus  ftipatam  fe  gerat ,  quam 
facile  recidivet ,  &  anomaliam  fufcipiat  ,  in  continuam  ,  lentam  ,  tabi- 
ficamque  convenatur  ,  &  licet  modo  fuperata  effe  videatur  ,  alia  tamen 
facie  ,  graviorique  cum  tyrannide  revertens ,  miferos  denuo  impetat  at- 
que  infeftet ,  prrefertim  fl  turbata  ,  corrupta  ,  &  aut  vitiis  disetx ,  aut 
inconcinnis  r^emediis ,  aut  a  latente  intus  vifcerum  vitio ,  humorumque 
profunda  corruptione  ,  in  pejorem  ftatum  deducatur,  Ita  fi  libros  thera- 
peuticos  evolyimus  ,  pallim  invenimus  ,  poft  fuppreifas  vel  tuibatas  in- 
termittentes  tertianas  ,  prsecipue  prsepoftero  corticis  Chinse  ufu  fuffoca- 
tas,  modo  phlogofes  ,  capitis  gravitatem  ,  fenfuum  ftuporem  ,  vertigi- 
nes  ;  modo  tenfiones  abdominis,  inflationes  tympaniticas ,  hypochondria- 
cas ,  hyftericafque  pafllones ,  &  tremores  artuum  ,  item  cachexiam  ,  fcor- 
butum,  fcirrhos  lienis  &  hepatis  ,  abfceffus  mefentericos ,  colicam  ,  in- 
flammationem  ,  ocdemata  ,  afcitem  ;  modo  febres  acutas  ,  anginodeas  > 
lemas,  he&icas ,  femitertianas ,    quartanas,   duplices ,    malignas  j   modo 

ar- 


C  O  N  S  E  C  T.     THEOR.     P  R.  A  C  T.  c? 

arthritidem  ,  contracluras  ,  fcabiem  ,  ccecitatem  ,  tinnitum  aurium  ,  con- 
vulfivos  motus ,  afthmata,  haemorrhagias  enormes,  hsemorrhoides  ,  & 
molimina  haemorrhoidalia  ,  ifchiadicum  malum  ,  aliafque  pafiiones  fuccef- 
filfe.  Mirum  videri  poifet ,  qua  ratione  fiac  ,  ut  ex  uho  eodemque  morbo 
tot  diverfi  morbi  mifci  poifint ,  cum  eadem  cauifa  eofdera  quoque  eiiectus 
producere  alias  folita  fit  Y  Verum  fi  perpcndimus ,  homines  non  mudo 
temperamento  ,  setate  ,  regione  ,  fexu  ,  victu  ,  confuetudine  ,  difaolitione 
hereditaria ,  animique  indoie,  multum  inter  fe  difcrepare,  fed  etiam  va- 
riis  modis  febres  turbari ,  &  modo  recentes ,  modo  inveteratas  corrum- 
pi  ,  modo  ftypticis  adftringentibus  ,  modo  opiatis  &  theriscalibtis  ,  modo 
refrigerantibus  aut  calefacientibus  ,  purgantibus  ,  aliifque  drafticis  ,  or- 
dinem  natune  falutarem  in  febribus  perverti  :  hinc  nemo  non  videt ,  non 
eandem  ,  fed  plane  diverfas ,  caulfis  pathematum  iftorum  accidere  poife9 
ex  quibus  etiam  diverfi  morbi  oriantur,   neceife  eft. 


Xi. 


C     O     N     S     E     C     T.       II. 

Dolor  gravativm  ventrkuli ,    in  febribus  intermittentibus  fxpe ,   non 
tamen  femper ,  indicat  prafentiam  cruditatum, 

FEmina ,  de  qua  in  hiftoria  prima  ,  potiflimum  conquefta  eft  de  car- 
dialgia ,  &  do'ore  ventriculi  gravativo.  Cum  itaque  ab  aifumptis 
emericis  &  digeftiv  s  levamen  non  raodo  fenferit ,  fed  etiam  febris  acuta 
&  continua  exinde  quoad  maximam  partem  fublatafit;  vero  fimillimum 
quidem  videtur,  magnam  cruditatum  faburram  in  eulpa  fuiife  ,  ob  quam 
dolore  gravativo  ventriculi  vexata  fit ;  nihilominus  tamen  in  iftis  folis  pri- 
marum  viarum  impuritatibus  totam  cauffam  doloi  is  ventriculi  reponen- 
dam  e(fe  ,  in  hac  femina  vix  afflrmare  aufim.  Quamvis  enim  fatis  re- 
purgata  ,  furfumque  multoties  evacuata  fit ;  attamen  dolor  reverfus  eft, 
ufque  dum  maculse  ad  cutis  fuperficiem  tandem  ablegatae ,  &  fucceffive 
per  poros  cutis  excretac  funt.  Si  fola  enim  cruditas  ventriculum  dolore 
arfeciffet ,  remota  ifta ,  tanquam  cauffa ,  etiam  dolor  evanuiifet.  -Verum 
faepe  non  tam  in  cavitate  ventriculi ,  quam  in  membranis  ejus  ,  ftimulus 
ille  latet ,  a  quo  fpaftica  ejus  cohftrictio ,  praefertim  in  regione  cardia? , 
nafcitur.  Notum  enim  eft ,  a  congellione  &  abundantia  f  mguinis  circa 
ventriculum  in  gravidis  &  haemorrhoidariis  quibufdam  plethoricis  vomi- 
tum  ardoremque  ftomachi  ,  abfentibus  licet  cruditatibus  ,  nonnunqu im 
ortum  trahere.  Sic  faepe  ex  recenfionibus  viri  excellentiifimi  &  experien- 
titfimi ,  Parentis  mer,  fumma  pietate  venerandi.,  audivilfe  &  didiciife 
memini  ,  multos  ipfi  obvenilfe  in  praxi  ampliifima '  c.ifus  cnrdinlgicariim 
palTionum  &  vomituum  rebellium  &  chrbnicorum  ,    qui  noivtam  cru- 

I    3  4> 


70  KASTENHOLTZ, 

tates ,  quam  alias  potius  congeftiones  fmguineas  ,  eafque  tandem  Jn  fcitv 
rhos  vel  hepatis  vel  lienis  mutatas  ,  pro  fundamento  habuere  ;  quale  e- 
xemplum  etiam  in  Illuftrilfima  Comitiffa  quadam  expertus  eft.  Accedit 
etiam  ,  in  exanthematibus  purpuraceis  &  petechialibus,  quamdiu  in  hac 
ftomachi  regione  virus  lympham  deturpans  hofpitatur ,  cardialgiam  fpaf- 
jnodicam  obfervari ,  donec  materia  exanthematica  remediis  aptis  difcuffa , 
&  e  vafis  membranarum  nerveo  mufculofarum  ftomachi  depulfa  fit  ,  libc- 
rumque  partibus  motum  reftituerit.  Ideoque  medicus  attente  refpiciat , 
utrum  figna  cruditatum  confueta  adfint ,  &  an  his  vel  alteratis  vel  eductis 
dolor  mitigetur  ?  Si  enim  neque  evacuantibus ,  neque  corrigentibus  ,  fi- 
nem  fuum  affequatur  ,  &  poft  ufum  evacuantium  adhibita  antifpafmodica 
&  roborantia  ftomachica  ,  (qure  vim  ventriculo  ab  emefi  illatam  refar- 
ciant ,  )  dolorem  motumque  fpafmodicum  ventriculi  non  mitigent ;  non 
vana  eft  conjeclura  ,  cauffam  doloris  non  tam  in  cruditatibus  ,  quam  in 
aliis  irritamentis  pofitam  ,  eamque  aut  exanthematibus  latentibus  ,  aut 
vitio  vifcerum  ,  aut  denique  congeftionibus,  fcirrhts ,  fpafmifque  tribuen- 
dam ,  ideoque  non  mere  evacuantibus  &  incidentibus  ,  fed  aliis  convc- 
nientibus  remediis ,  tradandam  effe. 


C     O     N     S     E     C     T.       III. 

Vomitus  tertianarum  fpontaneus  fape  non  fufficit  adfebrim  tollendam, 

CEleberrimus  Carlius  in  hiforid  meJica  Fathologico  therapeutkd  P.  L 
cap.  14.  art.  I.  p.  178.  adeo  laudat  vomitum  tertianarum  inter- 
mittentium  ,  ut  fsepe  eundem  pro  critico  &  falutari  habeat.  Qu<ecwjqt<e, 
inquit,  (  febres  tertianae  intermittentes  )  fponte  curantur ,  vomitoria  fub 
frigoris  fnem ,  fudatorU  vero  fub  &flus  remiffionem  funt.  Neque  negaverim, 
in  febribus  hujufmodi ,  prrrefertim  exquifitis  ,  benignis ,  &  ex  pravo  vi- 
iiu  ortis ,  hancce  criticam  evacuationem  cum  euphoria  ,  imo  plane  cum 
plenaria  febris  ceffatione ,  interdum  contingere  *,  ideoque  vomitum  iftum 
•ninime  fupprimendum  ,  fed  potius  digeftivis  &  diluentibus  abfterfivis  ad- 
juvandum  promovendumque  effe.  Nihilominus  tamen  quotidiana  nos  do- 
cet  experientia  ,  hanc  rem  non  femper  adeo  profpere  fuccefliffe.  Ex  cen- 
tum  enim  hiftoriis ,  quas  defebrehac,  fpontaneis  vomitibus  ftipata,  con- 
fignatas  legimus ,  pauciiiimse  funt ,  in  quibus  vomitus  fpontaneus  febrini 
funditus  fuftulit  ;  plures  autem  extant  cafus ,  in  quibus  atit  levamen 
fnorbi  aliquod  attulit  j  aut  faltem  curationem  nonnihil  promovit ;  in  ali- 
•qu;bus  tatr.en  morbi  fymptomatumque  augmentum  exinde  eveniffe  inve- 
nimus.  Femina  ,  de  qua  hiftoria  ima  mentionem  facit ,  vomitu  fponta- 
nco  haud  levata ,   nec  a  febr«  tertiana  exinde  liberata  eft ,   etfi  aliquot 

ejus 


CONSECT.     TIIEOR.     PRACT.  ft 

ejus  paroxyfmos  jatn  pr.iTa  ,  materi^eque  febriHs  coct;onem  aliquam  ,  fu- 
donbus  nempe  iaigis  fub  finem  settus  effufis,  experta  fuetit.  Nec  e(t  , 
cur  miremur  ,  rebrim  tertian-im  raous  vorrtitu  fpcrntaneo  exturbari.  Si- 
cuti  enim  haec  frbris  nec  iu  omnibus  eandem  originem  agnofcit,  nec  ean- 
dem  vomitus  cauifam  fovet  :  ita  mirum  non  eft  ,  illam  neque  e;idem 
ratione  tolli ,  neque  vomitu  fempcr  fo'vi  poiie.  Equidcm  genius  febiis 
ipfius  ,  ad  hoice  emeticos  motus  excitandos  ,  non  parum  confcrre  vi- 
detur.  Cum  enim  fub  rigore  febrili  &  ttrictura  partium  extremarum 
fanguis  verfus  interna  vifcera  copiofius  reprimatur  ;  fieri  non  poteft  , 
quin  vifcera  ,  praefertim  fanguinea  ,  inprimis  hepar  &  lien  ,  &  quac  il- 
lis  interjacent  partes  ,  nimirum  ventriculus  ,  duodenum  ,  &  pancreas, 
folito  majori  obruantur  fanguinis  copia  ,  qua  demum  lacelfitae  fibrae 
ad  fortiorem  ofcillationem  exftimulantur  ,  utpote  ex  qua  infolita  agita- 
tione  non  modo  fpafmi  cardialgici  ,  fitis  ,  naufea  ,  anxie'as ,  cordis 
motus  auctior  ,  aliaque  febris  accidentia  ,  nafcuntur  >  fed  etiam  vomi- 
tus  in  aliquibus  moveri  valet.  Etfi  vero  vomitum  etiam  quemlibet  ri- 
gor  quidam  &  ftrictura  extremorum  plurimura  praccedere  vel  comitari 
foleat  ;  attamen  non  neceiTe  eft ,  a  quovis  artuum  rigore  febrili  vicif- 
fim  vomitum  excitari  ,•  nifi  aliae  concurrant  cauifae  ,  quae  emefin  mo- 
veant.  Sicuti  vero  plures  accidere  poffunt  vomitus  cauffae  ,  ita  hoc  ipfo 
motu  excretorio  vix  ulla  earum  removeri  e  primis  viis  folet ,  nifi  quae 
in  cruditatibus  latet.  Haec  enim  faburra  ,  ut  ftimulando  ftomachutn 
&  duodenum  vomitui  asque  ac  febri  aliquando  fomitem  fuggerit  ;  ita 
furfum  eructata  ,  utriufque  mali  incitamentum  maxima  ex  parte  fub- 
trahit.  Quapropter  ,  fi  fcbris  a  cruditatum  copia  oborta  fit  ,  reliquis 
confpiramibus  ,  vomitum  criticse  evacuationis  vim  exferere  poiTe ,  haud 
nego.  Quodfi  vero  malum  altius ,  nempe  ex  vifcerum  profunda  labe  , 
humorumque  fanguineorum  corruptela ,  repetendum  fit ,  vomitus  haud 
fufficere  poterit ,  ad  iftam  cauflkm.  evellendam.  Id  quod  exemplo  fue 
femina  ifta  fatis  coiuarmavit. 


CONSECT. 


72  KASTENHOLTZ 


C     O     N     S     E     C     T.        IV. 

Vomitorla  ufus  fimt  infignis  in  intermittentibus  ,   imo  repetito  inter- 

dum  exhibenda  ;    non  tamen  promifcue  ,  fed  caute  £sf  circumf- 

pecle ,  propinanda  funt. 

IN  nofocomio  noftro  ufitatum  fuerat  ,  tantum  non  omnibus  ,  febre 
intermittente  arFc&is  ,  antequam  febrifugis  uterentur,  pracmilTis  dt- 
geftivis  emetica  propinare ,  primafque  vias  a  fordibus  inibi  contentis  re- 
purgare.  Nec  facile  nos  pcenituit  hujus  medendi'  methodl ;  fiquidem  & 
eitius  &  tutius  febrim  deinde  debellari  poffe ,  experti  fumus.  Quamvis 
enim  lubens  concedam  ,  hancce  fanandi  rationem  non  omnibus  febrici- 
tantibus  convenire ,  nec  fine  difcrimine  applicandam  elfe  in  delicatulis  5 
attamen  hominum  illoritm  ,  qui  valetudinarium  noftrum  qusefiverant , 
conditio  ufum  emeticorum  non  tam  admifit  ,  quam  potius  exegit.  Ni- 
niirum  milites  aliique  plebeii  &  voraces  homines ,  qui  aut  crudo  ,  aut  co- 
piofo  &  inordinato  ,  vicftu  frui  folent ,  ad  rios  pervenere  ,  irt  quibus  far- 
ragine  cruditatum  farclis  nihil  effici  remediis  poterat  ,  nifi  vomitu  pra:- 
milfo  ftomachi  recrementa  ,  qu^e  catharticis  haud  obfequuntur  ,  furfum 
excrcta  fuerint.  Regionis  etiam  iftius  conditio  melius  emetica  mihi  ferre 
viia.  Bene  enim  redeque  Baghvus ,  Prax.  lib.  I .  cap.  dt  febribns  :  ob- 
fervavi  ,  inquit ,  vomitoria  ,  pro  varietate  regionum  £5?  dimatum  ,  magis 
aut  minus  prodejfe  vel  nocere.  Adeo'  rioii  pertimefcebamns  emeticorum 
ufum  5>quin  aliquoties ,  &  repctitis  vicibus ,  fi  res  poftulaverit ,  illa  fe- 
cure  exhibuerimus.  Cafus  imus  idem  docet ,  in  quo  vix  tertium  vel 
quartum  vomitorium  funditus  faburram  eveltere  poterat ,  fed  demum  fex- 
tum  ,  cum  iterarb  jam  in  ardente ,  eaque  recidivante  ,  febre  decumberet 
aegra  ,  propinatum  ,  non  modo  febris  vim  ffegit ,  fed  etiam  (quod  mi- 
rari  fas  eft )  exanthematum  fcorbuticorum  excretionem  promovit.  Latet 
fiepe  in  duodeno  &  temiibus  inteftinis  tenax  qusedam  vifcidaque  fiburra  » 
qux  nifi  digeftivis  antea  fatis  attenuetur,  vix  ab  uno  vel  akero  emetico 
educitur  ;  quinimo  durante  febre  illuc  confluunt  humores  biliofi  &  fali- 
vales  minus  laudabiles ,  qui  etfi  non  foli  febrim  producere  valeant ,  ean- 
dem  tamen  augere ,  refufcitare  ,  &  pertinaciorem  reddere*folent.  Dubium 
enim  non  eft ,  perfeverante  febre  novas  fsepe  ingigni  fordes.  Circulo  enim 
fanguinis  alterato  ,  a&ione  vifcerum  turbata  ,  fecretione  &  prseparatione 
humorum  digerentium  ventriculi  corruptis  ,  non  pofTunt  non  humores 
biliofi  &  falivales  intemperati  prirnis  viis  innafci  &  colligi ,  qui  a  cibis  in- 
ferea  fumptis  >    iifque  haud  rite  digeftis  ,    audi ,  &  per  calorem  febris 

con- 


CONSECT.     THEOR.     PRACT.  73 

ccnfermentati  ,  novam  fordium  genefin  proferunt ,  quae  ,  licet  antiqua 
faburra  vomitu  jam  antea  exturbata  fit  ,  novam  materiam  noxiam  &  duo» 
deno  ,  &  febri,  fuggerunt.  In  his  ergo  removendis  alterandifque  medicus 
naturae  corlatibus  fuccurrat  oportet.  Ubi  enim  conatus  vomendi  ,  faftidium 
ciborum  ,  rudus  acidi  &  nidorofi,  aliaque  cruditatum  figna  funt  prsefen- 
tia  ,  &  prsegreffa  diaeta  cruda  ,  vel  potus  aquarum  putridarum  ,  pullitieque 
verminofa  fccdarum  ,  evacuationem  per  fuperiores  vias  indicant,  tunc  vo- 
mitoria  egregios  ufus  praebent  ,•  imo  fi  vires  ,  robur  corporis ,  &  indo!es 
pathematum  illud  permittant,  repetenda  veniunt.  Idem  fuafit  Uluftr.  Frid. 
Hofmanmis  med.  rat.  fyfiem.  Tom.  IV.  cap.  1.  §.9.  caut.  Quando  ,  inquit, 
faHxyfmus  fipins ,  licet  mitius ,  recurrit ,  &  febris  ex  neglecio  regimine  die- 
tetico,  vel  perperam  injiituta  melicatione  ,  ad  aliquot  menfes  extra&a  ,  ntilif- 
fime  f&pim  dedi  vomitoria.  Biliofa  nemne  cruditas  ,  quam  alii  ceu  cauflam 
caloris  febrilis  accufant ,  potius  inter  eiTeCtus  febris  interdum  ponenda  vi- 
detui  i  liquidem  fanguis  jam  intemperatus  ,  &  calore  febrili  acrior  reddi- 
tus  ,  ifque  copiolior  &  celerius  folito  per  hepatis  vifcus  agitatus  ,  bilem  tem- 
peratam  &  paucam  fuppeditare  nequit,  fed  copiofam  potius ,  excrementi- 
tiam  ,  jufto  acriorem  ,  ac  intemperatam  fcenerabit ,  quae  ,  nifi  aut  attem- 
peretur  ,  aut  tempeftive  evacuetur,  fymptomatibus  febrium  exacerbandis 
inferviet.  Equidem  ab  his  biliofis  cruditatibus  interdum  duodenum  &  ven- 
triculus  adeo  ar»oduirur,  ut  neque  emetica,  neque  purgautia  validiora,  lo- 
cum  amplius  inveniantj  cum  tefte  laudato  Hojfmanno  l.  c.  emetica  facile 
xentricnli  wfiammationem ,  ad  quam  concipiendam  fiomachiis  ab  afiu  nimio 
jam  difpofttus  esl  ,  tunc  procurent.  Pari  modo  caute  procedendum  cum 
emeticis  ,  fi  podagrica  difpolitio  concurrat.  Hac  enim  prarfente  ,  poft  ufum 
emetici ,  in  tertiana  exhibiti ,  graviffimas  furfocationes  peclorirque  oppref- 
fiones  eveniffe  ,  obfervationibus  medicis,  Viri  Excellentiljimi  &  experien- 
tijjimi  Dom.  Do&.  IVeiJii  P.  P.  0.  Prweptoris  <zterna  pietate  venerandi ,  de- 
beo.  Itemque  ,  fi  quis  majori  fenfibilitate  prseditus  ,  vel  alio  vitio  vomi- 
ttim  interdicente  infctus,  &  ubi  ventriculus  erofus ,  vel  ad  inflammatio- 
jRem  fpafmod  cofque  dolores  concipiendos  proclivis  eft,  atque  fi  nil  nifi  mo- 
tus  febriles  fupcrftites  funt  s  tunc  ab  ufu  emeticorum  abftinendum  effe  , 
haud  repugno ;  quoniam  longe  graviora  inde  invitarentur  ma!a.  Adeo  ad- 
verfos  evenrus  ,  vel  a  folo  purgantium  ufu ,  Romac  quondam  Baglivus  in 
Prax.  med.  1.  2.  cap.  10.  §.  2.  udnotavit ,  ut  aifeveret  :  fe  obfervajfe ,  fe- 
bres  intermittenteS  ab  exhibitis  inter  initia  purgantibm  vel  duplicari  ,  vel  gra- 
vibm  exacerbari  fyuiptomatibus ,  &  ab  iifdem  denium  repetitis  ,  in  chronicas 
£«?  lethales  terminaire  i  itemque  tertiancu  fimplices  poji  repetita  prtparantia 
(  nempe  fyrupos  dulces  ,  £«?  purgantia  )  annuas  evajijfe  ,  £f?  tanqnam  incura- 
biles ,  a  medicis  tandem  dereli&as  ejfe.  Ex  his  fatis  patet ,  caute  mercanduin, 
cife  cum  vomitoriis  111  tertiana  intermittente. 


J)ijj>it(.  Me^co-Pratl.  Tom,  V.  K  CON- 


74  KASTENHOILTZ, 


C     O     N     S     E     C     T.       V. 

Semina  fcorbuti  latentia  intermittentes  reddunt  pertinaces  &f  anomalas* 

SCorbutus,  aliis  morbis  junctus  ,  eorum  fymptomata  non  modo  gra- 
viora  &  intricat  ora  ,  fed  curationem  quoque  eorundem  d.rficliurem 
teddit.  Id  quod  tam  in  externis  morbis  ,  nimirum  vulneribus  ,  ulcerii- 
bus ,  fradturis ,  ambuftionibus ,  quam  in  internis  paifionibus,  phthifi  , 
colica  ,  febribufque  fepilfime  experiuntur  medici.  ln  cafu  primo  fine  du- 
bio  maculae  fcorbuticae  tam  pertiRacem  &  rebeilem  reddidere  febrem  ,  ut 
ptrocior  redierit  fcmel  depuifa,  &  in  continuam  converfa  ,  malignitatis 
notas  intulerit ,  nec  prius  defierit  ,  donec  exanthemata  ifta  ex  internis 
partibus  revocata,  &  ex  maia  humorum  explicata  ,  cutis  {piracula  pene- 
traverint ,  &  defquamatione  fuperveniente  penitus  excreta  fint.  Haec  ta- 
men  excretio  ficuti  a  copia  cruditatum  ,  primas  vias  vellicantium  ,  &  af- 
fluxum  humorum  illuc  invitantium  ,  retardata  eft  >  ita  ftimu!o  ifto  inter- 
no ,  iterato  adhibitis  em:ticis  evulfo  ,  &  bezoardicis  propinatis ,  tan- 
dem  crifis  ad  fuperficiem  corporis  facta  exoptatum  morbi  finem  fecit. 
P>\evotius  etiam  vidit  maculas  pktmbeat  ac  lividas ,  pojl  dttplicem  tertianam 
falutariter  erumpentes.  Item  Welfchius  in  exoter.  cur.  &  obf.  chil.  I. 
obf.  686".  p.  171.  Tertianam  mirabilem ,  longijjimis  paroxyfnis  intermit- 
tentem  ,  adnotavit  ,  qua  pujlulas  tnultas  habuit  comites.  Nec  raro  acci- 
dit ,  ipfius  febris  tertiunae  ficvitiam  mitigari  puftulis  circa  labia  &  genas 
erumpentibus.  Neque  tamen  negaverim  ,  aliquando  fcorbutum  e  febri- 
bus  male  tractatis  liafci  polfe.  Sennerttts  tract.  de"  fcbribus  lib.  2.  cap.  18. 
p.  285  >  idem  in  Saxonia  adnotavit  :  Sape ,  inquit ,  accidit  in  hifce  re- 
gionibus ,  ut  in  febribus  diuturnis  £«?  tertianis ,  &  quartanis  ,  fcorbutut 
conjungatur.  Materia  enim  febrilis  &  vitiofa  ,  in  vifceribus  colleSia  &  diu- 
tius  hterens  ,  tandem  difpofitionem  fcorbuticam  induit ,  ttnde  febres  curatu 
difficiliores  redduntur  ,  imo  non  curantur  nifi  fimul  medicamenta ,  quttfcor- 
butus  requirit ,  adhibeantur.  Quamobrem  &  in  hac  femina  antifcorbuti- 
corum  diutius  continuatorum  ufu  curationem  abfolvimus.  Hanc  enim 
rnedendi  methodum  ,  &  remedia  fceletyrben  corrigentia ,  expofcunt  etiatn 
alii  morbi ,    quibus  fcorbutica  acrimonia  ineft. 


eoN. 


C  O  N  S  E  C  T.     T  H  E  O  R.     P  R  A  C  T.  75 


CONSECT.        VI. 

Febres  tcrthiia  intermittentcs ,   praferthn  illa  ,  gw*  nondnm  perfctte 

Juiuta  ju/tt  ,  J!f/>e  pojl  fe  relinquunt  aut  fpafmodicas  pafjiones  , 

aut  atoniam  partium  aiiquam. 

THeoremntis  hujus  veritatem  ex  II  &  IV  cafu  fatis  perfpicimus. 
ienex  emm  fpafmodico  arthritico  dolorc  ,  vetula  vero  oedemato- 
fo  .  edum  tumore ,  tanquam  atonise  fuccedentis  indicio ,  polt  accelfio- 
ne»  febns  confopitas  ,  laborare  cceperunt.  tquidem  febres ,  perfecte  & 
tempeltiue  foiutae,  parum  vel  nihil  incommodi  poft  fe  relinquere  fo- 
lent ,  led  fanitati  ih  dies  magis  magifque  mftuurandae  apprime  favent. 
Ubi  vero  febres  intermittentes  aut  neglectae  funt ,  &  jufto  diutius  pro- 
trahuntur  ,  aut  prsemature  fupprimuntur ,  aut  alia  ratione  incongrua, 
qu*  robori  corporis  vifcerumque  integritati  obeire  polfit  ,  turbantur ; 
hecelfe  eft  ,  varia  fubfcquantur  incommoda.  Febrilis  enim  materia  ,  qu?e 
neque  fatis  excodta  &  emendata,  neque  fufficienter  excreta  ,  fed  ex  par- 
te  quadam  intus  retenta  eft ,  non  poteft  non  temperiem  humorum  par- 
tiumque  nclionem  naturalem  pervertere,  magnamque  fanitati  labem  a£- 
fricare.  Notatu  dignum  eft,  utrofque  iftos  aegrotantes  aetate  provecfti- 
ores  &  declives  jam  extititfe.  Senilis  enim  aetas  hifce  malis  magis  expo- 
iica  videtur  ideo ,  quia  minus  idonea  eft ,  quae  frequentes  febrium  ifta- 
rum  infultus  fine  damno  fuftinere  pollir.  Sicuti  enim  fenes  rarius  inter- 
mittentibus  febiibus  afHiguntur  •,  ita  faepe  iifdem  gravius  labor.mt,  quam 
juvenes  &  viii  ?etate  juniores.  Teftantur  illud  febres  comatofae  tertianae  , 
quibus  fenes  non  raro  e  vivis  ertpiuntur^  nili  tempeftiue  iifdem  occur- 
ratur  >  iiquidem  pernitiem  earum  methodumque  fanandi  celeberr.  Wer- 
ihojius  in  eleganulfimo  de  febribus  tractatu  expofuit.  Humores  enim  ie«. 
num  cralfi  vifodique  ac  fcorbutici  minus  apti  ad  iteratas  febriles  inter- 
mittentium  coctiones  &  excretiones ;  deb  le  vero  eorum  genus  nervofum 
hiotibus  iftiufmodi  repetendis  haud  adeo  accomnodarum  eife  videtur, 
quin  debiluatem  infignem  ex  frequentibus  illis  infultibus  recipiat.  Cum 
«nm  vehementes  motus  foafmocfici ,  inter  quos  etiam  febriles  accellio- 
nes  refpeccive  pertinpnt  ,  notabileni  faepe  atoivam  poft  fe  relinquant  j 
mirum  non  eft  ,  ceilante  intermittentium  tumultu ,  non  leves  atonise 
nutus  obfervari.  Ita  non  tantum  lalfitudo ,  inappetehtia ,  pallor  faciei  > 
dyfp.piia,  ingenii  tarditas  ,  excretionumque  fegmties  aliquandiu  rema-» 
nent ,  ied  etiam  pedes  cedematofo  tum<>re  ,  ceu  in  vetula  ifta  faclum, 
implentur.  Poftremum  hoc  fymptoma  non  tam  corticis  Chin^e  abufui , 
quam  aliis  potius  c  uifis  adfcribendum  eife ,  vel  inde  patet ,  quod  femi- 
na  illa  nondum  de  «.ortice  Peruviano  quicquam  alfumferat.  Majore  jure 
•shi  culpam  cedcmatis  rejicum  in  niiniam  aquarum  ingurgkationem ,    qua 

K    s  fi- 


75  KASTENHOLTZ, 

fitim    aeftumque  febrilem  reftinguere  geftiunt.  Sicuti  autem  non    omni* 
bus  exceflus  in  potu  oedema   infert;  ita  fenes  magis  luijufmodi  fympto- 
rnati  obnoxii  eife  folent.    Hi  enim  facile  vifcerum  atoniam   &  tardiorern, 
vafculorum    ofcillationem   experiuntur  ,  magifque  proclives    ad  oeJemata 
eife  folent.   Quodli  tamen  purgamia,     utpote  qux    tumorem    pedum  iti 
vetula  fuftulerant ,    una   cum  digeftivis  &  roborantibus  propinentur,  fe- 
rum  illud   vappefcens ,    in  pedibus  ftagnans ,    cito  educitur.  Ex  illorum 
enim  remediorum  erfedu  patet  ,    atoniam    febri    fucccdentem    evanuiife , 
poftquam  motus  vaforum   ofcillatorii   a   ftimtilo  catharticorum    &   robo- 
rantium  aucli  ,     humores  vero   exinde  aequabilius    agitati ,    alterati ,  at- 
que  excreti  fuerant.  Satis  ex  his  perfpectum  elfe  exiftimo  ,    a  onhm  fe- 
bres  ceifantes  aliquando  fequi ;   fupereft,    ut  comprobem ,    interdum  fpaf- 
modicos   arfectus  in  aliis  fupervenire.   Si  morbos,    febribus  intermittenti- 
bus  fuecedentes  ,    antea  in  confe&ario  I  recenlitos ,    perluftramus  ,    non 
paucos  ,    qui  huc  referri  poifint,   inter  illos  reperiri  intelligimus.    Unum 
ialtem  hic  recenfebo  dolorem   vagum  arthriticum  artuumque  tremorem  , 
tanquam  fpafmodici  morbi  fpeciem  ,  qualis  fenem  noftrum  ,   cafu  IV  com- 
memoratum  ,   poft  febrim  fuperatam   graviter  afRixerat.    Quadfi  vir  ifte 
olim  arthriticis    vel  haemorrhoidariis  faltem  paifionibus  obnoxius  fuiifet ; 
haud   infolitum    quid  ipfi  accidiife  concederem  ,    fi  priftini  reverfi   eifent 
morbi.    Quamvis   enim   folertiifimus  febrium  obfervator ,    Franc.    Tort.a 
in  thsrapeut.  Jpeciali  febriwn  Lib.   III.     Cap.    VII.  p.    121    affirmet  .  ipfi 
rarius  arthriticos  dolores  in  febribus  videre  contigijfe  ;   attamen  Ludov.  Mer- 
catus ,   vir  eruditione  ,    experientia,  &  muneris  dignitate  prseftantiifimus, 
Lib.    VI.  de  febrib.  fidem  facit ,    eos ,   qui  articularem    morbum  pa:i  func 
aifueti,    febre  detentos,   arthiiticos  graviifimofque  dolores   non  raro  ex> 
pertos  eife.    Adeo  inter  fe  nonnunquam  confpirant    arthriticae   pailiones 
&  motus  febriles  ,    ut  fefe   viciifim    excipiant.    Ita   laudatus    Frid.   Hof. 
fmannus ,    in  Dilf.  qua  obfervationes  pra<fl.   circa  febres    tert.    cxhibuit  , 
p.    12,    hiftoriam  recenfet ,  huc  vef  maxime  fpectantem :    Vir  ,    inquit, 
robnjiioris  natura  ,     podagrico    ajfeStus  dolore  ,  pojlquam  ab  imperito  homi- 
ne  cataplafuiate  externo  fedatus  fuerat ,  vel  potius    intro  repercujfus ,     itt 
tertianam  incurrebat ,   diris  fymptomatibm  Jiipatam  ,  -  -  £«?  perquam  dignum 
hic  notatu   erat ,    quod  fedata  febre  dolores  ingentes  ipfos  artm  per  aliquot 
dies   adhuc  excruciaverint.    In  noftro  vero    febricitante  citra    praegreilam 
arthriticam  difpofitionem ,   poftquam  fola  febris  prscceflerat,    &  per  ali- 
quot  tempus  cerfaverat ,    articulares    dolores  cum  tremore  membrorum 
fubito   cruperant.    Forte  motus  febriles  ,  chinae  corticis  ufus  opiti  ,   cum 
tyrannidem  fuam  in  partes  internas  exercere  amplius  non  potuerint ,  ad 
externas  difFufi  ,    fub  fpecie  articularis  morbi  ,    membra  convulfa   fpaf- 
mis  infeftarunt.    Sicuti  enim  febres  iftx  levi  de    caufa  recidivant,    priC- 
tinofque   motus  repetunt ;    ita  refrenato  paroxyfmo  muifitans  ille  nifus 
por.uum  fpaftico-febrilium  ,  nervofo  gerjeri  adhuc  Jnhaerens,    &  ex  con- 

fue* 


C  0  N  $  E  C  T.    T  H  E  O  R.    PRACT.  77 

fuetudine  febris  diuturnae  ferme  naturalis  fa&us ,  mutato  nonnihil  mor- 
bi  khemate,  aliquando  in  artus  diftribuitur ,  non  minus  ,  ac  ex  colica  ar- 
thricis  ,  &  ex  fuppreflis  partus  doloribus  tremor  artuum  in  puerperis  ac- 
cidere  folent.  ldem  indicant  medicamenca  alimentofa  &  demulcentia  , 
arthritidi  huic  oppofica.  Jufcula  nempe  avenacea  &  brodia  blando  fuo 
deliuimento  fpafmorum  faevitiam  placarunt  ,  &  reftituta  inde  humorurti 
temperie  ac  tranfpiratione  cutis  fimul  ad  fornacem  continuata  ,  curati- 
onem  gblblverant,  Quod  reliquum  eft ,  ex  binis  hifce  cafibus  mone- 
mur,  ne  febrim  jam  efFugiile  vifam  fubtuto  negligamus  ,  fed  curatione 
iliam  fecundaria  profequamur  ,  &  attenti  refpiciamus ,  utrum  pathema- 
ta  fpafmodica ,  an  vero  aconia  faltem  partium  ,  adhuc  reftet  '(  Cum 
enim  utraque  haec  vitia  non  iifdem  ,  fed  fiepe  diverfis  ,  remediis  debel- 
lari  debeant  >  opus  e{c,  ut  non  modo  febres  fenum  cauta  ratione  ag- 
grediamur,  fed  etiam  provide  diftinguamus  ,  quibufnam  fub  finem  mor- 
bi  roborantia  ,  an  vero  temperantia  &  antifpafmodica,  exhibere  conveniat  ? 

CONSECT.     VII. 

Quamvis  interdum  alii  morbi  alternatim  cum  febribus  recidivent ,  £«f 

vkijjim  revertantur ;  attamen  non  idem  in  omnibus  nexus ,  nec 

eadem  medendi  ratio  ,  obtinent. 

VArii  faepe  morbi  cum  febribus  junguntur,  vel  faltem  illas,  modo 
fugientes ,  preflb  pede  fequuntur  ;  aft  redeuntes  iterum  febres  poft 
fe  trahunt  ,  &  cura  his  alternatim  miferos  invadunt.  Ita  vero  videntur 
mutuas  adeo  conferuiife  manus,  ut  arcto  vincuto  connexi  &  confpiran- 
tes  vix  ab  invicem  divelli  poflinc  ,  &  alter  morbus  pro  alterius  fucce- 
clentis  cauu^a  haberi ,  ideoque  uno  illorum  penitus  ablato  ,  etiam  alte- 
xius  radices  fimul  evelli  queant.  Nihilominus  tamen  hafce  morborum  vi- 
ciftitudines  non  femper  eundem  nexum  inter  fe  habere  ,  inftituto  exa- 
inine  convincimur.  Nonnunquam  enim  morbi  junguntur  febribus,  qui 
aliquam  cum  his  affinitatem  habent,  &  mutua  fibi  invicem  incrementa 
aut  decrementa  fuppeditant.  Interdum  autem  tales  febribus  aflociantur 
pafliones,  quae  cum  natura  febrium  nihil  commune  habent.  Notum  ta- 
men  eft,  ex  quibufdam  morbis  tertiauas  fubinde  nafci  ,  ex  his  vero  rur- 
fus  tam  priores,  quam  novos ,  oriri ;  alios  morbos  febribus  fuperveni- 
entibus  tolli  ac  minui  »  ex  adverfo  alios  earum  adventu  exacerbari ;  nec 
minus  accidentia  qusedam  febribus  remedio  ,  alia  vero  incitamento ,  ef- 
fe.  Ex  his  enim  fatis  patet ,  morbos  ,  alternatim  cum  febribus  rever- 
tentes ,  neque  eundem  inter  fe  nexum  habere  ,  neque  eandem  femper 
curationem  admittere.  Si  enim  morbi  quidam  rebelles ,  v.  gr.  epilepfia , 
icterus ,  hypochondriorum  dolores  ,  cachexia  &c,  a  febribus  tertianis 
accedentibus  evidenter  minuerenturj   aut  fi    fcbres  ab  aliorum  fympto- 

K    3  ma- 


78'  K    A     S    T '    E    N    H    0    L    T    Z  , 

matum ,    fsepe  fuliibrlum  &  criticorim  ,  v    gr.  X  diarrhoce  vel  vomitus 

accelfione,   vel  ab  exanthematum   puftu1arutn.jue    erwptione,    ceilarent  \ 

fane  haud   prudenter  agerent,    qui  morbum  hancce   falutarem  ,    r-ceii9 

adventantem  ,    praemature  &  fubito  fupprimerent;  quoniam   uut  prnr, 

aut  aius  quidam ,    graviorque   morbus  Gerto  reverreretur.    Ex   adverfo  , 

fi  febris  tertiana  ,    morbo  euidam  fupeiveniens ,    hujus  pemiciem  inten- 

deret  ;    impium  foret ,   ifti  diutius  jufto  indulgere ,    dubiamque  febris  fa- 

lubritatem  fruftra ,    vel  majori  cum  periculo  vir<e,     cxfpedtare.   Praeliba- 

tis  hifce,   quid  de  febrientibus  noftris  fentiendum  iit ,    nunc  liceat  bre- 

viter  exponere.    Si  ad  cafum  II  revertamur  ,    cedema  pedum  febrim  ter- 

tianam  af  quoties   ceffantem   fequtbatur  •,    eodemque  funaro  ,   febris  vic  f- 

fim  redierat';    hac  denuo  fubacta,    cedema   rurfus  fuccreverat.    Puer  aU- 

tem  ,    dsi  quo  hittofia   III  loquitur  ,     toties  magis  inflari   ccepit ,    quoii- 

es  primum  febris  imminuebatur ;   &  vicilfim   ventre  detumefcente  ,    fla- 

tibufqie  difculfis  ,    febre  gravius  affectus  efh   Difpar  ratio    mihi    videtuf 

intercedere  inrer   utrofque  morbos  ,   mutuo  cum  febre   repetentes.    Cer- 

tum  quidem  eft  ,  cedema  ex   febre  prregrelfa  natum  elfe ;     urpote    quod 

{ymptoma  febribus  int.ermittentibus ,   modo  ceifumibus  ,    non  raro  fucc?- 

dere   novimus.    An  vero  febris  ab    cedemate  renata  lit  '<  id  abfolute  af- 

firmare  non   aulim.    Kquidem  ,    li  cedema  ab   externis  repellentibus  ver- 

fus  intema  retropulfum  fuiifet ,    fo  fan  febris  recurfui  anfim  dare  potuif- 

fet.    At  vero  ,  cum  ferum   cedema  ofum  opc  remediorum   fupra    nomina- 

torum  futis   alterutum  ,    arque   per  alvum  &  urinam  excretum   (it ;    im- 

mcdiata  &  materitlis  febris  redeunt!s  cauifi  non  tam  in  cedemate,   quairi 

in    puig.mtibus  adhibitis,    &   in  vifcerum  Lbe  profunda ,   (qu?ejam  lert- 

tam   tabifxamque  intulit ,  )  quserenda  elfe  videtur.     Quod  enim  purgan- 

tia  ,   pr<ifertim   valentior.i ,    iiuermittentes  %     cortice  Chinre  fopitas  ,    fa- 

cile  refufcitent ,    lapius  compera  res  eft.    Irricitione  enim  fua  ,   qua  vil* 

los    inteftinales  vemcunt  ,    &    ad  motus  tam  fecrecorios  ;   quam   excreto* 

rios ,   accelerandos  exlt  mulunt ,  purgantia  fucile  febriles  motus ,   adftriri- 

gentibus   vix   refrenatos  ,   hubenis  per  ufum   aperientium   &    drafticoruni 

rurfus  laxucis  ,   denuo  concifare ,   &  ita  mediate  febrim   revocare  valent. 

Quamvis   autem  hac  ranone  febris  ex    oedem.re  fmato   mediate    revivi- 

xerit ;    hoc  iplum  tamen  cedema  non  in  culpa  immediata  verfttur  j    ob 

quam  febris  reverfa  llt;    nec  opus  eft ,    tit   femper  febris  poft  ufum  pur- 

gantium  ,    removcndo ,   cedernati   deftmatorum  ,   revertatur.    Quanquani 

criitn  nonnulli ,    qui  fepe  experti  funt ,     purgantibus    poft   febres   modo 

fopitas  exhibitis  ,    paroxyfmos  rcvoc.ir'  poife  *  ipfis  laxantibus  chinata  rC- 

media  interponant  ;   atramen    alii   felicem  &  durabilem  febris  curationem 

fuft  m  elfe  judicant  ,  fi  ,  celfmte  febre  ,   laxantia    adhbita  paroxyfmum 

haud  ru.fus  invitaverint.    Equidem  ex  alteia  parte  calor  febnlis  ,    repe- 

tito  acccnfus,    nd  dilfipationem  &  attenuatiouem   feri  ccdematoli   aliquid 

confetre,  &  ita  febris   limul  cedemati  remedio  elfe  polfe  videtur ;    fiqui- 

dcm  pedcs  redcunte  fcbre  dcuinmerant.    Dubito  tamen ,  an  fo!us  fuifc* 


C  O  N  S*  E  C  T.     THEOR.     PRACT.  79 

cfiTetcalor;  nifi  digeftiva,  aperitiva  ,  &  laxantia  fuiflent  prsemifla.  Sac- 
pe  enjm  cedema  &  afcites  febrim  comitem  h  bem ,  qua  tamen  ferum 
hydropicum  minime  abfumitur.  Ita  vero  neque  fibris  cederna  ,  nrque 
vcifhm  hoc  illam,  penitus  &  perfe&e  abftulic ,  aut  abfoluta  quadatn 
necelTuate  poft  fe  traxit ;  nifi  aliae  cauflae  interveniflcnt.  Kam  ,  ficuti 
fupra  monui  ,  haec  femina  ,  utpote  in  cachexiam  &  tabcm  ]am  inclinans, 
tantam  vifcerum  abdominalium  labem  fine  dubio  conceperat  ,  quac  & 
febris  ,  &  cedematis,  recurfui  occafionem  dederat.  Si  vero  ad  puerura 
iftum  refpiciamus ,  febris  potius  remedio  efTe  pote  at  obftructis  abdomi- 
nis  vifceribus ,  quae  caufam  fcbri  fuppcditaverant.  Hanc  itaque  fuppri- 
niere  febrim  haud  opportunum  fuiflet ,  ante  quam  apcrientibus  &  inci- 
dentibus   vifcera  referata,   &   laxantibus  primae  viae  repurgatae  fuiffent. 


CONSECT.       VIII. 

Ventris  pofi  cibum  affumtum  inflatio  dyfpepfw  &  acefcentia  prater- 

mturalis  efi  criterium. 

PUer  idem ,  de  quo  cafus  III  agit ,  ftatim  a  cibo  fumto  magis  infla- 
ri  ccepit.  Hujulmodi  inflatio  partim  a  fermentantibus  cibis  ,  par- 
tim  a  fpafmis  duodeni  &  ventriculi  ,  pendere  folet.  Sanus  enim  ho-mo, 
&  qui  perfe&a  ventriculi  digeftione  g-iudet,  a  cibo  modico  &  falubri 
non  inflatur.  Ubi  vero  digeftio  vitiaca  ,  &  inprimis  acefcens  cruditas  prae- 
fens  eft  ,  frequentes  accidunt  inflationes  &  eructationes.  Acidam  enim 
faburram  ,  in  hoc  puero  adfuifle ,  partim  ex  praegreflb  panis  crudioris 
acidique  abufu  ,  partim  ex  ipfa  poft  cibum  inflatione  &  tumore  abdomi- 
nis  cacochymico  ,  colligimus.  Alimenta  enim  ,  prsecipue  vegetabMia  ,  ea- 
que  hume&ata  ,  accedente  tepore  caloris ,  qualis  in  ftomacho  eft  ,  facile 
acefiunt ,  nifi  acefcens  ifta  fermentatio  impediatur  interventu  aliorum  li- 
quorum,  qui  refolutioni  ifti  acefcenti ,  fermentanti,  &  aeiem  copiofum 
eructanti,  natura  fua  refiftere  valent.  Hunc  in  cenfum  veniunt  bilis  , 
menftruum  ventriculi ,  &  fuccus  pancreaticus ,  utpote  qui  liquores ,  ri- 
te  conftituti ,  oxyregmiae  potentiilime  refiftunt.  Ubi  vero  menftrua  ifta, 
ob  vitia  vifcerum  hepatis ,  lienis ,  pancreatis  ,  &  tunicae  glandulofo  vil- 
lofae  ventriculi ,  non  rite  parantur,  tbi  digeftio  corrumpitur  ,  cruditas 
nata  ftomachum  &  duodenum  irritat,  unde  fpafmi ,  faburram  tetinen- 
tes  ,  &,  quo  minus  hsec  deorfum  excernatur  ,  impedientes  eveniunt  , 
qui  fpafmi  fimul  augentur  a  circulo  fanguinis  inzequa'i  per  v.fcera  abdo- 
minis  infar&a,  eoque  in  vena  portae  rerardato  ,  &  ftomacho  ac  intefti- 
nis  molefto,  utpote  faepe  febrium  &  fpafmodicorijm  arfedluum  incitamento. 

CON- 


80 KASTENHOLTZ, 

C    O    N  *S     E    C    T.     IX. 

Febres  tertiana  dependent  poti/Jimum  a  mottt  elajlico  &  vitali ,  fpecifice  £«f 

determinate  alterato. 

QUemadmodum  naturam  morborum  prsecipuC  ex  eorum  phsenome- 
nis  cognofcere  &  dijudicare  poffumus:  ita  quoque  febrium  dirle- 
rentias  ex  iifdem  vel  maxime  eruere  valemus.  Quodii  itaque  fymptoma* 
ta  febris  tertianse  intermittentis  tam  cum  aliis  morbis  •>  quam  cum  re\U 
quis  intermittentium  fpeciebus ,  comparamus ;  ftatim  intelligimus  ,  fym- 
ptomata  tertfmae  non  tantum  ab  aliis.  morbis,  febre  c.irentibus,  longif- 
fime  recedere ,  led  etiam  ab  aliis  febribus ,  tam  contmuis,  quam  inter*- 
mittentibus ,  non  parum  difcreoare.  Quamvis  autem  tertiana  tam  ge-» 
neratim  ,  quoad  commun  a  fbrium  accidentia  ,  cum  omnibus  febribus; 
quam  fpeciatim  ,  quoad  fpecialia  intermittentium  fymptomata  ,  eiam  cum 
aliis  intermittentibus  con\eniat  :  attamen  prxcipua  qusedam  in  teitiaris 
even  unt  phaenomena  ,  q  »bus  a  reliquis  diltinguantur.  Nam  refpe&u 
(i)  originis  &  modi  ,  quo  fiunt  ,  1,  latione  repetitionis  &  duratio- 
nis  ,  (3)  item  effedtuum  &  fymptom.itum  quorundam  fuccedentium , 
(4)  gradus,  vehemenfse  &  periculi  ,  &  denique  ,  (  S  )  iniuitu  metho- 
di  medendi ,  tertianarum  ph?enomena  non  perfecle  nec  omnimode  currt 
ceteris  intermittent  bus  confentiuiit ,  fed  in  flngulis  iltis  condiciombus 
fsepe  praecipui  quid  habent.  jam  autem  pro  certo  ftntutum  eft ,  actiones 
phyficas  ref  ondere  fuis  cauffis,  &  mutatos  rerum  efleftus  ex  mutatis 
eorum  cauifis  fequi.  Nec  omnino  negandum  ,  febrinm  accidentia  e  nu- 
mero  effecluum  refpedive  phyficorum  excludi  haud  poiTe.  Hinc  rationi 
confentaneum  eft  ,  ftatuere  ,  tertianam  qiioque  ex  peculiaribus  &  fpeci- 
fkis  cauifis  pendere  ,  ob  quas  nullus  alius  rnorbus  ,  nifi  eadem  tertia- 
na ,  nafcatur.  Certum  autem  eft,  plerofque  morbos ,  praefertim  eos  ,  qui 
fponcanei  ,  feu  naturse  humanae  viribus  excitati  fuut,  e  regulis  quibuf- 
dam  ,  naturse  humanae  competentibus ,  originem  fuam  trahere.  Regu- 
larum  autem  eirum  non  ultima ,  quse  tam  in  ftacu  nafurali,  quamprse- 
ternaturali  ,  valet,  fequens  eft  :  rtos  ex  iifderrt  ,  quibus  vivimus,  CaUU 
fis ,  re&e  difpofitis ,  bene  valere  ;  ex  iifdem  vero  turbatis  vel  aluratis* 
morbo  corripi ;  &  tandem  ex  iftis  prorfus  fublatis  nos  demum  mori.  Vi- 
deamus  itaque ,  qusenam  praecipua  vitse  &  fanitatis  cauflii  lit  ?  Hanc  iri 
scquabili ,  temper.ito  ,  &  conveniente  rirculo  fanguinis,  excicato  a  le* 
gitima  acft'one  folidorum  &  flnidorum  corporis  humani  ,  rtimirum  irt 
quantitate  ,  qual  tate  ,  &  niotu  utrorumque  intcr  fe  proportionata  ,  ceii 
in  motu  vitali  &  elaftico  rite  confpirantibus,  ponendam  eife,  ratio  fua- 
det.  Cum  itaque  febris  fpeciaM  modo  ab  eo  ordine  rlatUraH  defleftat  ; 
fequitur,  tertianam  irt  frtorn  vitali  &  claftico  partium  corporis  noftii,  8i 
in  circulo  fanguiivs  ,  f|>ecirice  &  determmate  alteratis ,  quasrcmlam  elfe, 
idcoque  fieri  ,  ut  mutatis  his  caufis  etiam  tertiana  mutefur  ,  adeo  ut  ali- 
quando  in  contnuam  ,  ardcntem  ,  malignam  ,  iliterdum  vero  in  alhim 
.cbronicumque  moibum,  curweiti  poiilt.  C  U  N- 


C  O  N  S  E  C  T.     THE^OR.     P  R  A  C  T.  81 


C     O     N     S     E     C     T.       X. 

Lajjitudo  ,  poft  tertianam  finitam  diu  remanens ,  fufpe&a  eft  ,   aut  de 
febris  recurfu  *  aui  de  morbo  alio  fuperveniente. 

MOrbi:;  pcrfc<fte  judicatis  ,  humoribus  attcmp*ratls  ,  i  npuris  vcro 
cotfrs  &  excretis  ,  &  scquilibrio  virium  inter  folidas  &  fluidas  par- 
tes  reftitmo  ,  vigor,  corporis  &  uclionurti  alacritas  fucceilive  red;re  folent. 
LaiTitudine  autem  poft  moibos  jufto  diutius  protracta ,  tnnum  vitalem  & 
elafticum  nondum  imegre  reparatum  ,  fed  adhuc  impeduum  ,  ideoque 
morbis  provocandis  opportunum  ,  fupereife  judicamus.  Si  ad  febricitan- 
tei  loftros  refpicimus  ,  languor ,  fuperata  febre  iis  diutius  inharrcns,  ma- 
lus  extiterat  numius  ,  &  vel  redeuntem  febrem,  vel  alium  morbum  oftla 
pulfajntenr.,  indicaverat.  Vere  rcdeque  Hippocrates  ophor.  S-  fc$-  2.  noti 
modo  gcneratim  :  lajjitudines  ,  inquit ,  fpontanea  morbos  denunciant  ;  fed 
etiam  in  ijbro  de  judicationibns  inter  alia  morbi  mox  redituri  figna,  folu- 
tum  eorporis  robur ,  omniumque  membroruni  dolorem  ,  feu  laffirudinem 
moleftam  ,  numeravit.  Sicuti  enim  fubitanea  &  enormis  lailimdo  faepe  mor- 
bos  prxfagit  malignos  ,  ita  Sim.  Pauli  Tr.  defebr.  maiign.  §.  14.  &  Franc. 
Rubetis  in  no&itrn.  exercit.  6.  &  22.  adnotarunt ,  poji  intenfiorem  lajjitudi- 
ftem  infebre  tertiana  ,  malignam  £<v  dttplicatam  febrim  eveniffe.  Si  itaque  lafli» 
tudo  gravior  poft  tertianam  remaneat ,  indicat ,  aut  caulfam  febris  nondum 
funditus  fublatam  ,  aut  vires  adeo  fradlas  eife  ,  ut  fanitati  confervand;s  fint 
impares,  aut  denique  cauflam  aliam  latere  ,  quae  reparationem  virium  im- 
pediat.  Has  ob  cauifas  ,  filente  licet  febre  ,  neque  medicum  ,  neque  se- 
grotum ,  fecurum  effe  decet ,  fed  potius  remediis  tam  diaeteticis  ,  quam  il 
opus  pharmaceuticis ,   infiftere  ,  donec  laflitudo  infolita  penitus  evanuerit. 


CONSECTARIORJJM    RELIQUORUM    SYLLOGE.' 

EQuidem  plura  haberem  confe&aria ,    ex  caGbus  iftis  ducenda ,    quse 
uberiorc  illuftratione  magis  confirmare  poifem.    Verum  ,  ut  brevitati 
ftudeam ,    ea  faltem  nominaife  fuflriciat. 

I.  Cephaialgia  tertianarum  minm  pericuiofa  ,  quam  acutarum  £«?  malignarum 

febrium  ,  quia  illa  potijjimitm  per  confenfum  e  primit  viis  orititr. 

II.  Veficatoria  infgnem  ufum  habent  in  continuh  ,    delirio  ingruente. 

III.  Salia  digejiiva  polychrejia  quidem,  fednon  omnibtfs  congruentia. 

IV.  Delirium  ,  cum  cardialgia  alternatim  invadens  ,   iu  tertianh  plurimwn 
fympathicum  e  Jiomachi  cruditate. 

Bijput.  Medico-lJr*3.  Tom.  V.  L  V.  lp 


(82) 

y.  IpeCacuanha ,  ob  vim  aromaficam ,  nmior  &  tutior  in  febribm  ,  quant 
tartarm  emeticus ,  quifdpsfpafmum  ventriculi  graviorem  ,  acerbiores  ir- 
ritofque  vomendi  conatuf,   &  cardialgiam  poft  fe  trahit. 

VI.  S-epe  febrii  accufatur  ,  ceu  caufa  pathematum  &  morborum  fupervenieu- 
tium  ,  cum  potim  vel  dUta  negle&a ,  vel  incoucinna  medicatio ,  noxa  in- 
tulerit. 

VI I.  Oedema  febribm  fuccedens  piirgantibm  facile  cedit. 

VIII.  Epithemata  tepida,  epigajlrio  impojita  ,  fpafmos  febrium  cardialgkos  & 
fiatulentos  egregie  demulcent. 

IX.  Febrh  fepe  remedio  eji  alik  morbu. 

X.  Febrifuga  chinata  tam  flatulentos  ,  qnam  febriles  conjun&os ,  motm  inter- 

dum  moderantur. 

T    A    N    T    U    Mr 


.T.  FRlpf 


CLIV. 

J.   FRID.    CARTHEUSER1 

D    E 

FEBRIBUS    INTERMITTENTIBUS 
EPIDEMICIS, 

L>    K     0     G    R    A    M    M    A 

Francof,  ad  Viadruoi  ijtyl 


C  85  ) 


IN  plerifque  Germanise  tra&ibus  hoc  &  prseterito  anno  de  rtfra&ariis 
ac  fsepe  recurrentibus  febribus  intermittentibus  multas  multorum 
querimonias  auditas  fuifFe ,  &  etiamnum  hinc  inde  audiri ,  medicos 
practicos  latere  nequit.  Non  vulgares  profeclo  has  febres  funt ,  uti 
aliqui ,  tritse  duntaxat  methodo  adfuefadi ,  autumant  ,  fed  jure  ad 
epidemicarum  clafTem ,  nifi  omnes ,  certe  tamen  quamplurimse ,  re- 
ferri  merentur ,  &  longe  aliam  ideo ,  quam  ordinarise,  ob  genium 
fuum  ,  atque  originem  p'ane  fingularem  ,  medelam  poftulant.  i  Cla- 
rius,  quod  fpero,  mSmorata  ex  brevi  originis ,  fymptomatum  ,  atque 
cauffaruni  contemplatione  ac  comparatione,  quam  protinus  fubjungam  , 
patebunt.  Vulgares  febres  intermittentes,  live  fint  quotidianse ,  Gvq 
tertianse  aut  quartanse  ,  cruditatibus ,  nunc  pituitofis ,  nunc  mucidobi- 
liofis ,  nunc  tenacillimis  pituitofo- acidis,  in  prima  culina  coacervatis  , 
natales  fuos  prsecipue:  debent:  Impura  h?ec  colluvies  ,  cujus  genefi  va- 
rii  errores  diaetetici  circa  alimenta  ,  adfectus  animi ,  prsefertim  iracun- 
«lia,  terror,  &  mccror,  aliaque  occafionem  prsebent ,  perenni  ipfius  ven- 
triculi  &  inteftinorum  a&ione  fenfim  refoluta  ac  mobilis  reddita,  fuccef- 
five ,  nifi  tota ,  quoad  notabilem  tamen  ,  immo  maximam  partem  ad 
fanguinem  &  lympham  tranfit ,  eorundemqtie  fyftafin  naturalem  mifcela 
fua  corrumpit,  &  folidas  quoque  partes  nervofo- membranaceas  contU 
nua  preffione ,  &  iterata  vellicatione  ,  quoties  fcilicet ,  mole  magis  ma- 
gifque  aucla ,  in  tubulis  capillaribus  fubfiftere,  &  circuli  libertatem  fuf- 
flaminare  incipit,  ad  contractiones  ,  folito  vehementiores ,  adeoque  fpaf- 
modicas,  impellit  :  Hinc  aliter  omnino  fieri  nequit,  quin  auctiori  & 
celeriori  huic  contractioni  primo  violenta  cruoris  ex  peripheria  corporis 
ad  centrum ,  feu  ex  vafculis  capillaribus  ad  canales  majores  preflio ,  ei- 
demque  protinus  fociata  horripilatio  ,  nonnunquam  fatis  diuturna  ,  tan- 
demque,  hac  cefTante  ,  per  corpus  univerfum  non  fanguinis  folum  ,  fcd 
cseterorum  pariter  humorum  circuitus  impetuofior  atque  velocior ,  cum 
notabili  ac  prorfus  prseternaturali  caloris  incremento,  uno  verbo ,  fe- 
bris  fuccedat,  tamdiu  neceffario  perftverans  ,  ufque  dum  translata  &  dif- 
feminata  materiae  obftruentis  ,  prememis ,  vellicantis ,  portio  iterum  ex- 
cuffa,  in  motum  reda&a  ,  &  poft  ftifficientem  refolutionem,  cui  motus 
febrilis  egregie  velificatur  ,  per  eribuurn  cutis  &  vias  urinarias  exclufa 
fuerit.  Pera&a  hac  excretione ,  temporuriEequsedam  turbarum  fenfibilium 
inducix,  pro  differenti  adducendse  macerise  folubilitate ,  nunc  breviores, 
nunc  longiores ,  notantur  :  Tempoiurise,  ir.quam ,  induciae;  toties  quip- 
pe  novus  paroxyfmus  redit ,  &  memorati  igniculi  febriles,  pvsevia  hor- 
ripilatione ,  rurfus  in  fangtiine  accenduntur  ,  quoties  fufficiens  iterum  ac 
liova  materise  inimic.sc  nioles  ex  primis  viis  ad  liquida  circulantia  tranf- 

L     3  miifa 


8$  C     A    R     T     H     E    U     S     E    R, 

milfa  fuit-     Qjare  ,    quo  major  etiam  Lburrje  ia  prima  culina  collectio 
eft ,    quo  mag  s   praeterea  ventricuU    &  inceftinorum    conjuncta  inbeci!- 
litas    novarum    cruditatu  n   geneli    faver,    eo    diutius    quoque   defciipta 
luditur   tragsedh.     Ec    inde    pariter   cuivis    facile    perfpicere    licec    ratio- 
nem  ,  cur   pra&ici  rationales  ,    vulgaris   febris  intermittentis  curarionem 
fufcepturi ,    magis  de  minera    febrili  prxparanda ,    fomiteque    fubcrahen- 
do ,    quam  de  ipfo  motu  febrili  ,    quem  redte    confuetum  ,    &    perfaepe 
fa'uberrimum  ,   nacurae  remedium  judicant ,   fedando  ac   cohibendo  folli- 
citi  linc  ,    cur  in  principio  aliquamdiu   incidentia  ,    abftergentia  ,  tempe- 
ramia  &c.  ,  deinde  emetica  ,  aut  cathartica  exhibeant ,  &  cur  tum  demum  , 
fi  nempe  ,   ob   refrachriam  morbi  indolem  ,    neceife  lic ,  ad  decantatiili- 
mi  corticis    peruviani,    iimiliumque    ufum   confugiant  ,    quando  ,    vifce- 
rum  obftru&ionibus    referatis  ,    &    prima  culina  debite    purgata ,    nih.il 
amplius ,    nili    flacciditatis    feu   atonix  emendatio ,    quam    curcex   peru- 
vianus ,    &    hujus    commatis  reliqua   conftringendo    ac  roborando    prse- 
ftant ,    peragendum    reftjc.      Prolixius    memorata    ventilare ,     &   quaevis 
momenta    argumentis   variis  ,    a  racione   non    minus,   quam  experiencia 
defumptis ,    corroborare  poifem  ac   vellem  ,    nifi    hic   fubfiitere  memet, 
&  febrium  intermittentium    epidemicarum  originem  ,   naturam  ,  &  cauf- 
fam  diclinclam  paucis  quoque  exponere ,   fcopus  juberec  :    Cauifam   vo- 
co  diftinctam,  quoniam  unice  ad  eminentem  deniicatem  ,  fpiifitudinem, 
muciditatem  ,    &  fcoibuticam    acrimoniam   fanguins   ac   lyrnphx    redit , 
adeoque    locus  natalis  ,    &  prima  harum   febrium    incunabula   neque  in 
ventriculo  ,    neque  inteftinis ,   fed  tti  ipiis  humoribus  circulantibus  qusc- 
renda  funt.    Altius  igitur  feu  e  longinquo  ,    ex  incongrua  nmirum ,    & 
inimica  atmofphserae   conftitutione  ,    tempeftatumque  frequenti    ac   pror- 
fus  tingulari   viciifitudine  annorum  praecedentium   prima    ac  vera  depra- 
vatce  hujus  confiftentise  atque  temperiei   origo   petenda    erit.     Ad   finem 
quippe   properante  anno  fupra  millefimum   &  feptingentiilimum  quadra- 
geiimo  feptimo   per  binos  menfes  tepida  ,   nebulofa   ac    pluviofa   tempe- 
ftas  erat ,   quae  ,    fibras  relaxando ,    parcium  folidarum  tonum  valde  dc- 
jiciebat ,    &  humonbus  omnibus  ,    ob  circuli  languorem ,    &  fe  &  ex- 
cretionum    imminutionem  ,    non  fpiifitudinem    folum    ac    muciditacem  , 
fed  fcorbuticam  quoquc  acrimoniam   ingenerabat.  •  Humidae   huic  ac    te- 
pidae    aeris  conftitutioni   fub    initium  anni  fequentis  repente   gelu  fucce- 
debat  intenfiilimum  ,   ad  vernale  ufque   tempus  fine    memoranda  propc- 
modum    remiilione   perdurans ,     quod    nonnihil   quidem  ,     fibras     laxas 
conltringendo ,    atoniam   folidorum  ,    neutiquam    vero  humorum  vitia  , 
emendavit,   fed  lymphae   potius  atque   cruoris  fpiilitudinem  auxit.     Fri- 
goris  fevitiem,    paucis  interjecVs  hebdomadibus  temperatis ,   contra  ver- 
ni  temporis  naturam  ,   fat  magnus  excipiebat  <e(tus ,    qui  humores  craf- 
fos ,  mucidis  acribufque  quifquiliis  inquinatos,   coramovere  ,  attenuare, 


t>  E    FEBRIBUS     I  N  T  E  R  M  I  T.  8? 

&.  i  largioris  tranfpirationis  beneficio,  dcpunre  inc'pieb  .t ;  v:rum  ,- 
cum  fubito  iterum  afperiores  v.-nti  boreales  fl  ;rent  ,  &  fiigore  fuo  cx- 
lnlationem  cutaneam  ,  hacVmus  largiorem  ,  denuo  fupprimer.nt  ,  cccpr» 
lefolutio  ac  depuratio  rurfus  ceffabat ,  &  reliclae  partes  ,  impurae,  pi- 
tuitofe,  acres,  copiofitlimae,  in  tranfitu  fuo  ad  corpons  peripheriarf* 
tnaxime  interceptse,  in  tubulis  capil'aribus  fubfiftere,  eofdemque  perti- 
naci  inhsefione  fua  magis  in  dies  magifque  obftruere  c<  gebantur.  Ad 
fummum  tandem  denfitatis ,  fpillitudinis  &  a-rimonise  giadum  cruor  ac 
lympha  pervenerunt  ,  cum  iterum  aftus  ingens  ac  vilde  diuturnus  in- 
fqueretur,  &  animantium  corpora ,  qv.x  ,  durante  hac  tempeibte  ae- 
ftuofiffima  &  ficcillima  ,  continuo  ac  forti  fudore  ferme  diffluebnt, 
reliclis  partibus  impuris ,  tam  promte  ob  craffiriem  &  acre  iinem  fe- 
qui ,  ac  fimul  exire  nefcientibus,  maximun  feri  dilucntis ,  ac  contem- 
perantis  jicluram  facerent.  Non  mirandum  haque  fuit ,  quod  ,  crcfcen- 
te  in  dies  canalium  obftruclione  ,  aucta  hoftili  impuritatum  fubfiften- 
tium  ,  &  pnflim  firmius  impadbrum  preflione  ac  veilicatione ,  &  fu- 
nefta  imminente  circuli  humorum  fufflaminatioue  ,  tandem  apud  homi- 
nes ,  indicato  fluidorum  vitio  eminentius  laborantes ,  Lbris,  fatis  p'e- 
rumque  vehemens ,  diuturna,  atque  rcbellis ,  apud  alios  intermittens 
lolitdria  ,  fjcpius  tertiana  ,  quam  quotidiana  ,  &  quartana  ,  apud  aiios 
doplicata ,  h.  e.  ,  intermittens,  ac  fimul  continua  fupervenerir.  Confir- 
mant  cauffam  allegatam  non  fymptomata  folum  ,  fed  lsedentia  pariter 
atque  juvantia :  Apud  fubjtcta  enim  quamplurima ,  intennittente  in- 
primis  continua  correpta  ,  frigus  exiguum  fuit  atque  breviflimae  dura- 
tionis  ,  infequens  aeftus  vero  fatis  fortis ,  &  apud  multos  multafqne  pa- 
tientes  adeo  diuturnus  ,  ut  poft  primum  fcbris  infultum  ,  &  primam  , 
eamque  leviorem  ,  horripilationem ,  recurrentium  paroxyfmorum  accef- 
fiones  ,  modo  regulares ,  modo  valde  irregulares  ac.  vagabundae  ,  vix 
amplius  attendi  potuerint,  novumque  fupervenire,  magis  inquietudi- 
nis  >  anxietatis ,  &  scftus  incrementum  ,  quam  praecurrens  horripilatio, 
monft  averit.  ./Eftui  plerumque  largi  jungebantur  fudores ,  qui  aegros 
non  parum  quidem  debilitabant ,  &  fbiis  lentefcentis  fpeciem  morbo 
conciliabant,  fumme  nihilominus  neceffarii  erant.  Nam  ,  quoties  paul- 
lulum  fupprimebantur ,  vel  fponte  etiam  prorumpere  ceffabant ,  apud 
aliquos  leve  animi  deliquium  fuperveniebat ,  apud  fingulos  anxietas  cum 
fymptomatibus  reliquis  increfcebat ,  &  natura  protinus  materi^e  impurse 
excretionem  per  alia  loca  moliebatur :  Et  inde  quoque  faclum  eft  ,  ut 
apud  nonnullos  tuflis  pituitofa  ,  apud  alios  diarrhcca',  -  immo  apud  pau- 
cos  parca  qusedam  narium  hsemorrhagia  accefTerit.  Sanguis ,  vena  ex- 
tractus  ,  ordinario  fpiffus  erat ,  &  muco  adeo  plerumque  refertus,  ut 
interdum  magis  pituita  cruenta  ,  quam  verus  fanguis  e  vena  incifa  ef- 
fluere  videretur  j   interdum  tamen  fanguis  fioridus,   miniatj  prorfus  co- 

loris , 


8S  C    A    R    T    H    E    U    S    E    R, 

loris,  obfervatus  fuit,  denfus  nihilofecius ,  ad  coagulum  proniflimus  , 
&  fcorbuticis  falibus  fine  dubio  vatde  impraegnarus.  Urina  ,  nunc  au- 
raiui'  fahem  ,  nunc  rubri  faturatioris  ,  nunc  fufco  -  nigricantis  coloris  , 
admodum  craffa  erat ,  &  poft  moram  aliquam  copioTa  recrementa  ,  vel 
albicantia  ac  mere  mucida  ,  vel  mucido  -  lateritia  ad  vitri  fundum  depo- 
n.bat.  Larga  hacc  impuritatum  per  vias  urinarias  excretio  apud  multa 
fubjedla  per  aliquot  interdum  hebdomades  citra  intermiflionem  perdura- 
vit.  Nonnunquam,  rarius  tamen  ,  hinc  inde  tubcrcula  purpuiata,  & 
maculae  fcorbuticse  in  confpeclum  venerunt ,  quae  diu  tamcn  in  tuper- 
ficie  perfiftere  renuebant ,  fed  poft  modicum  temporis  intervallum  ite- 
rum  difparebant.  Venaefe&io  ,  ante  primum  morbi  accefium  inftstuta  , 
multis  profuit ,  poftmodum  vero  ,  febre  nimirum  jam  prxfentc  ,  ad- 
miniftrata ,  nihil  emolumenti  attulit  ,  fed  criticas  excretiones  aliqu.n- 
tulum  potius  turbavit.  Emetica  &  purgantia  ,  quae  ih  vulgaribus  fe- 
bribus  intermittentibus ,  prsemifla  cruditatum  prseparatione  ,  locum  in- 
veniunt,  immo  inter  bona  omnino  ac  neceffaria  remedia  militant ,  plus 
nocuerunt ,  quam  profuerunt ,  quum  materiam  febrilem ,  per  maffam 
humorum  unice  diffeminatam  ,  minime  valucrint  eliminare  ,  fed,  liqui- 
diores  folummodo  fuccos  educendo ,  fanguinemque  exagitando  ,  seftui 
augmenta  dederint.  Idem  de  tincturis  amaris  ,  aromaticis  &  quibufvis 
aliis  medicamentis  calidioribus ,  nec  minus  de  famofo  cortice  peruvia- 
n©,  dicendum  venit.  Cortex  hic ,  quod  fupra  pridem  retuli ,  ob  ter- 
reo  -  refinofo- gummeum  principium  amaricans  &  aufterum  ,  blande  ro- 
borat  ,  &  valide  inprimis  conftringit,  adeoque  in  vulgaribus  ,  iifque 
refractariis  ,  febribus  intermittentibus ,  praemifljs  tamen  prsemittendis , 
ad  robur  primsc  culinse  reducendum  ,  tuto  in  ufum  vocari  poteft ,  ia 
epidemicis  vero  ,  de  quibus  hactenus  diflerui ,  nullum  plane  locum  in- 
venit ,  fed  oblatus  perfscpe  vires  veneni  exercet.  Qiiid  fibi  enim  fibra- 
rum  ac  tubulorum  conftrictio  vult  ,  quando  humores  ,  hinc  inde  pri- 
dem  fubfiftentes  ,  &  incarcerati  quafi ,  periculofas  vaforum ,  priiefertfm 
capillarium  ,  obftructiones  pariunt  i  Nullam  profedo  ufus  rationcm  hic 
invenio ,  &  iterum  proinde  iterumque  pronunciare  audeo ,  corticem 
hunc  in  defcriptis  fimilibufque  febribus  non  falutare ,  fed  va'de  noci- 
vum  remedium  effe ,  quoniam  fcilicet  ,  tubulos  coarctando  circuli  li- 
bertatem  magis  turbat  ,  neceflariam  faburrae  refolutionem  &  excretio- 
nem  cohib^t ,  vaforum  ac  vifcerum  obftructiones  auget ,  &  prava  pa- 
themata ,  febre  longe  graviora ,  ominofam  videlicet  verriginem  ,  c.i- 
pitis  ftupiditate  ,  &  vifus  obfcuratione  plerumque  ftipatam  ,  afthma  cum 
vehementi  pectoris  conftriclione ,  anxietates  prsecordiales ,  tumores  vi- 
fcerum  imi  ventris ,  oedemata  membrorum  &c.  producit.  Nonnulli  qui- 
dem  ad  experientiam  provocabunt  contrariam ,  &,  quum  ufum  hujus 
eorticis  femel   vel  aliquoties  innecuum  invenerint,    prxdidis  ferio  con- 

tradicere 


DE    FEBRIBUS    INTERMIT.  89 

fcradicere  non  dubitabunt.  Sed  hifce  refpondeo ,  febres ,  quas  corticis 
eh.nae  ufu  feliciter  proflbgarunt ,  non  defcriptas  epidemicas ,  fed  inter- 
mirentes  vulgares  ,  fuilie,  &  (1  forfan  fuerint ,  fanitatis  labem ,  nifi 
protinus,  ob  fingulare  naturae  robur,  fucccflerit ,  fuo  tempore  certif- 
fime  infecuturam  e(Te.  Quod  me  attinet  ,  nunquam  hoc  remejium. 
in  febiibus  hifce  adhibui  ,  fed  eafdem  aeque  ferme ,  ac  mere  conti- 
nuas  ,  tractavi  ,  &  diluentibus  inprimis  ,  temperantibus ,  blande  relbl- 
ventibus  &  diapnoicis  ,  quibus  lubinde  leniora  roborantia ,  nec  mi- 
nus  ,  febrili  nimirum  faburra  fimul  in  primis  viis  hofpitante,  vel  illuc 
quoad  partem  critice  translata ,  laxantia  interpofita  fuerunt ,  cruoris  ac 
lymphae  refolutionem  ,  &  refolutae  impuntatis  excretionem  per  viag  con- 
g.ruas  promovere  iatius  judicavi.  Methudum  hanc  ,  quam  attenta  ori- 
ginis  ,  naturse  atque  cauffk  fpecifk?s  confideratio  fuadebat ,  poftea  ple- 
rorumque  etiarn,  immo ,  fi  abfque  arrogantise  nota  licet  dicere ,  om- 
nium  ,  quorum  cura  mihi  tempeltive  fuit  demandata  ,  qnique  praefcrip- 
tse  vivendi  normae  decens  praeftiterunt  obfequium  ,  felix  reftkutio  fa- 
ds  comprobavit ,  ita,  ut  aliis  quoque  eandem  commendare ,  nullus 
dubitaverira. 

f    I    N    I    S. 


pifput,  Medko-Fra&,  Tom,  V>  M 


(  So) 


CAROLI 


€  L  V. 

CAROLI    GIANELL 

D     E 
ADMIRABILI   IPECACUANH^  VIRTUTE 

1   N 
CURANDIS    FEBRIBUS    TUM   AUTUMNALIBUS, 

TUM  LENTIS,   TUM   ALIIS  SIVE   CONTINUTS, 
SIVE  IN  TERMITTENTIBUS,   SEDEM  IN  PRIMIS 
VIIS    HABENTIBUS. 
Patavii  1774* 


M    % 


Q 


(93  ) 

Uod  in  Mechanicis  evenire  folet ,  ut  invento  aliquo  inftrumento  pro 
unius  rei  commodo  ,  poftea  ad  aliarum  rerum  utilitates  extendacur, 
id  identidem  in  medicina  facienda  evenire  obfervamus.  Nihil  enim  eft  fi- 
rnut  inventum  ,  &  perfectum  ,  &  cum  proprietas  ,  &  medicimentorum 
vires  non  nifi  poft  repetitas  obfervationes  ,  &  experimenta  detegantur  , 
e-venit  farpenumero  ,  ut  majora  remedia  ad  novos  ufus  quotidie  exiendan- 
tur.  H<ic  certe  ,  ut  reliqua  omnia  Glentio  prjetermittam  ,  hifce  noftris 
pofterioribus  temporibus  in  radicis  ipeccacuanhae  u!u  comprobatum  eft  , 
quae  ad  dyfenterias  vincendas  prius  invenca  ,  poftea  in  languineis  fluxibus 
tum  pectoris,  tum  uteri  curandis  ufurpata  nunc  temporis  pro  uno  ,  op- 
timo  ,  conft<ntiiiimo  ,  &  omnibus  aliis  anteponendo  remedio  ,  aliquan* 
do  tamen  rh.ib.trbaro  iri  confortium  arceifito  ,  in  curandis  febribus  tum 
autumnalibus  ,  tum  lcntis  ,  tum  aliis  five  intermittentibus  ,  (ive  conti- 
nuis  fuum  ignem  in  primis  viis  habentibus,  &  quae  aliquando  Kinie  Kinse 
ufu  aut  non  cedunt ,  aut  recidere  foleut ,  fi  verse  morbi  pathologiae  fi- 
de<> ,  &  racioni  ,  &  -quotidianae  experientise  adhibenda  fit ,  proponitur, 
exhibeturque.  Equidem  fcio  a  medicis  emunctae  naris  in  ufum  quotidie 
revocari  ipeccacuanhae  radicem  in  febribus  tum  intermittentibus  ,  tum 
continuis ,  nec  non  etiam  in  putridis  malignis  cum  exhantematibus ;  at 
in  folib  fnpra  recenfitis  rcmediis  totam  harum  febrium  curationem  conli- 
ftere  ,  a  nemine  alio ,  quod  quidem  fciam  ,  propofitum  fuit.  Exhbetur 
haec  radix  in  aquam  infufi  mane  partitis  vicibus  ^  jejuno  ftomacho  ad 
plures  dies  ,  &  poftqiiam  bene  interiores  ventriculi ,  iiueftinorum  ,  me- 
lenterii ,  aliarumque  partium  vitiofi  humores  purgati  funt ,  ii  febres  non 
cedant ,  ad  ihabarbarum  fit  tranfitus  ,  quod  iingulis  ;  vel  ahernis  die- 
fous  ,  vel  ante  prandium  ,  vel  quatuor  horis  a  ptandio  exhibendum  eft  , 
&  neque  tutius  ,  neque  ficilias  ,  atque  jucundius  curatio  ulla  inllitui 
poteft. 

Verum  enim  vero  ,  ut  hujus  thcrapejse  rationalis  fundamentum  penitus 
oognofcatur  ,  eft  altius  harum  febrium  puthologia  inquitenda.  jfcftivis  tem- 
poribus  urente  firo  majores  fiunt  exhalaciones  ,  &  vapores.  Nam  radio- 
rum  fo'ar  um  percuftionibus  aquese  &  cum  aqueis  carnofe  particuke  in 
arera  feruntur  ,  qtiae  denuo  ob  earumdem  pondus  ,  praecpue  fi  fimul  jun- 
g-miur  ,  in  terram  relabuntur ,  &  per  os  cum  faliva  ingefta  ventriculi  » 
&  inteftinorum  excretoria  vafa  ,  atque  eorumdem  fuccos  infarciunt.  HinG 
foccorum  craifities  ,  tenacitas  ,  lentorque  generari  incipit  ,  qui  quotidie 
incrementa  fufcipit  ex  vinorum  aciditare  ,  ex  aquarum  impuritate ,  ex 
eiborum  tenacitate  ,  &  ex  fructuum  fugacium  fupervacanea  humiditate» 
Interim  chylus  impurus  reddi:ur  ,  &  bilis  ,  Pancreatis  ,  &  inteftinorum 
glanduktrum  vires  enervantur,  ex  quibus  vitiofi  humores  producuntur  » 

M     i  qul 


94  G    I     A     N    E    L     L    A  , 

qui  per  galaxiam  cum  fanguine  incipiunt  commifceri.  Quoufque  tameri 
calor  ,  &  temporis  xquabilitas  perdurat ,  &  cutis  pori  aperti  funt ,  & 
vegetior  natura  permanet,  fufcepta  a  cruoris  maifa  vitiofa  excrementa 
per  aequabilem  perfpirationem  eliminantur.  At  adventante  autumno  mo- 
do  calor ,  modo  frigus  fupervenire  incipit  ,  anguftiores  fiunt  pororum 
tranfitus  ,  glutinofa  ,  &  crafla  retinentur  ,  &  vafbrum  ftipationes  fiunt, 
quia  manantia  corpufcula  ,  ut  inquit  Celfus ,  per  invifibilia  foramina 
fubfiftendo  iter  claudunt ,  unde  fluidorum  malfa  ponderofior  fadla  vitia- 
tur  ,  virium  languor  incipit  ,  oris  amarities  moleftat  ,  perturbantur 
fomni  ,  &  fames  perit ;  quae  omnia  fympiomata  majorem  fomitem  pof- 
funt  fufcipere  ex  diminuto  tunc  temporis  folis  calore ,  qui  cum  vim  non 
habeat  aut  in  altum  tollendi  ,  aut  diifipandi  terraquese  molis  impurita- 
tes  ,  in  caulfa  eft ,  ut  iftse  cum  aere  falivam  inficiant ,  &  cum  faliva  , 
ut  ita  d.cam  ,  fermenta  omnia.  Porro  hifce  in  febribus  tum  plus  in 
corporis  peripheria  excitatur  crudorum  vaporum  ,  quam  diifipari  poifit, 
tum  plus  crudorum  humorum  in  ventriculo  gignitur  ,  quam  concoquitur. 
Hinc  aegti  anxii  fe  fe  per  lectulum  jadtant ,  neque  uno  loco  quiefcere  pof- 
funt.  Et  quia  ventriculi  tunicis  mala  quxdam  qualitas  infixa  eft  ,  faepe 
etiam  vomitus  in  paroxyfmis  excitatur.  Non  raro  etiam  ob  fummam  hu- 
morum  tenacitatem  diu  perdurant ,  &  fudores  remittente  febri  erum- 
putit.,  qui  licet  videantur  judicare  morbum  ,  nihil  tamen  decernunt  , 
quin  imo  longiores  febres  in  ipfis  fudoribus  evadunt ,  prcecipue  tamen 
fi  aer  humidus  fit  ,  qui  cutis  poros  cum  infarciat  ,  &  Atmofphaeram 
ieviorem  reddat  particulis  nitrofis  ab  aqueis  ,  &  fulphureis  corporibus 
plurimum  occupatis  ,  fanguinem  fere  vapidum  reddit  ,  corporis  fibras 
laxat ,  unde  vires  fiunt  languidiores.  Quibus  accedunt  lienis ,  &  hepa- 
tis  obftructiones ,  &  urinse  craiTx  cum  fediminibus.  Febres  hae  aliquan- 
do  intermittentes  funt  ,  &  ut  plurimum  tertianae  duplices  ,  aliquando 
femitertian3e ,  &  aliquando  continux  continentes ,  remittentes  tamen  , 
qux  laticse  dici  poifunt  cum  Avicenna  ,  ob  occukam  ,  quam  fervant  , 
acceifionem.  Et  licet  Ballonius  diftinguat  febres  in  venofas ,  &  in  ga- 
ftricas  ,  id  eft  in  febres  ,  quae  vitium  venofi  generis  fequuntur  ,  &  in 
febres  ,  quse  a  vitio  humorum  in  ventriculo  ,  in  inteftinis,  mefenterio- 
que  contentorum  producuntur  j  hse  febres  de  quibus  nunc  loquimur  , 
mixtse  ex  utrifque  appellari  poffunt  ,  cum  univerfalem  tum  fuccorum 
primarum  viarum,  tum  venoii  generis  corruptelam  fequantur. 

At  fentio  nonnullos  me  cornpere  ,  quia  harum  febrium  fomitem  in 
tam  univerfali  humorum  corruptione  conftituo.  Nam  a  Willifio  cul- 
patur  tantum  vel  acris  ,  vel  acida  fanguinis  diathefis  ,  quae  chylum  , 
feu  fuccum  nutritium  non  fubigit  ,  fed  in  materiam  ,  quae  quotidie 
ebuilit  ,  tranfmutat  ;  a  de  le  Koe  Sylvio  fuccus  tantum  pancreaticus ,  qui 
fcilicet  in  dudibus  pancreatis  lateralibus  obftrutftis  moram  patitur  ,    & 

acet 


DE   ADMIR.    VIRT.    IPE  C  C  A  CU  A  N  HiE.  <?? 

acefcit ,  mox  ,  obice  fuperato,  intra  duodenum  una  cum  bile  seftuat  , 
&  in  fanguinem  per  chyli  femitam  periodice  afcendens  febriles  paroxyf- 
mos  inducit ;  a  Fernelio  vero  in  Pancreate  &  Mefenterio  febrilis  ignis 
ft<ibilitur;  &  tandem  a  multis  pradticis  exiguae  molis  fermentum  febrile 
efle  aiferitur  ,  quia  evincitur  cortice  febrifuga  ,  qu»;  aliquando  abfque 
«lla  feniibili  evacuatione  aut  per  alvum,  aut  per  fudores,  aut  per  urinas 
febres  extirpat. 

Porro  hcec  omnia  concedenda  funt ,  ubi  febres  tertianae  tantum  funt , 
aut  fi  duplices  fint ,  ad  perfedtam  femper  fingulis  periodis  Apyrexiam 
perducuntur  ,  abfque  virium  proftratione  ,  naufea  ,  inqnietudine  ,  vigi- 
liis.  At  in  iis  febribus  ,  in  quibus  horror  ,  aut  rigor  univcrfafis  ,  tre- 
mores  convulfivi  ,  &  longi ,  lumbago ,  vomitus ,  angores  ,  inquietu- 
dines ,  cibi  faftidium  ,  oris  amaritudo ,  aut  infulfitas ,  virium  debilitas, 
fudores  ,  urinae  craflse  ,  vigiliae  ,  fitis  ,  prsecordiorum  anxietates  ,  & 
alia  fymptomata  apparent  ,  &  quse  autumni  tempore  ,  auftro  flante  irt 
regionibus  humidis  ,  &  aeris  cralfitie  fiunt  ,  prseter  ventriculi  vitiurn  , 
prseter  bilis  ,  pancreatis  depravationem  ,  etiam  chylofi  fucci  glutinatio- 
nem  in  plexu  nerveo  mefenterii  ,  &  in  ciftenia  Pecqueti  irretitam  ,  & 
lienis  ,  &  hepatis  obftrucliones  clare  adetfe  conftat  ;  quia  pari  vago  , 
&  pari  intercoftali  late  per  abdomen  diftributis  talia  fymptomata  pro- 
ducuntur  cum  impura  fanguinis  diathefi  ,  quae  ex  fudoribus  ,  languo- 
ribus  ,  &  urinis  craiTis  earumdemque  fediminibus  arguitur.  Et  quia 
hifce  in  febribus  ea  fanguinis  crafis  reperitur  ;  per  quam  ad  majores 
eontaclus  deduclus  fanguis  ipfe  ,  &  lentior  factus  in  vafis  capillaribus 
potiifimum  refiftentiam  inducit  ,-  infurgunt  frequenter  modo  horror  , 
modo  etiam  rigor  cum  tremore  ,  quia  a  diverfimodis  particulis  vel 
biliofis  ,  vel  pituitofis  ,  vel  alterius  generis  ipfamet  cruoris  maifa  af- 
ficitur. 

Ignis  igitur  harum  febrium  non  uno  tantum  loco  accenditur  ,  fed 
&  in  gattrica  ,  &  venofa  cacochymia  ,  unde  frequenter  vel  femitertia- 
nae  ,  vel  duplices  tertiame  oriuntur  ,  quia  attera  alteri  acceilio  accedit , 
&  urger.  Neque  hse  febres  differunt  humoris  natura  ,  fed  putredinis 
igne.  Et  quia  aliquando  iild:m  febribus  caloris  insequalitas  adjuncta  eft, 
eft  eciam  tnaxima  humorum  tenacitas ,  atque  craffiiudo  arguenda,  quse 
ditficu!  er  diifolvitur. 

Cognita  funditus  harum  febrium  pathologia  ad  noftram  therapejam 
rationalem  accedamus.  Primus  qui  detexit  radic;s  Braiilienfis  proprieta- 
tem  fuit  Helvetius  ,  qui  pro  tali  invento  in  donum  a  Galliarum  rege 
mille  nummos  aureos  accepit.  Et  licet  ab  aliquibus  tam  utilis  inventio* 
Grenier  attribuatUr  ,  Grenier  tamcn  fuit  tantum  negotiator  ,  &  tani 
nohilem  radicem  ad  Helvetium  tranfmifit.  Habet  hscc  radix  vires  an- 
tidotales,    fudoriferas  ,    &  quidem  vomititas.     Habet  facultatem  abfter- 

gen- 


9«  GIANELLA, 

gendi  ,  meatus  referandi  ,  ac  infarctus  refulvendi.  Vis  purgativa  ,  & 
emetica  una  limul  &  adftringens  in  ea  eft.  Unius  noctis  fub  dio  ma- 
ceratione  medicam  virtutem  liquoribus  communicat.  Poftea  caput  tnoN 
tuum  refervaum  ,  denuoque  eodem  modo  prjeparatum  in  eundem  ufuni 
exhibetur  ,  minus  quidem  efncax  ad  purgandum  ,  vel  vomendum  ,  fed 
magis  adltringens  ,  ita  ut  radix  haec  non  folum  materiam  morbthcana 
licct  tenacilhmam  a  parte  atfecti  revell.it  ,  fed  &  adltringendo  vtfce- 
rum  tonutn  reltituat.  Hinc  illam  in  dyfentericis  fluxibus  ,  qui  ab  in- 
geftis  praxipue  dependenc,  &  ifi  infarctu  vencriculi  iedem  babent ,  &  iti 
quibus  hulla  fufpicio  lnflammationis  adeft  ,  ur  incornparabile  auxilium 
medici  experti  funt. 

Hzec  igicur  m  ne  jejuno  ftomacho  eo  modo  ,  quo  jam  fuperius  di- 
ximus  praeparata  exhiberi  debet ,  &  non  tota  limul  ,  fed  panitis  v- 
cibus  paulacim  }n  veturiculum  ingefta  ,  &  ufqu-j  dum  voinitio  futfi- 
ciens  ,  aut  purgatio  cum  argrocancis  euphoria  iuperveniat.  Tali  enim 
pacto  violenti ,  &  vehementes  corporis  motus  evitantur  ,  qui  ex  par- 
tium  ,  quae  in  emetico  reperiuntur  ,  tenuicate  produci  poilunt.  Ince- 
rim  five  tingulis  diebus  ,  five  alcernis ,  uc  judicium  pra&icum  decer- 
nit ,  fimili  modo  exhibenda  eft  ,  &  tandiu  in  ejufdem  ufu  perfiften- 
dum  ,  doneo  ventriculi  ,  inteltinorum  ,  mefenterii  ,  &  aliorum  vifce- 
rum  morbida  farcina  fit  ,  &  per  inferiores  ,  &  per  fupertores  partes 
expurgata.  Qiiod  fi  poft  unam  ,  aut  alteram  exhibitionem  adfttidio- 
ne  ,  &  eorroboramento  potius  ,  quam  purgatione  opus  fit  ,  fecunda 
decorftio ,  aut  «nfufio  ,  utpote  magis  adltringens  ,  quam  purgans ,  pro- 
pinanda  eft  ;  quia  facukas  purgaciva  facilius ,  &  facultas  adftringens  dit- 
ficiliiis  elicicur. 

Patet  igitur  banc  admirabilem  Brafilienfem  radicem  e  directo  morbi- 
ficae  caulfas  adverfari.  Et  quodnam  poteft  umquam  aut  efficacius ,  aut 
tutius  exhiberi  remedium  '<  Hoc  enim  modo  phlegma  ponderofum  tto- 
machi  plicis  coalefcens  ,  quod  cathartica  qusevis  praeterlaberentur ,  ve- 
luti  fcopis  purgatur.  Infuper  partes  vicinae  ,  hepar ,  pancreas ,  mefen- 
terium  ,  lien  concuilionc  valida  commoventur  ,  adeo  ut  obftructiones  in 
jis  factae,  &  quaecunque  alia  fanguinis  impedimenta  hoc  admirabiii  prae- 
iid  o   extirpentur. 

Expiata  vero  hoc  modo  gaftrica  cacochymia  aliquando  febres  omnino 
definunt  ,  aiiquando  tantum  diminuunrur  :  nam  vitium  relictum  in  fan- 
guine  adhuc  fomitem  febrilem  nutrit.  Quid  igitur  facicndum  ,  molien- 
dumque  putemus  ?  Ad  rhabarbarum  confugiendum  elt  :  at  non  eo 
quidem  modo  ,  quo  exhiberi  folet  ,  exhibendum  ,  fed  a  prandio  qua- 
tuor  horis  ad  dimid.um  drachmae  integrum  fumendum  ,  &  diu  ore 
ditentum  ,  &  cum  fafva  commixtum  ,  ac  bene  dentibus  comminutum 
poftea  deglutiendum.     QjLiia  fcilicet   hoc   modo  fumptum  ne   minimum 

quidem 


DE    ADMIR.    VIRT.    IPE  CC  A  C  CJ  A  N  H  JE.  97 

tjuidem  caloris  producit  ,  quia  a  chylo  contemperatur ,  &  ita  contem- 
peratum  in  fanguinem  inducitur  ad  reliquias  febriles  accenfas  extinguen- 
das.  Per  repetitas  obfervationes ,  &  experimenta  didicimus  ,  rhabarba- 
rum  hoc  modo  fumptum  fpiritus  animales  non  accendere  ,  fed  fua  vi 
tum  purgante  ,  tum  adftringente  glutinofam  lympham  incidere  ,  fero- 
fulphureas  particulas  cicurare  ,  villos  fanguinis  in  ordinem  redigere  9 
fuccis  digeftivis  virtutem  reddere ,  folidorum  vim  reftituere,  &  expulfo 
"fermento  ,  &  roboratis  cribris  ,  febres  eliminare.  Hinc  vere  dici  poteft 
&  hepatis  cor  ,  &  vifcerum  pater  ,  &  admirabile  febrifugum  ,  ut  teftatur 
etiam  Montanus. 

Verum  enim  vero  annotandum  eft  hac   methodo   folummodo  utenv 

dum  effe  ,    ubi  autumnalis  conftitutio  humida  exiftit ,    ubi  laxitas  fibra- 

rum  adjuncta  eft  ,    &   ubi  vitiofa  cacochymia  tum   gaftrica  ,    tum   ve- 

nofa  fimul  exiftit.    Nam  fi  aliquando  ob  prsecedentes  aliquas  cauifas  auC 

fjbrarum  irritatio   adfit  ,     aut   phlogofis  exiftat  in    fanguine  ,     non    ad 

hanc    methodurn  accedendum  puto  ,    nifi   prsemifTa   fanguinis    miftione  , 

&  laxatis  fibris  ,    emollientibus  ,    laxantibus  ,    nitratis  ,    &  refrigeranti- 

bus  medicamentis.    Neque  is  fum  ,    ut  tali  femper  methodo  infiftendum, 

effe  contendam  :    nam  imminente  periculo ,    praecipue  Ci  febres  pernicio- 

fx  fint ,    &  in  malignas  polRnt  degenerare  ,   quod  cognofcitur  ,    fi  oris 

amaritudo  ,  cibi  cujuslibet  faftidium  ,   pertinaces  vigiliae ,   &  maxima  vi- 

rium  proftratio  adjunclse  fint ;    tali  in  cafu  ,    priufquam  ungues  firmen- 

tur  ,    &  crefcant ,   domandus  eft  leo ,    &  ad  kinse  kinse  ufum  dofi  paulo 

generofiori ,    &  faepius  repetita  ipfomet  morbi  initio  eft  confugiendum. 

Duplex    enim  femper  adeft  febrium   curatio  ,    regularis  ,    quae   refpicit 

caulfas  ,    &  urgens ,  qu?e  ad  majus  periculum  evitandum  dirigitur.     Sed 

ii   nulla  neceffitas  urgeat ,    &  maximus  crudorum  humorum   apparatus 

in  mefenterio  fit  ,  in  tam  impuro  corpore  kinam  kinse  dare  aliquando 

in   segrotantis  periculum  vertitur.    Fateor  me  non  femel  obfervaffe  ad- 

mirabilem  corticem  hifce  in  febribus  exhibitam  incredibilem  quidem  per 

feceifum  copiofam  materiam  educere ,   at  nunquam  febres  fugare  ,  unde 

mihi    fufpectum  ,    illis   in  cafibus  ubi  talia  contingunt ,    tale  praefidium 

eft.    Et  hoo  modo    evenire  puto  ,    quia  humores  vitiofi  in  fuperioribus 

p-artibus  infidentes  ,  cum  per  infcriora  educuntur,    in  inteftinorum  tran- 

fitu  per  meferaicas  venas  infinuantur  ,     &  in  fanguineum  tacicem  intro- 

duclae  magis ,  ac  magis  il'um  coinquinant ,  &  ad  febrir;Vdndum  difponunL 

Ex  quo  medici  difcant,  quam  noxia  fint  purgantia  medicamenta  harum 

febrium  initio  propinata. 

Sed  dc  febribus  autumnalibus  fatis  :  tranfeamus  nunc  ad  aliquid  df- 
cendum  de  eximia  hujus  radicis  prseftantia  in  febribus  lentis  aut  conti- 
nuis  ,  aut  recurrentibus  ,  in  quibus  humores  vifcidi  aut  pituitofi ,  aut 
fymphatici  ,    crafli    tamen  tenacefque  prsedominantur  j    &  qui  non   ex 

Difpit.  Medko-Fratf.  Tom.  V.  N  vik 


r?8  '  G    I    A    N    E    L    L    A  ," 

vifcerc  affedto  ,   non  ex  tumore  ,    vel  ulcere  aliquo   producnntur  ,    fed 
ventriculi  plicis  ,    aut  inteftmorum  cavitatibus  ,    aut  mefemerii  glandu- 
lis  inhaerent ,    &  cum  anorexia,  aut  apofitia  ,   cum  naufea  ,   &  quando- 
que  etiam  vomitu   manifeftantur  ,    in  quibus  extirpandis   quam  utilis  iit 
admirabilis   radicis  ufus  ,    vel  ex  illo  colligi  poteft  ,    quod  &  fibrarum 
inertiae ,   &   humorum  adhaelioni  adverfatur.     Quemadmodum  obfervavi 
prseterito  seftivo  tempore  in  quadam  Matrona  tum  nobilitjate  ,    tum  om- 
nium  virtutum  genere  prseftantiifima ,    qu?e  poftquam  copiofiifimum  fin- 
guinis   uterinum   profluvium  per  triginta  ,    &  quinque  dies  palTa   eifet , 
iupreiro  repente  fanguinejincidit  in  febrem  lentam  continuam  fere  homo- 
tonam  ,    a  qua  doloribus  per  univerfum  corpus ,    ac  prsecipue  circa  tho- 
.  racis  partes  tum  anteriores  ,    tum  poiteriores  ,    vigiliis   pertinaciifimis  , 
frequenti  vomitu  ,  naufea  ,    anorexia  ,    &  frequentibus  convuliionibus  , 
quibus  tamen  multo  tempore  antea  vexabatur  ,    per  centum  ,    &   quin- 
quaginta  dies  aggreifa  fuit.    Nam  cum  aliquid  phlegmatis  ponderoli  ap- 
paruiifet ,   prsemonftrante  natura  viam  intra  quadraginta  dies  quatuor  vi- 
cibus  per  admirabilem  Brafilienfem  radicem  ad  pondus  duorum  fcrupulo- 
rum  per  vomitum  purgata  fuit ,   cum  vomitu  phlegma  ponderofum,  vit 
eidumque  ad  plures  libras  femper  eliminatum  cum  maxima  ejufdem  Ma- 
tronae ,    faltem  quoad  febrem  ,    &  dolores  ,   utilitate.    Neque   ullum  un- 
quam  aut  in  ftomacho  ,    aut  ua  oefophago  ,    aut  in  viribus  damnum  aut 
vomitus  tempore,    aut  poftea  fuit  obfervatum.    Qj_iid  nunc  dicent  non- 
nulli   hujus   civitatis  medici  aut  nimis  vafri  ,    aut  ingenio  nimis  obeii , 
qui  cum  in  quodam  nobiliftimo  fene  admirabilis  radix  a  nobis ,  fuadentc 
Bertio ,    non  ignobili  pradfcico  ,    eo  modo ,   quo  fuit  a  nobis  fuperius  ex- 
pofiturn  exhibita  eflet  ,   &  poft  duos  dies  per  integrum  dienv,  integram- 
^que  noclem  cum  inani  vomeudi  conatu  animo  delinqueret,  infontem  ra- 
dicem  criminari  aufi  funt  ?   At  nunquam  in  tantum  errorem  incidiifent , 
fi  aphorifticam  illam  fententiam  legiflent  ,    quae   nos  edocet  a  tuberculi 
inttu  ruptione  exfolutionem ,  vomitionem ,   aut  animi  defe&ionem  fieri ;  quod 
an  evenerit  in  nobiliffimo  comite  ,    vel  ex  illo  apertiifime  colligi  poteft  , 
Vomitum  materiae  purulentae  fuiife  fequutum  ,    quse  etiam  per  quadraginta 
dies  aut  in  feceiTu  ,   aut  in  urinis  cernebatur  ,    quo  tempore  nulla  efcu- 
Jenta  >    potulentaque  fumens  per  quatuordecim  dies  ,  macie  confeclus  evo- 
lavit  ad  fuperos.    Quomodo  hujus  phaenomeni  cauiTa  ex  radicis  ufu  peti 
poteft  ?    Qua;  in  ventriculi  aifedionibus  cx  Rajo  datur  optimo  fucceifu , 
neque  unquam  ulcus  aliquod  ab  illo  pracfidio  excitari  poteft ,  quod  ve- 
neno  ex  Guillelmo  Pifone  adverfatur ,    &  ex  quo  vomitus  fanguineos  , 
haemoptifes  horrendas  ,    urinas  cruentas  ,    haemorrhoidales  fluxus ,    imo 
haemorrhagias  narium  abundantiifimas ,    ac  perniciofiifimas   fanatas  vidit 
dodiifimus  Mangct ,    quemadniodum  legitur    in  ejus  pharmaceutico-me- 
dica  Bibliotheca.     £t  quamvi.s   maximis  prxcautionibus  adhibenda   haec 

radix 


DE   ADMIR.    VIRT.    IPE  C  C  A  CU  ANHJE.  99 

radix  fit  ;  attamen  nemo  unquam  mentis  conftans  afTeverabit  ,  tales  ef- 
fedus  ab  infonte  remedio  potuifTe  produci.  Latebat  enim  tuberculum  , 
vitium  ex  fua  natura  clanculum  in  pofteriori  Itomachi  parte,  quod  nun- 
quam  a  medicis  detegi  potuit.  Quse  eft  igitur  tanta  licentia ,  ne  dicam 
impudentia  ,  damnandi  fine  confilio  ,  fine  examine  ,  fine  ulla  &  mor- 
bi  ,  &  lymptomatum  cognitione  ea  quae  a  medicis  pradicis  faditantur  ? 
Sed  e  diverticulo  in  viam.  Quantum  vero  valeat  radix  ifta  admira- 
bilis  in  febribus  tum  intermittentibus  ,  tum  continuis  ,  seftivis  tempori- 
bus  fsevientibus  ,  fatis  eft  cogitare  vomitus  facilius  seftate  fupervenire  * 
quam  alio  tempore  :  humores  tunc  temporis ,  qui  peccant ,  elfe  bilio- 
fos,  &  naturam  ipfam  per  fuperiores  partes  ad  materiam  morbofam  vin- 
cendam  procliviorem.  Hoc  enim  modo  humores  per  illas»  partes  edu- 
cuntur  ,  in  quibus  canales  minime  adfunt  ,  qui  ad  cor  deferantur ,  & 
febrili  fermento  via  intercluditur  ,  quse  illud  in  fanguinem  perducat. 
Fatemur  fande,  ac  fincere  nos  innumerabiles  curaffe  febres  folo  hujus 
radicis  ufu  ,  neque  unquam  recidivam  obfervaffe  ,  quemadmodum  fre- 
quenter  evenit  in  illis ,  qui  Peruviano  cortice  fanati  funt.  Hac  eadem 
radice  etiam  feliciter  fugavimus  quartanas  febres  ,  erraticas  ,  &  illas  , 
quae  identidem  accenduntur ,  ita  ut  vere  dici  poflit  in  gaftrica  ,  &  ve- 
nofa  cacochymia  ,  ubi  ventriculi  fucci  enervantur  ,  ubi  hepar  ,  pancreas, 
&  inteftinorum ,  &  mefenterii  glanduta  infardae  funt  ,  &  ubi  lienis  ob- 
ftrudiones  ,  &  durities  perfiftunt ,  radicem  ipeccacuanhse  ,  opportune  ta- 
men  rhabatbaro  in  confortium  arceflito  ,  fingulare  prsefidium  efTe ,  ita 
ut  nullum  aliud  prsefidium  cum  hujufmodi  prsefidiis  poffit  sequiparari. 


F    I    N    I    S> 


$    # 


fOJ< 


*n1 


1*1» 


:0* 


l  r°o  > 


J.  HEN- 


C  L  V  I. 

J.   HENRICI    SCHULZE 

E     T 

J.GOTTFRID.     GR^EVII 

JD     E 

MERCURIALIUM     USU     IN     FEBRE 

Q.U  ARTANA    CURANDA, 

Halse  1743. 


(  io3  ) 


P   R    O    OE   M   I    U    M. 

OUutn  de  argumento  dijfetfatianis  iuauguraHs  eligendo  cogitarem  ,  varia 
Je  ojftrebant ,  qux  &  mihi  fru&um  ab  ascuratiori  meditatione  £f?  per- 
quijitione  percipieudnm  pollicebantur  ,  &  fpem  faciebant ,  fore  ut  benevoli 
ie&ores  ,  fi  quos  hx  pagellx  habiturx  funt ,  non  omnino  Jrujiratx  operx  tx- 
dio  afcereurw.  Vicit  autem  tandem  apud  animum  mtum  illud ,  de  quo 
mtnc  conunentari  aggredior :  quippe  morbi  ,  inter  fcandala  medicorum  pri- 
dem  relati ,  curationem  ,  poji  multa  irrita  ,  tandem  felicem  &  exoptatam 
promittens.  Pridem  animo  meo  alte  infixwn  hxret  ,  quod  ex  ore  D.  D.  Prse- 
lidis  ,  mei  per  tres  annos  prxcepioris  fideiijjirm ,  fepius  audivi  axioma  pra&i- 
cum  ,  ejicacia  pertinaciwn  qmrtauarum  remedia  eadem  effe  ,  quibm  lues  ve- 
nerea  percuranda    eji  :    quemadmodum  fehrium   tertianarum  firma  &    certa 

revHcdia    eilAem  fevo    effo  foJenf-  -      qn,r    i>t    cpilcpfi*     &  fp.ifitio     Ctirandis   folidam 

opem  affevunt.  Hujm  do&rinx  memor ,  varia  ,  qux  quidem  ad  quartauam 
pertiueut ,  notavi  &  ad  examen  feverim  revocavi.  Inveni  tandem  certiiji- 
tnum  utique  effe  ,  qnod  liceat  aliquas  febres  quartawu  ,  qnx  nondum  confir- 
matx  fuut  ,  £5*  profunde  inhxrent ,  to/Jere  antijpafmodicis  ,  quibm  etiam  ter- 
tianx  parent :  fed  quod  earwn  aliqux  ad  hxc  immotx  perfient ,  &  ejjicacio- 
rem  medicinam  exfpe&ent.  Minime  igitur  mirari  decet  veteres ,  qui ,  tejle 
Piinio  hilh  nat.  lib.  2^.  cap.  f.  quartanis ,  qux  aliter  non  defmant ,  elle- 
horttm  album  objecerunt ,  quem  alias  non  nifi  gravijjimis  affe&ibm ,  qui  tam- 
quam  ve&e  revelleudi  ejfent ,  dejiinare  folebant.  Ejtts  autem  operationem  & 
juvandi  modum  non  reponebant  in  multitudine  £f?  variecate  eorum  ,  qux 
expellit ,  excrementorum ,  nec  in  dijlenfionibm  &  violentia  in  vomendo  :  fed 
deprehenderant  in  eo  facultatem  omnia  pervadeutem  ,  quam  igni  compara- 
hant.  1'ukhre  de  eo  Aretscus  de  curat.  diuturn.  lib.  2  cap.  13.  fcribit: 
igni  facultate  perfimile  eft  veratrum  album  :  &  quod  iguis  exurens  fa- 
cit,  eo  plus  veratrum  interius  difcurrens  operatur.  S°d  nojlro  avo  prU 
Aem  intermijfm  eji  ellebori  albi  ufts ,  neque  credo  nos  illo  opus  habere  in  u- 
fum  revocando ,  quum  forte  nihil  fit ,  quod  ab  ipfo  vel  exfpe&averunt  vel 
xonfequuti  funt  prifci  medici ,  in  quo  non  abunde  nobis  fatisfaciant  ex  mer- 
curio  vel  Jiibio  prxparata ,  fi  quis  re&e  iUis  uti  noverit ,  @  non  tam  inu 
petuofe  quajfare  morbofam  arcem ,  quam  lente  fuffodere  &  tamquam  cuni- 
culis  a&is  fubruere  muros  didicerit.  Hanc  artem  quum  noudum  ca/lerent  pri- 
mi  ijliy  qui  medicinas  chemica  arte  paratas  in  ufum  deduccbant ,  inter  ali- 
qua  ,  qux  famam  earundem  fujientaverunt ,  pulchra  fuccejfuum  fpecimina  , 
fubinde  plura  infelicium  curationum  exempla  ediderttnt ,  quibus  novorum  me- 
Aicamentorum  ofores  ad  invidiam  illis  conflandam  ufi  funt.  Qttemadmodwn 
vero  nihil  eji ,  quod  prxclare  juvet ,  a  quo  non  magna  etiam  nocumenta  im- 
jperito    &  perverfo  itfu  proficifci  queant ;    in  quibut  vir  prudtyis  aberratio- 


i©4  S    C    H    U    L    Z    E  , 

tics  notat  &  rcprehendit ,  7  e&um  aiitem  ufiim  laudat  £5*  honorifico  loco  ve- 
ponit :  ita  etiam  in  ijiiujmodi  curatiouibus  dijudicandis  fic  puto  ejfe  verfan- 
dum  ,  ut ,  qua  vituperanda  £«?  fugienda  fint ,  alivrum  erroribm  moniti  di- 
fcamus  :  fequamur  autem  &  in  nojiros  ufus  convertamus ,  qua  juvijfe  cogno- 
vimtis.  Atque  htinc  finem  mihi  pr<tfixi  hac  commentatiuncula ,  ut ,  colle&is 
$§  inter  fe  collatis  exemplis ,  ubi  ufiu  mercurialium  in  febris  quartan<z  cu- 
ratione  vel  bene  vel  male  cejjtt ,  elicere  fiudet.m  illa  ,  qux  faciant  ad  intel- 
ligendum  quo  tempore  ,  modo  ,  quibufque  legibus  ad  hunc  niorbum  tolUnduni 
mercurialis  medicin*.  afierri  pojjit.  Spero  fore  ut  benevolus  le&or  intelligat , 
nos  non  unicam  £*?  perpetuam  hic  proponere  medelam  ,  fed  talent ,  qu<x.  cer- 
tis  conditionibus  udjiri&a  fit.  Multum  philofophari  non  vacavit :  ejfe&us  nter- 
curii  ab  experientia  cognitos  £5?  indubios  in  omni  fchola  medica  qiufivimus: 
quctfiiones  iUas  ,  de  quibus  quivis  feorfim  fentit ,  ad  le&um  agrotantis  non 
pertinere ,  £«?  curandi  nullam  viam  ojlendere ,  perfuafijftmum  habemus. 


QUid  febris  quartana  in  fcholis  medicis  dicatur  ,  non  puto  ulla  irr<2 
dfgere  explicatione,  quum  vix  putem  multos  fore,  etiam  falutari 
arte  non  imbutos,  qui  ignorent  id  nomen  iili  tribui  intermittenti ,  qusc, 
poftquam  uno  die  hominem  corripuit,  duos  integros  ipfi  permittit  ab 
invafione  liberos  ,  ac  deinde  illo ,  qui  a  prima  acceflione  quartus  eft  , 
revertitur  ,  eodemque  deinceps  tramite,  ufque  ad  finem  totius  motbi , 
segrotantem  affligere,  eidemque  immunitatem  concedere  aflblet.  Quum 
omninooccurrat  hujus  generis  febris  ,  quse  minime  diuturna  fit ,  ac"men- 
ftruo,  aut  breviori  etiam  tempore,  conquiefcats  utique  fi  alio ,  quam 
auclumnali ,  tempore  cceperit :  longe  tamen  pluribus  illa  fatis  diu  in- 
hserefcit,  &,  quantumvis  multis  remediis  tractata  ad  aliquod  tempus 
cedere  vifa  fit,   facile  tamen  &  ex  leviflima  occafione  revertitur. 

$.     I  L 

Non  injufte  igitur  accufatur  quartanarum  diuturnitas  &  pertinacia  : 
eujus  exempla  cum  alii  confignaverunt  auctores,  tum  diligentiflime  om- 
nium  nobiliflimus  ille  Cliviae  ducum#archiater  Jo.  Wierus  obfervationum 
pag.  m.  36.  fiqq.  ubi  meminit  hominum  fua  setate  omnibus  cognitorum , 
unius  ,  qui  cum  hoc  morbo  18.  annis  ,  &  duorum  ,  alterius  Comitis  & 
aurei  velletis  equitis ,  alterius  ruftici  ,  qui  ambo  febre  hac  per  33.  an- 
nos  detenti  tandem  deceflerunt.  Seal  Wolfg.  Cabelchoverus  cent.  6.  obf  74. 
adducit  exemplum  per  48.  annos  affltgentis.  Atque  hoc  puto  effe  lon- 
giflimum  tempus  ,  quod  unquam  certo  obfervatum  eft,  longeque  exce- 
dit  iUum,  quem  ex  Avicenna  plcrique  conftituunt,   durationis  febris  hu- 

jus 


DE  MERCURAL.   USU  IN  FEBR.  QUART.    1©? 

Jus  terminum  ,  duodecim  annorum.  Vero  fimile  eft  magnum  illum  & 
immortalem  memoriam  confequutum  eruditorum  hominum  patronum  , 
M?ecenatem  ,  cui  Piinius  hift.  natur.  7.  cap.  51.  perpetuam  febrem  fuifle 
annotatum  reliquit ,  non  alia ,  quam  quartana  laborafle:  forteque  hic 
omnium  longillimae  durationis  exemplum  praeberet,  fi  de  eo  aliquid  cer- 
ti  habcremus ,  quo  vitae  anno  deceflerit.  Illud  certe  fatis  probabilitet 
colligimus,  quod  plures  quam  48.  annos  numeraverit,  quum  A.  1746° 
vitam  cum  morte  commutaret. 

§.     III. 

Mirum  eft  huttc"  Romanum  equitem  ,  in  afTUdta  fua  valetudine  ,  ani. 
ffio  tamen  femper  alacrem  &  hilarem  fuifle ,  quod  cum  vjtae  ipfius  hi- 
ttoria  docet ,  tum  illud  maxime  ,  quod  Auguftus  imperator ,  quoties 
animi  aliquam  aegritudinem  abftergere  vellet ,  ad  Msecenatem  fuum  de- 
portari  fe  juilit ,  ut  feftivis  ac  facetis  ipfius  fermonibus  femet  recrearet. 
Videtur  itaque  fimilis  fLiiifc  illius  mercatoris  Hafnienfis  de  quo  in  Atiis 
phyf  med.  Acad.  N.  C.  Volum.  4.  obferv.  35.  refertur,  qued  paroxyimo 
luperato  optime  vifus  fuerit  habere  ,  &  tamquam  plethoricus  &  obefio- 
ris  corporis  conftitutionis  ;  facie  rofea  prseditus  ,  cum  aliis  pro  lubitu 
converfari ,  negotiari ,  edere  ,  bibcre  ,  ludere  potuerit ,  ut  vix  quidem 
umquam  febre  afFedtum  quifquam  putafTct,  cui  non  aliunde  notum  eifet, 
quod  per  plurimos  jam  annos  omnes  Danise,  Germanise,  Belgiique  cele- 
bres  medicos  pro  remedio  quaitanse  febris  imploraflet. 

§.    I  V. 

Enimvero  cerfum  eft ,  quod  non  omnes  quartana  febre  correpti  seque 
lolerabili  fato  defungantur  :  non  ii  certe ,  qui  quam  maxime  impatien* 
ter  eam  ferunt ,  &  ,  ut  celerrime  eam  profligent ,  tar»  infinitorum  me« 
dicorum  opcm  implorant,  quam  empiricorum  &  ulrimse  plebeculse  con* 
filiis  utuntur.  Tantoque  magis  in  periculum  conjiciuntur ,  quos  ado- 
Jefeente  setate  morbus  corripuit.  Cafum  ejufmodi  accepi  in  praelectioni. 
bus  D  D.  Prajidisj  de  adolefcente  ig-  annorum  ,  qui  cum  fedulo  ope- 
ram  fcholafticis  ftudiis  navaret ,  &  genium  propterea  defraudaret ,  ali- 
quas  etiam  diiTimulandi  moeroris  caufas  haberec  ,  in  quartanam 
incidebar.  Nihil  omittebatur  a  medico  ,  non  certe  temerario  ,  neque 
imperito  ,  quo  opus  videbatur  ad  morbum  profligandum  :  fed  quoties 
videbatur  cedere  uno  vel  altero  paroxyfmo ,  in  compenfationem  data- 
rum  induciarum  fere  duplicata,  femel  etiam  triplicata,  redibat ;  vel 
continuse  aut  inflammatoriae  genium  cum  vitie  periculo  induebat ,  uc 
lelicem  fe  praedicaret ,  Cl  fimplici  quartana  frui  poflet.  Mutabarur  hsec 
inter  caelum  ,    nullo  rru&u.    Atque  hsec  ultra  30    mcnfes  ita  durabanc , 

Difput.  Medico-FraB.  Tom.  V,  O  quo 


iod  S    C    H    U    L    Z    E, 

quo  tempore  proceritatem  corporis  confpicuam  confequcbatur  ,  ut  ve-- 
ftes,  quas  interea  faepius  mutaverat,  toues  abj>cere  cogeretur.  Tand  m 
vero  ,  co. pore  fatis  extenfo  ,  facillime  parebat  moibus  um  coch  e .iri  flo- 
rum  chmiaemeli  jufto  tempore  propinatorum.  A  quo  tempoie  in  hunc, 
diem  ,  qui  prope  tricefimum  a  re  gefta  annum  actingit,  panciatice  6? 
omnis  incommodi  exp&rs  vivit. 

§.   v, 

Qui  vero  adolefcentiam  jam  egrefli ,  &  viriles  annos  adepti  ,  quarta^ 
na  corripiuntur ,  admodum  frequenter  tigna  oftendunt  yifcerum  mi'e 
conftitutorum.  Laborant  aliqui  tulfi  fatis  feroci  &  tantum  non  cuiivuU 
fiva  ,  led  iicca,  unde  potiu:>  hypoch^ndriacorum  vifcerum  vkio  inhae- 
refcere  ,  quam  thoiaci  inteiligitur.  Aiu  cum  cach-,N'i3e  manifeltis  fignis 
apparent  lividi  ,  fubtumidi ,  tandem  m  pedum  tumorem  incidunt :  ali- 
quibus  icVncum  quid  fubeftj  &  vel  fl.ivedine  vel  fufca  nigredme  tin- 
Ctam  cutem  &  oculorum  tunicam  a  bigineam  oftendunt,  funtque  prae- 
ter  rcferos  mags  morofi  &  faftidioti,  ac  de  duritie  quadam  &  tenfione 
hypochondriacae  region.s  perpetuo  conqueruntur.  Kuifus  aliqoi  obtin- 
gunt  ,  in  quibus  feabies  &  quartana  quafi  vices  permutant ,  ut  illa  diu 
vexati ,  per  quartan  i  iiberentur ,  aut  quartana  definente  fcabies  ,  fae» 
pe  foeda  &  ferina,  efHorelcat :  quorum  malorum  pertaefi  ,  fi  fortiffima 
adh  beant  ,  &  praecipue  fuluhuratis  externe  multum  utancur,  abfceifus, 
multum  foedae  ac  puru'enuc  matenae  includentes,  pailim  inter  mufcu- 
ios  enati  fuerunt,  a  quibus  fubmde  etiam  oifa  fucrunt  correpta  &  arrofa,, 

§.    V  L 

Qui  febribus  quartanis  diutius  pfflidlos  ,  tandemque  mortuos,  inc> 
derunt  &  vifcera  contuui  funt  ,  de  varia  labe  in  illis  deprehenfa  certio- 
res  nos  reddiderunt.  hx  quibus  aliqua  nobis  decerpenda  funt ,  ex  qui- 
bus  deinceps  in  caufam  mali  profundius  latentis  co  nofcendam  deduca- 
fnur.  Luculentiilima  eft  obfervatio  Ottonis  Heurnii ,  quam  Bonetus  in 
fcpitlcreto  lib.  4.  Jett.  1.  obf  30.  pig.  16"$.  legend.im  exhibet.  Scilicet  in- 
vemt  benem  {olito  admodum  ,  &  vel  triplo  majurem  ,  &  fanguine  n>- 
gro  uftra ,  quam  decec,  infar<£ium.  Aderant  autem  i.biqne  per  truucum 
venae  porta;  &  duCtum  cholidocrwm  ghndulae  multae  tumidac  &  indu- 
ratas  ,  quae  in  exceriori  fuperficie  a  Ihserebant ,  ac  cou  pnmendo  dudtus 
anguftabant ,  ut  nec  fanguis  per  hanc  yen^m  iibere  ab  liene  ad  hppap 
confluere  poifet :  nec  lympha  progietrum  dcbitum  haheret ,  nec  bilis 
excerni  poifet.  Praecipue  notabatur  a  Imodum  magna  glandula,  truncQ 
venae  portae  ad  finem  pancreatis  fiimner  nexa,    quac  ianguinem  a  Ikne 


D£   MERCURAL.   USU  IN*  FEBR.   QUART.      ro? 

refliixurnm  ,    compreiiione  fua  ,  praccipue  impediebat :  vidcturque   inpri» 
tnis  efrecnie  ut  hoc  viicus   tantopere  inferciretur. 

Atque  iftud  tfitiutn  mal<e  conformationis  ,  quod  tot  glandulee  tumefac- 
tae  &  induratse  vafa  ,  qiubus  adhverelcunt  ,  comprimunt  &  anguftant  , 
produxit  utique  illam  lienis  oppletionem  &  infarctum,  de  quo  nos  plu- 
ra  fetftonum  exempla  certiores  reddunt.  Is  quibufdam  in  tantum  fuc- 
crefcit,  ut  omnino  crepaturam  tam  mollis  vifceris  mducere  valeat:  quod  pa- 
riter  in  quaitanario  poft  mottem  dilfecto  vifum  fuit  ,  &  ex  Ballonio  adductum 
apud  Bonetum  l.  c.  pag.  163.  legitur:  ut  &  aliud  exemplum  ex  Car.  Pijbne 
pag.  162.  exhibet.  ln  alis  facit  ut  ad  benem  a  ventriculo  decurrentia 
vafa  fanguifera ,  quomam  fe  exonerare  in  vifcus  tantopere  infarctum 
nequeunt ,  mirum  in  modum  extendantur  ,  cumque  e  minimis  arterio- 
liS  ventriculi  in  venas  nihil  amplius  mitti  deponique  poflit ,  facile  fit  irt 
Viliofis  extremis  iive  anaftomofis  ,  five  diserefis,  ut  craiTus  fanguis  in 
cavum  ventriculi  influat.  Hmc  quando  vomitu  rejectum  aterrimum  ac 
piceum  viderunt  ,  inde  indudi  fuerunt  veteres  ad  credendum  hanc  eife 
bilem  nigram ,  a  liene  ad  ventriculum  milfam  :  atque  hinc  plurimi  eo- 
rum  quartanis  febribus  caudm  aifignaverunt  melancholiam.  Manifeftum 
autem  eft  totam  hniio  rem  principio  fuo  pendere  a  lympha  ,  trajeclui 
per  fuas  glandulas  ineptae  redditse,  unde  hse  infardtoe  &  obftructse  intu- 
rnuerunt ,  fuo  autem  itto  tumore  ,  quo  magis  is  augetur,  vafa  magis 
compiimunt  fanguinea ,  quibus  adhierent ,  ficque  eciam  fanguinis  pro- 
greiliii  officiunt. 

§.     VIII. 

Neque  minus  confideratione  digna  eft  obfervatio  Nic.  Tulpii ,  quse 
cx  obferv.  tnedic.  lib.  IV.  cap.  32.  ibidem  adducitur.  Secuit  is  fcilicet  ho- 
minem  quartana  demortuum  ,  &  praeter  lienis  vitia,  prioribus  iimilia  , 
admiratus  eft  panceatis,  fupra  infraque  turgidi  &  extubeiamis,  molem, 
intus  fordido  puie  ac  vifcida  pituita  impendio  nimis  infarcti  ,  cujus  pon- 
dere  ac  mole  detreffas  occlufafque  venae  cavae  ac  arterise  magnse  ,  vif- 
ceri  huic  fuppofitarum ,  tunicas  &  cava  fpatia  imminuta  fuilfe  clare  in- 
tui:us  Fuit.  Proftant  infu  er  plures  clarorum  virorum  obfervationes  , 
quibus  edocemur  etiam  in  tertianis  pertinacibus ,  quartanarum  indoletn 
scmulantibus  ,  &  horas  pomeridianas  ufiirpant)bu£,  ubi  ad  funeftum  exi- 
tum  decurrerunt ,  detectas  fuiffe  glandulas  per  omentum  &  mefenterium 
difpe.fas,  ut  &  pancreas  fcirrhofum  &  induratum  fuiifc  :  de  quibus  fse= 
pe  videas  expreffiones  adhiberi,  tumores  fuiffe  fupra  admirationem  ma- 
gnos  ,  duos  ,  glandulas  diftentas  &  retorridas ,  ut  vere  lapideas  dixe- 
ris.  lo.  Fernelius  patbolog.  libr.  VI.  cap  7.  magis,  quam  pro  captu  fui 
faeculi ,  ubi  de  rrefenrerio  &  pancreate  parum  explorati  in  fcholis  ana= 
tomieorum  drcebatut  ,  exlpcclares,  clare  fcribit ,  fe;fnrmare&  profite- 
ri  lenurum  pcrtinaciumque  iebrium ,   iatentium  denique  morborum  cau- 

O     2,  fas, 


io8  S    C    H    U    L    Z    E.    • 

fas ,  a  !V  Jn  his  plerumque  fedibus  fuifTe    animadverfas ,    earumque  da. 
pulfione  deploratis  falutem  fuiiTe  redditam. 

§.     I  X. 

Apparet,  ni  fallor  ,  ex  didtis  ,  quod  in  plerifque  quartanis  ,  praefer- 
tim  gravioribus  illis  &  diuturnis  ,  vitia  organica  fublmt  ,  eaque  a  vicio 
non  tam  fanguinis  ,  quam  lymphae,  primitus  indudta,  &  iniuo  partibus 
po  itis  exfanguibus  liici  folitis  inhacrentia ,  quam  multo  fanguine  perfufis: 
quamquam  progretfu  morbi  etiam  his  labes  arfricatur  vifcenbus  ,  eadem- 
que  vario  modo  labefadtat  &  corrumpit.  Ex  quo  illud  facillime  confe- 
quitur ,  quod  ad  quartanas  febres  ,  ab  ejufmodi  radice  puliulantes  & 
hiftentatas ,  nihil  cum  recla  rationc  adhiberi  potlic,  quam  quod  ad  lym- 
pham  attenuandam,  fundendam ,  atque  tenuitlimas  glandularum  ,  tam 
conglobatarum  quam  conglomeratarum  ,  vias  referandas  erficacicer  valet: 
quodque  contra  redtam  rationem  agant,  quicunque  potius  iis  mfiftunc 
tnedendi  viis ,  quibus  lymphaticus  latex  incatfari ,  viaeque  ejus  arclari 
conftringique  debent.  Cumque  omnium,  quae  nobis  benigna  natura  ad 
morborum  remedia  indulget ,  nihil  aut .  benignius,  aut  certius  &  effica- 
cius  (it  ad  lymphacicas  vias  aperiendas  ,  ipfamque  lympham  corrigendam, 
qu3m  ex  argento  vivo ,  quod  chemxorum  nlii  antiqua  confuetudiue 
mercurium  appellant  ,  rite  prscparata  &  dextre  applicata  remedia  ;  hinc, 
facile  a  priori ,  ut  dicere  folemus  ,  colhgitur,  quantam  fpem  reponere 
jn  illis  liceat  ad  felicem  quananarum  rebellium  &  pertinacium  curationcm, 

t     X. 

His  prseftrudlis  vlam  mihi  video  planam  efTe  ,  qua  progrediar  ad  aL 
fcerum ,  quod  in  ditfercatioue  hac  perpendendum  conftitui ,  fcilicet  ut 
oftendam  ufum  mercurii ,  &  ex  eo  paratarum  mcdicinarum  ,  ad  febres 
quartanas  curabiles  cito ,  tuto  &  jucunde  curandas.  ln  quo  quidem  ar- 
gumento  ita  verfari  placet  ,  ut  mag'ftrae  rerum  experiemiae  primas  ,  uti 
par  eft,  tribuam,  ejufque  furfragia  ,  quse  ad  meam  cognitionem  perve- 
nerunt ,  iri  medium  proferam.  Producam  autem  primo  loco  teftimonium 
Guilielmi  Ballonii  apud  G.  H.  Welschiwn  obferv.  medic.  epifagm.  IV.  quod 
homini  ulceribus  tibiarum  laboranti ,  atque  fimul  cum  febre  quartana 
conflidtanti,  quum  illorum  fanandorum  caufa  hydrargyrolis  adhibita  cl^ 
fet ,   fimul  etiam  quartana  fublata  fuerit. 

§.     X  I, 

Poft  hunc  prodeat  Thomns  Willifnis  ,  qui  libro  de  febribtis  ,  cap.  VI. 
quutl  de -quartaua    agit  p.  m.    jqi.   {cquentem   jn  moduni  fcribit :  vir^. 


DE  MERCURAL.   USU  IK  FEBR.  QUART.    ird? 

«i  cnidam  perilluflri ,  curatiouem  fubitam  quovis  modo  perficiendam  exi^en- 
ti ,  propofui ,  ut ,  fi  a  pharmaco  quodam  minerali  pcr  aliquot  dies  oris 
fluorem  pateretur ,  inde  morbwn  brevi  profligatum  iri  fperaret.  Cwn  huic 
facile  ajfenfit ,  pharmacum  ei  mitius  ,  &  ommno  tutum  ,  exhibui ,  a  qtio 
fputatio  tandem  levior  ,  eademque  intni  duodecim  dies  finita  ,  ciebatur.  A 
quo  falivatio  incepit ,  paroxyjmis  slatim  caruit :  quibus  vero  temporibus  «c- 
cedere  folebant ,  perturbationem  in  toto  corpnrc  cum  cordis  opprejjione  £-? 
lipothy-nuz  metu  perfenfit :  pojiea  tamen  fputatione  flnita  plane  convaluiffe 
videbatur.  Cumque  pofl  bimejire  fpatium  hujus  morbi  leviores  quasdaiu  ac- 
ce/Jmies  pateretur ,  a  pulvere  emetico ,  bis  aut  ter  cxhibito ,  fine  recidiva 
integre  curabatur. 

§.     XII. 

Ad  illuftrationem  hujus  obfervationis  notandum  eft,  quod  curatio  fac- 
tz  fit  in  conftitutione  epidemica ,  qua  iftis ,  per  quae  graifata  fuit,  re- 
gionibus  fere  quarta  morcalium  pars,  cujufvis  seiatis  aut  temperamend 
homines ,  etiam  infantes  puerique,  corripiebantur  ,  nullaque  mcthodus 
curandi,  nulla  medicamenta  ufu  alias  probatifliina  proficiebant.  Hxc  i- 
taque  ,  quae  virgini  evenerunt  ,  fymptomata  ,  tribuenda  funt  epidemicoe 
malignitati :  minime  autem  in  mercurialem  mediciuam  conjicienda  funt. 
Quod  ut  cognofcacur  clarius  ,  adducam  cafum  febris  quartanae  ,  quem 
mecum  D.  D.  Pr&fes ,  praeceptor  meus  per  complures  annos  fideliHimus  , 
communicavit.  Femina  fexagefimum  annum  jam  egreiTa  ,  quinto  )am  an- 
no  laborabat  febri  quartana  ,  multaque  a  varils  medicis ,  tonforibus  & 
cmpiricis  fine  fru&u  adhibuerat.  Paroxyfmus  (Lta  tempora  accurate  fcr- 
vabat  :  accedebat  a  meridie  poft  horam  quartam ,  &  aegrotam  per  quin- 
que  horas  detinebat.  Superato  illo  fatis  alacriter  domeftica  negotia  pro- 
curabat,  neque  habitus  corporis  externus  aliquod  vitium  prodebat.  Ap- 
petebat  &tis  bene  &  concoquebat.  Sed  in  collo  aliquis  fefe  tumor  tam- 
quam  ftrumofus  prodcbat ,  qui  refpirationi  jam  aliquam  moleftiam  crea- 
bat  &  aliquando  deglutitioni  officere  videbatur.  Qiium  auxilium  hujus 
potiilimym  caufa  qyjereret ,  dabatur  altero  quovis  die  pulvis ,  in  quo 
mercurii  dulcis  quinque  grana  erant  &  infufum ,  aliquod  aperitivum 
jungebatur.  Forte  quatuor  dofes  ejus  confumferat ,  quum  fe  ptyalifmus 
admodum  mediocris  oftendcret ,  quartana  autem  omnino  celfaret.  Qto 
faclo  admonebatur  de  regimine  recle  obfervando,  &  faucibus  ac  ore  decoc- 
to  quodam  crebro  eluendis:  quibus  paucis  medicinis,  abfque  ftrepitu  & 
incommodo  ullo ,   cimi  valccudine  optima  in  gratiam  redibat. 

§.     XII  I. 

Collata  inter  fe  utraque  curatio  clare ,  ut  fpero  ,  docet  ,  quod  ante 
dicebamus  ,  illa,  qu<e  virgini  Anglic?e  acciderunt  cum  mercurio  utcretur, 
non  evenilTe  proprie  a  quartana  ,  fed  a  quartana  epidemiis  quibufdam  , 

Q     3  cx 


iio  S    C    H    U    L    Z    E, 

ex  aeris  coiiftitutione  pendentibus  ,  accidentibus  fe  ipfa  deteriore.  ipferiict 
hoc  agnofcit  WiUifius ,  qui  febrem  hanc  a  fanguinis  dyfcrafu  5  p>  oprer 
anrii  intemperiem  inducTa  ,  ortum  traxirtc  docet  ,  quum  ordinarias  & 
fporadice  gralfantes  ab  humore  atrabilario ,  ob  lienis  vitium  congello  * 
ctim  verenbus  medicinae  anuftitibus  derivet.  Neque  tamen  multum  dif- 
puttbimi.s,  quid  scgrotse  fux  Wiilifius  ad  falivationem  concitandum  de* 
derit.  Ex  mc.curiabum  familij  certe  fuit,  Gve  ille ,  qtiem  dulcem  voca- 
mus  ,  live  prsecipitatus  aliquis  &  edulcoratus  mercurius  fuit.  Nemo  e-» 
nim  hodie  ignorat  ,  quod  veri  nominis  falivatio  mcrcunalibus  fblis  coii- 
citari  pofTit :  fed  quod  ex  late  patente  eorum  familia  plura  fini,  qu# 
ad  hunc  finem  polfunt  porrigi. 

$.     XIV- 

Hunc  merctirialium  in  febribus  quartanis  falubemmurh  ufum  priderii 
docuit  &  comprobavit  illuftris  Frid.  Hojfmannus ,  patronus ,  praceptor 
ac  promotor  meus  perpetua  pietate  colendus,  in  diifertationibus  ,  qua^ 
rum  una  de  curatione  quartan.t  infciibitur,  altera  de praxi  clinica  febriumi 
ut  &  in  niedkin:  rat.  fyjiematic.  tom.  IV.  pag.  64.  73.  74.  &  feq.  Sci- 
licet  a  longo  jam  tempore  in  ufu  habet  pulverem  refol.ventem  ac  robo- 
rantem  ex  corticis  Peruviani  p.  III.  reguli  antimon.  medic.  p.  i).  mer* 
curii  dulcis  ,  croci  martis  tenuiflimi  &  arcani  duplicati  ana  p.  I.  com- 
pofitum  ,  cujus  drachm.mi  dimidiam  aut  integram  *  cum  rob  fambuci  & 
julcpo  rofirum  in  elecTuarii  formam  redacTam  *  mane  ac  vefperi  lumen* 
dam  exhibet.  Monet  autem  mercurium  non  teri  cum  pulveribus  debe* 
re  ,  fed  cufpide  tantum  cultri  permifceri.  Movet  is  quidem  aliquando 
falivationem ,  fed  nullo  pacTo  cxtimefcendam  ,  Gujufque  breve  tjediurri 
felix  curatio  abunde  compenfat. 

§.     X  V. 

Atque  hujris  ffiedicinse  iri  qnartanis  pertiinciiiirriis  ciirnndis  egfegiarh 
effic.ci.im  ,  fimul  vero  eriam  falivationis  a  mercuriali  medicina  commo- 
t?e  haud  pocnirendum  frucTum  ,  inllgniter  comprobat  Cafp.  pezoldus  ob- 
fervat.  medico  chirurg.  LXVIU.  libi  b;nis  cafibus  fpecTatam  ejus  efficaci- 
tatcm  albo  calculo  notat.  Facit  maxime  ad  lymphae  «n  quiirtanis  loven- 
dis  coagula  agnofcenda  ,  quod  fcribit  aiternm  ex  acgrous  fuis  ,  dum  fa- 
livatio  vigebat ,  magna  frufta  pituit«e  faHvse  fhiidtc  odmixta  excrevilfe* 
non  fine  infigniifino  capitis  &  dcntium  dolore  ,  qui  tameri  falivatione 
finita  omnino  fublatus  fuit.  Neque  obftare  laudibus  hujus  pulveris  de- 
bet ,  quod  is ,  qui  poft  fata  b.  D.  D.  Pezoldi  ejus  fuccelfor  fu  t  D.  O. 
Klaunigins  finiftros  ab  ipfo  efTecTus  notaviife  fibi  vifus  fuit.  Omnino  enim 
apparet  id  omne  110  n  pulveris    culpa  accidiife ,    fcd  quod  is ,    contra  il- 

luf- 


DE   MERCURAL.   USU  IN  FEBR.  Q_UART.     irr 

luftrs  au&oris  mentem  forte  paratus ,  ^aut  diutius  affervatus  fuit.  Non 
enm  Fert  aetatem  ,  fed  optime  pro  fingulis  aegrotis  paratur ,  quantum. 
gjus  ad  curationem  necelTarium  judicamus. 

$.     XVI. 

Sed  ufus  mercuriaiium  minimeintra  haec  continetur  ,  qtiK  falivationem 
poncitare  valent  aique  folent,  verum  etiam  dantur  ex  argento  vivo  pa- 
rata ,  quae  virbus  refolvendi  fatis  confpicua  func,  fed  falivationem  aut 
plane  non  movent ,  aut  omnino  rariifime  :  in  quartanis  autem  curandis 
effioacilfiiiia  jam  funt  deprehenfa ,  non  minus  quam  in  glnndularum  tu- 
rnor-bus  atque  ulceribus  finuofis  ac  fiftulofis  ,  abfque  chirurgi  manu  per- 
feCte  curandis,  quin  lue  venerea  omni  expugnanda.  Pridem  de  hoc  ar- 
gumento  egit  D.  D.  Prafes  in  duTertatione  de  febre  quartana  duplici  cum 
hemicrania  1724.  edita ,  ut  &  in  illa  de  atbiope  minerali  173  5.  emiifii: 
quibus  oftendit  quam  multum  de  aethiope  minerali  exfpectare  hic  lic?- 
at ,  quippe  glandnlarum  tumoribus  refolvendis ,  fcabiei  percurandae , 
vermibus  pellendis  efficaciffimo  atque  fimul  tutiffimo  remedio.  Huncau- 
tem  aethiopem  ,  fi  quidem  rite ,  ut  decet ,  fulphure  ad  lenitfimum  ignetri 
Jiquato,  &  mercurio  a  imixto  ,  paratus  fit  ,  nullam  omnino  falivatio- 
nem  movere  certum  eft.  Non  optimo  autem  conlilio  officims  pharmaceu- 
ticis  commendata  &  praefcripta  palfim  legitur  methodus  Harrifiana,  ubi 
asthiops  paracur  dmturna  tritura  fulphuris  &  argenti  vivi.  Non  enim  efl: 
exfpedtandum  a  pe  functoria  hominum  pharmacopoeo  fervientium  opera, 
Ut  eam  accurationem  ac  patientiam  adhibeant ,  qua  opus  eft  ,  fi  tutum 
$c  in  fenfu  medico  fixum  medicamentum  parari  debet. 

§.     XVII. 

Non  uno  experimento  cognitum  eft,  quod  laudatse  medicinae  ,  diebus 
a  febri  vacuis  ,  continuo  exhibicae  ,  ufu  ,  febres  quananae  ,  fiepius  hi- 
becno  tempore  recidivantes  ac  horis  vefpertinis  ingruenres  ,  devicl.c  fint. 
Obrigit  D.  D.  Prajidi  vir  juvenis  per  varias  terras  &  complures  pnnos 
peregrinatus ,  fxpiufque  malignis  febnbus  impetitus,  quye  non  patien  ifc 
fima  methodo  ,  fed  tumultuaua  ope  curatae  fuerant.  Rculit  hmc  pedum 
Jumores  &  ulcera  ,  quibus ,  per  aeftatem  omni  molimine  confol  datis, 
apyetence  hyeme  febris  intermittens  fupervenit ,  tertianae  facie  larvata, 
/ed  quartanae  genium  tempore  invadendi  prodens.  Huic  luadebatur  ufus 
jKthioois ,  quem  ex  pharmacopolio  non  optimum  acciniebat  ,  quoniam 
viventis  &  non  exftin&i  mercurii  moleculae  in  cochle  iri ,  ex  quo  illum 
afuimeba;  ,  adhserentes ,  veftigium  relinquebant.  Foft  non  multos  dies 
(alivaiio  plena  vi  -srumpebat  :  prorfus  ut  iilam  fuo  juri  permrtend  m  ef- 
.£§  neoeifarium  yideiecur.    Jdla  ad   finem  perducta  fcbris  ceffabat    omnf- 

110  , 


112  S     C     H     U     L     Z     E, 

no ,  feJ  per  totum  corporis  habitum  fera  &  maiigna  fcabJes  ernmpebat, 
Liitio  ficca  &  prurientiilima ,  tit  leclum  omnino  perferre  nequret.  Huic 
autem  quum  ptifanse ,  quibus  viperae  inco&ae  erant,  diu  opponerentur , 
abfceifus  majores  ,  nwcem  mofchatam  aut  ovum  columbinum  fubinde  ae- 
quantes  ,  •kuperunt  maturo  &  betie  cocto  pure  repleti  ;  quibus  paticn- 
ter  curatis  perRcta,  per  aliquot  jam  annos  durabilis,  a  febre  &  reliquis* 
incommodis   liberatio  &  immunitas  fucceilit. 

$.     XVIII. 

Poft  aethiopem  mineralem  in  mercurialium  fatis  benignorum  ,  &  la- 
men  efficacium,  claife  militat  di&us  prsecipitatus  ruber,  crebra  abluti- 
one  &  fpiriius  vini  abftractione  a  falibus  acidis  adruerentibus  liberatus  1 
licque  armis  illis  ,  quibus  violenter  agit ,  exutus.  Hunc  pridem  in  doc- 
torum  &  celebrium  medicorum  arcanis  fuiife  patebit  iis ,  qui  Henrt 
Scret<z,  celebris  iftius  Scjphufienfium  archiatri ,  fcripta  luci  publicaenon- 
dum  expofita  ,  quamvis  a  multis  eXpilata  &  furtis  temerata  ,  evotverit^ 
Aliqua  de  iitius  ufu  aitigit  D.  D.  Vr&fes  in pr&leclion.  cid  difpenfat.  Erand.  Le- 
gi  de  eo  poterit  Hermaru  Bierhave chytmd  toin.  II.  p.  486*.  qui  de  prgeparandd 
&  mit-igando  fatis  clare  loquitur.  Egregiarft  eife  medicinam  pro  illis  ,  quoS 
ulcera  &  fcabiofae  eftlorefcentiae  vexant,  curatos  autem  tranquillius  & 
abfque  falivationis  eventu  cupimus ,  certum  eft.  Granum  unum  vel  al- 
terum  extracto  cuidam  aut  pilulis  mitioribus  abditum  &  ahernis  dicbus 
exhibitum ,  infufo  aute  n  quodam  vel  decoclo  ad  fanguinem  depuraru 
dum  accommodato  adjutum  ,  per  diaphorefin  fatis  confpicue  agit ,  faki- 
tariterque  promovetur  corporis  blando  motu  interpofiro.  Hinc  eft  ,  quotl 
a  quibufdam  mercurii  diaphoretiei  nomine  falutatur.  Sunt  qui  prsecipita-- 
tum  album  ,  puriter  edulcoratum  ,  parifl  facere  fcribunt.  Sed  videae 
quifquc  ,  quam  bene  fibi  experientia  hic  fit  refpenfura  :  mihi  certum  eft 
quod  ruber  magis  diapncen  moveat ,  albus  ,  ufpote  mercurii  dulcis  prin- 
cipia    habens  ,   ad  fuiivam  concitandam  nimis   cito  progredi   foleat. 

§.    XIX, 

Iisdem  quartanariis ,  quibus  febris  &  fc^.bics  focda  cum  ulceribus  rarrt- 
quam  vices  mutuas  agunt ,  miercurius  dulcis ,  cum  fulphure  fic  di&o 
aurato  aritimomi  conjuii&us,  auc  idem  fulphur  prxcipitato  albo  bene  e- 
dulcorato  maritatum  ,  egregiam  operh  fpondet.  Eft  remedium  Germanise 
ante  centum  annos  probe  cognitum  &  exteris  oftenfum  :  quod  ,  poft- 
quam  oblivioni  apud  nos  traditum  jam  erat ,  iil  memoriam  nobis  revo- 
catum  fuit  per  a&a  medic.  EdinburgenfiA.  Sed  ita  fit  in  p'uribus ,  ut  a- 
pud  nos  probe  inventa  &  propofita  fepe  parum  aftimentur  :  eadem  fi 
^uis  Gallicus   aut  BritaoiiUs  fcriptor  nobis     propinet  ,    ii  modo,    quo.4 

tam- 


DE  MERCURIAL.   USU  IX  F  E  B  R.  QUART.     113 

t3mquam  jurati  obfervant  ,  inventoris  aut  dodoris  Germani  nomen  reh 
tineat,  avide  arripiamus  ,  miramque  gratiam  ex  illis  percipere  nobis  vi- 
deamur.  Ne  autem  fniltra  Gcrmanicum  inventum  dixifle  videar ,  commen- 
,do  legendas  Jo.  Schnheti ,  medici  Umenfis  ,  oblervationes  ,  quse  arma- 
mentaro  ipfius  chirurgico  fubjungi  lolent,  ubi  in  illa ,  quae  omnium  po- 
(tremo  loco  poiua  eit ,  invenietur. 

§.     X  X. 

Atque  haec  firgula  ,  ut  &  rccta  ratio  proficua  otlendit ,  &  experientia-fae- 
pius  com^robavit ,  ita  ad  individui  curandi  accurate  exploraias  conditiones 
ita  funt  accommodanda,  ut  naturam  acgrotantis ,  quo  fdcillime  duci  pof- 
iit ,  fequamur,  &  a  mitioribus  praefidiis  ad  efftcaciora  non  nifi  p;r  iuttos 
gradus  pergamus ,  fubitvje  interpolica  aliqua  moia  &  tempeltive  ad  medi- 
cinarum  uliim  redcundo.  Nam  quae  multorum  annorum  decurfu  enata  , 
congefta  &  confirmata  funt  vitia  ,  ea  non  fuperare  exiguo  paucoi  i;m  die- 
rum  fpatio  licet.  Si  vero  tempus  accedat ,  ac  prudens  lentaque  medicina- 
rum  continuatio,  atque  vd  minimum  quovis  die  promoveatur ,  tandem 
fpes  eft  plenam  emendationem  impctrandi.  lnterea  dum  interquiefcendi 
jultas  moras  concedimus  ,  rerum  non  naturalium  juftus  atque  congruus  u- 
fus  intticuatur ,  ne  intemperanwa  aegroti  fructum  adhibitee  medelse  inter- 
veitat. 

§.     XXI. 

Non  femel  in  fuperioribus  monitum  eft ,  mercuriaHum  ufum  adjuvari 
debere  intufis  vel  decodis  commodis.  In  quem  rinem  cligenda  funt  iila 
potilfimum  ,  quae  etiam  in  lue  venerea  fructum  adferuw ,  ut  farfacparillx , 
bardanaeque  radicum  ,  quibus  addi  fcrophularia  &  polypodium  poifunt , 
jamque  abfotuta  decoctione  aliquantum  glycyrrhizx  admifceri.  Et  farfapa- 
rillam  quidem  ad  quartanae  curationem  impcufe  taudat  vir  minime  vanus 
Frauc.  Arcxns ,  qui  capite  de  febr.  curat.  8-  ita  de  ea  fcribk  :  uno  prxfi- 
dii  genere  fepim  ufus  fum  ,  quod  tale  eji ,  ut  pro  illo  omnes  Deo  optimo  maximb 
gratiiu  reddere  debeamus  ,  qui  talem  vim  httic  medkamento  concejjerit.  tjt  a:o- 
ietn  hoc  farfaparilla ,  cujus  decoclum,  eo  ,  quo  dicetmu  modo,  pars.tum  quar- 
tanas  brevi  curat.  Iplum  jam  parandi  modum  edocet  pag.  283-  quem  coni- 
pendio  huc  reponam.  Radicis  illius  concife  tulicque  uncns  4.  aifundit  aquae 
libras  16.  lenteque  decoquit  ad  quartas  partis  confumptionem.  Tunc  addit 
epithymi  unciam  dimidiam  ,  fennse  tantundem  &  hcrmodaety'orum  contu- 
forum  duas  uncias  :  &  pofl  leviliimam  bulutioncm  ab  igne  temovet:  at- 
quc  hoc  unicum  decoctum  pro  potu  ordinario  ad  viceiimum  ufque  diem  uti 
jubet ,  abfque  ullo  regimine  iudorifero. 

i.   x  x  1 1. 

Pe  bardana,  quod  norr.en  hodie  in  officinis  lanpac  majori  datur,  auctor  eft 
Diffut.  Medtco-Prflft.  Tpra.  V,  P  C.  H, 


Ii4  S    C    H    U    L    Z    E, 

G.  H.  Welfchius  l.  c.  quod  empiricus  Parifienfis  plurimos  quarranarios  de- 
cocto  ejus,  magno  fucceifu  ,  curare  folitus  fuenc.  Parandum  autem  eft 
cum  sequis  partibus  vini  aibi  &  aquse ,  fic  ut  unciis  octo  concifae  radicis  li- 
quoris  illius  duae  librje  addantur  &  ad  dimidise  confumtionem  lente  bulliant ; 
tandem  ab  igne  jam  remotis  fennse  uncia  una  vel  fefcuncia  immergatur. 
Hujus  decodt*  felibra  mane  fumta  ,  Ci  per  15.  aut  20.  dies  cum  regimf- 
ne  fudorifero  continuatur  ufus  ,  proque  ordinario  potu  bibatur  chinse  aut 
farfseparillse  decoctum ,  reliqua  etiam  diseta  recte  ordinata  fit  ,  luem  ve- 
neream  curat ,  quod  in  Henrico  III.  Gallise  rege  comprobatum  teftatur 
Sam.  Formius  apud  RJverium  hi  obfervat.  communic.  41.  p.  m.  421. 

§.     X  X  I  I  I.  * 

Addendum  videtur,  quod  infufa  aut  decocta  ejufmodi  copiofe  multum- 
que  ingurgitari  neutiquam  debeant  :  quia  lymphse  viis  non  expeditis ,  tra^- 
jectuque  ptr  giandulas  nondum  reftituto  ,  nihil  aliud  quam  infatctum  au- 
gere  &  malum  pejis  valent  reddere ,  aut  protfus  vel  in  vifcere  inftrcto  vel 
in  lymphaticis  rupturam  inducere  ,  ficque  viam  hydropi  immedicabili  (ter- 
nere.  Adeoque  tam  hic,  quam  in  univerfo  morbo  valet  ,  quod  plures 
graviilimi  viri  provide  monuerunt ,  quartanam  omnium  minime  ferre  vio- 
lentas  commotioncs  :  &  quicunque  hic  impetuofius  agunt  ,  plerumque  im- 
plent  prsefagium  Jodoci  Lommii  i  Jeire  licet  non  quiefcere  foler:  hunc  morbtun  , 
nifi  vitio  aliquo  vifceribus  illato.  Nam  [1  id  generaliter  accipere  aliquis  veU 
let ,  inftantiis  piuribus ,  per  complures  annos  poft  quartanam  fuperatam 
athletice  &  pugilice  valentium  homiuum  ,  rcfutaii  illico  poffet. 

§.     X  X  I  V. 

Addimus  tandem  in  Iongo  morbo  ,  fi  quando  interquiefcendi  moraS 
concedere  &  a  medicinis  exhibendis  feiari  viftim  eft,  non  mutiliter  ad- 
hibcri  interca  externa  pnvfijia  potfc,  hypochoiidriornm  rfgoni  imponen- 
da.  Fructum  talium  initgnem  ac  plane  confpicuum  vidit  ante  novcm  an- 
nos  D.  D.  Prjcfes  ,  qui  juveni,  per  aliquot  annos  ltic  commorato ,  &  cum 
febre  quartana  jan  bienne  tuili  etiam  fcroliiruna  hypochondriaca ,  prorfus 
convulfiva  ,  laboranti ,  quum  circa  anni  finem  in  patriam  redire  cogcre- 
tur ,  &  ejus  opem  implorarct  ,  fupra  fpem  fuam  omnem  utrumque  mor- 
bum  depulit,  quurn  iplt  emplaftrum  fpleneticum  cum  laponato  mixtum  per 
dies  forte  qtiatuor  gcltandum  piidcripliifet.  Non  alia  intentione  ac  fpe  illud 
fuaferat ,  quam  ut  viam  reliquae  curationi  inititucndsc  iterneret.  Tanto  au- 
tem  m:'gis  gavifus  eventu  fuit  ,  &  confirmatus  in  iententia  pridem  concep- 
ta ,  quod  nottrum  faxulum  ,  extemis  prididiis  minus  utens  ,  tantundem 
delinquat  in  medendi  methodo  ,  quam  vetrftiores,  qui  nobis  videntur  un- 
guentis,oleis  &  emplaltns  fuis  nimium  tribuiiie.  Sed  hxc  nunc  dictafufTicianr. 

PAULI 


C  L  V  I  I. 

PAULI     LE     ROY 

E     T 

J.     BAPTISTyE     HATTE 

AUCTORIS 
THESIS     I  N     HJEC     VERBA 

Ergo  febri  fubintranti  Kinakina. 

Parifiis  23  Decetnbr.  17^3- 


P     2 


(  **?-) 


I. 


UT  corporis  firma  conftitutione  nullae  opes ,   nullae  fortunze,  amplio- 
res ,   fic  labetite  il!a  nil  tscdiofius  ,    calamitofius  nihil.     Mala  unde- 
quaque  humanam  vexant  quietem  *    certatim    circumftrepunt  morborum 
agmina  qui  &  infidias  parant  &  lethum  minantur.    At  nullus  qui  frequen- 
tius  hon  ines  infeftet ,    nullus  fere  qui  facilius  perimat  quam  ipfa  febris  : 
fit  exinde  ut  nil  utilius  nilque  melius  fibi  putent  segroti  [fl]  ,    C\  ex  febre 
liberentur.     Nec   quicquam  vero  quivis  ad  fanandum   cur.im  fufcipit  nifl 
quem  certa  morbi  notitia  ac  prima  origo  non  fcfellerit.     Numerofiifi^ia 
lymptomatum  ,    qubus  febris  ftipatur  ,     myriade   po^yd^edala  quafi  ludc 
natura  :    fed  iliorumce  uno  ,    conftanti  utique  ac  perpetuo  ,    frequencia  , 
fcilicer ,    pulfus  aduudta  ,   criterion  [b]   febris  ipfiffimum  propalitur.    Ea 
li  femel  excitata  ,    accidentibus  ei  multrariam  implicitis  [c]  ,    uno  impetu 
ad  finem  perducitur,  continua  paiTim  audit  ac  continens  fynochufve  ,  qu?e 
in  codcm  fempcr  tenore  perfeverat   [d],    vel  femper  crefcit    [e],    auC 
femper  decrefct  [/].      Dum  diverfis  vero  accelfionibus  ,    ftato  tempore 
redeuntibus ,  interpolato  apurexiae  fpatio  ,  vel  non ,  fuum  abfoUvit  decur- 
fum  ,  febris  periodica  accipitur  ,  atque  ,   C\  feriantur  periodi ,   intermittens 
accipienda  ,   quse  dirferentias  potiores ,   ob   intervalla  diverfa  ,    quse  ipfi>s 
difterminant  paroxyfmos  ,    fortitur  diverfas.    Ex   intermittente  autem  & 
continua  ,  certo  veluti  connubio  junclis  ,  febris  fobolefcit  androgina,   qu^e, 
licet  ab  initio  ad  finem  multiplici  pathematum  apparatu  excruciet ,   pcr  vi- 
ces  tamen  mitior  remittit,  ut  irerum  exacerbetur  ,   continu<&  remittenth  [g\ 
vocabu'o  confalutanda.    Sed  fub  ultimae  hujus  infignibus  febris  caput  cf- 
ferc  altera  ,  qu«  ut  rarius  accidit ,  ita  difficilius  nof  irur.    In  tota  febrium 
turba  ,    nulla  abftrufior ,   imo  nulla  quse  nodis  ,    vindice  dignis  ,    magis  im» 
plicetur  quam  ea  pfeudoandrogina  ,  quse  modo  remilTior ,    nunc  validior, 
scgrum  alfidue  laceifit ,   fporadica  aut  epidemica.    Perpetuo  haec  anceps  , 
vel  leviora  continuse  remittentis  accidentia  famulatur  benigna,   vel  defcevic 
perniciofi   [  h  ]  ,    fub  qua  fymptomata  fingula  ,    totidem  morbi  ,    pari  iru 
tenfione  ,    at  infortunio  minus  prsecipiti  [  i  ] ,  quam  quse  in  intermitten* 

P     3  tibus 

[  a  ]  His  rationibus  compulfi  ,   veteres  Romani  nulli  altero  moibo  quam  Febri  tem* 
j)lum  erexerunt. 

[  b  J  Gal.  de  pulf.  lib.  t. 

[c]  Febris  nulla  incomitata  progreditur.    Fern.  de  feb. 

[dj   Acmaftica.   Gal.  de  diff.  feb. 

[  e  ]  Enacmaftica   ibid. 

[/]   Paracmaftica.    idid. 

[  £  ]  Qp&rn  fynechen  dixere  grai. 

[  h  ]  Eadem  cum  fub  continua  Torti,  cum  continmte proteiformi  Mortonis, 

£i]  Torti  therap.  fpechd.  lib.  3. 


n8  LEROYETHATTE, 

tibus  pcrniciofis  (i),  diriflime  impetunt.  Utut  facie  ambigua,  ea  fuapte 
tamen  natura  periodicae  fpecies  extat  altera,  citra  confuetas  inducias  it}. 
furgens ,  cujus  paroxifmi ,  longiori  progreffu  concatenati ,  continuae  re- 
niittentis  imaginem  adumbrant  ;  periodicac  alicujus  ,  tertianae  duolicis  ut 
plurimum  ,  paroxyfmus  fupervenit  akeri ,  antequam  prior  plane  defierit , 
&  hunc  propter  paroxyfmorum  fubingreffum  (2),  illam  intrantis  Ara- 
bum  princeps  [  k  ]  ,  fubintrantis  alii  (  3  )  appellatione  fignarunt.  Frau- 
dulenta  ea  ,  tametfi  nufpiam  non  obvelata  incedat  ,  fignis  interdum  de~ 
tnonjirativis ,  non  utique  univoos,  fui  fert  notitiam  in  alterutro  acceilio- 
nis  tempore.  In  invafione  etenim,  confpicua  magis  indole ,  fui  immemor, 
profiliens ,  non  mera  infultat  incalefcentia  aut  capitis  dolore  ,  fed  a  leni 
frigoris  fenfu  aufpicata  ,  rigorem  alquem  ,  utut  levem  ,  molitur  vel  hor- 
ripilationem.  Sive  ofcitationem  tum  proritet ,  five  naufea  fatiget  aut  vo- 
mituritione ,  aliqualem  ut  plurimum  ,  pulfum  parvum  ac  debi'em  irro- 
gans  ,  motionem  motui  intermittentis  analogam ,  adnititur  captui  multo 
facilior ,  fi  alias  in  fuo  typo  regularis  perftat  periodus.  Remiinonis  ad 
invicem  figna  demonjlrativa  ,  ac  prioris  nota: ,  ac  plura  ,  fuam  prasbent 
cynofuram.  Ingens  quippe  tum  obfidet  virium  imbecillitas  (4),  aut  pro- 
ftratio  ,  comes  fubintrantis  pene  individua.  Fit  obviam  non  raro  urina 
{  5  )  faturate  rubra  ,   hypoftali  lateritia  infignis  ,    &  magnifaciendum  in- 

dicium. 

(  1  )  De  intermittent&us  perniciqfs  algrJis  ,  puta  ,  fyncopalibus  ,  cardiacis ,  dyfen- 
.tericis  »  lethargicis ,  diaphoreticis ,  adeantur  Rejtaurandut ,  Umciftut ,  Rivritts ,  Sy- 
(ienhamus  ,  Badus ,  Morto  ,  Torti ,  Wretbqjfius  i  fed  ante  alios  Mercatus  harurn 
icones  exhibuit. 

(  2  )  Licet  febris  fit  intermittens  ,  dicit.ur  tamen  continua  ,  fed  continua  per  fubin-. 
greffum  ,  Capivaccius  de  feb.  q.  1 2.  Ji  intermiffio  brevior  aut  nulla ,  t.rtianam  extenfaui 
nuncupant.    Rondelet.  de  fcb.  femi  tert.  p.  822. 

f_  k2  Avicenna,   lib.  4.   Fen.  x.  c.  16. 

($)  Subintrans  vcl  fubmittens  quoties  in  febre ,  antequam  aJter  paroxyfmorunj 
definat  ,  alter  incipit.  Jo.  de  gradibus  c.  2.  de  feb.  Sanchez  de  feb.  compof. 

Communicans  cum  paioxilinus  fu  ervenit  alteri  prnpe  folutionem  exiftenti. 

Coaltema  fi  brevi  a  fine  integro  unius  invadit  alter.  Avicenna  1.  4.  Fen.  1.  Bellini. 
de  feb   c.  1. 

Sed  fubintranti  fponte  referendae  Hemitritaa  Celfi ,  nec  non  Trittopbyes  Galeni , 
quarum  prima  "  tertio  quoque  die  revertitur ,  neque  ex  toto  in  remiflione  deliitit,  fed 
s,  tantum  levior  eu\    Celfi  lib.  j.  c.  ?. 

Jriteopbyes  parier  "  tertio  quoque  die  exacernatui'  ,  neque  per  minimum  int.er- 
n  vallum  ita  mitefcit ,  ut  in  ea  f.-bricitans  prope  finceram  infebricitationem  riflequj 
5,  videatur.    Galen.  com.  2   in  lib.  6.    de  morb.  vul^    &  liu.  2.  dc  febrib. 

(  4  )  Hac  febre  affecli  viribnsfuis  confeftim  decidunt ,  vix  pedibos  ftantes  W  lli-!itis>. 
ds  feb.  epid.  -inni  i6f8.  Virium  omnium  dejectioneni  intei  hujuf  e  morbi  ffetfcus 
mirati  fumus.    Sylvius  de  le  Boe.  tradt.  10.  app.  prax.  Sydenhamus;  feCt.   1.  c.  J.   obf. 

(  <;  )  Uiina  crocea  in  intermitten:i  periculum  Lonti  uitjtis  portendit.  Torti.  Thera- 
peutice  fpecialis  lib.  j.  c.  1.  Alorto.  de  centiu.  icmfa.  c.  ].  Syderili.  Epift.  1.  Sylvius 
xbid.  Willif.  ibid. 


1E.   FEBRI    SUBINTR.     KINAKINA.      119 

diciutfi.  Aphtse  (6)  vel  pufttdse  juxta  lab  a  ,  pulfu  interim  insequali  * 
proi  umpum  foris.  Sed  (i  calor  perfentifeatur  blandus  ,  ac  fudoris  rudimen- 
tum  ,  eadem  tum  fuborFendit  folutionis  ac  iri  intermittente ,  fakem  difpo- 
fitio  ,  ii  non  totalis  folutio ;  "  quippe  non  hujus  declinatio  quemadmo- 
j,  dum  alterius  fudoribus  terminatur  ,  neque  ad  integram  infebricitatio- 
j,  nem  pervenis  [  f  ].  Quibus  cancellis  comprehenfa  ,  fubintrans  obtingit 
jj  benigna'\ 

i  i. 

Praeftans  fummopere  dogma  j  aliud  continue  febricitare  ,  atiudfebre  coti- 
tinua  laborare  [  a .]  ,  quod  in  benigna  modo  fuboluimus  ,  in  pernicioft 
nunc  mandeilo  dilucefcet;  Exitiofum  id  malum  ,  (i  quid  aliud  ,  indiciis 
prioris  nota  aftringi  impatiens  ,  periodis  exultat  erraticis  [b~\.  Invafionis 
telam  ordfns,  alios  nunc  delirio ,  motibus  artuum  convulfivis  annexo * 
[c]  nunc  fingultu  ,  aut  vomitu  [  d  ]  immodico,  conquaifat  quos  incef- 
fit  ,  alios  modo  fymptomate  omnium  graviflimo  ,  lethargo  [  e  ]  ,  puta  , 
modo  apoplexia  [/]  ,  aut  catalepfi  ,  aut  aphonia  [g~\  premit  miferos* 
Sed  hsec  vel  illa  ,  femel  enafcentia  ,  intermiilionem  fubinde  vix  agnof- 
Cunt ,  mitigata  licet.  Senes  &  melancholici  vertiginofi  (7)  evadunt  ple- 
rique,  in  ipfamet  remiflione  ,  quse  fuo  etiam  fymptomatum  concurfu  ex- 
cipit  invafionem.  Dolor  capitis  prsegrandis  [  h  ]  *  laflitudo  ulcerofa  ,  vi- 
gilia  pertinax  &  anxietas  [  i  ]  divexant  segrotum  ,  nec  ullam  finunt  quie- 
tem.  Veniunt  in  confpeclum  urina  flammea  [k\,  oris  ficcitas  ,  lingu^e 
fcabrities  [  / ] ,    &  coincidentibus  utpote  calore  &  fiti  [m ]  ,   hifce  omru"- 

bus 

(  6  )  Quoties  ha?c  vifitur  cmfa  ,  de  rebre  ad  continuam  vergente  fupicari  fas  e(h 
Torti.  ibid.   Sylv    ibid.  Moit.  de  fcb.  cont.  prot. 

[f]  GA.   ad  Gauc.   lib.  1.  de  teb.  quotid. 

[a]  Syivius  de  le  Boe.    Append.  prax.  trad.  9.  fecl;.  2^. 

[&]  Sylvius.  tracl:.  10.  append.  Morto  de  feb.  cont.  prdt.  Torti.  de  fnbcontinua 
tnaHgnant?. 

[  e  ]  Willif.  de  feb.  epid.  ann.  1658.  Syiv.  app.  prax.  tract.  10.  &  9.  Toiti  ther» 
fpec. 

[  d\\  Iidem.  ibid. 

[e]  Willif.  de  feb    epid.  16J8. 

[/"]  Sydenham    epid.  1. 

(  1 )  Ceflarite  acceiTiane  ad  fe  redibat ,  femifopitus  tameri.  Ballonius,  de  feb.  Erra* 
tica  in  moihim  continua  ferfeverante  corifil.   18.  lib.  1. 

[g]  Willif.   ibid. 

[/;]  Willif   ibid.   Sylv.  traft    10. 

[z]  Willif.   itvd.  Sylv.  ttadt.  9.  &  10. 

[*]  Wiilii.   ibid. 

[/]  Sylv.  tract.  10.   Ballon.  hb.  1,  cpid.  conftit.  42, 

[wj  Bidlon.  jbi. 


120  LEROYETHATTE, 

bus  fubintrans  coutinuae  remittentis  fpeciem  tam  maligne  prte  fe  feiens, 
in  aae  exercitatitlimum  torquet  perniciofa.  Refrigerantibus ,  &  a'iis  ad- 
verlus  continuam  paratis  ,  quibufcumque  jjm  adhibitis  ,  &  nequicquam  , 
o.nnia  r.nxio  verlas  animo  ,  nefcis  qno  tene/u  Jiodo  mutantem  pratea  vultui: 
vafer  is  p,rofedlo  te  ipfmimet ,  artis  medicae  phaebum  eludet  ,  fummo  ie- 
grotantis  peiiculo  ,  fin  ad  (igna  anamnejiica  [  n  ]  aciem  oculorum  totam 
convertas.  Duo  tibi  fuperfunt,  tempeltatis  ,  puca  ,  conftitutio  epidemica., 
&.  error  di&ts.  calidicris ,  quorum  alteru:ro  expifcato  ,  veritutem  ipiammec 
fugitivarn  expifcari  dabitur. 

Submtrans  vere  ac  hieme  [0]   fporadica  non  infolens,   aefbte  ac  autum- 
110  trequcntius  epidemica  graiiatur  regularis  aut  anomala  [/>],&  pro  epi- 
tiemise  dominantis  geuio  verfatili ,   diverlicolor.     Ahquando  enim  ,   perio- 
dicis  autumiidlibus  ,  ipfo  quidem  menfe  juiio  ,   increbrefceutibus  ,   cito  ab 
oriu  [  q  ]  febrem  farpit  adamuilim  contmuam.    Linea  dirimens  ilUm  ab  al- 
tera  vix  exprimicur.     Nilque  pnmis   diebus  in  hac  quicquam  fcre  ex  fua 
liatura  ,    prapter  aliqualem  remiilioncm  ,  obtrudit.     At  re  in  melius  ver- 
tente  ,    in  quibufda-n  ,    quod  r.irius ,    paucos  polt  dies  exolefcens  [  r  ]  , 
modn  poft  hebdo.nadas.  plures  [  /  ] ,    periodicam  elie  ,   qualem  reapfe  a  na- 
talibus,    palam  fatetur.   Bruma  proin  ndventante,   in  typum  intermictenti 
apce  refpondencem  ,   perfectamque  illius  migrac  apurexiam  ;   plerique  veo 
inierim',   miniitrorum  impaiientia,   aut  morbi  ferocia  ,   variis  capicis  afre- 
ctibus  (  periodis  tum  vagis  <Sc  incertis,)  male  plectuntur  aegrotantes.    Ab 
ea  Jubintrante  haud  difpar  ,    terus  o!im  morbus  qui  novus  [/]   paifim  vo- 
Cabatur,    quem  eciam  febris  nov&  appellatione  vulc  infigniri  WiUifim  ,  ter^ 
tianae  cypum   imitatus  ,    calore  inteniilfimo  &  vomitu  principia  ducebat , 
fuccedente  remiffione  qua  itgn  fiticulofi  ,    anxii ,  &  languidi  decumbebanr. 
Sed  idem  in  poftcrum  delirio,  motibus  convulfivis ,   aut  leth.irgo,   malig- 
nitaiis  fubiens  notam  ,    de  domo  in  domum  ferpcns  ,   longe  latequc  ruri , 
prsc  urbibus  ,   pagos  depopulatus  eft.   Ncquicquam  ars  opnuLbutur  [n]4 
ugnito  nondum  aut  poit  habito  kinackinae  praefidio. 

Altero  atllante  epidemiae  fpuitu,  obrepit  fubintraw,   qua  nec  pettis  acer- 
bior.  Sub  larva  coruinusc  remittentis  femel  dccurrens,  nedum  poltca  vergat 

ad 

[?/]  AVx/i/.vx-riW  feu  co.utntentorativa  quat  prssterituu  ftatum  commemorant  &  a  cau- 
jib  ilelum  ntur     Galen.  art.  med.  c.  7. 

foj  lneunte  Jinu-irio  quartanj  fpeci.m  mutat  &  cwiihuiam  mitem  effi.it.    Ballon. 
Ephem.  p    %  i 

[  p  ]  Frid    Iiorfm.  de  feb.  epid. 

\.q\  Syden.  .le  morb  epid.  c.  2. 

f_  >•]  Sydenh.  ibid.  Willif.  de  feb.  epid.  16?  7. 

|"r]   D.irat  continua?  armuli ,  per  duas  vel  tres  hebdomadas,  antequam  in  lcgitinanj 
in.-rmifiii.nem  concedat.  Frid,  Huflin.  de  f\b.  cert.  ^uatinuj. 
rj  \v 1  llif  cte  feb.  epid.  ann.  1657. 
1   V  illif.  ibjcj. 


E.   F  E  B  R  I    S  U  B  I  N  T  R.    K  I  N  A  K  I  N  A.      x2f 

ad  Jntermittentem ,  ad  continunm  ex  adverfo  in  dies  accedit.  At  cujus  fit 
profapiae  ,  nufquam  nifi  cum  inirium  fecerit ,  liqu'do  innotuit  &  aperre  : 
intermittentis  typum  vere  tunc  habuit ,  tertianae  duplicis  aut  quotidianse 
quse  fubinde  admodum  incrudefcens  ,  in  fubintrantis  conditionem  celfit  de- 
teriorem.  Huicce  proxima  quin  reclius  eadem  ,  "febris  continua  ,  ab  fn- 
„  termittentiumgenio  in  hoc  tantum  abhorrens  ,  quod  hae  ftatis  folum  tem- 
„  poribus  ,  illa  continenter  urgebat ,  quae  immaniffime  debacchans  tantam 
„  hominum  ftragem ,  anno  1661  ,  Londini  edidit,"  quse  paulo  poft  pari 
feritate,  fed  gravius  in  opnlentiores  &  delicatiores  fxvicns,  Leydenfium 
urbem  devaftavit ;  hujus  tum  curam  ,  kinakina  non  invocata  ,  adverfis 
avibus  fufcepit  vir  experientia  nemini  fecundus  [v~].  Subintrans  huic  epi- 
demicse  prodierat  pridem  confimjlis  ob  oculos  experientilfimi  Ballonii.  Ita 
namque  ille  ,  quem  pro  meliori  fide  lubet  adducere.  "  Toto  menfe  junio  , 
M  julio,  &  Augufto  febres  vagabantur  mali  moris  :  tanquam  quotidianse 
„  intermittentes  fingulis  noctibus  repetebmt ;  verum  aifiduse  erant ,  &  ta- 
„  men  hoc  fugiebat  medicos.    Initio  quidem  fuerat  febris  vacuitas  fed  poft 

jjUnum  atque  alterum  paroxyfmum  aifidua  erat  febris Adeo  tempus 

jj  matutinum  terrificis  erat  lymptomatis  plenum  ,  etiam  primo  quaterna- 
jj  rio,  ut  multi  facro  o!eo  peruncti  fuerint,  qui  una  hora  poft  ,  primae  re=> 
5j  ftuuti  fanitati  videbantur.  Et  tale  morborum  ingenium  nunquam  fe  obfer- 
3j  va/Te  medici  dicebant  [x]  ".  Num  autem  jam  dudum  eadem  fubintrautis 
epidemicEe  fpecies  incubuerit  terris,  &  ab  sevo  etiamnum  Hippocratis,  cura 
monumentis  mandaverit  coacis  ,  hybtrna  febres  uuartana  nonnunquam  in 
acutas  tranfeunt,  non  indubia  res  eft.  Quippe  mutationem  hanc  pro  Gale- 
ni  [y]  &  Dureti  [z]  fenfu  ,  intermittenti  afcifcit  regimen  calidius  j  me= 
dicamentorum  ,  iriquiunt ,  purgantium  acriori  &  intempeftivo  ufu  cx  fini- 
plicibus  quartanis  in  duplices  tripiicefque  &  ex  his  in  claifern  continuarum 
fe  reponere  nituntur  intermittentes.  Quibus  non  imperite  fubdit  calculum 
Sydenhamus  [  a  ],  toties  errorem  vulgi  perftringens ,  carJiacis  ftolide  abu- 
tentis.  Hac  fobole  methodi  depravafje  recognita,  fignum  fubintraulis  coni- 
tnemorativum  ron  infrequens  excipitur.  Statutoque  eo  ,  vel  prioris  notx  al- 
tero  ,  ad  morbi  cognifionem  gradu  ,  rem  preffius  nunc  intueamur  &  expen- 
damus  ,  altiori  caufarum  indagine  &  altiori  intelledtus  fcrutinio.  „  Etenim 
„  medicus  fua  prudentia  ,  fi  vir  induftrius  fuerit ,  ut  plurimum  caufam  d£ 
5,  qiurit  [b].  Neque  enim  credit ,  polle  eum  fcire  quo  modo  morbos  curare 
},  conveniat,  qui  unde  hi  fint ,  ignorat  [c]. 

III. 

[  v  ]  Sylvius  de  le  Boe.  tracft.  10  prax.  append. 

[  x  I   Ballon.  Epid.  lib.  i.   conftit.  4. 

[jy]  G;ilenus.  ad  Glauc.  lib.  2. 

[2]  Duntusincoac   lib.  1    n*.  166. 

[  a  ]  Obf  fed.  1.  cap.  <j.  &  paffim. 

[  b  ]   Hipp.   de  ghmd. 

Cc]  Celf.  lib    1.  c.  r. 

Dijput.  Medko-trati.  Tortu  V,  Ql 


122  LEROYHATTE, 

I  I  I. 

Caufarum  inveftigatio,  &  iu  affe&ionis  cognitionem  cleducit  amplio- 
lem ,  &  ad  aufpicatam  medicationem  viam  fternit  expeditam  ,  medicus, 
phaenomenis  attentae  mentis  acumine  luftratis,  Ci  periodicse  animutn  ap- 
pulerit  fideli  prehendet  obfervatione  ,  in  quolibet  illius  tempore ,  pulfus 
ftequenciam  adaugeri ,  cor  adeoque  velocius  contrahi  &  caufas ,  ex  qui- 
bus  cordis  contradtio  fic ,  intendi.  Cor  fic  ,in  motum  violentiorem  duci 
irritationis  ftimulo,  cuivis  microcofmicos  motus  expendenti  fuadent  om- 
nia.  Sed  ipfummet  ftimulum  ,  paroxifmorum  caufam  ,  &  exhorrefcentiac 
parentem ,  quem  nemini ,  in  corpons  penetralibus,  confaicari  fuit  ut 
quam  da:um,  ex  primariis  ipfis  febriurr?  conceptaculis ,  tanquam  ex  un- 
gue  leonem  ,  apprime  conje&abis  (  i  )-  In  his  enim  eduliis  ,  quae  tam 
ad  periodicarum  proventum  faciunt  hafque  certo  nimis  ingenerant ,  in 
prunis  ,  melonibus  ,  ficubus ,  hifque  ante  alias  ,  quas  febriferas  vocanc 
aut  pharaonis  (  2  )  ,  febris  &  irritationis  caufa  tibi  erit  fatis  obcutu.  Quse- 
que  hsecffi  colluftres,  crafeos  t.bi  unius  &  ejufdem  fidem  facient,  hu- 
moris ,  nempe  ,  craifi  admodum  ,  glucinofi  &  tenacis ,  qui ,  fi  raptim 
ad  corporis  ambitum  feratur ,  capillaribus  infarctis  ,  perfpirationem  [c] 
ad  minus  inhibens,  horrorem  &  rigorem  ordiens  ,  febriculam  molitur: 
at  idem ,  fi  correptus  in  via  cum  humore  inteftinali  ineat  confortium  , 
dia^hefi  vitiofa  indutus  ,  quam  ex  omni  chylo  pravo  fibi  cudit  natura, 
in  primis  viis  primicus  hofpitatur.  Ab  eo  communi  rnorborum  fonte, 
perpetuo  manans ,  ad  fanguinis  torrentem  promovetur.  Tubulorum  in 
anguftiis  illuvies  peregrina  pedetentim  aggeritur  ,  omnes  per  artus  infufa, 
donec  ftata  menfura  totam  horrore  vel  rigore  agitet  molem  (  3  )  in  ul- 
timis  totius  fyftematis  vafculofi  propaginibus  lente  mota  ,  eadem  &  in 
ipfis  cordis  capillaribus ,  quafi  per  angiporta  reptans  ,  vafculorum  pa- 
rietes  irritat,  cor  ad  crebriorcs  &  debiliores  contractiones  ducit ,  obex 
una  &  ftimulus  (4).   Prima  vero  acceilionis  coitione ,    quantumvis    a- 

cerrima  , 

(  t  )  Quod  evidentes  caufae  faciunt ,  facere  etiam  abditaj  poffunt.  Celf  de  feb.  c.  %. 

(  2  )  Ficus  fcbiiferae  aut  Pharaonis  in  Sardinia  nafcentes  ,  quas  cico  ac  certo  cau- 
fant  periodicas ,  reFerente  Cirdino.  dc  rer.  variet.  De  ficuum  noftratium  improbi- 
tate  fert  illuftris  chnicus  quod  arcatis  fuse  %$  nulla  adhuc  febre  intermitcente  correp- 
tus ,  ex  ficuum  ingluvie  inciderit  in  febrtm  duplicem  tertianam  fubiutrantem ,  cunt 
atroci  in  paroxifmis  capitis  dolore  ,  fomaolencia  ,  &  fomniis  laboriolis.  Nic.  Chef- 
neau  ,   obf.    de  feb.  quart.    p    462 

(  c  )  Sanctor    Apho\  27.   fect.    3.   &  13. 

(,  j  )  Quin  ex  praev  o  jim  vaio  ,  debilitate,  aut  fenfu  exquifitiori  ,  partium  in 
quas  colluvies  irruit ,  affectus  cerebri ,  vencnculi ,  inteftinorum ,  &c.  peculiares  af- 
folet  accerfere 

(4)  Hinc  nulfus  celerrimus  fmul  &  debiliffimus  exhorrefcentiae  tempor?  ,  tempo- 
re  vere  horrendo  quo  folo  aegrocances  pereunt  ,  obferv.  Holler.  in  coac.  Harv.  de 
inocu  coid.   Sydepbam.  P-  97«  Hoffmana.   t.  4. 


E.     F  E  B  R  I    S  U  B  I  N  T  R.     K  I  N  A  K  I  N  A.        123 

cerrima,  tandera  perncta ,  cor  fuo  excuflb  onere ,  expeditlori  fyftole 
fe  contrahit  :  omne  removetur  actutum  periculum  at  non  item  febris  : 
irritationis  enim  fons  alter  intereadum  fcaturiit.  Salinse  fanguinis  mo- 
leculoe  quae  modo  ,  ab  oleofis  utpote  liberiores ,  ftagnabant,  acrimonisc 
nunc  fpiculis  vaforum  truncos  &  cordis  thalamos  infeftantes ,  velociori 
&  validiori  contradioni  anfam  prsebent  &  fecundo  fimul  febris  ftadio. 
Id  incalefcentiae  tempus  eo  longius  protrahendum  ,  quo  plus  epidemic's 
miafmatibus  pharmacifve  calidioribus  jam  fcateant  humores ,  integrum 
perfequitur  fnbintrans  benigna  ,  uhimi  etiam  ftadii  exordium  confalu- 
tans ;  illique  ,  vix  ,  nifi  malles  per  artus  fudore  tantifper  fufo  ,  ere- 
thifmo  [d]  fugam  meditante  ,  in  procindu  alter  paroxifmus  corripit 
gradum  ,  dum  a  fecundo  ftadio  mox  ad  alterius  paroxifmi  infultum  per- 
viciofa  ficeo  pede  tranfilit  inopinato.  Sed  utraque  ,  aggefto  fic  paroxif- 
morumnumero,  debilitatis  folidis  &  depravatis  humoribus  ,  ferius  oci- 
us  labefaclat  ccconomiam  :  &  fuffuratis  demum  viribus ,  natura  pullu- 
lanti  materiei  impar  fubigendx  ,  in  paroxifmi  alicujus  exordio  tota  bre- 
vi  fatifcit.  Neutiquam  infuper  typorum  rationem  in  periodicis  adeo  di- 
verfam  ,  cur  ,  videlicet,  unum  ,  nuncduos,  nunc  tres  exigat  dies ,  ut 
caput  efferat  eadem  ,  expedares  extricatam.  Hanc  neque  extricat  ipfa  cau- 
fa  prsedifponens ,  in  fpiritibus  aut  nervis  latitans,  quam  clariftimus  auc- 
tor  [e]  "  caufis  omnibus  obfcuris  non  a  cogitatione  artificis  fed  ab  ip- 
fa  arte  rcjedis  "  ,  [/]  charaBeris  occulti  nomine  cohoneftavit.  Defledi- 
mus  fcopulum  ad  quem  adhucdum  allidunt  opinantes :  medicus  enim  , 
rerum  utilium  fagax  ,  in  caufis  fcrutandis  ,  non  tam  fciendi ,  quam  a- 
gendi  rationem  intendit. 

I  V. 

Detracta  Subintrantis  Iarva ,  illam  a  periodicmim  incunabulis  pro- 
gnatam  vidimus.  Periodica  haec  utique  pejoris  femper  conditionis  quam 
ipfa  continua  quaelibet ;  Ci  benigna  ,  intra  fuos  limites  raro  nec  diu  con- 
tineri  amans  ,  improvifo  fsepius  ad  gravifiimae  malignitatem  properat:  ve- 
hemens  aut  pemkiofa ,  languenti  virium  proftratione  femper  aliquid  mon- 
ftri  alit ,  &  horrendis  invafionis  accidentibus  ominofa,  fummum  porten- 
dit  pericutum.  Grav>fTimae  ergo  fubintrantis  magnitudo  ,  mitiorifque  mos 
fubdolus  nuilam  parirer  in  auxiliis  admovendis  moram  patiuntur.  Hoftis 
imdique  mortem  oftentat  >  in  illius  ferocia  narcoticis  (  1  )  pacanda  &  mi- 

tigan- 

(  d  )  Quo  fufpenfae  tenentur  fecretiones  pleraeque. 

(  e  )  Van  Swieten.  comm.  tom.  z. 

(  /)  Celf.  lib.  2. 

(  1  )  Narcotica  paroxifmum  quidem  fufpendunt  ,  fed  infido  eventu.  Ha?c  enim  rta 
vircs  dejiciunt  ut  paroxifmi  fuccedanei  longe  graviores  poft  modum  infurgant.  Frid. 
Hoffm.  de  fr.  interm. 

a  % 


124  LEROYETHATTE, 

tiganda  ,  non  minus  quam  in  fuftentanda  natura  cardiacorum  (2)  admi- 
niculo ,  futilem  navares  operam ,  refrigerantibus  alioqui  levioris  armatu- 
rse  pracfidiis.  Is  folus  incaflum  nil  molitur  quem  penes  eft  imminentis  pa- 
roxifmi  impetus  antevertere  :  cura  prophyla&ica  tota  eft  ,•  in  amovendis 
procreatricibus  paroxifmorum  caufis  ,  ut  in  prima  quafi  herba  eradicetur 
febns ,  omnia  fedent  medici  muneraj  &  caufarum  nunc  fontibus  referatis, 
has  exhauriendas  jubet  medicina.  Sanguini  primae  viae  ftillicidio  affiduo , 
&  fitali  quodam  commercio  ,  ad  paroxifmos  continuo  renovandos  ,  mate- 
riam  fuggerunt,  fanguinemque  virulenta  fimul  qualitate,  unde  lugenda 
fymptomatum  cohors ,  inficiunt.  Id  commercium  fagaciter  fubolentes  me- 
dici ,  colluviei  adventitia;  excogitarunt  providi ,  viam  praecludere.  Pocif- 
fima  fuit  indicatio  ut  humor  denfetur  ante  novam  acceffionem  &  quan- 
tum  poteft  compefcatur.  "  Humores  denfabis  fert  Mercatus  ,  [g]  "  i- 
,,  neptiorefque  ad  fluxum  reddes,  fyrupo  de  malis  punicis  cum  decoctis 
s,  rofarum  ,  cum  aqua  ferrata  &  deaurata  &  non  parum  hic  prodetfe  cora- 
,,  peries  bolum  armeni  &  terram  figillatam  ".  Pari  methodo  ducli  qui 
fpiritum  fulphuris ,  acetum  ,  unicornu  [/)],  nuces  gallarum  ,  alumeu  & 
his  affinia,  acida  terreave  ,  ftyptica  in  auxilium  advocarunt,  periodica- 
rum  inchoarunt  medelam ,  pro  ea  mox  integre  perficienda  filum  appen- 
dentes  ■  (  3  ).  Priori  enim  hacce  opera  ,  hoftem  febrilem  in  primarum 
viarum  latibulis ,  detinuere  in  praccinctu  &  incarceratum  ,  ufquedum  in- 
fenfa  illius  indoles  immutari  poffit  &  ipfe  deturbari.  Quod  ultimum  id 
munus  cavefis  ne  credas  incautus  purgantibus.  Colluvies,  materia  cruda 
&  incocta  ,  a  promptiori  horumce  molimine  pelli  recufat :  vel  altiores 
habet  radices  quam  ut  tantillum  ab  his  fubmoveri  patiatur ;  &  purgan- 
tium  ope  id  tantum  lucrifacies ,  dictitante  experientia  (4)  nt  morbus 
contumacior  evadat ,  &  diutius  ftationem  fuam  tueatur.  Hanc  vero  coc- 
tionis  provinciam  tuto  fufcipient  ac  rite  adimplebunt  amara,  chanrjeme- 
Jum  ,  puta ,  abfinthiutn  ,  gcntiana ,  centaurium  &  fimilia  ab  omni  ?evo 
in  ufum  ducla.  Enimvero  ha?c  energia  fua  ecphraclica ,  ac  vi  tomca, 
qua  vigent,  vifcidam  dyfcrafiam  febrilem  pedetentim  folvent  ,  abradent 
penitus.  Sed  ob  tardiorem  amarorum  efficaciam ,  ni,  hifce  operantibus, 
viae  ad  fanguinem  fedulo  ac  rite  muniantur    (  f  ) ,  Syfiphi  faxum  vol- 

vis 

(  J  )  Quis  cum  cardiacis  mercaretur  gnarus  fic  ex  intermittente  fubbttrantem  ,  e- 
amque  tafto  cerebro  lethalem  effici. 

(  g  )  De  Tertiana  Perniciofa  c.    j.  lib.  4.  de  Feb.  putr. 

(  b  )  Bavtholin  obf.  Cent.  2. 

(3)  In  periodica  fuganda  jam  ftyptica  laudaverat  Hippocrates ;  ubi  aeger  medica- 
mento  purgante  egere  non  videbatur  ,  Peutapbylli  radices  dari  juffit.  lib.  2.  de  mor- 
bis  p.  474.  edit,  Foef. 

( 4 )  De  contenta  parte  nil  detrahunt ,  cum  non  cedat  quia  crudus  eft  morbus. 
Hipp.  de  vict.  rat.  in  ac.   $. 

(  O  Hinc  quselibet  evacuatio  a  purgantibus  evertit  tum  quidquid  ftiptica  fubftru- 
xerunt.  Sydenh.   binc  in  iis  qui  alvo  prona  funt  non  seque  ccrto    prodeft  Kinakina, 


E.     F  E  B  R  I    SUBINTR.    K  I  N  A  K  I  N  A.        i2? 

vis:  recidivufque  morbus  redivivufque  labor  te  contlnuo  verfabit  vexa- 
bitque.  Hinc  rei  fcopo  priori  praetervifo  a  plerifq.ie  veteribus ,  quid  mi- 
rum  ,  fi  ultimse  duntaxat  indicacioni  prorfus  intenti ,  non  femel  fe  ab 
araaris  fenfere  elufos  ?  Non  primi  medentes  omnia  invenerunt ,  quan- 
tumvis  principia  invenerint  [  i  ]  ;  nec  in  amaris  nee  in  ftypticis ,  fegre- 
gatim  fumptis ,  vis  i.neft  fpecifice  febrifuga  :  fed  quae  non  profunt  fin- 
gula,  plura  iuvant.  In  redo  utrorumque  ufu  vim  optatam ,  in  rofa- 
rum  rubrarum,  videlicet,  &  chamsemeli  copula ,  nancifcereris  ,  nifi  me- 
lius  virium  id  connubium  concinnaverit  jam  natura.  Haec  alma  finu  di- 
vite  promit  cerafum  ,  fraxinum  cafcarillam ,  kinamkinam  &  alia  vete- 
rum  prifcis  ignota  temporibus,  in  quibus  ftypticitas  &  amaror  operas 
mutuas  fibi  tradunt.  Quseque  haec ,  dum  blanda  fua  aftri&oria  virtute, 
latici  febrili  ad  fanguinem  eunti  obicem  ponunt,  vi  amarorum  propria 
vifcidum  id  lentefcens  folvunt  ut  fluxile  redditum  ,  qua  data  porta  , 
ultro  eliminetur.  Sed  inter  hyec  febrifuga  primas  tenet ,  cseterorum  de- 
cus ,  kinakina  cui  prae  aliis  herculea  virtus  adfcribenda ,  qua  febris , 
hydra  alfidue  renafcens,  validius  contunditur  &  exterminatur.  Salutaris 
is  cortex  quem  tandiu  terra  incognita  celavit,  apud  americanos  delituit 
ipfifmet  ignotus ,  donec  fors  eum  e  tenebris  eruerit  [k~\.  Experientia  ex- 
cudit  artem  exemplo  monftrante  viam.  Sic  americanis  innotuit  ad  nof- 
que  pervenit  auro  &  gemmis  longe  pretiofior  cortex  ;  antidotus  totdiu 
qusefita  laboribus.  Kinakina  ftipticitate  potens ,  terreis  fuis  moleculis  dum 
meatus  obturat  reforbentes ,  amaroris  fuae  fpiritufve  fui  rectoris  efficacia, 
cui  par  non  datur  in  colluvie  febrili  folvenda  ,  &  quo  jure  cseteris  pal- 
mam  praeripit ,  colluviei  farcinam  quam  faciilime  omnium  fub:git  &  fuo 
demum  confortio  excutit  &  detrudit.  Id  in  intermittentibus  remedium  jirn 
catholicon ,  hafque  tanquam  in  ovo  fuffocans ,  quo  dato  fateri  cogimur 
rerum  naturam  hon  largius  mala  quam  remedia  genuiife  ,  utra-fque  iti 
fiibintranti  indicationem  Qmni  numero  explebit  ,  rationi  experientia  mox 
fuffiragante.  1 

V, 

Mederi  aut  fanare  non  eft  remedium  miniftrare  vel  non  ,  fed  fic  af- 
fedlo  h?ec  prseftare :  quod  profecto  eft  tam  difficile  quam  effe  medicum, 
Non  fac  eft  medenti  calluiife  an  agendum  &  qua  re ,  ni  quando  fit  agen- 
dum  &  quantum  ,  probe  noverit.  Uno  quidem  kinaekinse  robore  fnbin- 
trans  mitis  aut  perniciofa  protelatur,  vulla  adeofera  quin  mitefcere  poffit% 
fed  diverfis  eadem  intentio-  medendi  continetur  momeutis.  Si  fubiuirans 
benigna  &  ab  intermittente  parum  abhorrens  ,  &  in  continuae  remi.ten- 
tis  confinio  fedens  9   nonnifi  e  longinquo  ferniciofe  acutiem  praemonftrer, 

Q_    3  non 

(  i  )  Septalius  Animadv.   lib.    i. 

(k  )  Vid.  Sebaft.  Badus,  qui  inventionis  &  txanslatiqnis  hiftoriam  enarrat  a  pri- 
mordio.   In  Anafaf  cortieis. 


I.  E     R  O  Y     E  T    II  A  T  T  F. 

nbn  ti  quldem  ambigncs   .  «.   Pnlebotorriia  •    '  0    ot 

thorx  obeatur ,   Sr  purgatiooe ,  q<:  »rretur .-..'_*,  (  2  )  prx- 

nMfis  t!  tetur,  kinamk  iecHnanre  ;3)  paroxifmo, 

exemptoquc  ram  fcrupulo  (4),  ufurpaandaai  proponk 

Torti  [/]  norm.m;   eandem  p  ungulis  ditbus ,    ad  doGra  dimidi- 

.    stut  bis,    pr>  ut  opus  iatagit   kerare,    ca  proportione  u: 

unci  K  ...    \:  quod  non  hxvprxfratqiianti::"-. 

-anti  k:  praepatatione  parum  fumus  fol- 

i.   ea  enini  :or  quo  iimpiicior ;   diururnaque  exjperientia  fretu*» 

hanc  Jn  polfinem  red.jct.i.r  insfinenoptattlniattaigere  ,  qunm 

li  multa  :orqueaur  ,  incv  :::  tMorto  [««J.    Sed  li  in  prornptu  :. 5- 

ftiterit  r  :  ::m  iyn:  rxfenri- 

inturavis  onico  (  O  fiv: 
.   quod  perium  nufpiarn  l.vet ,  fui  generis  indicium  pratbeat  ,  nul- 
la  1  •    f     :' .   Ferrarii  .   Mortonis,   &C  cxperientiis   c: 

::  .    kiiumkin:. n    Bdentet  propinare  .    primo  hauftu  ad  largiorem  dofirri 
(6")  ut  'ea  lit  .  brem  valido  iclu  plectere ,    tranfiens  poftea  ad  r:- 

ern  .  pati  methodo  qux  :..!  . .    .  Sed  ut  poftt 

;:  novo  entis,  labes  inhibeatur .   &noxa  (7)  quxvis  ir.d: 

cmerfura.   pargatto  lenis,    febre  penitus  depul fa ,    [?.*]   inftituitur  pluri- 
es   repetenda ,   f.n   oonfbpito  [?]  dunraxat  morbo  ,    kinamkinam  cathur- 
tni  exhibere  malueris.   Nullum  tamen  abeft  fi  adu:  in  fn- 
. -'-.ementis  praSd  :im  periculo  vindicans. 

ab  ipfifinet    ecebi  fcVaabus,    Omnibus  fcd  enini  in  pejus  ruentibus  , 

:eat 

:      \  aficos    qui  illi    nc.  .  ut  erat 

....  -  ::\iimo  tanyi  excrerio  d 

-  -   fecura  1/  :':e,  i!li  cbeundum  faerit  Billonius.  ephem.    lib.  2. 

(;  fponte    fin  rel   leni  emetico  fikmm  i.   .-. 

/j ,  :e,  ab    urina  favoMrobra   ft  ab  anxiente  in  pratcor- 

dii5 .   pfhts  •-.-.:.   exa  \.   :.  de  feb.  interm. 

:      Ql  fiooes    conrinuar.rur ,    piotinus  inclinata  priore  dandus   cibus   eft. 

[ \    '    .  r     ;     ;     c.   tuQJJS  nos  M  um  confugin: 

(4.)  Huiufniodi  febres   vim  critkorum  dierum  CrniiiM  morbi   in   vehe- 

tnenta  fyTOptorajTurr.  .  in  remiiEone  eorumdcni.    Bag'i?i  de  feb.  meientcr. 

(  i  )   rhierapeut    fpeciaL 
(«;  ^irt. 

(v^  Solo  urina:  indicio   affectura   i-itermitten:is  tbporcfura   ab    apopkxfl 

v       -hamus.    epift.    r 
:-mel  adminrftrata  .  fi  nil  profit ,  fxbris   ergo  a  periodicis 
-•t.-lia.    Trrti    ther?n.   fpec   p.    ro 
>     rrc  ri-c  ~;i-  reg     .  .  tunc  fimul  urinam  rubicundam  rr  • . 

?rum  runiwtn  fubflaTefcere  ,    linguam  fieri  fordidam,    appetitum  dele- 
ri  .    5:c.   Cu.t  h   -  artico  per  qu  .    ebatur   irger.s    cop 

'•  .  .  Vin  Swieten.  cotn.  de 

feb    interm.  tom.  r    ?■ 

IM         _  DOS. 

. . :.  cnGum  ri;: 


E.     FEBRI    SUBINTR.     K  I  N  A  K  I  N  A.  «7 

jaceat  aeger  ad    ledti  pcdes  labans,    jaclans  brachia  quafi  quppiam  veht 
prehendere  per  aerem  ,   fed   tremuhs  manibus  nil  prseter  floccoi  linteorum 
carpens,    vel  plicas  cum  eorum  fimbriis  modo  conficiens  ,   modo  uerum 
explitans;    scger  fic  a  fubintrantis  paroxifnns  atrocia  jactatus  ,    tanquam 
mifer  aquis  immerfus ,    etfi  pluries  conatu  fuo  furfum  e'atus  jam  ruerit  , 
a  nova  ac  ultima  acceifione  certo  cenius  mox  erit  iutfocandus.     Sed  vol- 
met  rebus  fervate  fecundis ;  huic  Ci  cortex  a  manu  adjutrice  porngatur  , 
a  mortis  Barathro  ereptus ,    ad  fanitatis  portom  ttatim  remeabit ,   cortice 
fecurus  [/>]>   pofitis  in  tuto  segri  rebus  ,   acceifioni  leniori  perfecta  paulo 
poft  fuccedet   apurexia  :    &  obliteratis  fenlim  acceflionibus  ad  optimam 
frugem  febre  redu&a  ,   redintegrabitur  fanitas.     Primario  ,   videlicet ,  ki- 
nsekinae  conamine  febris  videtur  quidem  refecta  ,  fed  ex  ufu  ,    prophyla- 
xeos  caufa  ,   continuato,    radicitus   denique  avellitur  &  ita  extirpatur  ut 
nullum  poilit  amplius  emittere  furculum.    Altera  ipfa  die  ,   qua  ingentur  , 
adeo  ex  voto  operatur ,  pepafmum  [  q  ]  facit ,    vel  faltem  ut  fiat  erhcit. 
Si  uberioris  nonnumquam    extretionis   promptioris    aut  tardioris    [  r  J  , 
alvi  interdum  folutioris  [s]_    modo  fudoris  [  t  ]   aut  urinse,  &  perfpi- 
rationis  vel  halitu  gravi  [w]ut  plttrimum  ,   au&or  contigerit  kinakma, 
neque  ideo  infert  neceffitatem  crifeos  [  x  ]  ullius ,    aut  evacuationis  folito 
uberioris.    Qualis  qualis  ea  fuerit ,  res  vacat  periculo  ,  hujus  jam  ndem 
fecit  oculatiilima  medicorum  [y]  experientia  ,   &  "hoc  bene  novit  qui  no- 
verit  quam  pauca  fint  magnorum  morborum  femina.    Si  kinsekinse  enco» 
niio  infuper  addamus  ,   quod  in  cafibus  ambiguis  ,  in  ipfifmet  continentibus, 
quae  fe  fubtrahunt  illius  actioni,    fine  fructu  &  fine  noxia   [z]   cortex 
benignus  propinetur. 

Ergo  febri  fubintranti  kinakina. 

[p]  Teftibus  Torti  &  Ferrario. 

[$]  ln  urina  praeprime  confpicuum.  Sydenha.   Morton. 

[r]  Poft  10  poft  ao  dies  &  poft  menfem  contingit  evacuatio  critica  Albertinus.  in 
aft.  Bononrnf.  t.  i 

[  s  ]  Sydenh.  Epift.  i. 

[  t  ]  Reftaurandus. 

[«]  Albertinus.  in  acT:.  Bonon.  t.  i.  p.  410. 

[#]  Sydenhamus  ,  Morto  ,    Van  Swieten  &c. 

\_y_\\n  crifi  evacuationem  confertim  fieri  oportet ,  fi  paulatim  fiat  morbus  dicitui* 
eoncotftione  fieri  non  crifi  ,  Gorreus.  de  derin    med.   Senner.  de  crifi. 

£  2  ]  Id  ceiti  attulit  piaxis  Mortonis  fdiciffima ,  idque  innuit  Albertinus.  loc.  cit. 


(  128  ) 


HENK: 


C  L  V  I  I  1. 

HENR.  WILHEL.  ARNOLDI 

D     E 

FEB  RE    STOMACHALI   EPIDEMICA 

PISSERTATIO. 

Marburgl  1737. 


Difiut.  Mtdko-Fratt.  Tom.  V,  R 


(  I3i  ) 


P   R   O    OE   M   I   U   M. 

OVantus  ha&enus  inforo  medico  difceptationes  ,  qttantamque  explicationum 
varietatem  excitari  decantatijjima  illa  do&rina  de  natura  humana  me- 
dicatrice  ,  ejufque  ufu  hygieinico  &  therapetitico  ,  pervulgatum ,  imo  vel  illis 
tton  ignotum  ejl ,  qui  Jaltim  pr&liminaria  pr&ceptorum  medicorum  intrarunt  ,• 
vec  tamen  ,  quod  maximopere  conqnerendum  ,  ad  fiuem  talem  exoptatum  & 
firmilfimum  penitm  perdu&a  ejl ,  quali  Medkus  Junior  ,  confcientiofe  &  feli- 
citer  circa  praxin  clinicam  ,  &  illam  quotidianam  ,  proxime  verfandus ,  tu- 
te  acqtuejcere  &  inniti  pojfit. 

Soli ,  quantttm  nobis  qttidem  confiat ,  £«f  pattciores  medici  germmi&  nojfra 
dile&& ,  tramitem  prifcorum  £«f  excelientijjimorum  pratlicorum  incedmtes  , 
doBrinam  hanc  nobilijjimam  £«f  maxime  neceffariam  ,  ex  horuni  monumentU 
£«f  fragmentis  dentio  eruere  £«?  colligere ,  colle&aque  fcrifiis  pnblicis  commtt- 
vicare  Jtrenue  ha&enus  aUaborarunt ,  £«f  quidem  cum  felicijjimo  hocce  fuc- 
cejfu ,  ut  praxin  medicam  nuperrime  aujpicaturm  £«f  aujpicatus ,  illo  nunc , 
tanquam  fatis  firmo  fundamento  ,  &  fini  artis  maxime  confentaneo  ,  tutif- 
ftme  fuperfiruere  is  pojjit ,   cui  de  meliori  luto  finxit  pr&cordia  Titan. 

Huc  pertinet  inprimis  do&rina  de  natur&  Medkatrich  motibus  fecretoriis 
£=?  excretoriis ,  depletoriis  &  expletoriis ,  vel  ad  minimvm  vtoliminibm  iliuc 
teudentibus ,  £5?  inter  h&c  pr&cipne  motus  febriles  ,  varii  £^f  multiplkis  om- 
uino  generis.  Et  quamvis  variarttm  ha&ewts  febrittm  infdtihus  variis ,  iti 
praxi  nofira  feptennii ,  multipliciter  tentati  fuerimm  ,  maxime  omniuvi  tamen 
grajfata  efi  ante  duos ,  tres  &  qttod  excurrit  annos  ,  heic  locorttm  £ff  in 
vicinia ,  fi  non  prorfus  epidemice  ,  ad  minimum  certe Jporadke ,  febris  Jioma- 
chalis ,  nofiris  ein  magen-fieber  ,  conjun&a  interdum  cum  tam  diris  &  gi- 
ganteis  quafi  fymptomatibm  ,  ut  religioni  nobis  dttxerimm  ,  £«f  juxta  B<;h »ium 
Tra&at.  de  dupl.  Medic.  officio  ,  fufpicionem  aut  timidit.itis  aut  incer- 
titudinis  Medicae'  incurrere  rati  fimus  ,  fi  motus  hos  natttr&,  aliquando  ef- 
feros  &  excedentes  ,  cotitemperare  i°ff  fecretionem  intentatam ,  Pigm&is  ,  & 
tton  potim  ctnn  Hippocrate  nnjiro  ,  remediis  vere  magnis  £ff  pr&fentilfimi  ef- 
fe&m  ,   ipfa  ut  pltirimum  natura  indice  §•?  duce ,  confequi  auderemus. 

Annuit  etiam  numen  benignijfimum  conatibm  nqflris  benigni/Jime  .  ut  non 
fiue  plurium  admiratione  maxima  ,  auxilium  momeutaneum  ,  Jolis  interdum 
evacuantibm  rite  &  legitime  adhibitis ,  ferre  concejfum  fuerit. 

Cum  itaque  per  triennalem  httjus  febris  decurjum  epulemicttm ,  cafits  & 
obfervationes  aliquot  notatu  oumino  dign& ,  ttobis  obtigerint ,  unde  medelatn 
Ytatur&  medicatrkis  varie  intentatam  admirari ,  £5?  porijmata  qu&dam  pracli- 
ca ,  multumque  utilia  ,  coliigere  copia  data  fit  ,  @  nunc  quidem  jujftt  £«f 
affenfu  gratiofa  facultatis  medic&  ,  hujus  Academi&  celeberrimx  ,  Diff.rtatio- 
netn  imugurakm  confcribere  inttndamm  ,    non   abs  re  fcre  judkavimm  ,   fi 

R     2  grajjau- 


132  A     R     N    O    L    D, 

grajfiiutu  hujits  febris  Jlomacbalii  hiforiam  cum  methodo  medendi ,   qtta  illam  j 
pro   fymptomatum   urgentium  necejjiiate  ,    tra&are  indu&i    fuimus  $     dehinc 
porifiiiata  exinde  colle&a  ,  fuis  qt:<eque  loculis  interje&a  £•?  fubordinata  ,  Jpe- 
siminu  publhi  loco  communiairemus. 

Annue ,   benignijjhmtm  numen ,   uti  ha&enus ,    ita   etiam  nunc  &  in  po* 
jleriim  ,   conatibus  noflris ,  benignijjlme  ! 


§•     I. 

CUm  in  omnibus  de  qulbus  quxritur  ,  ad  rationem  mnxime  opof* 
teat  aifumi  ipfuin  nomen  ,  juxta  Galen.  lib.  I.  cap.  5.  hinc  paucif- 
fimis  laltem  ,  pro  h<c  vice,  attingernus  prius  denominationem  veiba- 
lem  febns  noibae  itomachalis  ,  quam  ad  ipfam  definitionem  feu  defcrip- 
tionem  ,  ubeiioremque  illius  trad itionem  defcendemus.  Derivatur  all» 
tem  rebris  vocabulum  longs  optime  ab  antiquo  fcbruare,  quod  idcnl 
eft  ac  expurg.ire  leu  eliminare,  vid.  Bafil.  Fabri  Lexic.  magnum  fub  hoc 
verbo,  quia  febris  revera,  juxta  perpetuum  rationis  &  experientiae  me- 
dicse  conlenfum  &  arfenfum,  nil  aliud  eft,  quam  falutare  quoddam  co- 
namen,  quo  melUnte,  natura  confervatrix  <k  morborum  medicatrix  , 
juxta  Hippocrate/fi  &  Gilemtm,  motu  malfae  fanguinese  ultra  gradum  na- 
turalem  iinm.nuto  &  iierum  aucto,  partes  fupeifluas  ,  heterogeneas  & 
ut  piurirn»!m  in  ftnfin  &  putredinem  undccunque  facile  degenerantes  , 
vel  pr&occupare,  vel  ipfo  aclu  jam  degeneratas,  refoVere  ,  fecernere  & 
tlimmare,  imo  &  aliquando  exturbrre  annititur,  Epitheton  ftomaohalis 
innuit  maxime  dirferentiam  fpecificam  &  parrem  arfectam  s  vifcus  fcilicet 
internum  nobiiilfimum  ftomachum,  five  ventriculum ,  commune  a!i- 
mcntorum  receptaculum ,  &  concoctionis  officinam  ,  dictum  j  de  cuj;:s 
ftructura  &  funct  one  ,  cum  initituimus  tradationem  omnino  pradticam  , 
heic  non  agimus ,  videantur  Anatomici  &  PhifiVogi  ,  imprimis  recentio» 
res.  Epitiemicam  autem  vocavimus ,  eo  quod  indolem  &  morem  re'i- 
quarum  fcbrium  epidemicarum,  ratione  communicationis  contagii  ,  prae 
fe  tulerit  ,  non  tumen  pure  epidemicam  ,  quall  omnibus  domefticis  &  ad- 
ftmtibus  contagiofa  fuiffet ,  fed  tantum  in  rclatione  ad  fubjc&a  jam  an- 
tea  difpofita  &  ad  fufcipiendum  morbofum  fomitem  proclivia,  quod  a- 
liis,  utut  in  fenfu  latiori  ,    fporadice  grniikri  audit. 

§.     I  I. 

Quamvis  autem  diffcillima  res  fit  d(finitionem  realem  dare,  defcri- 
bimus  tamen  iebrim  noftram  ftom.ichalem  ,  quod  fuerit  falutare  tale  na- 
turx:  mediatricis  conamen  ,  quo  mediante  partes  &  in  tota  malla  fangui- 

uea 


DE   FEBRE    STOMAC.    EPIDEMICA.         133 

rsea  &  jmprimis  in  cavitate  ventriculi  fuperfluas  &  pneternaturaliter  hete- 
rogeneas  ,  motu  fanguinis  &  humorum  ad  ventriculum  &  vifcera  adja- 
centia  praeprimis  au&o  ,  imminuere,  depurare ,  fecernere,  imo  &  refpec- 
tive  exrurbare  ,  imminentemque  in  vafis  gaitrtcis  ftafin  ve!  pneoccupare, 
vel  re  ipfa  jam  factam  ,  diifolvere ,  annitebatur. 

§.     III. 

Differebat  vero  hsec  febris  multipliciter ;  fiquidem  faepiilime  concurre^ 
bat  cum  aliis  morbis ,  ut  fie  fymptomatica  faltem  febris  dici  mereretur§ 
quod  maxime,  in  ftbribus  catarrhalibus  malignis  &  anginoideis  ante  bi- 
ennium  fiebat ,  interdum  vero  prorfus  idiopathice  progrediebarur.  Rariore 
gradus  &  modi  in  aliis  leniilimos  progreifus  agebat ,  fub  fymptomatibus 
&  fignis  fcbrium  cararrhalium  benfgnarum  ordinariis  &  utplurimum  ia- 
lutitero  cum  evenru  ,  contra  in  aliis  degenerabit  ,  imprimis  per  malum 
regimen  ,  in  ipfiifimam  &  quidem  plenam  &  confummatam  inflammationem 
vemriculi,  cum  deliriis  &  ut  plurimum  ,  poft  fphacelofam  corruptionem, 
lethili  exitu :  exemplo  anciHse  cujuldam  ,  fanguineo-cholericae,  quae  ex 
©bitmdis  menftruis  patiebatur  talem  congeftionem  cum  horrore  &  seltu 
maximo,  vomitu  crebriori  &  perpetuo  furFocationis  metu  ;  hsec  ,  negledti 
primo  die  verse  fe&ione  revulforia  ,  fumme  neceifaria  ,  fecundo  &  tertio 
die  jam  delirabat,  ufque  dum  quinto  die  morbi  mors  omnium  miferiarum 
finem  ,  in  fummo  setatis  flore ,  faceret.  Tempus  nullum  certum  ferva- 
bn ,  fed  inordinate  pro  mulrvaria  conftitutione  patientum  ,  &  materise 
difpofitione  eveniebat» 

$.    I  V. 

Dirferebat  etiam  a  pure  epidemica  febii  ,  &  fic  vidimus  mulfoties  ,  U* 
nicnm  faltem  perfonnm  totius  famiiiae  ex  illa  febri  labomife,  reliqtus  do- 
rreft  cis  omnibus  faniihmis,  per  Dci  gratiam  ,  manentibus.  Ab  aliarum 
febrium  generibus  iterum  dirJerebat  eo,  quod  natura  fecretionem  &  ex- 
cretionem  maxime  per  hoc  vifcus  ejufque  organa  non  folum  intendebar, 
fed&  re  vera  perageb.it.  Denique  etia-m  ratione  Typi  fummopere  d>f- 
ftrtbat,  modo  enim  typum  continuse  aut  quotidianae  duplicatse,  modo 
tertianae  febtis,  imo  &  aliquando  typum  octanarium  fimulabat,  exemplo 
Ruricoli  "Welfplvilici ,  qui  firgulis  diebus  folis  cum  horrore  &  seftu ,  vo- 
m'tu  ,  Dianhoci  &  fubfequente  madore  torius  corporis  ,  dehinc  per- 
petuo  dolore  &  irfluione  ventriculi  corripiebatur  ,  noftri  dicebant  dsr 
Magen  ftye  ihme  gar  fehr  gefchwollen  :  per  reliquos  hebdomadis  dies  , 
prscter  infignem  laifitudinem ,  appetitum  dejeclum  &  decolorationem  fa- 
«iei   fatis  vegetus  erar. 

Plures   dirferentias  fpecificas   addae  tempus    &  chartse    brevitas  non 
permittunt. 

R    3  «.    V, 


134  A    R    N    O    L    D, 

§.     V. 

Signa  cum  a!i!s  febribus  idiopathicts  &  fympathicis  pro  ratione  !oci, 
temporis,  modi ,  giadus  &  fexus  utplurimum  communia  erant :  inva- 
debat  enim  imprimis  cum  horrore  paroxyfmante ,  imerdum  leni  &  to- 
lerabiH,  interdum  etiam  infigniori  &  concufTatorio  ;  cui  extcmplo  fubfe- 
quebatur  aeftus,  primo  itidem  tolerabilis  per  gradus  vero  plus  minus  ac- 
celeratos  &  au&os  ,  ut  patientes  inde  in  delinum  conjedti  &  amentes, 
doloris  circumftantias  &  locum  ccrto  definiti  nequirent ;  his  concurreb.it 
vettigo  tanta,  ut  ereclo  corpore  lecto  infidere  minime  potuifTet  talis  pa^ 
tiens  ,  aliquando  etiam  ipfe  vomitus  enormis  antecedenter  &  confequenter 
accedeb  it  :  Dehinc  maximopere  urgebat  tuilis  effera  &  cardialgia  cum 
anguftia  prnecord-iorum  ,  &  difficillima ,  anxiofa  anhelofaque  refpvratione, 
ad  fufFocationem  ufque  ,  cem  Vatientefi  ijl  fo  angjl  ,  dap  er  erjlkhen  mochte. 
Superato  vero  tali  paroxyfmo ,  fequebatur  ut  plurimum  m  dor  totius 
corporis,  excepto  cordis  fcrobiculo,  cum  laflitudine  tanta ,  ut  xgroium, 
yix  fpiritum  amplius  trahere  fentires. 

§.     V  I. 

Opfimum  vero  fignum  pathognomonicum  prcebebat  dolor  continuus 
&  accurate  circa  fcrobiculum  cordis  ejufque  latus  finiftrum  ,  cum  rube- 
dine  &  inflammatione  etiam  externe  vifenda  ,  conftans  &  adeo  fenfibilis, 
Ut  nequidem  attactum  tcgumentorum  admittere  poffent  patientes.  Ceterum 
de  laflitudine  maxima  femper,  a  primo  incurfionis  morbi  momento,  ad 
totalem  illius  ceffationem  ufque  ,  conquefti  funt ;  &  hadenus  certe  fun- 
damentaliter  exhauriri  nondum  potuimus,  undenam  maxima  illa  virium 
jadtura  ftatim  a  primo  morbi  momento ,  praeter  infignem  malignitatem 
pracfentem  ,  ortum  ducere  potuerit^  Urina  a  principio  morbi  femper 
maxime  rubicunda  &  flammea  fuit ,  line  fedimento  &  nubecola ,  ubi 
vero  poft  quartum  morbi  diera  illud  tutbabatur,  ita,  ut  fcdimentum 
mucido-fubiofeum  demitteret  ,  ibi  fpes  maxima  proximac  reftitutionis 
afFulgebat  ,  &  contra.  Pulfus  Me  femper  pro  ratione  gradus  &  temporis 
ad  genium  morbi  habebat. 

§.     V  I  I. 

Febris  hsec  nulli  fexui  nec  etiam  aetati  parcebat,  fed  promifcue  &  in- 
definenter  tam  in  infantes  &  adultos ,  quam  in  focminas ,  gravidas ,  pu- 
prperas  ,  mares  fenefque  fub  mu!tjp!ici  forma  faeviebat ;  imprimis  vero 
cveniebat  illis,  q.ui  temperamenti  fanguineo  cholerici  erant,  dtb  ik  fuc- 
culenti ,  aut  ingluviei  ventris  dediti  j  Sic  in  fpecie  Litteratis  &  MonachfP 
jnfidias  ftruebat  :  cxcmplo  Clerici  cujufdam ,  plpnioris  conftituuonis  & 
yitae  laiu.ro  aflueti,   qui  antea  fingulis  matutinis  horis  corripiebatur  vomitu 

fpon- 


■ 

DE  FEBRE  S  T  O  M  A  C  H.  E  P  I  D.  137 

fpontaneo  &  vifcido-biliofo,  (omnium  fpiritus  vini  vel  etiam  frumenti 
Bmuloium  fljgellum  ordinarium  &  accommodatum )  hic  tamen  vomitus 
iuinc  per  duas  integras  dies  atque  no&es  indefinenter  urgebat ,  tanta  fre- 
quentia  &  vehementia  ,  ut  vix  animam  amplius  fupereffe  poffe  crederes: 
nos  in  confilium  vocati  ftatim  congeftiones ,  circa  vafa  gaftrica  accufa- 
vimus  ,  hinc  folis  temperantibus,  paregoricis  &  revellentibus  reiteratia 
curam  feliciter,    Deo  fit  laus ,    abfolvimus. 

5.     VII  I. 

Maxime  omnium   tamen  illos   affligcbat  ,  qui  fanguinis  &  Seri  evacu- 

ationum  ordinariarum  ,   five  naturalium  five  artificialium  ,  fuppreifionem  & 

ceifationem  praematuram  experiebantur,  quarum  tamen  antea  aifuefadti  e- 

rant 1  id  quod  multis  exemplis  comprobare  poifemus  ,  modo  brevitas  pa- 

ginarum  noftrarum  non  cbftaret ;    adducemus  unicum  faltem   de  tvacua- 

tionibus  alvinis  ferofis  confuetis ,    de  hxmonhagicis  enim  plane  filcbiinuss 

amicus  quidam  ,  liberrimo  &  fpontaneo  naturse    motu  ,      fingulis   men- 

fibus ,   per  decem  &  plures  abhinc  annos,  corripiebatur  Dianhcea  quadam 

eritica  ,  non   torminofa ,   ad  fex  fedes  &  ultra  per  nycthemerum  ;  anno 

1724.   per  scftatem  calidiorem  haec   evacuatio  fua  fponte  ceifabat ,  adfcri- 

bebatur  hoc  aeri  calidiori  humores  vitales  ultra  euphoriam  naturae  exhau* 

rientis  ;   quid  fit  ?   circa  finem  menfis   Augufti  per   tres  inregros  die-s  ve- 

xatur  tenelmo  hsemorrhoidali  ,   fatis  acerbo ,    cum  oppletionibus  pecloris, 

(uti   Vocabat,  efat  vero  regio  Gaftrica  )  afthmatis  ad   inftar,    tuifi  iiccat 

dolore  fcrobiculi  cordis  &    aliis   fymptomatibus  ,    imprimis    protuberantia 

venarum  haemorrhoidalium ,    quod  nobis    referens,    prceter    externa  ,     utJ 

brilnea  &  cataplafmata  emollientia  pro  infeifu  ,    ufum  quotidianum  fequentis 

compofitionis  praefcribebamus :  T)c  Gumm.   ammon.   opt.   fcrup.  un.   Extr. 

Gathol.   rhabarb.  ana  fcrup.  fem.  Magift.   Jalapn.    Mercur.  dulc.  opt.  ana 

gr.   X  I  I.  Ol.    foeniculi  gt.    I  V. 

Mifc.  f.  c.  q.  f.  Eif.  abfinth.  Pill.  nro  X  L.  Deaurentur  D.  ad  Scat* 
S.  Befdrderendte  Fillen ,  alleri  Albend  vorm  Sihlafen  gehen  10.  StuSt,  nebjl 
Gbfeivirnng  guter  Diset ,  zugebradchen.  Effectus  hujus  compofitionis  ita 
exoptatus  fuit,  ut  fingulis  ub  hinc  annis  ,  circa  idem  tempus  ,  libtri* 
orem  &  fpontaneam  fanguinis  hsemorrhoidalis  fecfetionem  legitimam  ex* 
pertus  fuerit ,  unde  corpus  antea  fatis  macilentum  ,  nunc  fucceifive  obe« 
iitatem  acquirit* 

§.     I  X, 

Caufa  materialis  &  immediata  Febris  hujus  erat  humor  acris  vifcidus 
&  accido  -  corroiivus ,  imprimis  in  cavitate  ventriculi  hserens,  productus 
ex  confermentatione  bilis  prseter  naturam  redundantis  ,  &  ex  duodeno 
inteftino  fuifum  perpylorum  in  Yentriculum  effufe,    acris  &  quafl  cauf- 

ticre  , 


I3<J  A    R    N    O    L    D, 

ticas ,  cum  liquore  Gaftrico  ,  itidem  paulo  acriori ,  &  ftatim  poft  afTu  ra- 
tum  cibum  commixtae.  Caufa  formalis  erat  naturae  conamen  illud  falu- 
tare,  humoris  hujus  acris  &  rodentis  imprimis  in  cavo  ventriculi  colledli 
&  contemientantis ,  corre&ioni  aut  eje&ioni  dehinc  ftufeos  fa&x  refolu- 
tioni  &  diiciiilloni  apprime  digatum. 

|.     X. 

Ex  caufis  procatarctxis ,  ut  vocant,  obfervavimus  praecipue  huc  fecilTe 
Temperaroentum  fanguineocholericum  ,  vid.  §.  VII.  utpote  ad  practerna- 
turales  bilis  erfufiones  &  regurgitationes  ,  &  ad  progenerationem  humo- 
mm  acrium  ,  prae  ceteris ,  aptiifimurn.  i^tati  nulli  etiam  parcebat  fcebris 
noftra  ,  fed  promifcue  &  in  quemcunque  ,  pro  variutione  circumftantia- 
rum  externarum  &  difpolitione  corporum  faeviebat.  Ratione  iexus  hoc 
impnmis  animadverr.endum  erat  ,  quod  fexus  fequior  prae  virili  magis  fe- 
bns  noftrae  patiens  fuerit,  praecipue  vero  illae  Mulierculae ,  quae  ,  exem- 
pio  pelfimo  &fummenoxio,  huclenus  quotidianis  ingurgitationibus  aqua- 
rum  ardentium  indulferant ,  &  ante  annum  quinquagefimum  adhuc  conf- 
ticutae  fuerant ,  ubi  tum  congeftiones  maxime  efterae  erant ,  &  facillimq 
fti  Gangiaenam  infupcrabilem  il  fphacelum  mortiferum  tranfmigrubanc. 

§.     X  I. 

Ex  caufis  non-naturalibus  huc  imprimis  concurrebat  aer  humidior  & 
pluv.olus  annorum  22.  <k  23.  fiquidem  in  fubjedtis  biliofis  ,  ob  impe- 
ditam  recrementorum  falino-fulphureorum  acrium  tranfpirationcm  &  eva- 
cuationem  ,  facile  talis  dilpolitio  corporum  fiebat ,  quae  poika  concur- 
reimbus  ceteris  caufis  occHilonalibus ,  noftro  morbo  materiam  piaebebat. 
Cibus  &  potus  quaniitate  &  quaiitate  peccantes  ,  praeprimis  fymbolum 
fuum  addebant ,  ut  cibi  acres ,  acidi ,  faljti ,  fumo  indurati ,  horaei  & 
Ifguminofi,  dehinc  potus  frigidus,  imprimis  ftomacho ,  ex  prius  huufto- 
fpiritui  vini  vel  frumenti ,  ferventi ,  affatim  fuperingeftus  ,  porro  cere- 
vifi.i  recens  codla  &  nondum  fufficienter  defaecata ,  aut  etiam  vapida  & 
faeculenta ,  \  u\go  Jiumpf  bier  •,  Exemplo  Perilluftris  Cujufdam  perfonae  , 
quae  ruii  recrentionis  gratia  degens  ,  ruraliter  etiam  ratione  fex  rerum 
nonnaturalium  vivebat ,  hinc  ventriculus  ,  poft  efum  triduum  &  ultra, 
variorum  ciborum  dvfpeptorum  imprimis  leguminoforum  ,  cum  lardo  in- 
fumato  co&orurn  ,  ut  vulgus  alias  folet ,  horum  minus  ailuetus  ,  ita 
obrutbatur  ,  ut  per  reje&ionem  fuperfluorum  &  indigeftorum  fibi  con- 
fulere  vellet ,  &  ideo  per  vomendi  conatus  reiteiatos  exoneraie  ventri- 
culum  conabitur  quidem  ,  fed  irritato  fucceffu  :  nos  acccrfiti  ,  ex  rela- 
tionibiis  &  indicationibus  judicavimus,  cruditates  primarum  viarum  ,  ex 
h;c  qjo4p  valde  negledla  dixta  debita,  colleclas ,    ouo  cicius  eo  melius 

itertjr», 


DE   FEBRE  STOMACti.    E  P  1  D.  137 

iterum  educendas  eiTe  ,  &  quidem  ea  via  ,  qua  natura  moliebatur.  Da- 
to  igitur  Emetico  leniifimo  ad  operationes  quatuor  ec'm  &  tres  kc&tu  > 
eo  momento  horror ,  vertigo ,  inflatio  &  dolores  colici  ventriculi  &  in-= 
fimi  ventris  ,  dehinc  efculentorum  naufea  &  inappetentia  ,  atque  metus 
fufTocationis  hypochondriacrc ,  imo  &  quietis  impatiens,  corporis  jacliga- 
tioipfi,  cum  omnibus  reliquis  fymptomatibus  ita  ceflarunt ,  ut  miracuh*" 
ad  inftar ,  fumpta  faltim  Itomachica  una  atque  altera  dofi ,  poftridie  fe* 
lici  hac  &  cita  ,  per  Dci  gratiaui  ,  reftitutione ,  valde  Goutentus ,  ai 
opera  publica  redire  potuerit; 

X  I  I. 

Quid  animi  etiam  pathemata  ad  febrium  pfseprimis  biiiofarnm  pfo- 
ductionem  &  progenerationem  conferre  polfint ,  videndum  apprime  eft 
in  Practicorum  expertiffimorum  libris  &  obfervationibus ,  quippe  per 
haec  bilis  inordinate  &  tumultuarie  ad  inteftinum  duodenum  ,  &  per  boc 
ad  ipfum  faepe  ventriculum  erfunditur,  ubi  cum  eduliis  fermentefcibili^ 
bus  ficile  acefcit  ,  &  fic  partes  arrodit  ,  hinc  dolores  fpafticos  &  vorni* 
bundos  caufat  ,  vel  cum  chylo  ad  ipfiffimurn  fontem  vitalem  tranfmi- 
grat ,  &  hinc  pro  varia  difpofitione  prsecedanea  corporum ,  varia  etiam 
Febrium  &  Morborum  Geneta  producit ,  quale  quid  etiam  in  Morbo  nof- 
tro  obfervavimus,  na  ut  poft  iracundiam  unam  atque  alteram  praegreiTam  , 
&  pro  modo  &  quantitate  efFuiionis ,  Febris  noftra  etiam  Gradu  maxime 
dirferret. 

Quid  denique  ratione  excretorum  &  retentorum  in  noftra  febre  obfer* 
Vatum  iit,   hoc  jam  fupra  §.   VIII.  de  fubje&is,  &  alibi  indicatum  eft» 

§.     XI II. 

Ex  caufis  prseternaturalibus  maxime  confideranda  veniebat  prjcdifpod- 
tio  morbofa  ad  hanc  febrim  ftomachdlem  ,  praeprimis  ubi  quis  jam  du- 
dum  afthmate  ftomachali  vel  pcctorali  laboraverat  }  fic  correptus  hoG 
morbo  puer  Gibbofus ,  duodecim  annorum  ,  cum  motu  febris  maximo 
&  inflitnmatione  cefophagi  ad  fauces  ufque  ,  nil  proficiente  omni  Medi- 
camentorum  ,  bptimorum  etiam  ,  ufu  ,  poft  fextum  Morbi  diem  ,  ex: 
fphacelo  interno ,  diem  obiit  fupr^mum.  Obfervatus  etia.n  a  Uobis  eft 
Patiens  tuifi  ftomachali  &  h  b.tuali  antea  laborans  ,  qui  a  Febri  noftra 
taiferrime  decubuit ,  debius  tamen  adhibitis  remcdiis  ,  &  ejecta  per  tuC 
fim  plurima  materia  vifeido  -  lenta  ,  decimo  tertio  morbi  dje  ,  morbi 
impetu  fenfim  atque  fenfim  remittente ,  eludatus  eft.  Sexus  vero  fequior 
l<>  ge  graviffime ,  &  periculofilfimo  ut  plu  imum  cum  eventu  hunc  wor* 
feum  patitb  itur ,  imprimis  ubi  p*jr  nimiam  &  confuetam  (  peifimo  ho- 
ditmo  more  )    fpiritus  frumenti  ingurguationem  ,    vifcera  quafi  txcocta 

JPifpia.  Mcdico-Jfratf.  Tom,  V»  g  erunt, 


138  A     R     N     O     L    D, 

eranr  ,  vulgus  dicit  :     die  Diirme  Jind  ihuen  gantz  gabr  gebrenmt ,    vld, 
itidem  fupra  §.  X. 

§.     XIV, 

Prognofis  febris  noftrae  utplurimum  valde  ambigua  erat  ,  impri- 
mis  fi  notabilis  labes  circa  vifcera  interna  ,  aut  ratione  Ventri- 
euli  ipfius  ,  aut  ratione  proxime  adjacentium  ,  hxrebat  :  fem- 
per  ideo  eventus  eruendus  erat  &  prognofis  formanda ,  ex  Loco  ma- 
xime  affecto,  modo,  gradu  &  tempore  morbi ,  juxta  Excellent.  Joh. 
Adoiph.  Wedelium  ,  in  Collegio  Manufcripto  de  Febribus.  Hinc  cum  lo- 
cus  primarius  morbi  noftri  admodum  nobite  vifcus  ,  ventriculus  eflet , 
facile  judicandum  eft ,  tanto  majus  periculum  funefti  exitus  ,  pro  varie- 
tate  reliquarum  caufarum  &  circumftantiarum  ,  imminuifle,  quanto  m&- 
jore  gradu  ,  modo  &  diuturniore  tempore,  imprimis  fine  ufu  debitorum 
remediorum  ,  morbus  patientem  afflixilTet.  Quod  fi  vero  ,  e  contra  , 
morbus  gradu  mitiori ,  &  per  medicamenta  debita  ,  tractabili ,  de  hinc 
Jfine  concurfu  variorum  fymptomatum  pefiimorum  ,  prxcipue  fine  inflam- 
matione  oefophagi  &  faucium  ,  progrediebatur  ,  &  infuper  pulfus  bonus 
&  conftans,  quartoque  vel  etiam  fentimo  die  fecretio  bona  materije  fe- 
brilis  in  urina  aderant ,  tum  de  feliciori  morbi  eventu  judicare  &  p3* 
rientes   confoiari   poteramus. 

$.    %  V, 

Medendi  methodum  femper  fecundum  quatuor  indicationes  primarias 
inftituere  debuimus  ,  ita  fcilicet ,  ut  primo  caufse  congeftionis  &  inflam- 
mationis  legitime  removerentur ,  dein  motusfe-&  excretorii  placide',  & 
fecundum  naturse  du&um  ,  temperate ,  sequabiliter  &  conftanter  proce- 
derent ,  porro  ut  fymptomata  magis  urgentia  &  vires  vitales  concuti- 
entia  ,  provide  &  ex  arte  averterentur  ,  &  denique  vifcera  male  affe&a 
atque  debilitata  roborarentur ,  &  recidivx,  in  quantum  poflibile ,  prseoc- 
cuparentur. 

§.    XVI. 

Primum  obtinuimus  in  fubjectis  plethoricis  per  vense  feclionem,  pri- 
mis  ftatim  diebus ,  large  inftitutam  ,  etiam  pro  ratione  neceflitatis ,  aut 
in  difpofitis  ,  bis  &  ultra  repetitam.  In  non  plethoricis  vero ,  curam  in- 
choavimus  per  pulveres  contemperantes  ex  C.  C.  uft.  ppt.  Ocul.  69.  ppt. 
£io  diaphoret.  Cryftali.  mont.  ppt.  nitr.  cryftallifat.  &  crem.  tartari  , 
dcfiinc  per  tincturam  temperantem  ex  Tinct.  flor.  rof.  r.  bellid.  hort» 
p.ipav.  erratici  ,  quatuor.  cordial.  major.  fpirit.  nitri  dulc.  redtif.  in  ana- 
tica  propottione  admjxto ,  vel  pro  felectu  patientum ,  per  mtxtuias  com- 

pofi- 


D  E   F  E  B  R  E   S  T  O  M  A  C  H  .E  P  I  D.  139 

pofitas  ex  Aq.  deftillat.  melilT.    fimpl.  hyifop.    verouic.    acetofe!!.    Ceraf. 

nigr.   flor.  acac.  C.  C.  citrat.  remixtis    cum   pulveribus  temperantibus  & 

akerantibus,  aliquando  etiam  elix.  pecloral.  Wed.  &  itidem  Spirir.   nitr. 

dulc.  redif. ,  addito  ut  plurimum  fucc.  citr.  recent.   exprefT  &  firup.  de 

berber  fragor.  rub.   id.   &c. 

Quibus  adhibitis  ,    Ci  malum    gravius  urgens  ,     adscquatum    remedium 

pofceret ,    fine  uiteriori  cundlatione  *   aitero  ftatim  die  ,  his  loco  digeftivi 

prsemiffis,  dedimus  emeticum  ,  pro  gradu  mali  urgentis  ,  heroicum ,  ex 
tartar.  Emetico  mynf.  utplurimum  commixtum,  aut  cum  rad.  Arori* 
pulverifat.  aut  Magift.  Ja!app<e  cum  nuce  pin.  trit.  &  Crem.  tartari.  Ifi 
fubjedlis  vero  Dyfemetis  ,  &  malo  nihilominus  maxime  urgente  ,  conti- 
nuavimus  faltim  ufum  temperantium  &  alterantium  eo  fsepius,  cum  po- 
tu  dilutiori ,  ad  mitigationem  ardoris  ufque  ,  &  addidimus  aliquando 
leniiTimum  quoddam  Laxans  ,  pro  lubitu  patientum  ,  vel  ex  pulvere 
Rhabarbarino  vel  ex  MafT.  Pillul.  N.  O.  addito  uno  atque  altero,  pro 
variatione   circumftantiarum  &  neceffitate  rei  ,    acuente  &  promoventei 

i     XVII. 

Tali  methodo  procedentes ,   fiebat  aliquando ,   ut  primis  ftatim  diebus 
malum  in  herba  fuffocaretur ,    prsecipue  cum  juxta  Hippocratem  in  tem- 
pejiive  applicandis  remediis  idoneis  tota  cttrationis  vis  confijiere  fciamus  ,   cu- 
)us  rei  exemplum  jam  fupra  §.  7.   dedimus  ;   adducamus  adhuc   aliud  ' 
Filia  Prsefecli  cujufdam   civilis ,    in  vicinia,    annorum   18,    maxime  ve- 
getse  conftitutionis  ,    &  alias  optime  Menftruata  ,    proxime  ante  inftatiS 
tempus    menftruationis ,   ex  improvifo  incidit  in  aquam  fluviatiiem  ,  tem- 
pore  sequinoclii  vernalis    anni   1724,     hinc  ob  terrorem   &   iracundiarri 
refrigerationemque  totius  corporis  ,    corripitur  horroribus  vagis  cum  fub- 
fequente  seftu  fummo  ,    &  lipothymiis  per  paroxyfmos  afBigentibus  ,    a 
fanguinis  regurgitatione  ab    utero  verfus  fuperiora  ,  cum  dolore  capitis , 
vertigine  &  perpetuo  vomendi  conatu  :    nos   in   confilium  vocati  ,  dedi- 
mus  orimo  die  Mixturam  quandam  temperantem  ,    &  juffimus  vense  fec- 
tionem  largam  in   pede  aiterutro  inftituere  ,    quibus  peractis  ,     &    maio 
nondum  ceflante  ,  altero  die  dedimus  Emeticum  ex  tartar.   emetici  Mynf. 
gr.  uno  &  femi.  Crem.  tartar.  Sachar.  alb.  ana  drachma  femi ,    pro  una 
dorfi,  quo  fumpto  ,   lipothymia  augebatur  ufque  ad  operationem  emetici» 
ea  vero  feliciffime  procedente  ,  fequentibus  diebus  folummodo  ex  vini  Ge- 
nerofioris  ufu  roborante ,    plenarie  reftituta  eft.   In  illis  vero  qui  vel  dy- 
femeti  erant ,   vel  in  quibus ,  ob  labem   vifceris  cujufdam ,    neque  eme- 
ticum  ,    neque  laxantia  debita  balfamica  adhibere  poteramus  ,  in  his  even- 
tus  bonus  aut  valde  ambiguus  erat  ,    aut  paulo  tardius  cura  progredie. 
batur ,   ita  ut  folis  temperantibus  ,    lenientibus  &  roborantibus  feu  toni- 
ds ,  ad  quintam  &  fextam  ufque  feptimanam  ,    continuare  cogeremur, 

S    2,  fac- 


T40  A     R    N     O     L    D, 

Facl^m  tarnen  quoque  aliquando  eft  >    ut  nonnulli  paulatim  fanitati  reflri- 
tuu  fuerint,    fed  decurfu  morbi ,    ob  tarditatem   moleftam  ,    tscdiofiori. 

.§.     XVIII. 

Et  fub  methodo  primse  hujus  indicationis    infimul  etiam  ,     maximam 

panem  ,  fatisfecimus  alteri  ;  fiquidem  per  temperantia  ,    lenia  evacuantia 

&  blanda  diaphoretica  dicta  ,  materia   febrilis  biliofo  acris  &  vifcido  mu- 

cofa  in    primis   viis  haerens  ,    partim  atvco  kxi    Kctrca  evacuata  ,    partim 

etiam   per  infenfibilem   tranfpirationem  &    fubfequutos    fudores   criticos , 

admodum   aaiice  reibluta   iterum  ,    hinc  dillipata  &    ex  Maffa  fanguinea 

edueta  fuir. 

§.     XIX. 
i 

Qiiod  tertiam  indicationem,  fcilicet  iymptomatum  urgentium  placidam 
&  providam  medelam  ,  attinet ,  animadvertendus  imprimis  venit  conatus 
vomcndi ,  durus  interdum  ,  &  ,  accedente  cardialgia  anxia  ,  fere  fulfb- 
cans:  intendebatur  hic  motus  ordinarie  a  natura  in  eum  maxime  finem, 
ut  hoc  breviflimo  modo  &  via,  ab  hofpite  in  cavitate  ventriculi  nu. 
xime  hofpitante  ,  fubftantiamque  ejus  Glandulofo-nervofam  praeprimis 
arrodente  ,  fcfc  quantocyus  liberaret  &  cxoneraret  ,  qua  exoneratinne  facta 
ftatim  etiam  conatus  celfabat  :  Ubi  itaque  vires  naturae  deficiebant,  ibi 
juxta  jndicationem  primam  ,  artis  auxilium  in  adjumento  erat ,  cum  exo- 
ptato  effectu  :  Ubi  vero  vomitus  &  impetu  &  frequentia  excedebat,  & 
fic  iipothymias ,  aliaque  peflima  inde  metuenda  fymptomata  inducere 
videbatur  ,  ibi  motibus  illis  enormibus  frenum  injiciendum  erat  ex  lenif- 
fimis  anodynis ,  cum  roborantibus  in-  &  externis  adpropriatis  &  arfoci- 
atis ,  v,  gr.  Maf£  Pillul.  de  cynogloff.  Theriac.  cceleft.  &  Androm.  ve- 
tuft.  EfT.  carminat.  Wed.  Diafcord.  Fracaft. ,  dehinc  externe ,  fpirit.  vin. 
camphor.  &  largiter  crocat.  Vensc  Seclion.  revulforia  ,  etiam  repetita  vice, 
Empiaft.  Stomach.  pharm.  Auguft.  aut  Brandenhurg.  cum  oleo  Maftichino 
&  Menthae  deftll.  malaxato,  itidem  adhibuimus  interdum  Balfamum 
Stomach.  Schrcederi ,  &  alia  domeftica  remedia  pro  vulgo. 

§.     X  X. 

Inflationi  &  metuendce  fuftocationi  ,  tamquam  frequentifiimo  &  im- 
mani  Morbi  noftri  fymptomati ,  aliter  fuccurrere  non  potuimus ,  (  etiam 
refpedu  aliarum  indicationum,  aliquando  non  fine  periculo  ,  )  quam  per 
propihatum  Emeticum  Generofum  ,  quo  ,  via  proxima  &  fine  mora  , 
mugma  flatulentum  &  fuffocans  expanfivum  ,  cx  ergaftulo  hocce  ejicere- 
tur  ;  e.  gr.  Uxor  piftoris ,  ad  fextum  ufque  menfem  gravida ,  optime 
aiji»s  couftituta,  ab  efu  prunorum  dulcium  conipitur  primo  Vertigirie  ca- 

pitis  , 


DE    FEBRE     STOMAC.    EPID.  141 

pitis ,  horrore  erifipelaceo  cum  aeftu  paroxyfmante  ,  anxietatibus  &  pref- 
fionibus  cordis,  ut  dicebat  :  Es  tviire  ihr  fo  angjl  itmbs  hertze ,  als  wam 
fie  etwas  bofes  gethan  hiitte ,  fubfequitur  conatus  fortis  vomendi  ,  fed  fme 
erfedlu ,  hinc  concidic  tandem  lipothymica ,  ut  maritus  firmiffime  crede- 
ret  ,  ab  apoplexia  illam  enecatam  efle  i  nos  accerfiti ,  adhibuimus  primo 
pro  refufcitatione  &  refocillatione  ,  fal.  n.  volatile  ufitatura  ,  quo  appli- 
cato ,  redibat  quidem  ad  fe ,  metus  tamen  erat  recidivas,  hinc  certio- 
res  redditi  a  marito  de  efu  prunorum  ,  in  cafu  hoccepericulofiffimo  ma- 
luimtts,  juxta  Celfum  libr.  2.  cap.  10.  Anceps  remedium ,  quam  prorfm  n'u~ 
lum  experiri ,  &  intrepide,  non  tamen  impiovide  ,  uedimus  tart.  emetic. 
gran.  unum  &  femis  cum  potu  calido ,  quo  aflumto ,  poft  dimidiam  ho- 
fx.  quadrantem,  evomebat  ter ,  &  alvum  deponebat  bis,  fic  rejecT:a  eft 
multa  materia  vifcido  biliofa  ,  acida  ,  fpumefcens  ,  &  cum  pavimento 
terreftri  etiam  confermentans ;  &  fic  abfque  ulio  alio  remedio  auc  noxa 
futura  ,  reftituta  eft  plenarie, 

§.     X  X  L 

Supereft  ut  denique  etiam  indicemus  ,  quo  modo  poftea  vifcera  de- 
bilitata  &  a  tono  debito  valde  deftructa  ,  iterum  roborata  ,  &  recidiv» 
prxoecupatx  fint :  fublata  caufa  morbofa,  tollebaiur  etiam  utp'urimum 
ipfe  eife&us  rnorbi ;  hinc  eveniebat,  quod  fupra  jam  allegatum  eft,  uc 
aiiquando  ,  edudta  prius  caufa  morbifica  ,  nullo  adhibito  roborante  phar- 
maceutico  ,  per  fe  &  naturae  energia  allevati ,  patientes  ita  denuo  con- 
valuerint ,  ut  poft  paucos  aliquot  dies  aeri  liberiori  fefe  tuto  iterum 
commi;tere  potueiint. 

$.     XXII. 

In  quibufdam  etiam  ,  prxprimis  in  afluetis ,  folius  vini  generofioris 
ufu  ,  tonus  reftitutus  &  vires  ita  retedlae  func ,  ut  nullo  prorfus  alio 
artifieiali  &  pharmaceutico  remedio  opus  fuerit ,  id  quod  maxime  vale- 
bat  in  illis ,  qui  per  naturam  medicamentorum  ufum  penitus  abhorre- 
bant  ,  vid.  §.  17.  In  iliis  vero  ,  in  quibus  roborantia  &  confortantia 
pro  reftitutione  toni  vifcerum  valde  neceflaria  videbantur ,  in  his  ,  fum- 
mo  femper  cum  fruetu  ,  fequente  compofitione  ufi  fumus  : 
Ijk.    EtT.  fcordii  faturat.  millefol.   ana  drachmas  duas  ftomac.  Wedel.  elix. 

pecloral.    ejufd.   ana  drachmam   unam ,   fpirit.   falis   ammoniac.   anifat. 

nitri  dulc.   re&ificat.  ana   fcrupulos  4.   mifc.   d.  ad  vitr.   S.  Stiirckectde 

brufl-und  magen-zftznce ,  tiiglich  2  biji  3   mahl  56  tropjfen  in  beliebigem 

vehiculo  zu  nehmen. 
Hoc  modo  ,    addita  dixta  laudabili  &  conveniente  ,   imprimis  juxta   fcx 
rex  nonnaturales ,   vifcera  paulatim  novo   vigore  roborabantur ,   &  diap- 
noe  corporis   legitime  confcivabatur. 

S     3  §•    XXIII. 


i42  A    R     N     O    L     D  , 

§.     XXIII. 

Ad  prseoccupandam  recidivam  nil  magis  proficuum  invenimus,  quatri 
ufum  moderatum  pillularum  polychreftarum  N.  O.  ut  fic  uatura  nwgif- 
que  in  viam  naturalem  deducatur  ,  &  novse  congeftiones  circa  vifcera 
fuperna  deriventur.  In  fubjectis  vero  plethoricis ,  prsefervationis  gratia, 
circa  annuum  tempus  &  prseprimis  circa  sequinodlia,  folemnes  nobis  fue- 
re  novae  medicationes ,  ex  vino  medicato ,  vel  etiam  cerevifia  medicata, 
vel  ad  minimum  venae  fecliones  largiores ,  quibus  effecimus ,  ut  non  fa- 
cile  ,  nifi  in  quam  maxime  ad  tales  congeftiones  difpofitis  (  exemplo  Dn. 
Paftoris  cujufdam  )  nova  recidiva  metuenda  eflet. 

§.   x  x  i  V, 

Quibus  omnibus  tarnen  ,  coronidis  loco,  in  genere  diaeta  bona  &  eon- 
veniens  femper  concurrere  debebat ,  qua  pofthabita  &  negledla ,  de  exop- 
tatiori  in  pofterum  eventu  &  fanitatis  confervatione  certiores  effe  vix 
potuimus. 

F    I    N    I    S. 


ANDREB 


C  L  I  X, 

J.   ANDRE^    FISCHERI 

E    T 

GODOFREDI     KULBEL, 

HEPATITIS    PEGAVIiE    IN    CIRCULO 

MPSIENSI    EPIDEMICE     GRASSANS 

OBSERVATA    ETCURATA. 

Erfordise  13  Junii  1718. 


C  i4f  ) 

'*'  -r  1.-1   -i      i  -■  ■  .  .      j  -  i   l. 

FRMMONENDA. 

TEmpofa  fnutantur  jj  &  rtos  mutamur  cum  illis  :  ita  fonat  notifll- 
ma  ,  quin  &  veriffima  parocmia.  Scilicet  in  medicina  noftra  haud 
poftremum  eft  in  morbis  cognofcendis  &  feliciter  curandis  confideraffe 
circumftantias  temporis  hujufque  viciilitudines  ,  fecundum  quas  fepenu- 
mero  contingit  morbos ,  piiftino  quafi  ejurato  genio  ,  novos  apparere , 
&  in  fcenam  medicam  alla  prodire  facie  ,  quam  confueverunt  olim  ,  ac 
priftinis  apparuere  temporibus  ;  licet  communiter  omnis  denegetur  quan- 
titati  efficacia ,  atque  ilc  tempori  ,  diverfa  ,  morborum  antea  fic  non  vi- 
forum  ,  producendi  fchemata.  Ringat  hic  logicus  impendio  feverus ,  duni 
medicis  fufficit  ,  quod  una  experientia  mille  praevaleat  rationibus.  Ete- 
nim  quis  nifi  m  arte  medica  hofpes  ignorat ,  morbos  cseteroquin  benig- 
nos  temporum  injuria  malignefcere  ;  malignos  contra  benignitate  eorun- 
dem  haud  raro  evadere  benigniores  :  imo  fymptomata  morbo  cuidam 
familiaria  ,  poft  plurium  annorum  decurfum  fsepius  mutata  apparent  no- 
vamque  morbi  fpeciem  mentiuntur  :  id  quod  medicis ,  prsefertim  incau- 
tioribus  ,  &  a  fola  empiria  pendentibus  negotii  in  curando  faceffere  fo- 
let  quam  plurimum.  Hinc  opere  pretium  erit  confideraffe  feduloque  fe* 
cum  peufitaife  ,  quanta  fit  temporis  in  una  eademque  re  varie  fignifi- 
canda  efficacia.  Gratiam  exempli  infignem  prsebere  poterit  morborum 
inflammatoriorum  fpecies  illa  fingularis  ,  quse  noviflime ,  a  menfe  Ja- 
nuario  ad  Martium  &  Lipfienfes  &  Pegavienfes  vario  fub  fato  ,  &  am- 
biguo  prorfus  eventu  affligere  deprehenfa  fuit ,  nempe  inflammatio  he- 
patis ,  rara  illa  ,  &  fymptomatibus  a  confueto  alias  more  abludentibus 
ftipata ,  unde  &  in  curando  mutare  confilium  medici  fuere  coacti.  Cumi 
igitur  mihi  quoque  in  urbe  Pegavienfi  praxin  medicam  exercendi  tali- 
bus  cum  segrotis  faepiflime  res  fuit  ,  quibus  mutata  hactenus  confueta 
methodo  optm  ,  divina  velificante  gratia  ,  tuli  exoptatiflimam ,  conful- 
tum  duxi  de  hoc  ipfo  affe&u  &  gravillimo  &  rariffimo  difputare  inau- 
guraliter.  Quod  ut  L.  B.  aequi  bonique  confulere  velit ,  meifque  favers 
conatibus ,  ea  qua  par  eft  obfervamia  flagito, 


ViftnU  Medko-Pratt.  Tom.  Vf  t  tilSTQ* 


i4<?  FISCHER    ET    KULBEt, 

H  I    S    T    0    R    I   A 
MALI     EPIDEMICE     GRASSANTIS. 

SUb  finern  fuperioris  anni  tnetiftbufque  Jamtario  ,  Februario  &  Martia 
prfjentis  ,  hornines  Pegavint  quamplnrimi  indifcriminatim  citra  tamett 
contagium  nullo  rejpe&u  fexns  ,  atatis  aui  temperamenti  havito  ,  corripte- 
bantar  horrore  levi ,  fuperveniente  mox  calore  magno  ad  infiar  fynocki  con- 
tinuo  &  fiti ,  aderant  vomittts  biliofi ,  quibui  fuccedebat  dolor  hypochondrii 
dextri  acutus  ,  pungitivits  £f?  ad  Jcrobiculum  cordis  teufivm  cum  tuljiculii 
crebra  &  arida  ,  atque  in  gravidis  puerperifque  eruiiationes  &  fingtdtits 
fervidi  molejii  obfervabantur  ,  refpiratio  erat  diffciUima  cum  fenfu  magni 
tonderis  ad  diaphragma  ,  qux  expechratione  procurata  folvebatnr  ,  facies 
pallido-citrina  ad  infiar  mali  granxti  apparebat ,  quamdiu  morbus  vigeret , 
urina  teuuiljima  &  intenfe  rubra  circa  declinationem  fedimentum  album  gltt- 
tinofum  parietibns  vitri  tenacijjime  adhxrens ,  nec  nifi  cum  fraiiura  ejrts  fe- 
farabile ,  pulfits  celer  ,  plenns  &  tnoiiis  exijiebat  ,  atvi  objirucfio  per  to- 
titm  tnorbi  curfum  affligebat  vehementer  ,  vena  -  feclio  &  antifcbrilia  ca- 
lida  maximopere  noxia  deprehendebantur  ,  a  quibtts  fujfocatio  &  deliriunt 
inflabat ,  tnorbtifque  ad  tertiam  feptimanam  ,  ut  plurimian  cum  <egrotantif 
interitu  ,  protrahebatur  ,  cum  tamen  alias  refohentibtts  moderate  refrige- 
'  rnntibus  diluentibufque  jlatim  in  principio  ,  &  tuljicula  invalefcente  ,  expe- 
clorantibtts  temperatis  ttnactitn  alvnm  apertam  fervantib  ts  adhibitis  ,  intra 
quatriduum  ,  fummum  ,  feptiduum  cum  falute  decumbentis  cederet.  Com- 
muniter  autetn  hoc  malum  fere  poji  graviores  animi  commotiones  ira  vel 
terrore  induilas ,  ut  &  a(ios  enormes  corporis  cum  defatigatione  tnotus  oriri 
videbatur. 


RESOLUTIO. 

§.  i 

Icet  ex  recenfitis  fymptomatibus  &  inflammationis  &  orgafmi  febrilfs 
j  prsefentia  clariifime  apparet  ,  quando  Caloris  prcetematttralis  cum  fiti 
aucta ,  pidfus  celerioris  ,  urina  intenfius  coloratx  tenuioris  ,  dolorifque  acttti 
fungitivi  mentio  fit :  eam  vero  occupaffc  hepar  exinde  dubium  videri  po- 
terat  ,  quod  fubito  invalefcere  vifa  eil  ,  quod  tumor  hypochondrii  dex- 
tri  ,  quod  dolor  cbtufus ,  quod  urina  paifea  five  coerulea  abfuit,  quotj- 
cjue  venae  fectio ,    magnum  alias  in  tollenda  hepatis  inflammatione  reme- 

dium  , 


L1 


H  E  P  A  T.    P  £  G  A  V.    E  P  I  B.    G  R  A  S  S  K  N  S.        147 

dium  ,  majorem  intulit  noxam.  Verum  falva  res  eft  ,  modo  attendamus, 
homines  iftos  dubio  procul  inter  initia  non  curafTe  affedum  doloremque 
gravativum  ,  donec  ad  fummum  pervcnerit  ;  materiam  obftructionis  in- 
flammatorise  in  his  fubjeclis  autorcm  ,  non  tam  pituitofam  eraflam,  quam 
biliofo  ferofam  tenuem  fuifle ,  potiffimumque  cavam  hepatis  obfediife  par- 
tem  ;  intemperiem  hepatis  calidiorem  &  ficciorem  vense  fectionem  vix  ac 
ne  vix  ferre ,  monente  Bonet  Labyrinth.  med.  extric.  lib.  4.  §.  2f.  Ete- 
nim  inflammationes  partes  corporis  refpeclive  debiliores  potiffimum  ten- 
tare  experientia  medica  multiplici  conftat.  Interim  hepatis  inflammati  G- 
gnum  pathognomicum  ,  nempe  dolorem  hypochondrii  dextri  acutnm  £«? 
ad  fcrobiculum  cordis  tenfivum  cum  feufu  ponderis  ibidem  gravantis ,  refpira» 
tione  diffcillima ,  facieque  pallido  citrina  hic  adfuifle  fufficiat,  vid.  Guldeu 
Klee  oper.med.  praB.  pag.  134.  £•?  622.  Lindan.  Prax.  med.  h,  t.  Quam- 
vis  r.on  negaverim  &  ventriculum  &  diaphragma  ob  connexionem  &  vi- 
cinitatem  condoluiife  ,  id  quod  dyfpnma  &  vomitus  biliofi  loquuntur.  Utrum 
vero  gibbam  hepatis  partem  ,  an  cavam  potius  inflammatio  ifta  occupa- 
verit  ,  ob  denegatam  demortuorum  fe&ionem  &  infpeclionem  haud  li- 
quet ;  etfi  cavam  magis  affliclatam  fuiife  ,  tumoris  notabilis  in  regione  he- 
patis  abfentia  eru&ationes  &  fingultus  fervidi  &  evacuatio  per  alvum  cunt 
euphoria  injiituta  docere  videantur ,   vid.  Bonet  /.  c.  lib.  8-  §•  228. 

§.     I  I. 

Ex  hoc  ipfo  morbi  prscfentis  fubjcdlo  ratio  redditur  ,  qui  contigerit  , 
Febrem  hanc  inflammatoriam  nunc  terminum  ftatutum  reliquarum  ih» 
flammatoriarum  febrium  tranffiliifle  ,  nunc  vero  intra  illum  fubftitifle. 
Etenim  ex  pathologia  conftat  febres  ejufmodi  ad  cenfum  morborum  per- 
acutorum  referri  ,  qui  feptem  vel.  novem  diebus  fere  circumfcribuntur , 
quem  dierum  numerum  aut  reftringere ,  aut  extendere  velle  periculo  non 
vacat ,  imo  quandoque  impoffibile  prorfus  exiftit ,  quatenus  natura,  op- 
tima  morborum  medicatrix  fucceffivse  materise  obftruentis  coclioni  invigi- 
lat  ,  quattl  non  nifi  coclam  medicus  prudens  fiicceffive  pariter  ex  cor- 
pore  eliminare  ftudeat.  Videlicet  quemadmodum  in  partibus  membranec» 
nerveis  &  fanguine  fulphureo-oleofo  perfufis  inflammationes  acrius  ,  & 
in  partibus  glandulofis  &  fanguine  chylofo  gaudentibus  moderatius  in- 
furgunt  :  ita  &  hepatitis  jam  magis  lento  ad  ftatum  progreditur  gradu  > 
cumprimis  perverfa  medendi  ratione  tractata  ,  jam  brevius  terminabitur  > 
materia  obftruclionem  moliente  per  vias  debitas^.  &  medicamentis  apprime 
convenientibus  mature  ex  corpore  eliminata  :  quippe  nullum  eft  dubium, 
quod  medicus  fciens  &  expertus  inflammationes  fientes  feliciffime  antever- 
tere  queac» 

T    %  i  IIL 


148  FISCHER    ET    KULBEL, 

§.    III. 

Nec  minus  confideratu  dignum  eft ,  aliam  plane  rationem  elTe  inflam. 
mationis  verae  ac  fpuriae ,  exemplo  pleuritidis  &  nephriti iis  nothae  dict*-, 
quippe  quae  intemperiem  fcorbuticam  prsefupponentes  antiquis  temporibus 
ignorabantur.  Unde  fit ,  inflammationes  ejurmodi  pro  humoris  fcoibucici 
conditione  &  motu  ,  nunc  prolongari ,  nunc  abbrevi  tri ,  atque  iympto- 
mata  nunc  magis  nunc  minus  exacerbari.  Videmus  hoc  in  eryfipelacea 
inflammatione  ,  ad  quam  prscfentem  quoque  arfecftum  referimus  ,  qu?e 
jam  cito  diiHpatur,  jam  longius  durat,  intenfius  remitfiufve  affligit ,  prout 
bilis  aut  pituita  prsedominantur.  Tales  vero  inflammatioues  vifcerum 
alieno  fub  fchemate  ludentes  &  fymptomatibus  plane  difcrepantibus  fti- 
patas  frequentius  hodie  affligere  mirandum  non  eft  ,  quando  noitris  tem- 
poribus  majore  cum  licentia  contra  fanioris  diaetae  leges  peccatur  ,  quaui 
o!im  ,  ubi  feveriori  vitse  generi  indulgebant  homines ,  hinc  corpora  fen- 
fim  fenfimque  infirmata  ad  varias  motuum  anomalias  edendas,  ipfo  no- 
ftri  nuncsevi  aere  atmofpha;rico  obftetricante,  quam  maxime  difponuntur. 

f.     I  V, 

Atque  ex  his  ratio  illius  phsenomeni  petenda  eft ,  quod  &  medica* 
rnenta  calidiora ,  &  venxfeclio  in  hoc  arfedtu  male  celferint ,  temperate 
refolventia  vero  alvumque  lubricam  fervantia  quam  optime.  Siquidem, 
priucipiis  pathologico  therapeuticis  confentaneum  eft  &  experientia  cliniea 
confirmatur ,  fanguinem  ,  cacochymia  urgente,  non  tam  fubtractione , 
quam  corre&ione  indigerc  ,  imo  quantocyus  a  fero  acriore  per  conve- 
nientia  emun&oria  ,  qualia  in  praefenti  cafu  inteftina  cum  vefica  fuerunt, 
iiberandum  eife  ;  alias  metuendum  ,  ne  vel  exitiofa  metaftafis ,  vel  plu- 
rium  vifcerum  inflammatio  vera  fubfequatur.  Quippe  affectus  feroll ,  cum 
primis  acrimoniam  notabilem  conjunctam  habentes ,  calidionbus  adhibi- 
fcis  erferantur ,   planeque  incurabiles  evadunt. 

.§.     V. 

Caufam  immediatam  hepatitidis  noftrse  quod  concernit,  ea  in  obftru- 
ttione  inflammatoria  tubu.lorum  hepaticorum  interiorum  ,  partis  cavae  cum 
primis ,  quaerenda,  dum  fciiicet  fanguis  chylofo  ferofus  per  arterue  cscliacse 
ramum  &  vense  portas  radices  ad  finus  hepaticos  motu  enorm.iore  adactus 
ad  vcnam  cavam  movetur  fegnius ,  ftagnando  fermentat  ,  a*que  paiuculis 
biiiofis ,  quarum  feparationem  debitam  giandute  collapfac  negligunt ,  cumi 
(fanguine  venofo  in  majore  copia  ad  cordeluis,  calor  febrilis  exardefcit , 
t<X<<}ue  communicatur  corpori ,    quo  patfto  febris  inrlammatoria  praefto  eft. 

§.  VI. 


HEPAT.  PEGAV.  EPID.  GRASSANS.    14* 

S.  V  I. 

Praedictx  obftructionis  inflammatorix  comes  individuus  eft  dolor  ,  if- 
que  communiter  obtufus'&  gravativus  ,  cumprimis  morbo  in  parte  cava 
latente  ,  ob  defeclum  nervorum  ibidem  Ioci ,  quorum  rami  tantum  duo 
,ab  edtavo  pari ,  ftomachico  &  intercoftali,  per  tuuicam  hepar  cingentem 
difperfi  cemuntur.  Cum  vero  in  hiftoria  prsefixa  dolorh  acuti  pungitivi 
rnentio  fit ,  dicendum  eft  ,  ve!  partem  hepatis  gibbam  fimui  laboraife  , 
vel  in  his  fubjedtis  illam  Riolani  obfervationem  locum  invenire,  quas  duos 
nervos  infignes  venam  portae  comitari ,  ipfamque  hepatis  fubftantiam  fu- 
bire   vidit,  conf.  Barth.  Anatom.   Reform.  tib.  1.  cap.  14.  p.  14^. 

§.     VII. 

Et  quoniam  hepar  animantibus  ad  perficiendum  &  purificandum  a  par- 
fticulis  falino-oleofis  fanguinem  ,  perinde  ac  lien  a  particuiis  acidis ,  renes 
,a  particulis  ferofis  fuperfluis  ,  infervit ,  fd.cile  intelligitur  ,  quomodo  in 
nialo  prsefenti  tujjicula  crebra  &  arida  eru&ationes  &  fingultm  fervidi  fa- 
fies  pallido  citrina  urina  tenuijjima  &  inteufe  rubra  apparuerint.  Poftquam 
enim  fanguis  particulis  biliofis  copiofioribus  inquinatus  per  truncum  vcnse 
cavae  afcendentem  ad  cordis  ventriculum  dextrum  ,  &  inde  per  arteriam 
pulmonalem  ad  pulmones ,  ut  &  vaporetenus  ad  organa  pneumonica  re- 
iiqua  ,  ipfumque  fuperius  ventriculi  orificium  appulit,  quin  &  poftmo- 
dum  per  venam  pulmonalem  ad  cordis  ventriculum  finiftrum,  &  ex  hoc 
per  arterix  magrjae  truncum  as  &  defcendentem  horumque  ramificationes 
ad  omnes  corporis  partes ,  ipfa  etiam  fpatiola  fubcutanea  delatus  fuit  , 
fuam  ibidem  praefentiam  per  recenfita  fymptomata  declaravit ,  juxta  vul- 
gatum  illud ;  facies  eft  teftis  quales  in  corpore  eftis.  Quod  vero  refpira- 
tionem  diffciUimam  cum  feufu  magni  ponderis  ad  diaphragma  vomitum  bilio- 
fum  &  alvi  objlruclionem  perpetuam  concernit ,  id  a  confenfu  diaf>hragma- 
tis ,  ventriculi  &  inteftinorum  derivandum  videtur ,  quatenus  hepar  me- 
diante  Hgamento  fufpenforio  robufto  atque  tendinofo  cum  ventriculo  & 
diaphragmate  connedlitur  ,  &  cum  inteftinis  tennibus  dnctus  biliarii  cum 
jnteftino  recto  venarum  hacmorrhoidalium  interventu  confpirat ,  ita  ,  ut 
five  a  defeetu ,  fiwe  a  nimia  intemperiem  calidiorem  hepatis  fubfequente 
infpiifatione  bilis ,  ftimulus  ille  naturalis  ad  exonerandam  alvum  deficiat, 
quid  ,  quod  &  ipfius  hepatis  in  &  fuccumbentis  inflammatio  inteftina  ari- 
diora  ,  &  ad  feces  promovendas  fegniora  reddere  valeat.  Sedimentum  de- 
nique  album  glutinofum  parietibus  vitri  tenacijjime  adhxrens  a  lympliae  ar- 
dore  bilis  coagulatae  circa  declinatiouem  fluidioris  reddifje  ad  vafa  urina- 
ria  prjccipitatione  ,  ad  abfcelfum  praccavendum  ,  ortum  traxit,  quando- 
quidem  hoc  vifcus  minus  ac  reliqua  putridini  ,  propter  inhsereniiam  par- 

T     3  ticu- 


i^o  F    I    S    C    II    E    R  , 

ticularum  balfamicarum  bilis  ,  obnoxium  effe  folet,  experimento  Riolani, 
qui  hepar  exfeclum  per  integrum  annum  incorruptum  obiervavit ,  nill 
prsepoiiera  &  inconcinna  medendi  mcrhodo  ad  corruptionem  difponatur. 

§.     VII  I.        •' 

Caufam  mediatam  antecedentem  conftituit  maflk  fanguinese  diathefls 
fcorbutica  iive  acrimonia  ferofa  cum  lentore  quodam  conjuncta  ,  experien- 
tia  fuffragante ,  ad  excitandas  inflammationes  fpurias  admodum  proclivis, 
&  in  morbis  epidemice  graifantibus  tantum  nou  omne  ferens  pun&um  ,  ea 
enim  facillime  in  motus  enormes  exfurgit,  &  curri  impetu  per  vifcera  fecre- 
toria  acta  traniitum  fibimet  ipfi  praecludens  coacervatur  ,  obftru&ioncs  , 
ardores,  dolores  ,  tumcres  pro  conditione  loci  imijores  minorefve  ,  tranli- 
torios  ,  vel  ftabiles  in  apoftemata  degenerantes  ,.  efHcit,  Carolo  Pifone  in 
elegantiffimo  de  collnvie  ferofa  tractatu  fuilus  exponente.  Quippe  ferum 
velut  generale  omnium  humorum  corporis  noftri  vehiculum  varie  modificac 
fluidorum  per  vifcera  partefque  fibrofas  motum  ,  eorumque  crafin  natura- 
lem  nunc  confervat  nunc  deftruit ,  &  fymptomatunl  mirificorum  a  more 
communi  maxime  abludentium  autor  exiftit ,  adeo  ut  veriffimum  fit  illud 
Lifteri  Batavi  efTarum,  quod  in  morbis  prseter  modum  refradariis  &  info- 
litis  fymptomdtibus  ftipatis  femper  ad  fcorbutum  latentem  fit  refpiciendum. 
Quod  vero  in  prxfentia  ferum  hoc  veniat  culpandum,  inde  concludimus, 
quia  homiues  quamflurimi  indifcriminatim  ytuUo  refpeclu  fexm  ,  Atatk  aut  tevu 
feramenti  habito  hepatitide  fuere  correpti  ,  &  quia  in  decumbentibus^n///» 
celer  &  mollis ,   atque  urina  tenuijjima  extitit. 

§.     I  X. 

Quemadmodum  vero  nullum  eft  dubium  ,  depravatam  hancce  M.  S.  dU* 
thefin  ex  prava  chylificatione  &  fanguificatione  ortum  traxiffe,  &  poftmo- 
dum  caufa  occafionali  fubminiftrata  prjcfentem  effe&um  pr&duxiffe,  eo  ma- 
gis  ,  cum  haud  levis  fit  fufpicio  ,  incolas  Pegavienfes  fructuum  horariorum 
efui  antea  tempore  autumnali  nimium  quantum  indulfiife,  quibus  terra  ifta 
abundat ,  unde  copia  feri  acrioris  fuit  generata  :  ita  &  nemo  inficias  ibit* 
materium  iftam  prscexiftentem  a  gravioribus  animi  corporifve  motibus , 
tanquam  caufis  antecedentibus  remotis ,  fuiffe  exagitatam  ,  ut  inflamma- 
toriam  obftruclionem  in  hepate  moliri  cepcrit.  Et  quidem  in  hac  claffe , 
juxta  hiftoriam  ptaefixam  ,  ira  terror  £«?  enormes  corporis  cum  defatigatione 
motus  cminent ,  quse  partim  tonum  fibrarum  laxare,  partim  M.  S.  acrio- 
rem  reddere  ,  partim  ferum  tvmium  commovere,  partim  ad  ftaiin  intra  glan- 
dulas  hcpaticas  fufcipicndam  difponere  potuerunt.  Qiiod  cum  omnibus  ibi- 
dcm  degentibus  contirigere  potuit ,  ratio  in  promptu  eft,  quare  hoc  malum 
epidemice  graffari  obfervatum  fuerit. 

§.  X. 


HEPAT.    PEGAV.    EPID.    G  R  A  S  S  A  N  S.  ifr 

§.     X, 

Ut  igitur  diAa  hactenus  pluribus  in  pauca  contrahamus  ,  brevibus  defi- 
nienda  reftat  hepatitis  noftra  ,  quse  nihi!  a!iud  eft  ,  quam  febris  ardens  con- 
tinna  ab  inflanwiatione  bepatis  fpuria  atque  diathefi  M.  S-  ferofa  acri ,  ira  , 
terroye  &  enormi  corporis  motu  anfamfuppeditantibus,  produtla. 


C     U     R     A     T     I     O. 
§.    I. 

IN  morbo  hocce  abigendo  fequens  methodus  optime  profuit  Ncmpe  pro 
M.  S.  ventilatione  fumme  neceffuria,  V.  S.  loco  per  moderatam  diapho- 
refin  revulfio  inftituebatur  in  principio  polychreftam  mixturam  fimpl.  mane 
&  vefperi  ad  28-  gutt.  exhibendo ,  interpofita  hora  2.  pomeridiana  hac 
wixtura  : 

^.  ^  01.  dulc. 

Eff.  C.  B.   ana  $}. 
M,  D.  S. 

Gegen  die  Hitze  20    Tropjfen  mit  kalten   Bier  zu  nehmen. 

Quae  mixtura  quamdiu  calor  urgebat  ,    continuabatur ,    nifi ,  quod  tuffi 
nragis  affligente  fequens  fubftituebatur  : 
#.  Eif.   Enul. 

Veron.   ana  ^ij. 
O°o    Anif   9(5. 
M.  D.  S. 
Ablofende  Mixtur ,  von  yvelcher  f  o   Tropffen  ztt  nehmen. 

§.     I  I. 

Altero  die  pro  acrimonia  feri  infringenda  ,  &  muco  vifcido  per  metaftafin 
peclori  impadto  refolvendo  fequens  potio  per  totum  morbi  decurfum  ,  calorc 
febrili  urgente ,  inferviebat ,  licet  eam  ultra  duos  dies  continuare  raro  fue- 
fim  coa&us  : 

Jjc.  V-  A-  Til. 

Ceraf.  nigr.  ana  %iifi. 
(D  £t.  $ij. 

Cinnabar.  nativ.  fubtiliif.  pulverif. 
C.  C.  uft.  ppt.  ana  $iJS. 
fach.  albilf.  q.  s.   pro  grat. 
M.    F.   Potio.   D.  S. 
Von   10    Uhr  bijl  um  €  Jimdlich  xvohl  geriittelt  2  Lcjfel  zu  nehmen. 

J.  III. 


ifz  F    I    S     C    H    E    R  , 

§.     III. 

Pro  referanda  alvo  haec  mixtura  adhibebatur  : 

#.    EiT.   Polypod. 

Rhabaib.  ana  3ij. 
M.  D.    S. 
Laxier    Tropjfen    %0   auf  einmahl. 

$.     I  V. 

In  declinatione  materia  morbifica  probc  cocta  per  medicamcntum  purgans 
cum  euphoria  eliminabatur  ,  quoniam  vitia  partis  cavse  hepatis  partim  per 
vafa  lymphatica  ejus  ad  mefenterium  &  hinc  ad  intertina  craffa  ,  parcim  per 
vafa  hxmonhoidulia  immediate  ad  inteltinum  rectum  quam  optime  deii- 
vantur  &  curantur ,  pars  gibba  vero  per  urinam  materiam  morbi  mediante 
trunco  venae  cavae  afcendente  ad  cor  ,  poftmodumque  ad  arteriae  magnac 
truncrm  dtfcendentem  &  hinc  ortas  arterias  emulgentes  ad  renes  delata  , 
propitia  magis  natura  ,  deponit ,  &  crkice  a  morbis  liberatur.  Formula  erat 
taiis. 

$£.  Flor.  acac.   Mp.  j. 

Fol.  S.  S-  S.    5IJ. 

Rhabarb.   or.   3). 

Cinam.   El.   9}. 

Crem.    tart.   ?_/?. 
Incif.  &  contuf.  infund.  cum  vin.  alb.  ibij.  ftent.  per  nocl.  in  loc.  tepid. 
colat.  forticer  expreif. 

D.     S. 
Tdglich  3   Thee-  Schdlchen ,    I  morgens  laulicht ,    die  andern  beym  Mittags 
Ejfen  zn  nehmcn ,   und  damit  etliche  Tage  anzuhalten. 

$.     V. 

Et  quia  durante  morbo  appetitus  erat  proftratus ,  nec  ullius  cibi  defide- 
rio  tangebantur  segrotantes  *  disetae  regulas  profcribere  fupervacaneum  vi- 
debatur  ,  nifi  quod  pro  fiti  fallenda  ,  loco  ccrevifise,  fequens  deco&um  111 
ufum  cederet  continuum  : 

flc.    Decoct.  hord.  cum  rad.  fcorzon, 
&  Raf.  C.  C.  Menf.  ij. 
Succ.  Citr.  rec.   expreff!  §j. 
Syrup.  Ceraf.  nigr.  c.  fl.  tunic.  q.  f.  pro  grat. 
D.     S. 
Orderttlkher   Tranch  nach  Belieben  zu  gebrauchen. 

T    A    N    T    U    M. 

GEORG. 


CLX. 

GEORG.    ERNESTI    STAHL 

d    E 

FEBRIBUS   BILIOSIS, 

DISPUTATIO, 

Refpondens 
ERNESTO    PETRO    MEUDER 

Halse  1701, 


Diffut,  Medict-Tratt.  Tonr.  V. 


(Iff ) 


P    R    O    OE    M    I    U    M. 

VFrittiSj  cum  facilitatem  £f?  convi&ionem  pro  comite  babeat ,  ^?  rf£/<?- 
#/*  prajttdiciis  ,  fl  quocttnque  fe  inveniri  patiatur  ;  fane  mirum  eji  , 
#»oi  plerorumque  morborwn  pathologia ,  wo«  rao^o  multoriim  medicornm  in- 
genia  exercuerit  ,  fed  &  propemodum  meris  theorematibus  fi&a  confpiciatur  , 
Ut  inde  farrago  velttti ,  multarum  circa  hanc  rem  prolatarum  opinionum, 
projiet  i  cum  tamen  nonnifi  facilis  cujufdam  rei  negle&io  ,  in  caufa  fit ,  puta 
piorborum  attente  obfervata  hifioria :  hae  enirn  in  quolibet  patiente  at~ 
tendenda  fefe  offert ,  dummodo  circumfpe&e  perquifitas  &  ita  vere  obferva- 
tas  circumfiantias ,  cum  caufis  fimili  modo  pervefiigatis  ,  prtidenter  connecJere 
/elaboremus.  Ptttamus  certe  pracipuum  hujiis  rei  exemplar  exhibere  pojfe  ipfiis 
febres.  Qtiarum  licet  hifioria  ,  in  plerifque  fic  fatis  exquifita  ,  projiet  apud 
veteres ,  multiplicis  &  fatis  fo/Hcitie  experientix  laude  ,  fane  fne  infigni  inja- 
ria  non  defraudandos  :  apparet  tamen  ,  receptam  generalem  philofophandi  rtu 
tionem  ,  ex  fo/is  primis  qualitatibm ,  &  quidem  nuddt  materia  conftderationi- 
bus ,  fine  habito  refpe&u  ad  motus ,  ipfos  veteres  abfolute  impedivijfe  ,  quu 
minus  accuratam  effe&uum  cum  veris  cauf.s  comparationem  afeqnerentnr.  I{e- 
centiores  vero  ,  cum  prjiter  varias  fuppofititias  opiuiones ,  &  puri  mechanifmi 
curn  organifmo  inextricabiles  coufufiones  ,  infuper  ipfam  veram  febrittm  hijlo- 
riam  fufqtte  deqtte  haberent ,  non  potuerunt  non  ab  ipfo  fcopo  veritatis  adhuc 
multo  longitts  aberrare.  Sicut  vero  rei  odioja  prolixe  immorari ,  nojlra  no\t 
fert  intentio  ;  ita  placuit  nobis  potius  fpecimen  aliquod ,  pro  Themate  Difpu- 
tationis  Inauguralis  edere ,  qito  fpeciem  aliquam  febrium  ,  nempe  Biliofarn 
ftc  di&am ,  aut  potius  dici  vere  promeritam  ,  tam  qitoad  genuinam  ejns  hl- 
jioriam  ,  quam  pathologiam  £«f  therapiam  ,  ob  oculos  ponere  confidimus ,  eo- 
que  ipfo  in  hac  parte  comprobare  ,  quod  Theorix.  &  praxeos  medic<&  ,  modo 
veritatis  circa  fa&a  in  morbis  &  curis  habeatur  ratio  ,  evidens  utiqtte  ,  & 
tanto  quidem  verior ,  quo  fimplicior  ,  dari  pojjit  connexio  ;  Deum  oramtts 
0.  M.  ttt  fpiritus  veritatis  gratia  nos  beet ,    £•?  feliciciter  omnia  cedant. 


§.     I. 

CUm  de  Febre  BHiofa  agere  aggredior  ,  febris  in  genere  nomen  & 
derivationem  praemittere  fupcrfluum  foret ,  cum  praefertim  illui  ex 
mente  Magn.  D.  D.  Prsefidis  ,  quam  ego  quoque  fequor  ,  in  variis  iub 
ipfo  habitis  difTertationibus  ,  &  quidem  quaiuum  ad  nomen  attinet ,  jrt 
nupera  de  febris  rationali  ratione  ;  rem  vero  quod  fnect<it  ,  in  diiieriatio- 
ne  de  Autocratia  natura ,  fatis  fa&um  efle  judicem  :  unde  furFecerit , 
fpe»ific?5  determinationis ,  qua  nerope  biliofa  dicitur,  rationem  reddere, 

V     %  fed 


i56  S    T    A    H     L, 

fed  id  ipfum  quoque  brevibus,  fiquidem  biliofa  dicitur  a  bile ,  liquors 
corporis  animalis  nemini  ignoto ,  nifi  quod  vocabulum  hoc ,  duplici 
adhuc  fenfu  antiquitus  accipiatur. 

§.     II. 

Sumitur  nempe  vel  latiore  fenfu  ,  vel  Jlri&o.  Latiore ,  antiquioribug 
praecipue  denotavit  ,  fubftantiam  in  fanguine  reperiundam  ,  pinguem  te- 
<neram  ,  fubtilem  penetrantem ,  quxque  &  fua  natura  valde  calida  &  mo~ 
bilis  exiftat ,  &  hanc  qualitacem ,  caliditatis  &  agilitatu ,  aliis  quoque 
rcbus  atfricet. 

§.     III. 

Non  inepte  etiam  hodieque  ita  ad  fanum  fertfum  reducitur  hsec  af= 
fertio  ,  ut  per  bilern  lic  intellectim  agnofoatur  denotari  ,  non  plane  fi- 
ctitium  quiddam  ,  ut  imperiti  perfuadere  voluerunt;  fed  vera  qusedam 
in  fanguine  praefens  materia  ,  quse  principium  mixtionis  ejus  conftituat, 
nempe  fubftantia  fulphurea  feu  pinguis  ejufdem.  Qiise  ex  fua  propria 
indole  ,  &  quamdiu  fanguinis  mixta  adhuc  ita  inhxret  ,  tenera  quidcm 
benigna  &  temperata  agnofci  poteft :  quando  vero  fanguis  diuturno  con- 
tinuo  motu  deivque  e  mixtione  fua  refolvitur,  ibi  haec  ipfa  quoque  fub- 
ftantia  ,  cum  jalmis  particulis  ,  e  fubtili  terreo  muco  ,  hoc  ipfo  motu 
formaiis  ,  intimius  coagmentata,  conftituit  bilem  excrementitiam. 

§.     I  V. 

Haec  ftri&o  fenfu  bilit  vulgo  appeliari  folita,  defignat  peculiarinu  ifl 
corpore  noftro  humorem  ,  qin'  per  glandulofam  hepatis  fubftantiam  fepa- 
ratur ,  &  dein  Vel  in  cyfiidem  felleam  fecretus  colligitur ;  vel  immediate 
per  du&um  hepaticum ,  cum  cyftico  communem  choiodochum  conftituen- 
tem  ,  in  intefimum  duodenum  excernkur:  qur-d  ipfum  in  ftatu  naturali, 
moderata  quantitate  &  placido  fucceifu  fit  ,  ibidemque  infervit  tum  pro- 
babiliter  acidi  abforbtioni  ,  pinguedinifve  refolutioni ,  tum  fcecum  alvi, 
inftar  clyfteris  naturalis  ,    promotioni. 

§.    V. 

Deprehendimus  ab  antiquis  medecinse  myftis  ,    ab  utralibct  hac  bilg 

dcduci  fcbres  ,   quas  propterea  biliofis  appeilant.    Sed  Ci  ad  rationes  fup- 

pofitionis  atque  dedu&ionis  ,   paulo  prefTius  attendamus ,    occurret  nobis 

facile  infignis  dirferentia  inter  deductionis  &  demonftrationis  circa  utrum- 

•que  hoc   genus  bilis ,    ad  excitandas  illas  febres,   qusc  ipfis  adfcribun- 

tur, 


DEFEBRIBUSBILIOSIS.  iy? 

tur ,  evidentiorem  energiam.  Ita  enim  de  illis  quidem  fcbribus  ,  in 
quibus  ftricto  fenfu  dicta  ,  magis  fincera ,  &  excrementitia  biiis ,  argui- 
tur,  quia  demonftratio  petitur  tam  ab  antecedentibus ,  quam  confcquen- 
tibus,  quam  minimum  fane  dubii  fuperefle  poterit ,  quin  jure  merito- 
que  talis  eflfe&us  tali  caufse  adfcribendus  veniat.  In  aliis  vero ,  ubi  non 
seque  ex  his  argumentorum  fontibus,  fed  potius  a  longiflquiore  quadam 
fuppofitione  bili  lato  fenfu  fumptae,  culpa  tribuitur  ,  multo  magis  du- 
bium  &  incertum  merito  habetur  aifertum.  Quod  ut  clarius  pateat ,  at- 
que  innotefcat  ,  proponemus  bieviter  &  biflorice  tantum  antiquiorum  de 
febribui  biliofu  aifertiones. 

$.     V  I. 

Tradunt  videHcet,  dari febres  bilwf&s ,  tvium  generum  ,  tertianas  contu 
tiuas  ,  terrianas  intermittentes  &  febrem  caufum.  Audacius  hsec  fere  de- 
terminant  Arabes  ,•  timidius  Graci  &  Latini  :  unde  Galeno  TPncttotPvris  , 
quafi  de  natura  &  indole  tertianse,  in  tertianam  tendens  ,  appdlatur 
il!a  biliofa  ,  reliquis  tertiana  continua.  Et  notum  eft  harum  rerum  cu- 
riofis ,  quomodo  ilrupulofiorem  lectorem  fatiget ,  &  fatagentes  rerum. 
fuarum  interpretes  exerceat ,  hujus ,  &  Hemitrit&i ,  delineatio  :  prseci- 
pue ,  quando  rnagis  ad  veritatem  experientiae  ,  quam  ad  traditionem 
aiTertorum  examinantur.  At  vero ,  inter  proximorum  temporum  pyreto- 
grarhos ,  faiiidium  fuerit  harum  rerum  volam  aut  veftVgium  ,  nifi  lubri- 
cum  prorfus,  qu?erere,  excepto  operofillimo  Petro  Michaeie  de  Heredia  , 
fed  quia  totus  antiquos  iequitur,  recentioribus  hoc  nonnne  non  acten- 
iendo. 

§.     VII. 

Jnm  ,  fi  flexuofas  illas  febrium  }am  didarum  aillgnationes  ,  quibus 
bili  tribuuntur,  operefiifime  penfitemus ,  aliud  nihil,  hforice  primo  , 
de  ipfis  repenmus  ,  quam  quod  partim  ex  circumftantiis  ajtits  pigentu , 
aridi ,  &  penetrnntvs  m  univerfo  corpore,  &  non  modo  in  exiernis  ,  pe- 
ripherise  ejufdem  ,  fed  in  internis  quoque  partibus  ,  fupponatur  ,  quod 
qualis  efleclus,  talis  etiam  fit  caufa  nempe  materia  illa  ,  cui  has  quali- 
tates  aifignant  ,  nimirum  bilis  fanguinis.  Quando  vero  jam  fub  ejufmo- 
di  febribus,  acluales  etiam  excretiones ,  colore  favefcente  bilem ,  ex  hy- 
pothefi  ,  prse  fe  ferentes  ,  aut  ftricte  diftam  bilem  ,  ex  favo  -  virefcen- 
fem ,  &  ipfa  amaritie  dignofcendam ,  imitantes  eveniunt  5  ibi  concludunc 
tanto  confidentius  ,  bilem  ipfam  caufam  illarum  materialem  ,  veUiti  con- 
tinentem  conftituiife. 

§.     V  I  I  I, 

Quemadmodum  vero  fubfumptio  illa,  de  effectuum  qualitatibus  %  quse 

V     3  efficierv- 


ltf  S    T    A    H    L, 

effinentis  materialibus  (  non  vero  formalibus,  quatenus  efficientis ,  )  qua* 
litatibus ,  refpondeant,  philofophis  vix  iatisfecerit  :  ita  infuper  de  modo 
efficiendi  undique  impeditus  labor  ,  intricit  tanto  magis  totam  ptobatio- 
nis  evidentiam.  Laborant  enim  optimi  viri  anxie  ,  in  adumbranda  ra- 
tione  ,  qua  bilis  illa  hos  efFe&us  producat.  Nomin  jnt  vero  plenque  ,  Sc 
antiquiilimus  quifque  ,  putrefa&ionem.  Supponunt  fieri  hanc,  modo  m 
vajis ,  &  quidem  nominatim  ,  venis  ,  modo  extra  vafa,  in  fubjiantia  par> 
ttum.  Pauci,  &  plurimum  juniores,  putredini  fubordinant  &  contra  di- 
ftinguunt  ufiionem  ,  ut  vocant  ;  nempe  pajivam  accenfionem  ,  &  concep- 
tum  ardo^em  ,  quem  deinde  etiam  a&ive  in  partes  tum  fluidas  ,  turtv 
folidas  ,   diffundi   contingjt. 

I     I  X. 

Si  rem  mnjori  ftudio  perveftigamus ,  deprehendimus  ,  quod  etiam  4 
conditione  fubje&i  argumentum  du:ere  non  oblivifcantur ,  &  illas  praeci- 
pue  febres  pro  biliofis  interpretentur ,  quam  fubjectis  bilioft  diclae  tem- 
periei  obnoxiis ,  cum  dictis  circumftantiis  evenire  confueverunt. 

$.     X. 

Cum  vero  ex  omnibus  h's  circumftantiis  ,  nobis  quidem  nihil  quid- 
quam  fagaciori  coniiderationi  fatisfacere  videatur ,  praeter  folam  illam 
primam  rationem ,  quae  tam  ab  antecedentibus  quam  confequentibus  evi- 
dentioribus  ,  &  nulla  fictione  aut  nuda  fuppofitione  fubmxis,  peti  pof- 
fit  :  nempe  a  yerae  ,  &  ab  omnibus  ftriclo  fenfu  di6tre ,  bilis  concur- 
f u  :  propterea  abftrahimus  ab  iftis  variis,  praecipue  fcgnioribus ,  chro- 
nicoteris  ,  febribus ,  ita  ut  ilias  biliofarum  appellatione  minime  dignemur  j 
fed  iftas  tantum  ,  quse  evidentiore  &  manifeftiore  concurfu  bilis ,  &  ex- 
p'icatu  promptiore  ejus  efFeclu  ,  febres  cum  talibus  fymptomatibus  ,  quae 
bilis  acrimoniam  propriam  ,  aut  afcititiam ,  certius  confequi  polfe,  com- 
parebunt. 

s.    x  I. 

Seponimus  itaque  febres  tertiauas  intermittentes ;  imo  continuas  quoque 
tercianas  :  neque  ipias  diredte  &  eift.ntialiter  pro  bilioiis  admittimus  aut 
agnofcimus.  Quamvis  enim  accidenlaliter  fieri  poilit,  ut  caufa  biliofa  a- 
uquanc]o  etiam  tertianam  febrem  poft  fe  trahat :  negamus  tamen  quod 
hoc  fiat  directe  a  primaria  bilis  efficacia,  fed  magis  jantum  remota  & 
oecaiionali  cauiandi  ratione,  quae  plurimum  abfit  a  perpetua  illa  ,  &  ef- 
lentialiter  converfiva  efficiendi  ratione  ,  ut  ubicunque  fiut  febns  tertiana 
tbi  h«g  iubfit  biliofa  caufa. 

§.     XII. 


DE    FEBRIBUS    BILIQSIS.  i?9 

S.     XII. 

Agnofcimus  itaque  pro  febribus  biliojis  non  nifi  febrem  cholericam  & 
cholerioden ,  firi&iore  cholerse  acceptione  pro  fiuxibus  cholericis  ,  ita  di- 
clas  >  &  febrem  rcvera  ardentem  ,  grsecis  xctvo-ov  aut  Ketvo-cJJtjv ,  qu» 
a  prjegreiTa  caufa  manifeftius  biliofa  coorta  fint.  Quamvis  enim  hx  ip- 
ix  poftenores  ,  praefertim  jam  praevaHdse  factae ,  omnino  infiatnmatoria 
fint  :  differunt  tamen  revera  haud  perfunctorie  ab  illis  ,  quae  aliis  nu- 
chs  ventriculi ,  Auodeni  aut  ilei  infiammationibm  ,  magis  e  nuda  &  tenui 
ftagnatione  fanguinis  prognatis  ,  fuperveniunt :  fiqnidem  tales  fere  promp- 
tius ,  &  citra  adeo  grande  difcrimen  rurfus  folvuntur  :  e  contra  vero 
illse  ,  de  quibus  nos  loquimur  ab  ardente ,  urente  ,  rodente  ,  corrumpen- 
te ,  copiofi  materia  jugiter  fuftentatse  ,  huc  ipfo  non  modo »  nifi  remo- 
ta  illa  materia,  conquiefcere  non  poffunt :  fed  etiam,  fi  illam  forte  tar- 
dius  fubduci  contigerit  ,  eo  ipfo  tamen  peifimus  erofionis  ,  ulcerationic  , 
gangr&u&,  fphaceli  ,  refiduus  ejfe&us  ,  non  fimul  abit ,  ied  potius  a;grum 
communifflme  jugulat  &  peffundat. 

§.    XIIL 

Ex  his  faci'e  liquere  putamus  ,  quod  nos  quidem  biliofam  febrem  ap- 
pellemus,  a  b\\e  firi&e  fic  dicta  nempe  §.  quarto  defignata  ,  &  quidem 
ab  ejus  per  occafionales  certas  caufas  ultra  confuetum  modum ,  &  certis 
praecipue  temporibus ,  in  inteftinum  duodenum  effufse  ,  comtptione  ,  non 
tam  propria ,  quam  focia  atque  mutua,  &  fubnafcentibus  hinc  variis  a« 
liis ,  partim  corruptionibus ,  ventriculo  &  inteftinis  imminentibus  auc 
cvenientibus :  partim  motibus  horum  vifcerum  ,  extraordinariis  quidem  , 
fed  tamen  ad  excujjionem  &  cxonerationem  noxiae  talis  materise  deftina- 
tis,   &  ii  fatis  mature  &  vegete  fiant,  communiter  etiam  fufficientibus» 

§.    XIV, 

Hoc  itaque  fenfu  febris  biliofa  eft  febris  fymptomatica  ,  acuta  ,  continua  , 
cum  notabili  anxietate  &  plus  minus  diftindtis  cardialgicis  pathematibus, 
intimioris  ardoris  atque  tflus  fenfu  ,  peripheria  corporis  faciilimis  horipila- 
tionibus  obnoxia  ,  modo  in  conalus  &  actus  vomendi ,  &  excreciones 
valde  irritativas  alvi ,  mox  ipfis  primis  diebus ,  prorumpens :  modo  ni- 
hil  quidem  horum  concitans ,  fed  folum  aeftu  &  ardore  circa  pnecordia 
fenfibiliffimo ,  perfrigerationibm  vero  extremorum  promptiflimis  ,  faucium 
&  lingua  ariditate  enormi ,  &  fiti  velut  inextinguibili  &  infatiabili  , 
«grum  excrucians ,  &  haud  fane  raro  fuperans  atque  jugulans  :  fubor- 
n  a  prjcgrefTa  commotione  raanjfeftiore  bilh ,    effuforia  pcjecipue ,   &  fre- 

quen- 


i6o  S     T    A    H    L, 

quentifnme  atque  efficaciffime  omnium  ,  ab  iracnndia  effera :  &  quidem 
tempore ,  quo  cibi  in  ventriculo  aut  inteitinis  fermentefcentes  praefto  funt : 
imo  vero  tanto  magis  ,  quo  magis  hi  ad  ejufmodi  fermcntativam  cor- 
ruptelam  ,  imprimis  acido-acrem,  deduci  potfunt:  adeo  quidem  ,  ut  c- 
tinm  ,  quamvis  pauci  ,  tales  cibi  dentur ,  qui  nimia  fui  ingurgUatione  , 
in  corpore  quod  bile  alias  quoque  abundet  ,  etiam  citra  valde  infignem 
hujus  commotionem  ,  febres  tales  producere  polfint,  quod  experientia 
piaecipue  in  melle  &.  frullibm  hor&is ,  docet. 

§.     X  V. 

Antequam  vero  ad  explicationem  hujus  defcriptionis  progrediamur  9 
fubjungemus  mox  ipfam  hiftoriam  utriufque  hujus  ,  nempe  tam  choleri- 
c<a  &  choleriodls ,  quam  Kcivra  f-  ardentis  &.  K<x,vtr  &>&<§»  febris.  Con- 
tingit  videlicet ,  ut  homo  ,  habitus  corporis  prsecipue  cholerici ,  aut  fan- 
guineo-cholerici ,  disc.se  etiam  calidiori  magis  deditus  ,  vehementi  iracun- 
dia  commoveatur  vel  paulo  ante  alimentorwn  aifumptionem  ,  vel  haud 
ita  multo  pojl.  Aut  etiam  iracundiae  huic  ,  praecipue  tamen  poft  ciborum 
reliquias  ,  aut  novam  ingeftionem ,  coortse,  ubi  jam  inde  male  habere 
incipit ,  frigidum  potum,  fermentefcentem  praecipue,  cerevifiarium  ( imo. 
fecidentum  )  avide  iuperingerat :  vel  admodum  dulcia  fermentefcentia ,  ni- 
mia  quantitate  ingurgitet  : 

f.    XVI. 

Ibi  fuccedit  mox  infign's  languor  univerfalis ,  per  univerfum  hibiturrt 
corporis ;  circa  prsecordia  vero ,  angujlia ,  imo  anxietas ,  fajfidium  &  nau- 
fea  ,  qupd  vernacula  vulgo  exprimunt ,  es  fey  ihnen  fo  gewaltig  iibel  umbs 
})e  tze  ,  daji  ihnen  immer  eine  ohnmacht  zu  ziehen  mochte:  concurrit,  tum 
mox  ab  initio,  tum  invalefcente  magis  magilque  fitis  immodica  :  comi- 
tauir  hanc  fatis  familiariter ,  fenfus  infignis  ardoris  circa  eandem  prae- 
cordiorum  regionem.  Praecedit  haec  pathemata ,  aut  fuccedit  iifdem  proxi- 
me,  notabilis,  imo  communiflime  vehemens  una  horrida  refrigeratio  to- 
tius  extemi  habitus  corporis.  Hanc  excipit  velut  immediate  ,  graviifi- 
mus  djlus ,  dolor  capitis ,  fecundum  individua  tamen  gradu  varians,  nifi 
quod  communuer  plane  vehemens  &  eximius  iit. 

§.     XVII. 

Pathemata  harc  circa  prsecordia  vel  diiTolvuntur  iterum  uno  vel  alte- 
ro  die  ;  quod  tamen  poft  fadtum  concurfum  infignis  frigoris ,  rariifims 
cene  obting't :  vel  confirm^ntur  ,  &  augefcunt  in  gradu  doloris  &  ar- 
rioris ,  ut  inde  patiens  de  tempore  in  tempus  majorem  anxictatcm  &  fa- 

Jiidium 


DE     FEBRIBUS    BILIOSIS.  I6i 

ftidium  percipiat  :  imo  erumpunt  denique  in  conatum ,  &  actum  tandem, 
vomendi  :  ubi  mulra ,  ad  omnem  fenfum  nimis  quam  acria ,  e  ventriculo 
vomitu  excutiuntur. 

§.     XVIII. 

Neque  hoc  tantum  ;  nifi  vomitus  hic  admodum  mature  cooriatur ,  & 
copiofam  fcburram  biliofi  coloris  ,  actu  educat  ;  fi  quidem  fi  hoc  fiat , 
in  natura  ut  vocant ,  alias  vegetiore  ,  qualis  fere  apud  biliofos  (  tempe- 
ramenti  cholerici )  obfervatur  ,  non  raro  eo  ipfo  totus  impetus  febtilis 
retunditur  atque  ceffat :  fin  autem  neque  admodum  matttre  evacuatio 
haec  contingit  ,  neque  mox  primis  vomitibus  larga  exoneratio  fequitur, 
concurrit  communiter  cum  his  vomitibus&  vomendi  conatibus,  Diarrh«>a 
quoque  biliofa  &  tenefmodes  atque  irritativa  :  qui  arfectus  vulgo  cho- 
lerse  appellatione  notari  confuevit. 

§.     XIX. 

Qtiando  vero  iracundia  illa  obtigit ,  quo  tempore  cibi  non  amplius 
ita  crudi  ventriculo  prsefto  fuerunt,  fed  magis  corcocti,  imo  maximam 
partem  diftributi  ,•  ita  ut  nihil  nifi  reliquia  veluti,  aut  minor  quantitas 
ipforum  in  ventriculo  aut  inteftino  duodeno  hsereat  j  habitus  etiam  cor- 
poris  &  animi  non  fit  adeo  arque  exquifite  cholericus  ,  neque  tam  faci- 
lis  propenfio  ad  vomendum  ,  alvi  quoque  potius  ficcitas  quam  lubricitas 
confueta  :  ibi  evenit  haud  ita  raro  ,  ut  anxietas  quidem  illa,  angujlia, 
ardor  circa  prsecordia  ,  cum  horrore  infigni  incipiant,  &  cum  <zfiu  ve- 
hemcnte  jugiter  pergant ,  accedenre  ficcitate  oris  &  faucium  moleftiilima  , 
fiti  vero  intolerabili  &  velut  infuperabili  ,  cui  fi  largioribus  hauftibus 
patientes  fuccurrere  conentur ,  gravcs  exfolutiones  virium  cardialgico-ly- 
pothymicae,  imo  fynccpes ,  fuperveniunt.  Concurrit  interdum  etiam  actu- 
alis  graviffimus  dolor  ,  regionem  hanc  praccordiorum  ita  fenfibilillime 
obfidens ,  ut  patientes  ne  leviilimum  quidem  loci  hujus  attactum  per- 
ferre  queant:  interdum  fentitur  ardor  ille  intimius,  &  veluti  verfus  dor- 
fum  extenfus.  Alvns  fere  eft  omnino  adftricta :  urina  vero  fatis  colora- 
ta  ,  fubrujfa  ,  imo  interdum  plane  fiammea  ,  pauca  tamen  fere  &craffa, 
diuturniore  mora,  praefertim  in  loco  frigido ,  turbida  evadens ,  &  co- 
lorem  veluti  rofeum  contrahens  ,  &  fedimentum  tanctem  hujus  coloris  ad 
fundum  d  mittens  :  revera  tamen  apparet  haut  ita  raro  etiam  hsec  tur- 
bida  quafi  rofea  rubedo  ,  notabili  flavedive  remixta ,  quae  tamen  ,  quando 
fed'"mentum  aliquod  i<nde  recedit  in  fuperftante  liquida  urinae  fubftantia 
remanet. 

§.     X  X. 

Quemadmodum  vero    ita  defcriptse  noftrse  tractationis  febres ,  utique 
T)ifput.  Medico-Fratf.  Tom.  V.  X  circa 


162  S     T     A     H    L  , 

circa  excrttionsm  illam  biliofam ,  di&a  ratione  plurimum  difFerunt ;  ita 
lubent  reliqua  {ymptomata  veluti  communia  ,  quod  de  anxittate,  an- 
gujtia  &  ardore  circa  prsecordia,  <«/?/<  maximo  ,  prsecipue  ork  interni  8c 
faucium  ,  ficcitatc  quoque  harum  partium  quafi  perpetua  ,  ha&enus  no- 
taturn  ell.  Addcndum  vero  ,  quod  ucracque  hae  febres  ,  quo  magis  info- 
lefounc,  eo  frequentiores  habeaot  ad  levitfimam  quamlibet  refrigerat'o- 
nem  ,  borripilationes ,  maiores  quoque  roridos  ,  quali  perpetuos  ,  anxios  , 
&  ubicunque  membrum  aliquod  ad  pauca  momenca  denudant  ,  mox 
tadtui  frigidos.  PrcCtcrea  veru  funt  eciam  ad  prumllodjs  huou\x\  &  linguje 
ardores  &  ficcitatem  harum  parcium,  ad  jijfuras  ufque  incrcbefccn  cm 
valde  prochves  :  fuperveniunt  ipfis  interdum  iderodes ,  oculoru cn  ,  vel 
totius  quoque  cutis  decolorationes ,  &  ultimae  hx  univerfales.,  admodum 
frequentes  valde  pr.mpites.  Agrypnia  cum  morbis  his  concurric  fere  con- 
tinua ,  aut  fub  lcvi  fomno  fubiulcationes ,  &  pavidi  artuum  motus,  ve- 
luti  femi  convulfivi  ,  fe  exferentes  :  func  tamen  communiter  taciturui, 
fajiidiofi  &  veUit  indignabundi ,  impatientes ,  &  ad  dcliria  valde  proclives, 
&  impetuofi  illa  quidem ,  &  quafi  furiofa ,  eruptinnem  tamen  ex  aliqua 
angujHa ,  etiam  cum  vi  adverfus  refillentes ,  prse  fe  ferentia  ,  imo  con- 
currit  non  raro  in  graviore  morbi  impetu  aliquid  plus  minus  convidjivu 

§.     XXI. 

Qu3e  hujufmodi  pofterioribus  febribus  interdum  tarde ,  quinto ,  fexto 
die  fuperveniunt ,  vehcmentes ,  tetrx  atque  fcedae  dejecliones ,  raro  fub- 
levant  morbum ,  led  potius  fubfequentem  virium  adhuc  nujorem  ,  & 
prornptam  quidem  projlrationem  poft  fefe  trahunt.  Sunt  vero  utrseque 
hse  febres ,  praecipue  tamen  pojierior ,  ptricnlof-e.  peni'us,  &  valde  a- 
cutse  :  &  quse  fine  remediis ,  &  illis  quidem  admodum  convenientibus, 
temperatis  atque  ttmperantibus ,  cum  provido  segri  regimine ,  fatis  difirj- 
cuker  bonum   fmem  alfequantur. 

S.    XXII. 

Evenit  autem  fatis  frequenter  ,  ut  febres  ejufmodi ,  precipue  chole- 
riodes  mitior  ,  medicamentis  Jiomachicis ,  &  pr<zcipitantibus ,  vel  etiam  «- 
cidis ,  aliqu -ntum  mitigata,  in  lentam  tranleat ,  cum  appetitu  pertinaciter 
dejccfbo  ,  fiticulofitate  ,  fonmo  pauco  aut  inquieto ,  virium  conftante  ma- 
gna  fatigatione  ,  afpe&u  etiam  inter  audacem  &  meticulofum  vcluti  fluc- 
tuante  :  quae  vel  in  heclicam  tandem  tranfeunt ,  vel  intempeftive  pro 
fhthifi  declaratac  ,  &  traumaticis  medicamentis  tractatse ,  in  betficam  im- 
medicabilem  tranfmigrant  in  ficcioribus  :  in  humidioribns  vero  in  icdemata 
&  afaticos  tumores  infeme ,  tabem  vero  fupcrne. 

§.  XXIII. 


DE    FEBRIBUS    S  I  L  I  O  S  I  S,  J*3 

§.    XXIII, 

Placet  fpecimen  coorlentis  ejufmodi  febris  ,  exempli  loco  adponere  , 
iquod  mihi  haud  ita  pridem  hic  obvenit  in  juvene  quodam  aliquot  fupra 
20  annoi  um  habitus  corporis  &  temperamenti  fanguinei  prsedominantis  , 
qui  tempore  hyberno  hora  fexta  pomeridiana  gravilfima  iracundia  &  (imul 
terrore  per  accidens  aliquod  peicitus ,  ad  aeftum  quem  inde  interne  per- 
cipit ,  iargum  potus  frigidi  hauflum  avide  ingerit ,  unde  non  muko  poffc 
inligni  corporis  fatigatione,  faciei  manuumve  frigore ,  oris  tremore  &  ar- 
tuum  veluti  convullivo  motu  ,  cum  gravitlima  prarcord  orum  anxietate 
afficitur ,  de  qua  ipfa  non  nifi  (ummifla  voce  jnftar  moribundi  femper 
conquerebatur  ,  ita  ut  fe  morti  proximum  putaret  ,  accedebat  infuper 
stftijs,  qui  mn  cum  reliquis  fymptomatibus  poft  multas  horas  filtim  re- 
Imttebat.  Redibarit  hxc-  omnia  hora  fexta  matutina  ,  &  eadem  hora  po- 
meridiana»  ingravefcente  praecirue  tum  aeftu  &  oris  ficcitate  ,  tum  fum- 
mo  cardialgico  dolore.  Alvus  erat  adftricta ,  &  pat-ens  fub  hoc  tempore 
proprio  aufu  aliquot  dofes  tfricrurae  bezoardicse  aflumferac ,  fine  ullo  ta- 
roen  itvamine,  ut  tandem  die  tertio  confilium  efflagitare  cogeretur >  or- 
dmakantur  ipfi  aliquot  pulveres  contemperantes  &  leniter  abftergentes  , 
paulo  poft  vero  clyfter  demulcens  &  parum  ftimulans  ipfi  injici  curaba- 
tur  ,  quibus  continuatis ,  non  modo  alvus  refpondere  pergebat ,  fed  fa- 
burra  biiiofa  excrementis  admixta  una  excernebatur ,  ut  inde  die  quarto 
omnia  fyrrptomata  velut  evanefcere  viderentur  &  patiens  negotiis  iteram 
idomi  conftanter  vacare  polfet. 

§.    XXIV. 

ttis  ita  prarrniflis  ,  progredimur  ad  nexum  caufalent ,  inter  hanc  mJi- 
feriani ,  &  ejfe&us  ipfitm  fequenres  ,  evolvendum  ,  ubi  recepto  more » 
fcd  paueis »  res  has  in  ordinem  fuum  ita  redigimus.  Caufa  procatar&ka 
eft ,  quicquid  vel  expreflionem  atque  excuffionem  >  vel  fimplicem  afflu- 
xum  fcu  affufionem  bilis  in  inteftino  duodeno  ,  concitare  poteft  ,  inter 
quae  prioris  effectus  caufa  piaccipua  fere  eft  iracundia  vehemens  :  pofte- 
rioris ,  edulia  fermentefctntia  ,  &  potus  ejufdem  indolis  ,  &  praeter  con- 
ftjetudinem  copiofus  vinofus  :  imo  al  quando  etiam  ,  in  tali  conftitutione 
materiali  corporis  ,  repentina  immodefta  refrigeratio ,  corpore  immodice 
calente* 

5.     XX  V. 

Caufa  antecedem ,  eft  tum  qualifcunque  bilis  excrementitise  copia  ,  tivrft 
twpus  ejufinodi  ,    quo  bilem  cibis  in  inteftinis  affundere  magis  folenne 

X     %  eile 


iH  S    T    A    H    L  ; 

efle  confuevit  :   aut  fi  mavis  femicoctorum ,  aut  coctionem  expectantium 
ciborum ,  in  ventriculo  praefentia. 

§.     XXVL 

Caufa  mediata  proximhr ,  eft  impetuofius  &  copiofius  ejfufa  bilis  ,  prae- 
cipue  tempore  ciboruin  fcrmeiuefcMuiu  n  in  vencriculo  &  inteftino  duo- 
deno  praefentium  :  caufa  ,  ne  npe  miterialis ,  proxima  &  im  nediata  ,  eft 
acrimonia  penetrantilfima ,  acido  corrofiva ,  ex  ejufmodi  bilis  coniofsc  con- 
fermentatione  cum  cibis  acefcentibus  pronata  ,  quac  veiuricukim  &  inte- 
ftina  arrodendo  &  inflammando  :  humores  vero  lymphales  &  falivales  circa 
hsec  loca  in  tenacem  fpilfuud  nem  coagulanio ,  provocat  utique  &  humo- 
rum  reHquorum  directionem  &  arFufionem  ,  ad  loca  ita  periclitanti  i  ,  ad 
materiam  rebellem  refolvendam  :  &  vifcerum  horum  varias  ntotitationes  , 
ad  excutiendam  atque  exprimendam  illam. 

§.     XXVII. 

formaliter  vero  confideranda  caufa  proxima  &  immediata  eft  motus  h£ 
morttm  &  partium  modo  dictus ,  partim  ad  refolvendam  ,  putim  ad  eli- 
dendam  &  ejiciendam  dictam  talem  mueriam  inftiurus  ;  utpote  a  quo  ? 
&  quidem  motu  humorum  auctiore  ,  pulfus  celerior  £«5*  frequentior  ,  calor 
auctior ,  color ,  &  kabitus  corporis  diverlimode  quafi  rluctuans  &  vanans, 
refultat  &  dependet  ;  ab  ipfarum  vero  partium  illarum  motibus ,  adf 
amolitionem,  exculTionem  ,  exprelfionem  ,  f  >ectantibus  ,  nafcuntur  at- 
que  pullulant  varii  illi  arclatorii ,  tenforii ,  prejforii ,  palpitatorii ,  fpajiici 
afFectus  &  erFectus,  tum  immediate  intus  in  corpore ,  ©rca  ipfa  praecor- 
dia  imo  ventriculum  &  inteftina  :  tum  mediue  &  qnfi  magis  per  confen- 
fum  externe,  circa  peripheriam  corporis  ,  qui  partim  magis  ad  directio* 
nem  humorum  ad  interiora  loca  arFecta  ,  refpiciunt  :  partim  eiiam  erronee% 
generali  commotionis  impetu  &  anxia  intentione  ,  ad  pavidos ,  tumultua* 
rios ,  convulfiuos  motus  evagantur. 

$.    XXVIII. 

Quse  velut  in  abftraMo  prolata ,  ut  in  concreto  ,  &  applicatione  ad 
rem  ipfam  veluti  hiftorica  ,  proponamus  atque  explanenms,  eloquemur 
haec  omnia  in  hypothefi  ,  ut  allararum  in  hiftoria  noltrx  febris  circum- 
ftnntiarum  rationem  ex  hifce  caulis  deducimus.  Quando  videlicet  in  cor- 
pore  bilis  excrementitia  in  copia  praefto  eft  (quod  tam  fanjHineis ,  prac- 
cjpue  acriore  diucu  utentibus  ,  quam  cholericis  ,  fa.is  familiare  eft  j  )  & 
infuper  animi  etiam  indoles  ad  excutiendas  cum  impetu  qu  isl  bet  mole- 
ftias  promptior    (quod  in  cholerica  indole  uiitatum  elly    quando  hxc  , 

in- 


D  E    F  E  B  R  I  B  U  S    B  I  L  I  ©  S  I  S.  i6"r 

Inquim  ,  praefto  funt,  auc  plane  inter  fe  concurrunt ,  ibi  fit  facile  ;  ut 
coorta  alicunde  pracipiti  &  inligni  iracundia  (id  eft  intenfi  &  acri  inten- 
tione,  moleltum  ik  nociturum  quidvis,  macure ,  imo  vi  quadam ,  de- 
peilendi  ,  )  Ci  hanc  intentionem  praecipue  in  directu  n  f  ium  obje&um 
exercere  non  liceat,  in  hanc  fuam  quafi  domefticam  moleftam  faburram 
intentionis  talis  exfecutionem  fufcipere  aggrediatur.  Sicut  enim  iracundia, 
proprie  non  aeque  a  rebus  fcgnibus  &  magis  otiofis  atque  pure  paijhis  con- 
citatur  &  provocatur  ,-  fed  magis  rebus  aciivis  ,  &  ejficaci  qnadam  noxa 
corpis  aut  animum  afficientibus ,  aut  afficere  paratis  ,  indignatur  &  con- 
tra  infurgit  :  ita  cum  in  corpore  humano  excrementitia  bilis ,  C\  utique 
humor  omnium  reliquorum  maxime  a&ivus  &  ad  act  va  incommodi  ma- 
gis  dire&e  concitanda  ,  maxime  habilis  :  mirum  propterea  non  elt  ,  fi 
narura  ad  aliquid  molejium  in  corpore  fuo  exagitandum  concit<ita,  huic 
maxime  materiae  infurgat  ,  eamque  ,  ut  inter  omnes  domefticas  merito 
plurimum  fufpectam  exturbare  connitatur. 

$.     XXIX. 

Prolixius  paulo  hgec  monuimus  ,  ut  etiam  conceptui  ratio  pateat ,  qua= 
mobrem  iracundia  bil  s  copiofiorem  praecipicem  exonerationem  fu^cipi  con- 
tingat.  Ipfo  fucto  vero  haec  ita  fieri  ceftacur  profecto  experientia,  ipfo 
quoque  crebro  eventu  tanto  magis  irrefiagabilis  ,  quod  nimirum  ,  poft 
repentinam  enormem  iracundiam  ,  hominibus  tanta  bilis  exundatio  in 
ventriculum  contingat,  ut  inde  non  tam  fimpliciter  male  arfedto  aut  ob- 
tufo  appetitu  ,  quam  potius  acluali  naufea  feu  vomendi  intentione  fqcceden- 
te  ,  non  prius  ad  fe  redeant ,  quam  fiburra  ill  i  b  liofi  (mox  priniis  ex-. 
cretiombus  talem  feexhibens)  vomitu ,  aut  diarrhxa  ,  auc  lentiore  tan- 
dem  fuba&ione  ,  fuperata  lit  :  ita  ut  revera  ,  quaivum  nos  colligtre  poC 
fumus  ,  longe  minns  aberret  vulgus  ,  redundantiam  b.lis  in  vencricu'um  j 
es  fey  ihnen  die  Galle  in  dem  Magen  getreten.  arguens  ,  quim  medici ,  ex 
nefcio  quibus  cerebnnis  obftaculis ,  potentiam  8$  actum  tahs  motus  bi- 
lis  abnegantes. 

§.     XXX. 

Qunndo  vero  effufio  talis  repentina  copiofae  &  fincerae  biKs,  ftlo  ma- 
xime  tempore  contingit  ,  quo  vel  defuper  aifumpti ,  vel  adhuce  nurier- 
rima  'iduniptione  relidui  ,  fermentefcentes  cibi  ,  cum  ipfa  concurrunc ; 
nafeitur  inde  ex  acetofa  ciborum,  &  tenui  fulphurea  ,  bilis  ,  fubftantia, 
eoncurrente ,  medi.i  qusedam  penetrans  acrimonia.  Sicut  notum  uuque 
ell  ,  quod  e  materiis  multa  fubtih  pinguedine  abundantibus ,  &  falino- 
muridam  fubftantiam  concurrentem  habentibus ,  per  fermentationem  pro- 
nafcantur  producta  maxim-e  tenuia ,  penetrantia ,  &  acria  j  uti  non  moda 

X     3  de 


\C6  S    T    A    H    L  , 

de  mufto  ,  fed  tatfto  eviJentius  de  fplrituofo  vino  notum  eft ,  quod  ge- 
nerofiifimum  acetnm  :  aujlerum  vero  contra  vinum  ,  vappidam  folum  & 
evanidam  acidiuuem  ,  pr&beat  ,  atque  exhibeat. 

§.     XXXI. 

Coalefcens  itaque  cum  cibis  acido  fermentefcentibus  copiofior  bilis ,  iif* 
que  hoc  ipfo  caufticam  acrimoniam  imprimens ,  trahit  poft  fe  arroilonerrt 
inteftini  duodeni ,  &  dextri  orificii  ventriculi ,  fenfibililfimam.  Exhibet 
iefe  etiam  fiepenumero  hxc  efficacia  hujufmodi  coliuviei ,  rn  evacuationi- 
bus  inde  natis  ,  tam  vomitoriis ,  quam  dejecioriis }  ubi  videlicer,  &  fitttcei 
cito  &  graviter  hinc  ita  arroduntur  ,  ut  fenfum  quafi  excoriationis  ibi 
percipiant  patientes  :  &  raucedo  infuper  coomtur  prseCeps  &  infignis  s 
dentes  etiam  ftupefiant  :  imo  labiA  labem  u'!cerofam  inde  bontrahant  : 
quin  in  pavimento  calcario  ,  vel  infigniter  pulverulento  ,  auc  nuda  terta, 
ipumida  ejfervefcentia  inde  fequatur  :  &  craffius  longe  ,  &  acrioribus  fx- 
cibus  alioquin  par ,  intejiinum  reliwn  ,  ab  hujus  generis  dejectionibus  , 
partim  ita  irritatur  ,  ut  veluti  continuum  tenefmodem  delidendi  &  ex- 
cernendi  conatum  inferat  ;  vel  omnino  exitus  inteftini  ita  arroditur  ,  ut 
maximus  pruritns  ,  imo  excoriatio  &  erofio  ,  &  fenfus  ardoris  &  veluti 
uftionis  ,    fubinde  fequatur. 

I.     X  X  X  I  L 

Deprccamur  certe  ne  quis  nobis  hic  vitio  vertat ,  qtiod  contfa  quarrl 
triviali  opinione  recepuun  hodie  eft  ,  concurfum  bilis  copiofioris  ,  cuirt 
acefcentibus  cibis  ,  aciditatern  horum  notabiliter  ,  imo  fortifilme  ,  inten- 
dere  fupponamus  :  cum  vulgo  hodie  bili  alcalica  indoles  tribuatur.  Sed 
cum  hujufmodi  theoriu  tempus  tercre  jam  noii  liceat,  jubemus  potius  ad 
experientiant  refpicere ,  fiue  dubio  omnibus  medicis  ,  nntricibm  certe  om- 
nibus ,  notam  ,  quod  la&entibns  infantibus  ,  poft  iracundiam  nutricis  ; 
vel  propriam  efFeram ,  excrementa  non  modo  valde  biliofa ,  colore  ,  fed 
valde  omino  atrift  fecedant  :  e  quibus  praccipue  porracea  ,  aiit  <trugbiofiit 
non  modo  gravjifima  tormina  pufionibus  incutiunt ,  podiccm  &  nates  ru- 
befaciunt ,  excoriant ,  injiammant  :  fed  etiam  integra  conclavia  acetofo 
nidore  complent  :  lintea  vero  ita  pracfentiifime  corrcdnnt,  ut  non  aliter, 
quam  a  corrofivo  quodam  fpiritu  penetrata  ,  levi  attritu  inter  rr.anus 
concerpnntur.  Ubi  quidem  experimentum  eft  non  contemnendum  ,  quod 
acida  bilis  colorem  in  viriilem  convertere  obferventur:  fed  mihi ,  fateor, 
non  fatis  ferium  videtur  ,  experimenmm  hoc  ad  pracfens  negotium  appli- 
cv.re  ,  ubi  nempc  juftiifima  primaria  quacftio  eft ,  undenam  poft  iracun- 
dfym  ,  la&is  cafcofi  fubftantia  ,  vel  pu/tis  quoque  ,  tam  cito  ,  &  certe  ita 
66/7<j  ft,*i%wri{'t    tam  imaianem  aciditatem  contrahat,   qua  bilem  ,  (nempe 

€X 


DE    FEBRIBUS     BILIOSIS.  i*7 

ex  hac  hypothefi  j )  qualitate  non  nifi  naturalem  ,  Ita  cminerUer  \n  viri- 
dem  colorem  mutet.  Ubi  fane  longe  proclivius  eft  credere ,  quod  pocius 
infolitus  ille  concurfus  abundantior  bilis  ,  alimento  ordiivtrio  &  henignis 
confermentando ,  acorem  penetrantiarem  conciliet  ,  quam  ut  ille  ueicio 
unde  ,  immediate  ,    puuciilimo  teir.pore ,  nafcatur. 

§.     XXXIII. 

Quando  vero  hac  ratione  ventricidi  finiftro  orifch  imo  fenfim  etiam  re- 
liqua:  vicinix  ,  &  duodeno  inteftino  ,  hujufmodi  arrojlo  ,  ardor  ,  injiamnta- 
tio ,  ingruit ,  a  materia  hujufmodi  fatis  copiofa  ,  &  proinde  ad  evacua- 
tionem  non  inepta  >  quid  confultius  ibi  fuerit  ,  quam  aclualem  ejus  ex- 
cuifionem  inftituere.  Sufcipitur  hsec  itaque  aclu  ,  &  exturbatur  materia 
ita  corrnpta  &  corruptiva ,  furfum  atque  deorfum.  Imo  vero  ,  a  vege- 
fcioribus  naturis  interdum  quoque  unice  furfum ,  fed  tanto  maturius,  aut 
ubi  pauciorem  materiam  ,  e  ciborum  concurfu  ,  conjunctam  habent  :  vel 
contra ,  quando  horum  admodum  infignem  copiam  ,  confecuta  eft  hjec 
perturbatio  ;  adeoque  in  pracfentiore  &  urgentiore  ,  imo  turgentiore  ma» 
fceriee  univerfac  conditione ,   tanto  maturior  evacuatio  fieri  debebat. 

$.     XXXIV. 

Facile  vero  eft  conceptu  ,  quo  magis  tempeftive  excretio  hsec  perpetra- 
tur  ,  antequam  imminens  illa  &  feniibiliilima  irritatio,  &  texturae  vifce- 
rum  perverfio  ,  in  aclum  deducla  aut  admodum  progrella  fit  ,  quod  tunc 
etiam ,  fublata  ita  caufa  ,  omnes  illi  ma!i  erTeclus ,  qui  alioquin  fuccef- 
five  inde  pullulaifent  eo  ipfo  fublati  &  intercepti,  evanefcant ,  adeoque 
totum  hoc  malum ,  velut  in  herba  furFocatum  ,  conquiefot.  Quando  ve- 
ro  excretio  illa  tardius  demum  fit ,  ubi  nocumentum  aliquod  ,  excuifa  li- 
cet  maligna  illa  materia  ,  adhuc  refiduum  nianet  :  ibi  utique  aliqua  etiam 
pathemata  nocumento  illi  illato  proporcionata  tantilper  durare,  nihil  mi- 
rum  eft  :  fiquidem  proinde  ad  unum  vel  alterum  diem  febrilit  afiuf ,  & 
pathemata  cardialgica ,  in  tali  cafu  fatis  faepe  adhuc  periiftunt. 

5.     XXX  V. 

Quando  vero  materia  ejufmodi  non  ita  expellitur ,  fed  porius  conclufa 
sntus  detinetur ,  ibi  tum  perficit  utique  graviilimum  illum  infiammatorio- 
ulcerofum  fuum  eife&um,  unde  ardor  vehementiilimus ,  anxiettu  gravif- 
fima  ,  fitis  praefentiilima  ,  dijfufio  infe&ionis  illius  per  totum  ventricu- 
Jum  &  oefophagum  ad  ipfas  fauces  ufque  ,  ferius  ocyus  fubfequuntur. 
Imo  pravalente  tandem  hoc  inflammationis  &  corruptionis  impetu  ,  fuc- 
cedunt  communiter  cardialgise  graviffimae.,  fyucopticx  ,  deliria  ,   motm  con- 

vulfivi  3 


16S  S    T    A    H    L  , 

vulfivi ,  mors.  Et  licet  nonnunquam  ,  verfus  dies  criticos  ,  aliqua  exo- 
neratio  tetrae  faburrae  per  diarrhxam  fupervenientem  contingat  ,  nibil 
inde  levatur  seger ,  fed  cooritur  communiter  mox  ingens  debilitatio  ,  & 
omnibus  in  pejus  ruentibus ,  uno  vel  altero ,  rarias  tertio  aut  quarto  die 
poft,  moritur  seger. 

§.     XXXVI. 

Proxima  quseftio  &  veluti  difficultas  in  eo  finc  dubio  verfabitur  ,  qusi- 
nam  ratione  materia  ita  noxia  in  ventriculo  aut  inteftino  duodeno  reti- 
neri  poflic ;  praecipue  ex  noftra  hypothefi  ,  dum  omnes  hos  motus  non 
pure  a  mechanica  ftimulatione  deducere  confuevimus  ,  fed  potius  moralem, 
&  quafi  rationalem  agendi  &  intentionem  &  direCtionem  in  his  rebtts  agnof- 
eimus  :  ubi  videlicec  prompta  objicitur  inftantia  :  fi  motus  illi  in  febre 
cholerica  inftituuntur  cum  intentione  prsecipue  &  prafentem  &  proxime 
imminentem  lsefionem  ita  veluti  praeoccupandi  ;  cur  illa  &  jufta  utique  , 
&  hic  non  minus  neceffaria  intentio  ,  in  tali  caufode  conftitutione  non 
fufcipiatur  ?  &  curnam  hic  illa  a  nobis  fuppofita  rationalis  intentio  facef- 
fat  ?  Sed  nihil  me  movet  hsec  objeclio ,  qui  diftinguendum  efTe  memini , 
inter  rationem  fenfu  fcholajlico  ,  &  fenfu  magis  urbano  ,  acceptam  :  prio- 
re,  quia  in  etKPtQiia  abftracliva ,  pro  abfolute  perfecta  &  inconcufTa  ac- 
cipitur ,  nos  talem  rationem  in  humano  genere  dari  negamus  :  pofteriore 
vero  fenfu ,  ubi  variis  in  horas  v7reP9Pcltta.<ri ,  dubitationibus,  flu&ua- 
tionibus  ,  titubationibus  ,  cefpitationibus  ,  verbo  ,  in  difcernendo  &  cxc- 
quendo  erroribm ,  fcecundifllma  eft  ,  nihil  adeo  mirum  utique  eft ,  fi  in 
cafu  maxime  infolito ,  &  ancipitis  fucceffus  atque  eventus ,  anxia  haereat, 
an  hoftilem  materiam  commovere  expediat ,  liceat ,  &  fpei  boni  eventus 
refpondeat  :  an  vero  expe&are  ,  diflimulare ,  tolerare ,  fperare  ,  magis  e 
re  fit. 

§.     X  X  X  V  I  L 

l)bi  quidem  hxc  ipla  noftra  interpretatio  ,  tanto  magis  conflrmari  ap- 
parct ,  ex  indole  veluti  communiflima  hujus  generis  individuorum,  quae 
hanc  fpeciem  febris  communiter  incurrere  folentj  quse  funt  cholericome- 
lancholica ,  aut  fanguineo  -  melancholica  ,  ad  iracundiam  fatis  prompta  fed 
per  concurrentem  modo  pudorem  ,  modo  meticulofitatem ,  cohibendi  & 
diflimulandi  impetus  ,  cum  cura  ftudiofi  :  unde  ipfos  in  hac  quoque  ma- 
teriali  periclitatione  ,  animi  pendere ,  dubitare  ,  &  in  dubia  re ,  minus 
audacise  compotes  effe ,  quid  quaefo  a  perpetuis  illorum  moribus  alienum 
eft  ?  Tanto  magis ,  cum  etiam  quantitas  materise ,  fub  activa  fatis  qua- 
litate ,  ita  parva  ,  dilatata  ,  atque  diffufa  &  extenfa  effe  poflit  ,  ut  etiam 
impetuofe  exonerationis  confilium  rationalem  locum  non  inveniat.    Quae 

prae- 


DE    FEBRIBUS    BILIOSIS.  169 

prsecipua  fuit  antiquiorum  theoria  ,  qui  in  ejufmodi  cafibus  tenuitatem 
&  corpoream  paucitatem  acrit  bilis  in  talibus  calibus  fubefle  conftanter 
fufpicati  funt. 

§.     XXXVIII. 

Accedit  etiam  ejufmodi  fubjectis  de  reliquo  velut  in  genere  magis  con- 
fueta  &  folennis  fegnties  alvi ,  propter  majorem  ftccitatem  ;  unde  quidem 
huic  evacuationis  fpeciei ,  ut  alias  minus  promptae  ,  in  tali  quoque  cnfu 
non  seque  fidere ,  natura  hujus  indolis  ,  &  ab  ipfa  folatium  in  rebus  ita 
impeditis  expectare ,    audet. 

§.     XXXIX. 

Quin  imo  hsec  ipfa  perturbata  naturse  deliberatio  &  impotentia  ,  pri- 
maria  propemodum  caufa  eft  ,  cur  ejufmodi  febris  adeo  periculofe  com» 
muniter  decurrat  :  dum  videlicet  nihil  ordinatum ,  proportionatum  &  cir- 
cumftantiis  conveniens  ac  refpondens  ,  univerfo  morbi  (ucceifu  ,  vc!  fj- 
tis  opportune  &  tempeflive  fufcipit  ,  vel  jufta  confiantia  ,  decenti  mode- 
rwnine ,  &  conveniente  fubordinatione  ,  profequitur.  Sed  in  univerfum, 
varie  tergiverfando  ,  trepidando  ,  defultando,  intempeftive  properando, 
aut  pnepoftere  &  nimis  tarde  in  feroces  impetus  confurgendo  ,  nihil  recte 
&  ordine  agit :  imo  intentionis  omnino  fuse  perturbationem  ,  animi  ipfius 
defponfione  ,  virium  defertione  ,  infolita  taciturnitate  ,  metu  ,  pavori- 
bus  ,  deiiriis  ,  pavidis  motuum  tumultibus ,  velut  in  horas  varie  prodit 
&  exferit  :  adeoque  fub  tam  periculofa  conftitutione  materiali ,  &  hujuf» 
modi  turbulentis  &  trepidis  motuum  anomaliis  ,  difficilem  ,  imo  finiftrum 
«vcntum  fubfequi  ,    extra  omnem  admirationem  pofitum  efle  debeat. 

§.     X  L. 

His  ita  fe  habentibus  ,  putamus  fane  reliqua  omnia  febrium  harum 
phsenomena  utpote  magis  communia  ,  fpeciali  deductione  non  indigere  ; 
vehementiam  vero  illorum  ,  &  prsecipue  quidem_/zm  in  caufo  enormis  * 
facis  dilucide  pendere,  ab  ardore  illo ,  magis  immediate  fuperiores  partes 
inteftinorum  ,  duodeuum  nempe  &  ventriculum  ,  imo  proportiouate  ip* 
fum  lefophagum ,   afficientei 

§.     X  L  I. 

De  prognofi  quoque  prolixis  efle  non  placet ,  cum  illam  jani  hinc  inde 
Wevibus  quidem  ,  fed  fufficienter  &  fine  dubio  evidenter  interpofueri- 
mus  j   quod  nempe  febres  hse ,    &  pnefertim  canfus ,   periculofk  femper 

pijjput.  Medko-Fracf,  Tom.  V»  Y  fint: 


170  S    T    A    H    L  , 

fint  :   tanto  magls  vero ,   quo  diutius  invalefcunt ,  &  fine  materise  ev$« 
cuatione  vifcera  ita  afficiunt. 

§.     X  L  I  I. 

Facimus  itaque  potius  tranfitum  ad  ipfim  tra&ationem  medicam  ,  & 
primo  quidem  therapeuticam  generalem  agendi  atque  tractandi  methodnut 
aggredimur  ,  quse  cum  fefe  referat  ad  iplius  morbi  ejufque  circumftan- 
tiarum  rationem  j  &  hinc  indicitiones  ut  vocant ,  formet  :  non  quidem 
prolixi  enmus  circa  tritam  illam  feriem  indicantis  ,  mdicationis  &  indicati 
nominetenus  explicandam  &  applicandam,  fed  potius  rem  iplam  exequemur* 

f.     X  L  I  I  I. 

Ita  videlicet  cum  materia  ,  quae  morbos  noftros ,  ut  cattfa  continens  fic 
di&a  Cpaulo  latiore  tamen  fenfu)  infert  &  fovet ,  vel  corre&ioncm  fui  > 
vel  amotionem  feu  evacuationem  ,  poftuletj  cogitandum  utique  eft  ,  an , 
&  quo  ufque  corretHo  illa  fperari  poifit  :  qua  votis  minus  refpondente , 
fola  utique  evacuatio  caufam  mali  amovere  poterit.  Quamvis  etiam  con- 
liderationem  non  magis  mereatur  quam  poftulet ,  comparat-o  illa  ,  utrum 
horum  promptim  &  certim  fieri  poifit ,  (i  vel  maxime  utrumiibet  aliquem 
ufurn  &  fucceilum  habere  appareat» 

j.     XLIV. 

Quod  itaque  correclionem  ,  five  ut  recepta  medica  phrafi  loquamur  £ 
alterationem  ,  attinet  ,  in  cholericu  quidem  febribus  ,  agnoverunt  hanc 
&  confuluerunt  jam  pridem  medici  pra&ici ,  dum  acrem  biletn  partim  in- 
crajfandam  ,  partim  leniter  abjiergendam ,  vel  ad  levem  motum  aptam  red- 
dendam  cenfuerunt  :  cui  quidem  fcopo ,  etiam  lenem  inteftinorum  feu 
partis  ajfecfe  veluti  mitigationem  junxerunt  :  neque  certe  nos  hodieque 
ab  hac  lllorum  mtentione  recedendi  juftam  caufam  agnofcimus. 

f.     X  L  V. 

In  caufo  vero  ,  ubi  nihil  ita  conftans  ,  neque  in  aflignanda  ejus  caufa 
materiali  aut  continente  ,  neque  in  applicanda  proportionatorum  rcme- 
diorum  ferie  ,  apud  pradticos  reperimus  ,  ut  noftram  confiderationem  in- 
terponamus  utique  neceffe  eft.  Tendit  vero  illa  in  hac  ipfa  quoque  fe- 
bre  ,  ad  correclionem  materiae  ,  quantum  poifibile  maturam  &  ajfiduam  ; 
ohjlerfionem  ejus  lenem  &  placidam  ,  excretionem  veio  ,  in  morbo  jam 
vigente  non  nifi  placidiifimam  ,   imo  ii  priores  fcopi  debite  refponderint 

fecure 


D  E    F  EBRifcUS&ILIOSlS.  171 

fecure  ipfi  naturac  relinquendam  ,    aut  leniflima  omnium  invitatione,  clyv 
fteribus  emollientibus  facile  perficiendam. 

§.     X  L  V  I. 

At  vero  per  communem  abufum  turnultuarise  ,  trivialis  ,  empiricse  , 
febrium  curse  hinc  inde  familiaris  ,  non  fufficit  nobis  pofnive  facienda  pro- 
ponere  ;  fed  neceffarium  omnino  videtur ,  privative ,  omittenda  &  ne~ 
quaquam  facienda  ,  denotare  :  quamvis  hsec  proprie  ad  modum  evacua- 
tionls  pertineant.  Ubi  videlicet  evacuatio  illa  quse  materiae  in  his  febribus 
peccanti  debetur  ,  nnlla  utique  alia  eife  poteft  quam  emetico-cathar&ica  ; 
aut  ad  fummum  ,  C\  rem  magis  theoretico  voto,  quam  pradlica  exoerien- 
tia  seftimemus ,  diuretica  :  nullo  vero  tolerabili ,  aut  fecure  utili  tnodo  j 
diaphoretica  aut  diapnoica. 

§.     X  L  V  I  I, 

Unde  ,  cum  vulgus  perfuafum  fit  ,  fudationem  abfolute  ad  febres  in 
genere ,  adeoque  quaslibet  earundem  fpecies  indirTerenter ,  utilitlimam  ef- 
fe  ;  neque  hoc  tantum  ,  fed  fere  quolibet  febris ,  &  paroxyfmi  febrilis 
tempore  ,  (  quis  enim  hodie  aliquid  folidum  de  paroxyfmis  febrium  arfert  ?) 
indifferenter  adhiberi  polfe  ,  imo  debere  :  properant  haud  raro  in  his  quo- 
que  febribus  prsecipiti  impetu  ad  fudores  ,  &  medicamentis  acnvioribus 
provocandos ,  &  regimine  anxio  ad  peripheriam  corporis  impellendos. 

§.    X  L  V  I  1  i, 

Cum  Vero  hoc  ipfo  riori  rnodo  alienm  motus  violenter  provocatus  ,  al= 
terum  juftiorem  &  debitum  motum  prseoccupet  &  avertat  :  fed  etiam  fu- 
dori  non  obedientis ,  quamvis  tenuioris ,  acerrimaque  materid  ,  motum 
ad  peripheriam  corporis  ,  adeoque  difiufionem  in  totam  maffam  humo- 
rum  ,  incitet  .-  imo  trepidatioms  illas  motus  veluti  in  genere  ,  (ne  dt- 
camus  in  abftraclo  )  in  totum  corpus  dirfundat :  peflimo  fane  confilio  & 
eventu  fufcipienda  haec  intentio  ,  ut  ab  his  noftris  febribus  intempeftivd 
&  veluti  directo  fcopo,  plane  abfit,  fpeciali  hac  dedu&ione  monendum 
effe  duximus. 

§.     X  L  I  X. 

Cum  ita  formati  fint  fcopi ,  quibus  remediis  illi  in  aclum  deduci  pof* 
fint ,  difpiciendum  eft.  Corre&ioni  itaque  materise ,  veteres  quidem  de- 
ftinaverunt  ita  di&a  refrigerautia  ,   &  leniflime  temperantia ,  mollientia  * 

Y     %  lubri- 


172  S     T    A    H    L  , 

lubricantia  ,  Imo  moderate  diluentia.  AqOat  refrigerantes  &  femina  hoc 
erfe&u  apud  ipfos  celebtia  ,  frigida  majora  &  minora ,  decoctum  hordei , 
tum  minus  fpiifum  ,  tum  paulo  magis  facuratum  &c.  Ingerebant  hsec 
pojieriora  praefertim  in  cholericis  commotionibus  ,  quemadmodum  in  cau- 
Jb  ,  ptifanam  ,  alicam ,  aquat  deftillatas  refrigerances  ,  emuljhnes  ex  fe-« 
minibus  frigidis. 

f,     L. 

Minime  vero  praetereundus  filentio  hic  eft  Sydenham  ,  qui  ut  in  aliis 
paffim  ,  ita  hic  quoque  intentionem  potius  ,  quam  univerfam  inventio- 
nem  anteceflbrum  refpiciens ,  modum  ,  cujus  beneficio  fcopos  praefixos 
feiicius  exequi  fperavit  ,  proprio  arbitrio  invenire  folerter  fufcepit.  Ufus 
proinde  eft  tenui  deco^lo ,  veluti  tenuiffimo  jufculo  pullorum  gallinaceo- 
rum,  arfatim  illud  ingerendo ,  ut  ita  &  vehiculum  ,  &  matcrise  acris  ali- 
quod  veluti  comemperans  remedium  exiftat  ;  imo  ventriculi  &  inteftmo- 
rum  ,  non  prorfus  vacuum  (  qui  femper  vehementior  efle  folet ,  )  motuni 
elfe  finat. 

§.     L  L 

Aliquibus ,  &  quantum  nobis  videtur  peritioribus  in  praxi ,  recentio- 
ribus ,  videntur  hic  ufum  habere  abforbentia  :  quod  quidem  jam  dum 
Crato  notavit ,  quando  pro  affe&ibus  infantum  gravjter  torminofis ,  cum 
acribus  dejedionibus  biliofis  ,  crijiallum  montanam  praeparatam  commen- 
duvit.  Ubi  contra  revera  experienciae  quidem  minus  compotes  ,  theoriae 
veto,  &  certe  valde  fingularium  ,  &  fsepe  inter  fpectacores  dilfidentibus 
plane  votis  adhuc  differentium  experimentorum  ,  nimio  plus  jufto  fecta- 
tores ,  incaffum  plane  ex  hypothefi  definiunt  ,  quod  abforbentia  ad  affe- 
ftus  bili  vulgo  adfcriptos  ,  inutiliter  adhibeantur  :  quia  bilis  eft  indolis 
alcalinae  :  quod  uti  ne  quidem  ita  pofitive  verum  eft  ,  ita  neque  quifquam 
ad  bilem  naturaliter  conftnutam  irnmediate,  remedia  vel  abforbentia  ,  vel 
quxcunque  alia  ,   prsefcripferit. 

§.     L  I  I. 

Nos  quidem  haec  ipfa  abforbentia  minime  damnamus  ,  fed  aflerfmus 
potius ,  quod  ufus  eorundem  ,  &  rationi  &  experienti<e  omni  modo  con- 
veniat  ;  lllud  folum  monemus ,  quod  materise  quidem  corrigendae  ,  ita 
ex  parte  conducant  ,  ut  acrimoniam  ejus  quadantenus  temperent ;  vifci- 
ditatem  vero  &  tenacitatem  potius  augeant  :  neque  infuper  nocumento, 
partibus  ipfis  jam  illato  ,  ullum  moderamen  afferant.  Unde  folis  ad  mi- 
nimum  illis  non  fidimus  ,  aut  praccipuam  eflricaciam  in  illis  quaerimus. 
Hiuii  vero  cui  principem  locum  ,    &  fine  onmi  vaniloqucntia  ccrtiffimam 

effica- 


DEFEBRIBUSBILIOSIS.  173 

efficaciam ,  non  tam  tribuimus  quam  e  frequenti  experientia  Magnif.  D. 
Praefidis  &  propria  noftra  confidentius  ailignamus  ,  eft  nitrum  (  &  qui- 
dem  fpeciali  modo  vulgari  longe  penetrancius  redditum  ,  nempe  regene- 
ratum  )  de  cujus  ad  hos  etiam  affe&us  effioacia  prolixum  hic  eife-  tanto 
minus  neceifarium  videtur ,  cum  qux  in  hanc  rem  dici  poifunc  ,  ple- 
raque  in  fcripto  menftruo  menfis  Martii  anni  1698-  a  D.  Dn.  Praefide 
jam  aljata  videantur.  Hoc  interim  breviter  ,  fed  non  perfunctorie  ,  af- 
fevero  ,  quod  fi  remedio  hoc  talia  praeftare  intendamus  ,  illius  admini- 
ftrationem  ratione  temporii  ,  quantitatis  ,  &  repetitionit  folerter  hic  fu- 
fcipiendam   efle. 

§.     L  I  I  I. 

In  cholerica  quidem  biliofa  febre  ,  velut  indiiferens ,  ratione  temporis , 
eft  nitri  iilius  ufus  i  in  ardente  vero  f.  caufo ,  repetitus  vicibus  ,  parciori- 
biti  fingulis  dofibns ,  exhibendum  eft  :  ii  quidem  in  taii  cafu  ,  jugi  & 
continuata  alteratione  atque  temperatione  opus  tft,  ubi  &  materia  te- 
nuius  expanfa  ,  latius  diffufa  &  altius  poris  partis  affe&se  immerfa,  uno 
jmpetu  ,  fimul  &  femel  inverti ,  &  penitior  ardor  partis  laefae  ,  craffo 
Quodam  fimultaneo  aditu  atque  a<ftu  medicamenti  itatim  auferri  nequa- 
Quam  poteft. 

§.     L  I  V. 

PofTunt  interim  inter  fe  confociari  abforbentia  cum  nitrofis ;  imo  de- 
bent  conjungi ,  quo  magis  affedus  ,  citra  evacuationem  plus  minus  lin- 
ceram ,  invalefcit:  quod  praecipue  de  febre  caufo  ,  &  decurfu  ulteriore 
febrium  cholericarum ,  intelligendum  eft.  Siquidem  hac  ratione  omnibus 
modis,  materia  ,  quantum  modo  fieri  poteft  ,  &  contemperatur  ,  &  ad 
excretionem  ,  ipfam  quoque  diureticam  ,  difponitur  :  cui  quidem  fcopo 
prge  aliis  abforbentibm  praecipue  conducunt  ojiracodermata ,  &  quse  de  il- 
lorum  funt  indole  ,  ut  ita  dicti  oculi  cancri ,  cheU  &  univerlae  exuvia 
cancrorum ,  &  variae  conclhe ,  tam  fluviatiles  &  lacuftres ,  quam  rnarinx. 
Imo  non  contemnenda  hic  eft  crifiallus  montana  prasparata. 

§.     L  V. 

Evacuatio  magis  immediata  &  direcla ,  in  primo  quidem  principio  non 
jnutiliter  adhibetur,  &  tunc  quidem  emetica  ;  habet  tamen  duplicem  dif- 
ficultatem  ,  quae  circumfpectionem  requirat :  nempe  ne  nimia  incitatione 
excedat :   neque  prseterea  nimis  tarde  hoc  faciat. 

§.     L  V  I. 

1 

Antiqui  pra&ici,  experientia  edocti,  adeo  fane  crtcumfpe&e  hic  agen- 

Y     3  dum 


174  S    T    A    H    L, 

dum  cenfuerunt ,  ut  incipientibus  cholericu  commotionihus ,  leviflimum 
quemlibet  Jlimulum  adhibere  ,  fcrupulofe  caverent ,  &  veluti  religioni 
ducerent :  prudenter  nimirum  memores ,  materiam  jam  ad  commotionem 
non  tam  fpe&antem  ,  quam  tendentem ,  imo  motibus  concitandis  fuapte 
indole  aptitfimam  ,  freno  potius  egere,  quam  ftimulo  ,  &  proinde  hic 
fufficere  ,  ut  materia  ipfa  tantum  ita  alteretur,  ut  commodo  motui  o* 
bediat,  nullum  vero  infignem  ipfamet  provocet  aut  inducat* 

§.     L  V  I  I. 

Qiiod  quidem  tanto  magis  locum  habet ,  Ci  perpendamns ,  quod  onv 
nia  voniitoria  pofitive  atque  directe  talia  ,  etiam  propria  fua  indole  &  ef- 
ficacia  laedendo  ,  arrodendo  y  &  fubtili  quadam  <rq7rerei  afficiendo  ventri- 
culum  vomitoriam  exclufionem  proritent.  Unde  in  talibus  cafibus ,  ubi 
jam  acris  cauftica  materia  per  fe  hoc  vifcus  obfidet ,  confideratione  di- 
gnum  videtur  dubium,  an  ibi  aliquid  ulterius  addere  rationi  confenta- 
neum  videatur  i  fed  valet  fane  hic  quoque  commendatio  rei  ad  judi- 
cium  ,  &  circumfpcclionem  medici ,  qui  &  tempm  morbi ,  &  difpofitionem 
materi-ae  propriam  ,  &  alterationem  ejus ,  &  vires ,  atque  robur  patientis, 
ita  inter  fe  comparabit ,  ut  nihil  temere  audeat  &  fufcipiat ,  neque  ta- 
men    etiam  timide  fe  gerat,    ubi  circumftantias  tolerabiles  deprchendit,- 

§.     L  V  I  I  I. 

Interim  revera  hic  quoque  expcrientia  docebit,  quod  jufta  materise 
alteratio  ,  per  talia  nitrofa  cum  abforbentibm  ,  etiam  parca  horum  dofi  , 
juncta  ,  materiam  ipfam  alterando  &  bene  difponendo ,  frequcntiflime 
tantum  emolumenti  piaeftet,  ut  ita  mitigatam  t  &  motui  idoneam  red- 
ditam  materiam  ,  natura  deinceps  abfque  ullo  ftimuloj  imo  vel  abfque 
ulla  praecipitantia  ,  fponte  ejiciat.  Unde  hic  neque  feftinare,  neque  tar- 
dando  opportunitatem  prgetermittere,  neque  trcpidare  ,  cxperientia  me- 
dicum  docere  poteft,  fed  &  fincerum  confilium,  ad  hanc  ipfum  manu- 
ducere  atque  inftruere. 

§.     L  I  X, 

Cathar&ka  evacuatio  ,  fine  conjuncta  notabili  materfge  corre&ione ,  U 
medicamenti  infuper  plane  fpeeialiifima  benignitate,  in  cholerica  confti- 
tutione  vix  locum  habet ,  ubi  jam  fponte  fluxus  alvi  urget ;  unde  ibi  fola 
abfterfio  &  contcmperatio  tam  materix  quam  faclae  irritationis ,  fufficit. 
]n  caufo  vero ,  C\  pauca  fit  materia  ,  evacuatione  ut  fic,  non  seque  opus 
effe  apparet.  Unde  quidem  veteres  in  ejufmodi  cafibus  magna  circumfpe- 
dtione  utendum  cenfuerunt,  ade-o  ut  vix  rofacea  folutiva  fatis  auda&er 
orierrent ,  neduni  acriora  ;    &  rhabarbarum  communitcr  pro  purgante  le- 

niiliino 


DEFEBRIBUSBILIOSIS.  i?f 

niiTimo  haberent,  &  quod  tota  fua  natura  omni  venenofa  qualitate,  quam 
in  a-iis  purgantibus  agnofcunt ,  careat,  non  tamen  nili  admodum  circunv 
fpe#e  ufui  illius  confiil  funt. 

§.     L  X. 

Quantum  ad  nosattinet,  non  placet  nobis  qualitercunque  dire&a  pro- 
vocatio  catharfeos  ;  fed  fi  ad  expediendam  folum  alvum  ,  non  modo  inu- 
tiliter  ,  fed  revera  non  fine  damno  claufam  ,  remedio  opus  fit ,  fatisfaciet 
ibi  abundantiffime  clyfier  nullo  alio  ftimulo ,  quam  fufficiente  quantitate 
fxlis  inftrudlus ,  fed  &  olei  unius  vel  alterius  debita  portione  non  deftitu- 
tus.    Commode  quoque ,  prout  e  re  vifum  fuerit ,  repetendus. 

§.     L  X  I. 

Mitigationi  factse  laefionis  fatisfacit  revera  etiam  remedium  nitro  pruden- 
fcer  contemperatum  ,  ita  videlicet,  ne  ulla  vera  acrimonia  partem  affectam 
liltcrius  feriat ,  quo  magis  llla  jamdum  lsefa  eife  apparet. 

.    §.     L  X  I  I. 

Et  haec  quidem  pro  fpecifica  febrium  harum  indole  ,  fi  re&e  in  ufum  tra- 
fiantur,  inftar  plurimorum  eife  poterunt.  Minime  vero  fub  his  negligenda 
eft  confideratio  quoque  illarum  magis  generatis  ,  id  ert  tractatio  quae  febri- 
bm  fic  conveniat.  Ubiomnino,  quaecunque  Jhigninis  ,  propter  hsec  immi- 
nentium  &  fientium  inflammatoriarum  irritationum  pericula,  fortius  agita- 
ti ,  contemperationem  ,  &  fecretiones  atque  excretiones  poft  tantam  commo- 
tionem  debitas,  moderari  &  in  ordinem  jedigere  valent ,  omnibus  modis 
jutiliter  adhibentur ,  irno  necefTaria  funt. 

L  X  I  I  I. 

Redigimus  vero  illa  in  tres  circiter  claifes ,  nempe  acrimoniae  ferofo- 
biliofae ,  quae  tam  exagitatione  vehementi  fanguinis  fubnafcitur,  quam 
ex  parte  ex  ipfa  hac  faburra  primarum  viarum  illi  forte  infinuata  elt ,  cor- 
re&ionem  &  contemperationem \  fecundo  debitam  &  fufficientem  di/ntionemi 
tertio  juftam  quoque  tam  diapnoicam,  quam  diureticam exouerationem  a(h 
que  ventilationem. 

§.     L  X  I  V. 

Primum  obtinetur  quidem  jam  ex  bona  parte  per  ipfa  remedia  nitro- 
fo- abforbentia  i  poteft  tamen  etiam  promoveri  per  potiones  temperantes 
ad  gratiam  acidulatas  imo  vero  efficaciter  etiam  per  emuljiones  :  e  qui- 
bus  tamen  ftmina  fic  di&a  frigida  propter  vifcofitatem  quam  facile  con- 

cipiunt, 


176  S    T     A    H    L, 

cipiunt,  &  ventriculo  impingunt,  omittere  folemus  ,  folis  amygdalh  & 
pineis  contenti  :  tribuimus  tatnen  etiam  aliquid  magis  fpeciali  commen- 
datione  dignum  feminibus  cardui  maria ,  quorum  in  affedtibus  infl-imma- 
toriis  pectoris  ,  non  contemnendus  certe  eft  ufus,  modo  methodice 
(qux  tft  veterum  ad  ravim  ufque  inclamatio  de  fpecijicorttm  efficacia  ) 
exhibeantur ,  quo  intuitu  etiam  aliis  ftb;ibus  infiammatorih  hoc  remedium 
quadrare  fperuiues ,   non  inutiliter  illud  adhibuimus. 

§.     L  X  V. 

Dilutionem  fufficientem  quod  attinet  abfolvitur  illa  inprimis  largiore 
proportionata  tamen  ad  tolerantiam,  quantitate  potiis ;  qui  tamen  in  qua- 
litate  ita  quoque  temperatus  clfe  debet ,  ne  nimis  frigidus ,  fermente^ 
icens  ,  fueculentus ,  naufeofus,  neque  grandibus  hauftibus  ingurgitatus 
ventriculum  praegravet ,  motus  modo  flatulentos  ,  modo  fpafticos  caufe* 
tur ,  imo  naufeam  &  faftidium  adverfus  hoc  genus  potus ,  quanquam 
de  reliquo  forte  utilius ,  &  cui  aiiud  non  comnode  fubftitui  poffit ,  in* 
ducat. 

§.     L  X  V  t. 

Tertio  fcopo  favent  &  fatisfaciurit  alexipharmaca  temperata  ,  ubi  tarfl 
effentise  &  tincturse  fic  dictse  ,  tum  bene  praeparata  mixtura  fmplex ,  o- 
perse  pretium  faciunt ,  parcioribus  ,  fed  repetitis  eonveniente  tempore 
dofibus  ,  fine  regimine  tamen  exqtnfite  diuphoretico ,  prsccipue  prioribus 
adhuc  morbi  diebus  :  fi  enim  ad  criticOs  ufque  progrcdiatur  m;ilum  ,  ubi 
caufodes  febres  interdum  criticum  fudorem  emittunt ,  non  ita  fugiendum 
eft  quicquid  fudoris  emanationem  promovere  poteft  ,  ut  inde  fluxus  fa* 
doris  impediri  poffit  :  quod  etiam  de  toto  morbi  riecurfu  iiuelligendum  , 
quod  videlicet  ibi  quoque  tranfpirationi  nihil  omnino  obfiftendum  fit * 
fed  folum  ab  incitamentu  vehementh  fudationh  abftinendum» 

§.     L  X  V  I  I. 

Typum  exquifitum  cum  bae  febres  nullum  conftanter  habeant ,  fiifl 
quod  tertianarium  quid  fequi  videantur ,  difpiciendum  proinde  erit  me^ 
dico ,  ut  ubi  aiiqualis  typus  apparet ,  medicationcm  febri  ut  fic  debi- 
tam  ,  fecundum  ductum  &  intentionem  proxyfmorum  ordinet ,  neque  ca- 
lidiora  circa  initia  paroxyfmorum  improvide  offerat.  Qiiibus  undique  ita 
circumfpe&e  confiderutis  &  adminiftratis ,  bene  dicente  altiffimo ,  his 
affectibus  optatam  medicationem   &  curationem  eventuram,  fpondemus» 

F       I       N       I       S. 

A  L  B  E  R- 


CLXL 

ALBERTI   v.    HALLER 

E  T    A  U  C  T  0  R  I  S 

G.     C.     PAPPELBAUM, 

D     E 

FEBRE     MALIGNA 

PER  GANGRENAM  PEDIS  DEXTRX 

IN    REGIONE    MALLEOLI    EXTERNI 

CRITICE    SOLUTA» 

Gotting»  1743. 


Difpui.  Medko-Tratt.  Tom,  V. 


t 


; 


(   179  .) 

i—mmmmmmmaamm m 

P   R   0   OE  M   I   U   M 

PRaxi  clinicA  per  multorum  annorum  fpatinm  incumbens  ,  femper  id  egi, 
ut  cafus  oppido  raros  litteris  confignarem  ,  quorum  unum  pntfens  difi- 
fertatio  fijlit.  In  caufam  morbi ,  ejufque  fymptomatum  ,  pro  modulo  ingen'ii 
nttei  inquirere  Jludui ,  monui  varia  circa  ejus  curationem  ,  &  generalia  qu<&- 
darn  circa  curationem  fiebruim  malignarum  cogitata  hinc  inde  mterfiperfi  , 
quA  ,  utut  forte  uon  pe-nitus  uova  ,  confideratione  tamen  ingenio  judicioque 
valentium  @  prAJudiciis  haud  occupatorumqjra&icorwnnon  indigna  ejfe  cenfieo. 
,Saltem  fpeciminis  jludiorum  meorum  locum  fufiinere  poffe  conjido.  Similes 
cafus  in  pra&icornm  libris  occnrrentes  evolvere  aut  recenfere  ,  nec  otium 
■tfi  ,  nec  fcopits  dijfertatiouis  requirit.  Utinam  pra&ici  cordati  &  do&riua 
imbuti ,  cafm  ancipites  ,  fibi  in  praxi  abvenientes  fiepiia  cum  publico  com- 
inunicarent  &  dificutereni  !  Sctpe  quidem  &  optimi  viri  in  confejjionem  er- 
rorum  ,  quos  aut  lubrica  theoria  aut  male  fundata  experientia  geuerat  9 
fiponte  ducerentur  :  at  erranti  confieffio  medkina  erit. 


■£    A    P    U    T      P   R   I   M    U   I\i 

Hijioria  morbi  £s?  curationk. 


Vlr  fexagefimum  nonum  annum  agens  ,  anno  1735  fexto  Februarw 
menfis  ,  debilitatem  naturali  majorem  ,  &  gravitatis  prefTionifque 
fenfum  in  regione  finiftri.  ventriculi  orificii  fentire  ccepit  ,  quae  fympto- 
.mata  paulatim  invaluerunt. 

§.     I  I. 

Hifce  nono  ejufdem  menfis  fefe  adfociarunt  horripilatio  &  ardor,  alter- 
natim  fe  excipientes  ,  capitis  dolores  ,  dorfi  artuumque  lancinationes  . 
angufvia  pedoris  ,    anxietates ,   naufea ,  vomitus  &  diarrhcea. 

§.      III. 

Mane  fequentis  diei  vocatus  ,  cum  ex  segroto  perciperem ,  propterje- 
juniorum  tempus  magnam  ciborum  indigeltibilium  vim  fe  aifumfitre  , 
omnia  hsec  fymptomata  ventriculi  nimium  oppleti  &  oigeitionis  lsefae  ef- 

Z     2  fe&us 


j8G  P    A    P    P    E    L    B    A    U    M  ;• 

fedtus  cognofcens  ,  vomitorium  ex  tempore  exhibui  ,  ex  cujus  effecftu 
segrotus  quater  vomuit ,  &  toties  alvum  dejecit.  Omnia  morbi  fympto- 
mata  ipfo  eo  die  ceifabant.  In  majorem  tamen  fibrarum  ventriculi  con- 
firmationem  &  irritatorum  nervorum  placationem  vefperi  paregoricum  ex 
fyrup.  papav.  aqua  cinamomi  fine  vino  &  ceraforum  diluto  exhibui ,  ejuf- 
modi  cum  fucceifu  ,  ut  noclem  segrotus  placidiifime  tranfigeret  ,  &  fe- 
quenti  mane  tam  bene  haberet ,  ut  nec  fibi  nec  adftantibus  ullus  de  fede 
morbi  fublata  fcrupulus  remaneret ;  fcilicet  virium  eximium  augmentum 
segrotus  fentiebat  ,   &  appetentia  ciborura  exoptdtiilima  gaudebat. 

§.     I  V. 

Eo  ipfo  die ,  qui  quintus  erat  morbi ,  aliam  morbus  faciera  induebat , 
aut  faltem  ingravefcebat.  Circa  nonam  nempe  vefpertinam  vomitus  & 
diarrhcea ,  ardor  corporis ,  dolores  capitis  ,  angores  &  inquietudo  ma- 
jori  impetu  redibant  ,  quae  miferum  in  alterum  ufque  mane  continuo  cru- 
ciabant.  Pulfus  fortis  ,  durus  &  celer  ,  lingua  aridiifima ,  fitis  vix  ex- 
tinguenda,  urina  flammea  ,  &  ingens  calor  ,  cum  fenfu  ardoris  in  re- 
gione  ventriculi ,  incipientis  in  ventriculo  inflammationis  fufpicionem  fa- 
cile  movebant ,  quare  fine  mora  fanguinis  libram  unam  mifi  ,  quo  re- 
medio  fubitaneum  prope  auxilium  tuli  ;  omnia  enim  morbi  fymptomata 
derepente  remiferunt ,  placidiifimoque  fomno  &  leni  tranfpiratione  fub- 
fequentibus  segrotus  mirum  quantum  levari  videbitur.  Cruor  intra  ali- 
quot  temporis  minuta  crufta  aut  pelle  inflammatoria  ,  tenaci ,  albente  , 
«bductus ,    facile  indicabat ,  finem  calamitatum  nonduni  fore. 

s.   v. 

Id  quidem  intra  tres  a  detradione  fanguinis  horas  clare  patuit.  Multc- 
tnim  pravitatis  gradu  aucta  in  fcenam  redierunt  priora  morbi  fymptoma- 
ta  ,  fi  excipias  ardoris  in  regione  ventriculi  fenfum  ,  qui  partim  imminu- 
t"x  fanguinis  copise  ,  partim  fomentationibus  calidis  intra  breve  tempus 
ceffit.  Interea  deflagratio  hujus  fymptomatis  &  ingens  corporis  debilitas 
fscpiufque  oborta  animi  deliquia  ab  ulteriori  fanguinis  miifione  ut  abfti- 
nerem  ,  omnino  fuaferunt. 

§.     V  I. 

Septima  morbi  die  vomitus  &  diarrhoea  inducias  agebant ,  dum  intcrea 
ardor  totius  corporis  &  angores  ,  fummse  virium  dejedioni  conjundi  ,  se- 
grotum  eo  gravius  detinebant.  Urina  fere  rubra,  abfque  ullo  fedimine , 
lingua  arida ,  pulfus  celer ,  mollis.  Ipfa  hac  die  delirium  non  leve  ac- 
ceiiit ,  ad  quod  compefcendum  prseter  camphorae  ufum  imernum  mox  ve- 

fica- 


DEFEBREMALIGNA.  181 

ficatoria  utrifque  furis  adplicavi ,   unde  etiam  jegrotus  poft  o&odecim  ho- 
rarum  intervallum  penitus  ad  fe  rediit. 

§.     VII. 

Animum  pacatum  corpus  luebat  ,  dum  vomitus  &  diarrhcea  debilifli- 
mum  corpus  fiequentia  fua  tantum  non  concutiebant  &  exinanibant.  Lin- 
gua  in  eodem  ftatu.  Urina  aliquantulum  pallidior  &  pulfus  remiflior, 
tnde  &  ardor  internus  tantillum  levior. 

§.     VIII. 

Hic  morbi  ftatus  in  undecimnm  ufque  diem  perftitit ,  quo  novum  fym- 
ptoma  prioribus  acceilit  ,  fingultus ,  nulla  arte  compefcendus ,  &  vix 
minutum  unum  aut  alterum  remittens ,  donec  denique  trigefimo  fecundo 
die  fponte  celfaret. 

§.     X  I. 

Tandem  reliqua  fymptomata  (§.  7.)  fub  initium  fingukus  fsepe  re- 
mittebant ,  fed  &  per  intervalla  recurfabant.  Generaliter  obfervavi ,  se- 
grotum  gravius  decubuiffe  alvo  obftrucla  ;  &  multo  melius  habuirfe,  eadem 
libera  ,  utut  frequentirfime  foluta.  Interea  vires  quovis  fere  die  immi- 
nutse  ,  nocles  &  dies  fine  fomno  du&ae  ,  urina  pauca  ,  rubicunda  ,  abf- 
que  fedimento  ,   lingua  perpetua  arida. 

§.     X. 

Decimo  feptimo  denique  die  omnia  fymptomata  pneter  fingultum  peni- 
tus  evanuerunt ,  urina  naturali  colore  fimilis  ,  &  poft  miilionem  aliquan- 
tum  turbida  ,  lingua  madens ,  fomnus  aegrotum  pet  jntervalla  mulcens 
aderant ,  quin  appetitum  ciborum  segrotus  prsedicabat  ,  quem.  tamen  non- 
nifi  jufculis  fedare  permifi. 

§.     X  I.      . 

Cum  jam  folus  fingultus  segrotum  vexaret ,  &  fpes  fanitatis  proxi- 
me  recuperandae  adfulgeret  ,  vigefimo  die  ornnia  priora  morbi  fympto- 
mata,  quse  jam  inter  profligata  collocabantur  ,  de  improvifo  rniferum 
corpus  denuo  oppugnant  ,  fed  &  fubito  poft  aliquot  horarum  interval- 
lum  denuo  fe  fubducunt. 


Z     3  §•    XII. 


182  :P    A     P    P    .E    L    B     A    U    M  f 

§.    X  I  I. 

Ecce  miram  morbi  cataftropben  &  magis  mirandam  materise  morbificoe 
metaftafin  !  Vefpera  ejufdem  diei  fummns  ardor  segrotum  invadebat ,  & 
fimul  in  pede  ejus  dextro  in  regione  malleoli  externi  levis  infiammatio 
comparebat,  eryfipelatis  fpecie  imponens  ,  quam  fomentationibus  ex  her- 
bis  aromaticis ,  fale  ammoniaco  ,  camphora  ,  aceto  vini ,  aqua  calcis  &c. 
difcutere  conatus  fum. 

5.     XII  l 

Die  vigefimo  primo  ardor  totius  corporis  ,  lingna  arida  ,  urina  flam- 
mea,  limpida ,  virium  fumma  proflratio  ,  inflammatio  pedis  cum  tu- 
more  aucta  ,  dolorofa  ,  cui  eadem ,  qux  ante  remedia  oppofui.  Nec  fe- 
,quenti  die  nlia  in  fymptomatis  morbi  mutatio.  Inflammatio  tantum  iatius 
jepfit ,  tumor  magis  elevatur ,   qui  totus  perdolebat 

§.     XIV. 

Adeo  quxvis  antiphlogiftica  in  caflum  adhibita  fuerunt ,  ut  efTe&ura 
penitus  contracTum  produxifle  non  fine  admiratione  agnoverim.  Die  vi- 
gefimo  tertio  ardor  internus  remifit  ,  tumor  durus  &  rubens ,  &  exqui- 
fite  calidus  cum  molli ,  laxo  ,  preflioni  cedente  ,  pallido  &  paulatim  in 
Ajfcum  colorem  vergente ,  veficulifque  fanie  flavefcente  plenis  fcatente  , 
.&  pcnitus  indolente  inflatione  commutabatur.  Natura  fcilicet ,  arte  va- 
lentior  ,    gangrsenam  produxit. 

§.     X  V. 

Omnes  jam  vires  eo  intendendse  erant,  ut  gangrsena  corruptse  parte* 
feparari  &  fane  a  contagio  liberse  confcrvari  poffent.  Nam  omnem  fere 
malitiam  morbus  hic  depofuiife  videbatur ,  quod  cum  ipfa  gangrxna  om- 
nia  reliqua  fymptomata  praeter  fingultum  difparuerint  ,  qui  forte  prop- 
ter  longam  durationem  &  virium  magnam  dejecTionem  jam  aliquantum 
habitualis  evaferat.  Corticem  igitur  peruvianum  ex  fuafu  Anglorum  fie- 
pe  fub  elecTuarii  forma  interne  cxhibui.  Externe  opem  tuli ,  fcarificando 
gangrsena  adfeeTam  regiouem  in  vivorum  ufque  exordia  ,  fcarificatam 
pariem  cum  fpiritu  theriacali  ,  cui  dimidia  elixirii  proprietatis  pars  ini- 
jnixta  erat  ,  lavando,  eamque  herbis  aromaticis  ,  &  aliis  putredini  refi- 
itcnribus  fimplicibus  fomcntando.  Hifceque  remediis  id  effeci ,  ut  fe- 
quenti  die  ardoris  interni  nullae  reliquiac  fupereifent  urinaque  naturalem 
jmireretur.    JrTilfus  debilis  reititabat  ,    nox  infomnis  erat ,    &  vires  exi- 

mi 


D  E    fEBRE    M  A  L  t  G  M  X.  183 

rm  deficiebant.  Igitur  adhuc  qusedam  partes  fcarifieatae  ,  internorum 
remediorum  ufus  continuatus  &  fpecies  traumaticse  loco  theae  prsefcriptse 
funt. 

$.     XVL 

1 

Hic  morbi  ftatus  perduravit  ad  trigefimum  ufque  diem  ,  quo  fuppti» 
ratio  &  mortuis  carnis  feparatiov  cujus  jarn  per  duos  dies  levia  figna  ad~ 
crant ,  largius ,  ac  ante  fucceiferunt  ;  donec  denique  die  trigefimo  (e- 
cundo  fuppnratio  orrinium  gangtsena  affeclaruni  partium  contingeret ,  quc> 
eventus  fingultus  ,  pertinaciffimum  morbi  fymptoma  ,  fimul  fublatus  eft, 
Ex  eo  tempore  aviditas  ciborum  exquifita  ,  vires-  paulatim  redeuntes  , 
feparatio  corruptse  carnis  exoptatiilima  -,  iic  igitur  poft  menfis  a  fuppura- 
tione  fpatium  rcgrotus  ita  revaluit ,  ut  niii  pede  riondum  penitus  confoli- 
dato  detentus  ,  libera  aeris  ufura  fine  difcrimine  frui  potuiifet.  Cum  de-- 
nique  poft  tredecim  feptimanarum  a'  morbo  intervatlum  pedibus  etiam' 
valeret ,  in  fignum  optimse  fanitatis  ungues  digitorum  manuum  &  pe- 
dum  deciderunt ,  &  capilli  caprtis  defluxerunt ,  atque  cum  novis  com- 
rriutati  funt.  Nec  hic  vir  poftea  ullo  morbo  correptus  fuit,  quin  athle-- 
fice  &  partcreatice  in  hunc  ufque  diem'  vivit. 

§;   x  v  r  1. 

De  remediis  durante  curatione  adhibitis  prseter  ea ,  qlise  jam  dixi  ? 
jnulta  commentari  fuper  fedeo.  Pleraque  diapnoica  fuerunt.  Tempore  an-- 
guftiarum  pectoris  fubinde  camphoram  addidi.  Singultui  ope  laudani  liqui- 
diS.  praxipue  opem  ferre  ftudui  ,•  cum  vero  fine  fructu  adhiberi  vide- 
rem  ,  abftinui.  Pulfu  duro  regnante  nitrofa  reliquis  immifcui.  Decocla- 
&  infufa  hordei  &  rad.  fcorzoner.  cichor.  potui  ordinario  infervierunt. 

§.     XV  I  I  L 

•f '  Temperies  viri ,  cujus  rriorbum  &  convalefcentiam  hactenus  retuli  ,- 
eft  fanguineo-phlegmatica ,  vita  fere  a  pueritia  laboriofa ,  &a  perpetuis» 
militise  incommodis  &  laboribus  dura.  Sanitas  bis  tantum  per  totam  vi-- 
tam  febre  ardente  infra&a.  Nullus  unquam  pedum  tumor,  aut  ulcusv 
iiut  vulnus» 


CA?Uf 


184  PAPPELBAUM, 

C     A     P     U     T       II. 

Conjideratio  morbi  ejufque  phanomenorum. 
§.     XIX. 

TOtius  morbi  decurfus  febrim  indicat  cominuam  intermitrentem ,  pra- 
vitas  autem  fymptomdtum  eorumque  ftepe  reiterata  fubd  la  difpa- 
ritio  abunde  denotant ,  eam  e  malignarum  clude  fuiife.  Licet  enim  in 
medendi  methodo  aliqua  naturae  hujus  febris  accommo  Jatiora  adornari  po- 
tuilfent ,  de  quo  inferius  ,  fymptomatum  tamen  anomal  am  &  faivitiam 
ab  indole  potius  matenae  febrilis  maligna,  quam  a  temerari.i  medendi  ra- 
tione  proveniife ,  fucceifionem  fymptomatum  fecura  probe  teputanti  noa 
d.fHculter  patet. 

§.    X  X. 

Gnvitatis  preflionifque  fenfus  in  ventriculi  regione  fub  morbi  inirium  ,. 
fn.  I.)  naufea ,  vomitus  &  diarrhoea  ad  ccKurjv  ufque  morbi  fepe  re- 
deuntes  &  perdurantes  ,  indicio  funt,  id  ,  quod  febrem  "roduxit ,  in 
regioue  portarum  ven«  per  omne  id  tempus  ut  plurimum  haetiiie. 

§.     XXI. 

A  materia  febrili  intra  venam  portarum  fubGftente ,  necefTario  fequun- 
tur  retardatio  tiuxus  fanguinis  per  venas  gatlncas  .  vafa  brevja ,  venas 
epiploicas  &  gaftro  epiploicas  &  pancreatic^,  &  hinc  p  ethora  horu:n 
vaforum  &  arteriarum  ,  unde  fanguinem  accipiunt ,  cocliacarum  &  me- 
fentericarum  ,  fecretio  fuccorum  pancreatici  &.  biiiotl  perturbatur ,  bi:is 
denique  a  matena  febnli  ,  qua  fanguis  ven?e  portarum  fcaiet  ,  indolem 
eti-m  pravam  induat  necefle  eft.  Hinc  naufea  ,  vomitus  &  diarrhoea. 
Haec  explicauo  naturae  magis  refpondere  videtur ,  quam  auctoiu™  quo- 
rundam  ,  halrus  infl  mmatorios  e  languinis  mafla  per  artenas  mefeme- 
ricas  in  inteftina  excretos  eademque  vellicantes  accufamitim.  Halitus 
enim  ,  fi  qui  fint  ,  illi  potius  in  peripheriam  corporis  tendunt ,  quam 
verfus  centrum  ,  uti  ex  phyilcis  notum  eft  ,  aut  vafis  abiorbemibus 
reforbentur ,   fanguini  poftea  commifcendi. 

§.     X  X  I  L 

Cum  anguftias  pec*toris  &  anxietates  ex  impedito  aut  filtim  retard.ito 
fanguinis  per  venam  portarum  trujcctu  fepe  obortas  elle ,  obfervationum 

fcde 


DE    FEBRE.MALlGNA.  ig* 

£de  conftet  ,  is  autem  in  praefenti  eafu  claris  indiciis  fe  prcdiderit  : 
(  n.  20.)  merito  anguftia:  illse  (n.  2.  4.  &c.  )  ex  eodem  fonte  repetun- 
tur.  Capitis  ,  dorfi  &  artuum  dolores  (n.  2. )  a  plethora  &  orgafina 
fanguinis  originem  trahere,  faepe  folent  ;  iguur  tam  impeditus  per  venam 
portarum  fanguinis  tranfitus  ,  aliis  corporis  locis  plethoram  efficieas  , 
quam  orgafmus ,  impedicum  circulum  fanguiriis  preifo  pede  fequens  ,  eo- 
sura  cauife  eife  poifunt, 

§.     XXIII 

Materta  febrilis  in  vena  portarum  ftagnan9  aut  tardiffime  mota  ,  a 
tranfmiifis  paulatim  ope  venarum  in  cavam  hiantium  quibufdam  fui  paf- 
ticulis  in  fanguinem  tandem  alleda  ,  &  toti  humorum  maifse  commurti- 
cata  ,  in  extremorum  minutiffimis  vafis  ftagtiationem  aut  tardiifimuni 
rnotum  produxic ;  inde  frigus  &  a  refiftentia  exinde  cordi  facta  calor  , 
poft  fuperatam  autem  refiftentiam  iterum  ftagnatio  ejufdem  materiae ,  & 
frigus ,  &  calor,  inde  viciffitudines  frigoris  &  caloris  ,  &  capitis  dorfi- 
que  dolores  ,  (  §.  2.  )  donec  intra  vense  portarum  confinia  rurfus  fubfi- 
ftens  plurima  materise  febrilis  pars  ftagnationem  in  extremis  amplius  effi- 
cere  rton  potuit ,  cui  intra  venam  portarum  ftagnatiorti  eximie  faveruijt 
difpofitio  a  morbi  principio  inducta ,    tum  &  vomitoriuffh 

§.     XXIV, 

A  retroceffiorie  fhateriac  ,  febrilis  orgafmus  ,  a  vomitorii  virtute  riau- 
fea  ,  vomitus  &  diarrhoea  ceifarunt.  Cum  eriim  acris  &  vellicans  bilis  i 
odore  materise  febrilis  irributa ,  evacuaretur  ,  cauifa  eorum  fyfnptomatum 
ceifavit.  Ideo  nec  mirum  eft  ,  aegrotum  poft  vomitorii  effectum  tam  beiie 
habuiife  (  §.  3.  )  ,  ut  &  fibi  &  adftantibus  tantum  rion  fanus  vifus  fuerit* 

§.     XXV. 

Quando  quidem  vero  in  vomitu  cortvulfio  fibrarum  mufcuiariurri  to^ 
tius  fere  abdominis  contingit ,  neceife  eft ,  ut  humores  alicubi  hserente9 
dum  modo  mobiles  fint  ,  in  motum  cieantur.  Materia  itaque  febrilis 
muifse  fanguinis- rurfus  paulatim  immixta  ,  acredine  fua  ,  tam  folidas 
partes  vellicando  ,  quarri  fluidas  agitando,  orgafmum  fanguini  poft  ali- 
quam  moram  rurfus  intulit ,  interea  temporis  etiam  cum  bile,  &  median- 
te  illa  cum  inteftinis  &  veritriculo  communicata  ,  naufeas  ,  vomitui  & 
diarrhoese  novani  dedit  materiem  (  §.  4.  ).  Nec  anodyna  maifam  humo- 
rum  corrigere  ,    aut  materiam  febrilem  expellere  valebant.' 


Difput.  Medmo-Frati.  Tom.  V,  A  a  §.  XXVL 


i8tf  PAPPELBAUM, 

§.    XXVI. 

Mafla  humorum  in  orgafmum  concitata,  in  folidas  Vjforum  partes  atr 
tritum  eo  m:jorem  effi  it  ,  quo  impeditior  ejus  per  vafa  tranlicus  eft. 
Cum  igitur  venae  portarum  fmguis  confueto  lentius  moveretur  ,  nrteria- 
ran ,  ut  cacliacarum  ,  ita  ,  quod  huc  maxime  facit  ,  g.ftrcarum  fangui» 
in  motu  pariter  recarda.us  fuit  :  hinc  attritus  magnus  arteriarum  gaftri- 
carum  earumque  e^ater  imminutus  ,  id  quod  un »  cum  jugj  novi  fangui» 
nis  adfluxu  ,  tranfitu  in  venas  multum  celeriore  ,  non  potuic  non  magnam 
ibi  plethoram  erli;ere  ,  &  poft  plechoram  ftagnationem  ,  obftructionem. 
ergo  in  valis  minimis ,  accedente  inprimis  convuliione  fibrarum  rnufcu- 
larium  ,  tanquam  caufa  determinante  ,  quae  noftro  i.n  cafu  revera  adfuit. 
Sic  tandem  proptcr  acrimoniam  ftagnantis  humoris ,  odore  febrilis  mate- 
riae  fcatentis ,  aut  forte  propter  folam  moram  ,  inflammatio  accidit  in 
aliquo  ventriculi  loco  ,  quam  ingens  ardor  in  regione  ejus  &  pulfus  du- 
rus  (qui  inter  ligna  inflammationis  pathogHQmonica  fsepiflime  haberi  pdj. 
teft)  reliquaque  fymptomata  fat.s  manifefte  prodiderunr.  Quin  &  cruo- 
ris  infpectio,  uti  generaliter  maximum  corius  corporis  vaforum  aitritur» 
docuit  ,   ita  &  inflammationem  alicubi  praefentem  coniirmavit  (  $.  4-  )• 

$.     XXVII. 

Inftammationem  ventriculi  poft  venae  fectionem  fub^atam  fuiiTe ,  pulfus 
mollis  &  ardoris  in  regione  ventriculi  abobtio  clare  indicant ,  quod  re- 
tropulfu  ,  v»n  refolutioiie  frenato  fanguinis  in  arterias  gaftricas  adfluxu 
contigerit ,  hic  difcutere  non  opus  ede  cenfeo.  Forte  &  robufta  fibrarum 
hominis  conftitu  io ,  &  vafa  ampliufcula  ,  temperiei  fanguineo-phlegmati» 
cx.  conjun&a  ,  fymbolum  fuum  contulerunt. 

§.     XXVII  I. 

Sopitus  ab  imminuta  fanguinis  copia  orgafmus  effecit ,  ut  fympromata 
ejus  aliquamdiu  remitterent  ,  quare  tunc  aegrotus  melius  habuit.  Inte- 
rim  fubfiltens  adhuc  intra  venae  portarum  confinia  materies  tebrilis ,  non 
potuit  non  priora  fymptomata  ,  poft  levem  moram  revocare  (  §.  5.)  qua: 
tamdiu  perdurare  debebant ,  quam  diu  materies  locum  nou  mutavit. 

$.     XXI  X. 

Cum  igitur  in  reliquam  fanguin's  rua.fam  rediret ,  vomiuis  quidem  & 
diarrhoea  celfare,  at  reliquae  corporis  purres  hoc  adparens  benef,cium  eo 
gravius  lucre  debuerunt ,  hinc  ab  orgafmo  Gmgtiiiu  inducto  atdor  totiu« 

aot? 


t)  E    F  E  B  R  E    M  A  L  I  G  N  A.  187 

corporis ,  urina  rubra  ,  lingua  arida  j  &  tam  ab  illo,  quam  ab  acri  mate- 
rie  ,  medullofas  cerebri  partcs  veliicante  ,  delhium  (%.  6.  )  ftagnationi 
enim  id  non  dcbcri ,  pulfus  mollis  indicavit ,  &  fatis  cita  ejus  fublatio  , 
dum  materies  morbifica  in  venam  portse  rurfus  revocata  eft ,  ubi  a  nono 
in  decimum  feptimum  ufque  dicm  fere  perpetuo  hsefit  ,  indicantibus  id 
rrorbi  fymptomatis  &  fingultu  (§•  8-  9-)  :  faltem  a  tempore  delirii  raro 
fanguinis  totius  maflse  communicata  fuit ;  fi  autem  id  accidit ,  corpus  uuit 
scgre  ,  at  nou  tam  graviter  ac  ante  aifccit ,  aut  quod  in  inteftina  bonarn 
jam  partem  depofuerit  ,  adeoque  ninori  copia  minus  nocere  potuerit , 
aut  quod  infigni  orgafmo  durante  aliqualiter  immutata  &  mitior  f.icla  fueiit. 

§.     XXX. 

Sane  provectse  jam  codtionis  figna  lotium  indicabat  (  §.  io.  ),  unde 
fimul  njfus  materiac  febrilis  ad  renes  dijudicari  poterat  ,  ex  quo  nifu 
etiam  fu&um  eft  ,  ut  eo  ipfo  tempore  vomitus  &  diarrhqea  evanuerint. 
At  huic  excretioni  obicem  die  vigefimo  pofitum  fuifle ,  redeuntia  morbi 
fymp.omata  declarant  (§.    II.). 

§.   xxxt 

Interim  cocta  materies  j  fubfiftere  nequiens  ,  Viribus  corporis  juva- 
tur ,  ut  tandem  e  corpore  eliminetur.  Mifcetur  fanguini  ,  quem  in  fum- 
rnum  orgafmum  jam  ciet ,  &  paulatim  in  pede  fubfiftit  (  §.  13.).  Cauf- 
fam  determinantem  indicare  *  id  vero  mihi  nequaquam  fumo.  Forte 
Veficatoria  (  §.  6. )  tempore  delirii  furis  adplicata  ,  ufum  hac  in  re 
prxltiterunt;  Malo  autem  beneficio  divino  *  hoc  quicquid  eft ,  tribue- 
re  ,  eo  magis  ,  cum  nula  mea  arte  materiam  iliam  retropellere  vakie- 
rim.  Subfiftens  in  pede  febrilis  materies  fanguini  nifum  verfus  partem 
adRctam  maximum  conciliat  ;  hinc  inflamrtiatio  ibi  contingit ,  diftenfio 
Vaforum  ,  tUmor  ,  dolor  ,  rubor  j  dum  interim  mateties  vafoula  exedit, 
qua  fubito  rupta  &  una  cum  liquidis  in  putredinem  acta  ,  gangrscnam 
producunt  (  §.  14.  )  ;  mortuae  a  vivis  partibus  feparantur  ,  materia  fe- 
brilis  fimul  ex  corpore  eliminatur ,  redit  fanitas ,  fpafmi  fibrarum  muf- 
cuLiriuni  infimi  ventris  folvuntur  ,    fingultus  ceflat  (  §.  15.  -16.). 


Aa    i  CAPUT 


188  PAPPELBAUM, 

C     A     P     U     T      III. 

Conjideratio   Curationis. 

§.     XXXII. 

CLarum  eft ,  in  febre  ante  defcripta  vomitum  &  diarrhcea«i  ab  acri- 
monia  bilis  ,  materia  febrili  imbutae  ,  contigiiTe  (§.21.).  Meritg 
igitur  fymptomatica  habentur.  Eorum  tamen  ratio  in  curatione  neuti- 
quam  haberi  debuerat ,  quoniam  iis  prsefentibus  reliquurn  corpus  mc- 
lius  habuit ,  quam  iis  abfentibus.  Nullum  omnino  damnum  ab  illis  me- 
-tuendum  erat,  nifi  quod  humorum  aerimonia,  cui  natales  debent  ,  in- 
ferre  potuitfet.  Ideoque  in  (Imili  cafu  foia  diluertfia  ,  copiofius  ori  iu 
gefta,  &  clyfmata  aquofa  cum  pauxillo  mellis,  noxas  acrirnoni»  aver- 
tendo  ,  convenirent. 

$.    XXXII  i 

Forte  etiam  eadem  remediorum  genera  materiem  febriiem  fn  vencre 
magis  rt.-tinerent ,  quse  ikpiulcule  toti  fanguinis  matfae  confulu  orgafmos 
■difciiminis  plenos  excirat.  Multoties  in  hujus  farinae  febribus  vidi  or- 
gafmum ,  a  communicata  cum  fanguine  fcbrili  materie  ortum  ,  per  clyfma 
quafi  e  veftigio  tolli  ,  cujus  nimirum  eftectu  alvus  timul  'axa  inducitur , 
qua  durante  omnium  fymptomatum  mitigatio  fuccedit,  Igitur  vetiiimile 
eft  ,  hoc  in  eafu  .clyfma  agerc ,  non  fblum  acrimontam  temuerando., 
fed  &  materiam  febrilem  m  ventrem  revocando.  Ergo  &  retinendae  ibi 
materite  infervire  poterit.  Hunc  in  finem  clyfmata  ab  initio  moibi  couf- 
que  continuanda  effent ,  donec  co&ionem  materice  febrilis  inchoatam  ma- 
nifeftis  indiciis  conftaret  ;  Tum  vero  ab  eorum  ufu  abftinendum  ,  ne 
via ,  qua  .peccans  materies  exitum  fibi  parat ,  aliena  derivatione  inter- 
cludatur,  &  .itaque  nacursc  opus  impediacur  ,  &  interturbetur.  Nec  iunc 
ex  acrimonia  grave  malum  amplius  metuendum  eft.  Cum  enim  pleraque 
pars  per  aliam  viam  e  corpore  eliminatur  ,  multo  minor  ac  ante  copia 
inteftina  &  ventriculum  ingreditur,  ergo  &  minus  nocebit,  quodque 
forte  ad  revalefcemitm  ufque  remanebit,  laxante  remedio  facile  exe-eiii 
poterit.  Et  hxc  quidem  experientise  optimi  Sydenhamii  ,  diffimiii  li- 
cet  ratiociuio  utentis,  apprime  conveniunt ,  qua  conftat,  clyfmata  ab 
initio  fimilis  fere  febris  ad  duodecimum  auc  dccimum  quartum  ufque 
■diem  cum  frurtu  adhiberi ,  minus  poftea ,  cum  crifis  ante  fores  cft. 
De  tempoie  nimirum  crifeos  inftantis  &  prsefentis  puco,  eundem  expe- 
rientiilinuim  virum  adfciere  ,  quod  clyfmata  fanguinis  robur  ac  vim  at- 
.<jue  tonurti  relaxtnt.    Ea  tamen  dijieicntia  inter  adferca    Sydenhamii  & 

noftra 


DE     FERRE     M  A  L  I  G  N  A.  .1.8.9 

jioftra  eft,  ut  ille  abfente  diarrhcca  &!  urgcnte  fanguinis  efferv.efcent.ia 
clyfmata  prxcipiat ,  nos  vero  pracfente  etiam  diarrhcea  cum  fruclij  ad- 
hiberi  poife  fentiamus.  Quidni  enim  eadem  fidelia  duos  dealbare  parietes 
liceat  'i  Eodem  cl}  fmate  in  ventrera  revellimus  m.ateriem  febrilem  ,  aut 
ibidem  retinemus ,  &  fimul  acrimoniam  humorum  diluimus.  Si  aurem 
.diarrhcca  a  fpla  vaforum  relaxatione  contingit ,  tunc  emollientibus  clyf- 
maiibus  non  tantum  non  ptovoeauda ,  fedpotius,  praecepto  Sydenhamii 
convenienter  ,  ad.ftriugentibus  fiftenda  eft. 

■f     XXXI  V, 

Ad  determinationem  materix  morbificae  verfus  abdomen  fotus  caiidi, 
inprimis  in  regione  hepatis  adplicati  ,  mukum  juvare  potuuTent.  Sed 
quoniam  illa  determinatio  eo  ufque  tantum  utilis  eft,  donec  coclio  iu- 
cipiat,   haud  ulterius  protrahendi  fu.nt. 

%     XXXV. 

Vomitorium  ,  uti  eventus  docuit ,  in  noftro  cafu  omnino  exu'a*e 
debuillet,  quoniam  vero  admodum  fimile  eft,  inflammationem  ventriculi 
ab  ejus  ufu  contighTe.  Hocque  cxemplum  manifefto  commonftrat .  quara 
cautus  vomitoriorum  ufus  in  quibufcunque  febribus  infiammatoriis ,  prae- 
cipue  autem  in  iis,  quae  fedem  materix  febriiis  in  abdomine  renent  , 
efle  debeat.  Beneficium  a  vomitoriis  redundans  Sydenhamius  mukique 
eum  fecuti  in  eo  pommt ,  quod  diarrheeam  ,  decurfu  morbi  fepe  con- 
tingentem  ,  avertat.  Id  quidem  in  noftro  cafu  non  contigiffe  ,  fuperius 
relata  evincunt ,  &  ipfe  Sydenhamius  aliquo  i.n  'oco  dicit ,  in  febre 
vere  maligna  nliquando  aceidere  ,  ut  vomitoyium  diarrhieam  non  folw.n 
non  impediat  ,  veriv.a  creet :  Porro  libri  multorurn  praclicorum  curatio- 
nibus  malignarura ,  fine  vomitoriis  fuccedentibus ,  nleni  funt.  Igitur 
meo  judicio  praeftat  hos  fequi  ,  quam  cum  eieclione  {ahurrae  ventricuit 
&  foiliciratione  glandularum  ejus  ad  excernendam  pituitam  aiiiique  vo- 
mitoriorum  emoiumentis  ,  vulgo  prolatis  ,  aegrotum  in  difcrimen  conji- 
cere.  Nec  culpa  in  noftro  cafu  ,  fuccedente  inflammationis  curatione  a- 
verfitur,.  Salfe  in  fimili  cafu  pradtico  Sydenhamius  :  Prajiiterat  plagain 
non  injiigi ,   quamfanari. 

§.     XXXVI. 

Succeflus  curati  delirii  per  veficantia  &  camphoram  conSrmat -porifma 
pradticum,  ab  aliquo  tempore  ftabiiitum,  utrumque  remedium  nobilem 
fuam  effieacjam  certo  edere,  dummodo  inflammatio  in  corpore  non  ad- 
fit.  Interea  non  diffiteor ,  meiius  cum  xgroto  agi ,  fi  deiirium  averti 
poifit ,  fan&e  tamen  adfirmo  ,    nulla   omnino    inU<JLtitis   delirii   figna  in 

A  a     1  noftro» 


190  PAPPELBAUM, 

noftro  scgroto  adfuiiTe.  Igitur  judico*  lr.cc  figna  non  ex-pectanda  ,  fect 
in  rnorbis  inuVnmatoriis  quibufcunque  ab  initio  morbi  ad  cnfcos  ufque 
tenipus  remedio,  avertendis  delinis  idoneo ,  utendum  eife.  Smapirmos 
plamis  pedum  adplicatos  &  quotidie  renoVatos  ,  htiic  lcopo  obunendo 
pares  e(Te  ,  poftliminio  longa  experientia  edoctus  ftim  ,  unde  &  damna  , 
a  veficantibus  ex  Baglivi  recenfione  contingentia,  magis  quidem  in  aere 
fcrvido  ,  qualis  iialicus  eft,  ac  in  temperatiori  metuenda ,  facillime  a- 
vertun.ur.  Julta  fere  confequentia  inde  e  iam  fluit ,  veficantia  &  fina- 
pifmos ,  quicqtiid  agunt ,  fola  nervofi  generis  vellicatione  agere  ,  nec 
in  lymphse  excretione,  a  veficantibus  inducta  ,  caurTam  faiutis  quxren* 
dam   etie. 

§.     XXXVII. 

Omphonse  laudes  canere  fuper  ledeo ,  rie  intef  fapientes  accenferi 
velle  videar.  Id  tantum  propono  ,  me  a  longo  tempore  hpc  remediigenus 
in  ufu  habere ,  &  in  ejtis  efreclus ,  quos  in  corpore  vivo  exercet ,  at- 
tendere  ,  &  exinde  tandem  concluJere ,  quod  hfs  duobus  modis  pras- 
cipue  agat.  i.  Quori  tenuiflima  quacque  corporis  vafa ,  dummodo  per- 
meab.lia  funt ,  pcnetret.  2.  Quod  acrimoniam  humorum  ,  illam  prseci  me 
&  fpecifice ,  qusc  in  febribus  inflammatorils  obtiuet,  infringac  j  auttorce 
balfamo  fuo  involvac.  Stagnanti  &  fimul  fpiifo  coagulo  miiditatem  red- 
dere  nequit,  quare  in  inflammatione  jam  pracfente  effedtus  ejus  auC 
nullus  auc  faltim  maxime  dufaius  erir.  Et  huic  qifdcm  theorix  &  r.u- 
torum  &  ttnues  rtieas  experientias  adhuc  adplicari  potuiife  animadverti.- 
Duac  obfervationes ,  in  comm.  littef.  Nor.  1734.  p.  260.  cas.  II.  Sc 
III.  recenfnse  ,  crucem  ei  figere  videntur,  quaruin  fide  acutiilimus  We« 
rlhofius  &  veficatoriorum  &  camohorse  ufum  ,  vigente  pulfu  duro ,  mi- 
rifice  proficuum  deprehendit.  Si  in  utraque  obfervatione  cruoiem  denfum 
valde  &  compacftum  lolam  pulfus  duri  caurTam  agnofcamus ,  theoria  ad- 
huc  in  falvo  erit ,  in  quam  fententiam  co  m.igis  proclivis  fum  ,  quo 
fsepius  obfeTvatum  eft,  &  veficatoria  &  camphoram  nullam  vigente  pulfu 
duro  opem  prxftitifle,  fed  potius  commotiones  ,  finguinis  &  deliria  ve- 
hementer  auxiife  ,  manifefto  fere  indicio ,  eruorem  jam  in  vafis  minimis 
ftagnantem  a  virtute  camphorse  penetrari  ,  ejufyue  ftalin  a  vellicatione 
generis    nervofi  ,  quam  veficatoria  concitarunt  *  tolli  non  potuiife. 

§.     XXXVIII. 

Signum  coclionis  in  lotio  adparens  (  §.  10.)  forte  majorem  dihientiurri 
copiam  &  lennim  diureticorum  ufum  rcquifiviifet.  Cum  tamen  ncc  con- 
traria  hifce  indicantibus  remedia  adhibira  fucrinc ,  vero  fimile  eft  ,  ma- 
teriam  febrilem  nimis  fpiifam  fuiife  ,  quam  uC  arteriol?c,  urinam  fepa* 
lantcs ,    eam  uaafmkterc  &  in  fiftulas  laterales  devehcre  potuerint.    lgi- 

tur 


'DE    FEBRE    M  A  L  I  G  N  A.  r<?r 

gitur  pratcr  diluentia  fola  dcmulcentia  &  lcnientia,  uti  oVum  amyg- 
■dalarum  ,  fyrupo  violarum  permixtum  ,  cortveniflent ,  quac  ,  ut  eveiitu 
dellderato  fruftrata  fuiilent,  malftm  humorum  praeter  naturam  haud  com- 
niovere  ,  nec  motus  naturac  alio   vergentes  tucbare  potuiiient. 

$.     XXXIX. 

Denique  iufiamrnita  pedis  nars  praeter  ea,  quae  ad  conTervationem  aut 
condi  uram  licjuidorum  adhibita  fuere  ,  cataplafmatibus  calidis  cum  ca- 
lore  continuo  fuftentato  agcntibus  ,  ex  mollientibus,  diaphoreticis  ,  ano- 
dynis ,  fovenda  fuiifet,  qux  remedia  etiam ,  gangrama  jam  facta ,  ad 
.citiorem  putrefacfyc  a  fma  carne  ieparationem  eximie  facere  pctaiifent. 
$ed  &  quivis  cordatus  agnofcet,  gangraenam  praevideri  non  potuiife. 

]        ■  —  [^  i  ii  im  i       ■  i  r  ■   ii  i  ' ¥  i 

C     A     P     U     T       IV. 

J)e  materis  febrili  ejufque  coEHonc  &  variis  excretionibus. 

§.     X  L. 

QUod  ftirauk)  &  coagulo  fuo  febrem  producit ,  materiam  febrilem 
voco ,  quse  divcrfa  eft  pro  diverfa  febrium  indole  ,  humorum  cui- 
dam  depravationi,,  fcpe  lente  &  rerum  non  nauralium  miniiterio  ,  fine 
ulla  alia  caufla  mauifefta  in  curpore  generat*e,  fepe  etiam  fubito  aut 
per  manifeftam  quandam  aut  &  occultam  rnaiignamqoe  aeris  quilitatem 
corpori  inductac,  originem  dcbcns.  Cajitum  voio.,  me  hic  non  agere 
de  febribus»  a  morbop.^rtis  cujufdam  particularis ,  aut  ab  aliquo  humo- 
re  in  corpore  alicubi  congefto  aut  exiravafato,  auc  a  debi  iraie  n  mia  , 
aut  ab  atfectibus  animi  &c.  produ&is  ,  fed  de  iis  folum  ,  qutc  in  fari- 
guine  primordia  capiunc. 

§.     X  L  I. 

Depravantes  particulsc  ab  initio  aut  toti  humorum  maffx ,  aut  eorutn 
cu;dam  regioni,  fine  noxa  confufsc  ,  qtsando  eo  ufque  augemur,  ut  no- 
tabilem  in  humoribus  mutatonem  efficunt,  fpilfitudinem,  acrimoniam, 
aut  utramque  ,  jugi  cordis  motu  arteiiarumque  elatere  tauquam  hetero- 
genea  corpulcula  paulatim  coliiguntur ,  quse  tunc  ad  vafi  extremorum 
corporis  appellentes  propter  molem  auct.im  tranfire  nequeunt ;  inde  cir- 
culatio  ibideni  impedita  ,  &  tigor  febrihs,  qui  eo  ufque  durat,  donec 
vi  cordis  omnis  refiltentia  fuperetur,  quse  denique  cum  impetu  contingit, 
adeoqne  commotionem  fluidorum  fummam  ,  nec  minorum  folidoium  ir- 
ntationem  efiicit.  Qua  vigente  attritus  tam  particuiarum  illarum  3  quam 

vafo- 


i92  P    A    P    P    E    I ..    B    A    U    M  , 

vaforum  corporis,  ingens  ,  illanmi  major  tenuitas  &  colledio  copiofior, 
unde  poft  aliquam  moram  vaGs  extremorum  iterum  obvise  eadem  fym- 
ptomata  creant ,  quss  omr.ia  tamdiu  continuantur  ,  donec  particulse  illse 
fufficiente?  attritse  &  coilsctss  una  cum  ramentis  vaforum  attritis  e  fan- 
guine  penitus  fecernantur  ,  &  e  corpore  qua   data  porta  ejiciantur, 

§.     X  L  I  I. 

Interdum  hse  particulse  poft  primam  fanguinis  commotionem  ita  at- 
tritse  &  coileche  fnnt  ,  ut  mox  excernantur ,  uti  in  febre  ephemera  con- 
tingit.  Si  pluribus  commotionibus  opus  eft ,  febris  erit  intermittens. 
Si  polt  unam  aut  alteram  fanguinis  commotionem,  particulse  quidem  ita 
attritse  funt,  ut  minima  qusevis  vafa  pervadere  poffint ,  at  nondum  col- 
le&se  adeoque  fecretioni  e  corpore  nondum  aptse  fint ,  una  cum  fan- 
guine  jugiter  per  corpus  circulabunt,  cum  vero  heterogenese  fint ,  fin- 
guinem  perpetuo  commovebunf ,  gravius^quitlem  ,  quo  cordi  refiftentiam 
majoiem  creant,  aut  partes  folidas  magis  irritant.  Hvccque  commotio 
eo  ufque  vigebk,  doneo  tandem  Ivedentes  partes  collecbe  e  corpere  ex- 
cernantur.  Sicpeilis,  &  febrium  continuarum  ,  acutarum ,  inflamma- 
toriarum  ,  idea  habetur.  Si  pc.fc.  unanr  auc  alreram  fanguinis  commoti- 
onem  particulx  febriles  ,  fatis  quidem  attritx ,  ut  minima  vafa  tranfire 
poffint ,  at  excretioni  e  corpore  nondum  aptac  aliquam  corporis  regionCm 
potiffimum  occupent  ,  e  qua  non  nifi  fubinde  cum  reliqua  humorunr 
maffa  communicantur  ,  febris  continaa  intermittens  oritur. 

§.     X  L  I  I  I. 

Pro  varia  febrilis  materise  indole  varia  etiam  excitatur  febris  ,  tam" 
ratione  fymptomatum  ,  quam  ratione  durationis.  Eve  febres  ornnium  pef- 
fimse  &  vere  malignsc  fjnt  ,  quarum  materies  febrilis  fpecie  acrimonise 
gaudet,  qux  humores  corporis  inipiflat ,  &  coctioni  atque  fub  adlionia- 
deoque  fecretioni  pertinaciter  refiftit.  Talis  enim  accimonia  eifeclu  , 
tam  in  humores  quam  in  vafa  ,  difcriminis  pleno ,  fi  non  exitialis  eft. 
Sapienter  pro  more  fuo  Sydenhamius  ,  de  febre  peftilentiali  agens :  fe- 
bris  vere  maligna  cum  ipfiffima  pefte  fpecie  convenit ,  nec  ab  ea  niii  ob 
gradum  remiffiorem  difcriminatur. 

§.     X  L  I  V. 

Hanc  materiem  in  febre ,  quam  Cap.  I.  propofuimus  i  acrem  &  acer- 
rimam  fuiffe ,  probant  vomitus  &  diarrhoea ,  perpetuo  fere  conjun&a , 
delirium ,  fummse  fanguinis  effervefcentise ,  exitus  in  gangrsenam.  Si 
diarrhcca  relaxationi  vaforum  caufam  deberet*  non  ceffiifet  profedto  in 

emolu- 


D  E    FE.BRE   MALIGNA.  -105 

emolumentum  segroti ,  quod  tamen  durante  cruditate  morbi  perpetuo 
obfervatum  eft.  Gangrarnarn  a  quiete  fenili  ,  a  diuturna  claufi  &  calidi 
humoris  ftagnatione  »  ab  ingentibus  magnotum  nervorum  contufionibus, 
produci  faepius  deprehenfum  eft  :  In  noftro  autem  cafu  nulla  memora- 
tarum  cauffarum  accufanda  venit  ,  dum  gangrzena  contigit  intra  ties 
dies ,  nulla  cauifa  extema  accedente.  (§.  §.  12.  13.  14.) 

i    X  L  V> 

Unde  vero  e]ufmodi  materia  acris  ?  Vix  credibile  eft,  !n  fano  cofv- 
J)ore  ex  humoribus  talem  depromi  poife.  trgo  aliunde  advedam  eiTc  o- 
portet,  per  alimenta  ,  potulenta,  aut  aerem.  Venena  nimirum  ,  nimis 
longe  me  duclura  filentio  premo.  Per  alimenta  &  potulenta  fol.i ,  in  vita 
communi  recepta,  id  fieri  non  folere  certum  eft.  Nam  quare  hoc  anno 
potius  ,  quam  omnibus  reliquis,  hunc  eiTcctum  in  humores  corporis 
noftri  ederent  ?  Dum  alimenta  &  potulenra  extra  culpam  pono  ,  non 
inficias  eo  ,  illa  pro  diverfa  fua  indole  humoribus  qualitatem  inducere  poife, 
qua  promtior  &  aptior  fit »  a  cauffa  quadam  externa  alterationem  acci- 
piendi.  Reftat  ergo  aer.  Calidus  ,  qua  calidus  ,  an  fngidus  ,  qua  frigidus? 
Ljufdem  vero  generis  morbi  tam  ?eftate  quam  hieme  dantur.  Neclevis 
aut  gravis  ,  deilfus  aut  rarus  ,  ficcus  aut  humidus ,  materiem  febrilem 
fuggerere  poffuntj  uti  eodem  ratiocinio  patet.  Lft  ergo  aliquid  ,  quod 
aeris  elfentiam  non  ingreditur ,  in  ipfo  autem  aere  occu-ltatur  ,  adven- 
titium  ,  non  qnovis  anno  aerem  contaminans ,  miafma ,  cujus  exiften- 
tiam  &  peftis  &    morbi  epidemici  dudum  evicerunt. 

|.     X  L  V  L 

\n  meum  igitur  ufum  verto  febrem  epidemicam  ,  quas  a  menfe  no- 
Vembris  anni  cicicccxxxiv.  in  Junium  ufque  fequemis  anni  tum  utbis 
Petropolis  quam  reiiquae  Ruffiae  incolas  ,  quin  &  Sibiriam  detinuit.  Pe- 
tropolitanse  ipfe  teftis  fum  oculatus ,  reliquarum  a  peritis  hominibus  fkle- 
dignas  relationes  accepi.  Hujus  autem  febris  initia  fere  fimilia  eranc 
febri  a  me  defcriptse  ,  nifi  quod  fepiffime  etiam  gravedine  ftipata  erant. 
Augmentum  Petropoli ,  in  ulteriori  Ruflta  &  in  Sibiria  occidentali  pete* 
chias  aut  purpuram  albam  rubramVe ,  in  Sibiria  orientali  ad  Lenam  fiu- 
vium  fimilia  noftro  cafui  produxit  ,  cum  acerbiifimis  deliriis.  Status  irt 
Sibiria  oriemali  bubones ,  in  reli^uis  locis  ptyalifmum  incipientem  ex- 
oitavit.  Decl  natio  in  illis  bubones  fuppuratos  &  ruptos,  in  his  pcya- 
lifmum  ,  ad  fanitatem  ufque  durantem  ,  exhibuit.  Morituris  bubones  re- 
trocelferunt ,  aut  ptyalifmus  fubito  fufflaminatus  eft.  Diarrhcea  f?epe  pei" 
totum  morbi  decurfum  in  ftatum  ufque  obfervata  eft  ,  nullibi  tamen 
cum  infaufto  eventu  ,  quin  acgroti  ea  prsefeme  minus  laborare  videbantur, 

Pifevt.  MedtcQ-MJ.  Tom.  V»  B  b  plane 


194:        PAPPELBAUM, 

plane  ut  in  rmftro  c.ifu.  NuMihi  tamen  adeo  copiofa  &  vonvtibus  per- 
petuis  conjuncta  obfervata  fuit.  Morbus  in  Sibina  orientali  c  tius  de- 
currebat ,  ac  reliquis  irt  locis.  Status  enim  raro  ukra  nonum  aut  ua- 
decimum  diem  protractus  eft. 

$.     X  L  V  I  I. 

Convetventia  Febrium  harum  epidemicarum  inter  fe  &  cum  noftra 
abtinde  patet.  Initia  iimilia  funt ,  aut  filtim  pro  fimihbus  h :beri  poflunt. 
Nam  difpoiitio  aeris  humida  &  frigidiufcula  facile  potuit  gravedinem , 
tanquam  fymptoma  accidentale,  generare.  Augmentum  prxter  cutis  emo- 
refcentiam  fimile.  Diarrhoea  denique  ,  fere  in  lingulis  individuis  ,  eiuf- 
modi  febre  laborantibus ,  aut  contmuo  ,  aut  per  intervalla,  prxfens ,  icm- 
per  Gilucaris  ,    magnam  ipfurum  febrium  adnaitatem  prodit. 

§.     X  L  V  I  I  I. 

DirTerebant  igitur  cutis  efflorefcentiis  ,  non  in  quavis  fpecie  contin- 
gentibus  ,  &  crili.  Petropoli  ana  ,  &  quae  Kulliam  uUeriorem  Siberiam- 
que  occidentalem  infeftavit ,  crifin  per  ptyalifmum  affedt.ibat.  Sed  & 
individua  fuerunt  ,  in  quibus  morbus  per  urinas ,  alia  in  quibus  per 
fudores  folutus  f u  t  ,  alia ,  in  quibus  folutio  morbi  fine  ullis  crifeos 
manifeftis  indicii>  fadta  eft.  Quin  infpeciio  cadaverum  ,  hoc  morbo  de- 
mortuorum  ,  docut,  funeftum  ejus  eventum  a  gangrxna  internarum 
partium  plerumque  comuatum  fuilfe.  In  cafu  a  nobis  propofitQ  per  gaa- 
graenam  pedis  dextri  folutionem  factam  fupra  retulimus. 

§.     X  L  I  X. 

Jam  hx  differentiae ,  an  tantx  fint,  quales  primo  intuitu  videntur  , 
difpiciendum  eft.  Et  quuniam  petechix  &  purpura  crifeos  qua(i  initia 
quaedam  funt  ,  ab  iis  ordiemur.  Si  materies  febrilis  intra  vafa  circulans, 
nondura  cocta ,  ad  vafcula  cutanea  adpellit  ,  eaque  tranfire  nequit ,  fta- 
fis  ejus  fit ,  quae  tamdiu  vig;t ,  donec  exiguum  mole  coagulum  ,  aut 
purn  defquamaiione  epidermidis  fecedat ,  aut  intra  vafcula  reforbeatur. 
Accidit  etiam  ,  quod  in  tranlitu  tantum  dico,  ut  eadem  materies,  in 
vafis  cutis,  non  cuticulx  ,  hscrens  ,  mul  o  um  dierum  fpauo  &  vel  in 
mortcm  ufque  immobilis  haereat ,  cujus  lugubre  exemplum  eodem  anno, 
quo  haec  febris  regnavit ,  in  adolefcente  octodccim  annorum  vidi  ,  pe- 
techias  profunde  latentes ,  at  diftinde  confpicuas ,  in  funcre  adhuc  fe- 
rcnte.  ln  omnibus  igicur  us  individuis  ,  quorum  mjteria  febriiis  ab  initio 
morbi ,  dum  adhuc  cruda  exiftit,  in  cutem  fertur,  ex.mthemata  erunt. 
QiiorunV  autem  materia  certae  cuidam  corporis  regioni  magis  inhxret,  intra 
jsiajota  ejus  vafii  potiilimum  verfiuur,  iis  esamhemata  produci  nequeunt. 


DE    FEBRE    MALIGNA,  »55 

§.     L. 

Si  materia  febrilis  cccta  ,  ejufque  particulae  collectsc  ad  peripheviam 
corpoiis  determinantur  criiis  per  fudores  fiet ,  fi  ad  fontes  falivales  peu 
falivam  ,  fi  ad  inguinales  glandulas  per  bubones  ,  fi  ad  renes ,  per  uri- 
nas ,  (1  ad  partes  tendineas  &  nerveas  ,  per  inflamms»tionem  ,  gangrie- 
nam  ,    fphacelum. 

§.     L  I. 

Crcla  materies ,  cujus  vero  particulx  nondum  colledte  ,  fed  in  humo- 
tibus  corporis  adhuc  djfperfae  fluitant  ,  per  fudores,  faiivam  aut  urinaui 
paulatim  quidern  ab  humotum  malfa  fegreg.tbitur  ,  fed  lentiifime  ,  nec 
huius  excretronis  figna  manifefta  adeife  poterunt ,  quia  propter  paucita- 
tem  materiae  ,  ilmul  appellentis  ,  nec  valis  exhulatuibus  nec  dudtibus  fa- 
liv.ilibus  ftimulus  additur  ,  quo  in  fudores  aut  fahvae  rluxum  folvantur  , 
nec  urinse  fufficiens  fediminis  materia  adducitur. 

§.     L  I  I. 

Si  materies  febrilis  in  ftatu  morbi  aut  propter  cruditatem  fuam ,  auC 
propter  nativam  vaforum  anguftiam  ,  vafa  cutis  cxhalantia  aut  vafcuia. 
urinam  fecemcmia  tranfire  nequit  ,  in  fanguinem  redibit.  tadem  fub 
iiidcm  conditioh  bus  ra  falivales  aut  inguinales  glaridulas  adfluens  irritabic 
vafcijla  ,  magnum  humorum  adfluxum  ,  vaforum  diftentionem  ,  tumo- 
rcm  efriciet  ,  unde  novus  a  refiftentia  cordi  facla  fanguinis  fervor  ,  ex 
quo  fequctur  aut  fuppuratio  glandularum  ,  aut  retroceifus  matcriae  fe- 
briiis   in  fanguinem. 

§.     L  I  I  I. 

Viribus  Vii.se  Vigentibus  ,  regreiTa  m  fanguinem  materia  ,  il  id  con> 
tigh  proprer  nativam  viarum  ,  queis  excretionem  tentavit  ,  anguftiam  , 
aliam  vi;<m  patentiorem  tentabit ;  fi  autem  altera  conditio  obtinet  :  ut 
propter  cruditatem  rctroceiTerit  ,  cordts  mipetu  &  arteriarum  elatere  ab 
heterogenea  materia  au&is  ,  excoquetur  tandem  ,  &  aut  eafdem  ,  quas 
ante  >  aut  alias  vias  repetet ,   quibus  tandem  e  corpoie  eliminetur. 

§.     L  I  V. 
Viribus  vitac  dcfieientibus  materies  re^reffa  vifcerum  &  membranearuni 

o 

internaium  paitium  vaiis  minutis  impingetur  ,   unde  inflaramatio  ,  gan- 
grscna  ,  fphacelus  ,    mors» 

B  b    2  §.  LVi 


j$£  PAPPELBAUM, 

§.     L  V. 

Hacc  omnia  (§§.  49  ^4.  )  docent  ,  cutis  efflorefcentias  ,  variofque 
crifeos  modos,  quibus  nacura  utitur,  eflentiam  alicujus  febris  non  ipe- 
cifice  conftituere  ,  utpote  qure  rationem  fui  habent  aut  in  nativa  corpo- 
ris  aegroti  conftitutione  ,  aut  in  mutatioiribus  ,  quas  alimenta  &  potu- 
lenta  ,  aut  varium  vitae  geuus  in  humores  aut  &  iblidas  corporis  partes  , 
in  vafii  praccipue  excretoria,  ante  ingruentem  morbum  induxerunt  ,  aut 
&  in  iis  ,  quas  ars  durante  curatione  excitavit.  tllentia  autem  febris  iu 
fpecifica  materise  febrilis  indole  confiftit  ,  qusc  noxas  corpori  certo  &  de- 
terminato  modo  infert ,  varie  tantum  modificua  &  directa  a  cauffts  jam 
recenfitis.  Nihil  ergo  impedit  ,  quo  minus  febres  epidemicas  iliius  ann: 
(  §.  45.),  &  febrem  ,  cujus  h.Htoria  cap.  I.  deferipta  efl ,  ab  eodem 
omnes  miafinate  proveniffe  aiferaouis, 

§.     L  V  I. 

Si  remcdium  cognitum  cffet ,  quod  materiam  febrilem  ita  alterare  Vfe 
leret ,  ut  a  fimguine  five  lympha  11011  amplius  dirferrec ,  ejus  ope  cura- 
tionem  certiifimam  fore  nullum  riubium  eft.  Cognitio  autem  tabs  reme- 
dii  inter  maxime  defidcrata  habeiur ,  &  forte  humanum  captum  tranf- 
cendit.  Cognitionem  enim  remedii  cogni  io~  materiac  febrilis  praccedat  nc- 
cefie  eft.  haque  rntio  antea  excogitanda  erit ,  qua  indoles  &  fipecifica  ma- 
teriae  febrilis  acrimonia  e.vploretur.  Hic  nodus  quam  difficulter  expedia- 
tur  ,  vel  fola  venena  ,  qux  manibus  palpare  polfiumus  ,  demonftrare  pof- 
funt.  Quanta  qu  nta  jam  Gimi  iis  tam  exquifito  ftudio  ,  quam  fortuito 
cafu  in  corponbus  yivis  experimenta  capta  !  Quantum  in  iis  inJag.tndis 
defudarunt  chymici  !  At  nec  in  hunc  ufque  diem  conftat  ,  qua  virtutc 
agant  ,  multo  minus ,   quo  remcdio  in  fuccum  &  fanguinern  verti  poilinr, 

§.     L  V  I  I. 

Exemplum  modi ,  infringendx  venenorum  virtuti  adhiberi  foliti ,  mo- 
dum  forte  fuggeret  ,  qui  iri  materiae  febrilis  tractatione  cum  fruclu  ad- 
piicari  poteft.  Mareries  febnlis  plerarumque  epidemicarum  ,  &  omnium, 
qure  mnhgnarum  nomine  veniunt  ,  finguian  qmdam  acrimonire  fpecie 
gaudet  (  §.  43  44.  )  ,  quae  quamdiu  propter  coclibnem  in  corpore  reti- 
nenda  eft  ,  metum  funeftorum  erfe&uum  perpetuo  injicir.  Ut  igitur  ve- 
nenorum  aifumptorum  virtutem  eo  interd  im  ave.rtirfi.is  ,.  ut  vencnorum 
p.riicnlas  ,  donec  e  corpore  eiiminari  poirtnt  ,  quaii  oblnvunus  &  invol- 
vamus  ,  ne  neiveas  tunicas  acrimonia  fua  irritare  poflint :  ita  omnino 
cimi  materic  febrili  agendum  erit.    Corpus  igitur  tale  requiritur  ,    quod 

g  ycl 


DE    FEBRE    MALIGNA.  197 

Vel  in  minutiffima  vaforum  ofcula  febrilem  materiam  comitare  pofllt ,  & 
quod  fimul  adverfus  acrimonise  noxas  prsefidio  fic  Tale  camphoram  fu- 
pra  pronunciavi  (§.  37.  ) 

§.     L  V  I  I  I. 

Revera  Chirurgi  ,  febris  bubonacese  finandae  caufTa  (§.  46*.)  ad  Le- 
nam  miifi  ,  u-i  ex  eorum  relationibus  patet ,  divinam  camphorae  virtu- 
tem  in  ipfa  illa  feb-re  expeiti  funt.  Quibus  nimirum  zegrotantibus,  aut 
ab  initio  morbi  aut  fub  augmemum  ab  tempus  ufque  crifeos  camphora 
ad  quantitatem  fcrupuli  unius  bis  in  die  data  eft ,  ii  ad  unum  oranes  non 
per  bubones,  fed  per  fudores  auc  urinas  undecimo  aut  decimo  tertio 
die  felicilfime  judicati  funt. 

§.     L  I  X, 

Cum  vero  in  hujus  generis  febribus  faepe  obfervetur  ;  praeter  acrimo- 
piam  materise  febrilis  vix  fuperanda  fepe  incommoda  a  pertinaci  ejus  re- 
liquse  fanguinis  malfae  adhsefione ,  difficilique  ab  ea  fecretione  oriri ,  qua 
fcilicet  crifeos  tempus  nimis  longe  dirTertu-r  &  cum  temporis  jadtura  vi- 
rium  etiam ,  materiae  e  corpore  eliminationi  impendendarum,  jadlura 
cum  fummo  aes[roti  difcrimine  conrin«ic:  Ideo  aherum  adhuc  remedium 
exoptandum  eifec  ,  quo  fecretio  materia:  febrilis  a  reliqua  fanguinis  rcwtfa 
accelerari  poffet.  Quoniam  lege  obfervationum  conftat ,  materiam  febrilem 
omnium  optime  &  tutiffime  per  fudores,  falivam  aut  unnas  excerni  , 
natura  digito  quafi  monftrare  videtur ,  tonnubium  cum  ferofa  fanguinis 
parte  facilius  illam  inire  ,  quam  cum  nbrofa. 

§.     L  X. 

Quodfi  igitur  corpus  datur  ,  nimium  ferofse  fanguinis  partis  cum  fl- 
brofa  nexum  aliquantum  folvens  ,  idem  illud  corpus  fimul  etiam  mate- 
rise  febrilis  cum  fibrofa  fanguinis  parte  nexum  folvet,-  eo  igitur  adhi- 
bko  fecretio  materiac  febriiis  a  reliqua  fanguinis  mada  accelerari  poteric. 
Tale  corpus  mercurium   efie  ,    docec  falivatio.  • 

gr     L  X  I. 

Diu  efl ,  quod  in  hanc  thcoriam  incidi  ,  cujus  tamen  fru&us  hau- 
rire  nunquam  ,  nifi  ad  incitas  fere  redactus,  tentare  aufus  fum  ,  quod 
metuerim  vel  judicii  mei  fallaciam  ,  vel  hominum  contra  res  inufitatas 
confueta  murmura.  Nec  una  &  altera  excellentiflimoium  practicorutn 
autoritas  me  contra  fycophantias  honiinum  ,  quibus  in  confuetudinem 
abiit  ,    de   a!ijs    male  fentire  ,    obfirmaie  poterat,     quas  igitur  nonnifl 

B  b     3  re 


I5ft  P     A     P     i>    E     L    B     A     U    M  , 

re.  concumafa  ,  defpexi  &  pro  nihi'o  habui ,  vaietudini  hominum  ,  mc?S 
cune  concree.itoraui  plus  ,  quam  aliorum  nulitix  tnbucns.  Quando  igitur 
critis  nullo  modo  procedere  voluerac ,  dcdi  mercurii  dulcis  quatuor  aut 
quinque  grana  in  die  partitis  vicibus*  idque  repctii  ad  alterum  etiam 
&  tertium  diem,  douec  crifin  fieri  obfcrvarem.  Sxpe  crifi  jarti  inchoau 
&  poltea  fufHaminata  iriem  remedium  exrubut ,  cum  exoptatiilimo  fem- 
pcr  iucceifu.  Semel  in  malignae-  ftbris  fpecie ,  peclus  potitlirrtum  infef- 
tante ,  polt  fuiHamiiiatam  materiie  febris  per  renes  excretionem  ,  &  no* 
vam  ejus  in  parotidem  derivationem  &  fequentem  retrocenum  in  fan* 
guinem  ,  idcm  telicitfimo  evcntu  exh.bui  »  cujus  poitcrioris  ciuationis  f 
quia  rar%  &  ukeriori  tentamine  digna  ett  ,  fuccinctam,  hiitoriam  coroni- 
dis  loco  hic  adpono. 

§.     L  X  I  l 

Puer  adultus  quatuordecim  annorum  nono  xfatis  fux  anrto  febre  ii?~ 
termL.ente  iabor.ns  ,  ptxterea  autem  ,  nec  m<;fbiilorum  ,  nec  v-ari<>!a- 
rum  ,  nec  uliius  morbi  inhdiis  infei-iatus  ,  fcpunio  julii  anni  prqefentia 
aituum  ,  capius  &  pectoris  dolores  expericur  *  cum  alvo  obftrudta  rigo* 
reque ,  &  ardore  rebrili  ,  akenuricibus.  Clyfma  ex  rcqualibus  aqux  & 
lacts  partibus  pauxilloque  fachari  compofitum  adplicaruc  ,  interne  dia- 
phorc.icum  partuis  vicibus  exhibetur.  AIvus  femel  folvirur ,  lenis  tranf* 
piratio  per  totum  corpus  fuccedic ,  &  xgrotus  melius  habet.  Die  fecundo 
rnoibi  priora  morhi  iymptonuta  redennc.  Diaphore.icorum  ufus  couti- 
uuatur  ,  ablqtie  fperato  eifectu  :  tertio  die  e  aextra  nare  guttae  a!iquo6 
cruoris  (tilianc  ,  pulfus  dcbilis  &  ccler.  Uriiu  pallidiiiinu,  iine  nuhc.uU 
aut  fedimme ,  lingua  aricfa.  Polt  aliquot  a  (iillante  ex  nare  cruore  horas 
deliriuni.  Cacilli  capitis  refecantur  ,  epifpaftica  quovis  crihorio  renovara,- 
plantis  pedum  adplicantur ,  mixtura  diaphorecica  camphorata  femi  uncix 
quantitate  (ingulis  bihoriis  exhibetur,  Defirium  feqnenti  (ivo  quarto  dis 
morbi  recedit  ,  &  agrotus  in  fextum  ufqne  diem  mtiius  habct.  Septimo 
die  eadem  ,  qux  ame  ,  naris ,  iterum  aliquot  pi  uoris  guctas  (tillat ,  de- 
lirium  revertitur  ,  puifus  deb  lis  ,  lingua  arida  ,  utina  pallida  ,  nullus 
ardoris  intemi  aut  externi  ,  fenfus ,  tutfs  ficca,  dies  noOtefqt.e  crucians, 
inquietudo  animi  &  corporis.  Utrifque  furis  velicatoria  adplicantur,  emu'.« 
fio  anodyna  camphor  ata  ,  &  eclegma  pectornle  pnrfcribuntur  ,  alcerna* 
tim  atfumendn.  Di::  nono  moibi  lcvis  expeCtoratio  ,  animus  pacatns  $ 
urina  pallida  ,  cum  fedimine  luteo  ,  vdiex  a  cantharidibus  excitatx  * 
pus  rundere  incipiunt.  Scdiminis  urinalis  lecretio  in  decimum  tertium 
ufquc  dicm  iontinuo  procedit,  &  xgrotus  prxter  virium  decrcmcntum  , 
fatis  bene  interea  habet.  Dic  decimo  quarto  circa  qu»rtam  verfpcrtinam 
rigor  febrilis  ,  per  duas  horas  durans ,  cum  infequcnte  ardore ,  in  oc- 
tavam  uique  matutinam  iequentis  diei  ibmmo  impetu  protracto ,  quo 
ipfb  tcmpore  iub  dera.a  amc;  levis  jubor  4   doioie  modico  (tipatus  ,    in 

conf- 


D  E    F  E  B  R  F.    M  A  L  I  G  N  A.  199 

confpedtum  prodit  ,    urina  fere  rubra  abfque  fedimine.     Ardor  ab  eiTer- 

vefcentia  priori  rcliquus  fub  fecundam  polt  meridiefifl  ho-am  penitus  de- 

flagrat.     Loco  rubenti  catapLfma  cx  fpeciebus  emolliemibus  &   cepis  to- 

ftis,    ladti   incodtis  ,     continuo   calore  fcrvandis  ,    nq(ks  ob   metum   in- 

curiac  adtlantium  einpl.  diachyl.  cum  gurnmis  adplicatur  ;    interne  deco- 

Clurtl   ex  aperientibus ,    diaphoret:ci.s  ,    bez  tatdiciss    exhibetur ,    calidiili- 

me  ruuHjendum  ,    &   quovis  trihorio  repetendum.     Die  deoimo  fexto  uua 

cum  decoclo  eifentia  alexipharmaca  ,  camphora  faturata  ,    praicipitur.    Ru- 

bor  paroridisTaogerur  ,    dolor  incref  it  ,    in  tumorem  elevatur  ,   acgrotus 

paulatim  melius  habet,    Haec  in  vigefimum  ufque  diem  ex  voto  ita  fuc- 

cedunt  ,    ut  tumor  eo  ufque  notanter   cxcreverit  ,    &   fuppurationis  in- 

ftantis  fpem   maximam  fecerit.     Nocle  autem    vigefimum   &    vigefimum 

primum  intercedcnte  idem  tumor  ,    nttactu  licet  duriifimus  &  paulo  ante 

calidilfimus  ,    fubito  depreffus  &  indolens  fit  ,    accedentibus  fimul  pref- 

fione  gravitateque   pectoris   magna  ,    anxietatibus  ,    re'pirationjfque  dirfi- 

cultate  ,    inquietudinibus  ,    fummo   virium   decremento.     Lingua    arida  , 

oculi   turbidi ,    palpebrse  quafi  vifcofie ,    in  manibuj  pedibufque   frequen- 

tcs  tendinum  fubfultus  ,     animi    tamen   prscfentia.     Mane    diei    vigefimi 

primi   purgans   ex  pulv.  jalapp.  gr.   28-    mercur.  dulc.  fach.    albilf  ana 

gr.  8.   exhibetur  ,   unde  alvus  poit  breve  tempus   quinquies  copiofe  fol- 

vitur ,   ejufmodi  cum  fu ccelfu  ,   ut  quoties  argiotus  alvum  dejiceret ,  ipfe 

de  fe  talem   fenfum  profiteretur ,    quafi  cum  foccibus  ouus  grave  ex  pe- 

clore  fecefiiifet.     Poft    erfedtum  autcm    purgantis  virium    quidem   decre- 

mentum  majus  ,    ac  ante  ,    at  refpiratio  iibera  ,    nullius  prelfionis  gravi- 

tatifve   in    pedtore   fenfus ,    &  abolitio  omnium   gravium  morbi  fympto- 

matum.    Odto  horis   polt  aifumptum  purgans  remedium  corroborans  & 

fimul  anodynum  datur.    Nox   quieta  &  fomnus  mulcens.     Uie  vigefimo 

fecundo  morbi  acgrotus  practer  vires  fractus  de  nullo  fymptomate  queri- 

tur.    Continua<ur    ufus  roborantium   &  confortantium.'    Vires   paulatim 

at  manifelte  redeunt.    Vigefimo  fepnmo  morbi  die  tuilis  ficca  denuo  ve- 

xat ,   cui  herbae  pedtorales  &  cledluana  fimfis  ufus ,    &  diaeta  ex  aequa- 

libus    aquse  &   ladtis  parttbus  ,    pane    bifcodto    &  faccharo   faturatis  ex 

oryza  ladti  incodta ,    cx  pomis  tottis  &c.   Opponuntur.    In  facilio>em  ma- 

terise  febnlis  excretionem  fimul  pracipitur  mercurii  dulcis  unum  granum, 

quovis  mane  &  vcfperi  per  fex   dies  fumendum.     Pofl   tres  dies  ab   in- 

choato  mercurii  dulcis  ufu  excreatio  materise  rLvefcentis  contigit ,   duo- 

rum  dierum  intervallo  cum  muco  albo  bene  codto  commutata  ,    cujus  ex- 

cretio  per  aliquot  dios  continuata  ccgrotum  confumrcutae  valetudkii  re- 

ftituit. 

F    I    N    I    S. 


(      20O      ) 


TJUIDONIS 


C  L  X  I  I. 

GUIDONIS     FANOIS 

DISSERTATIO     M E D I C A 

DE     MORBO     EPIDEMIO 
HACTENUS   INAUDITO,  PRjETERITA 

jESTATE   ANNI   MDCLXIX.    LUGDUNI- 
BATAVORUM  VICINISQJJE  LOCIS,  GRA  SS  ANTE, 

Leida  1671, 


Difaut.  McdiC9-Fra8.  Tom.  V,  Cc 


("203   ) 

CAPUT      PRIMUM. 
De  Natitra  Morbi. 

I, 

AFfeclum  hnnc ,  etfi  extra  ordinem  cseterorum ,  qui  haclenus  no- 
ftraubus  innotuere ,  pofitum  ,  febris  tamen  nomine  diffanaare  ,  ne- 
rao  eft  qui  ambigat ;  cum  ,  vel  ex  ipfd  figno  febris  pathognomomco  , 
;>ulfu  fcilicet  naturali  freqnentiore  ,  seftu  fanguinis,  &  vitiofa  ejufdeoi 
efFervefcemia  ,  (quorum  primum  indicis ,  alterum  caufae  materiahs,  cer- 
tium  formalis  nomine  venit  )  libucriE  conjicere. 

I  I. 

Prodidit  fe,  fervente  jam  canicula,  anni  proxime  ela p fi ,  dira  mali 
pernicics ,  triennium  fere  poft  febrem  epidemiam ,  de  qua  clariffimus 
Vir  ,  &  canifimus  condifcipulus  Dn.  Doctor  Joannes  vander  Marcl^  lu- 
culenter  ,  &  pro  gradu ,  difputavit.  At  fub  finem  Augulh  virus  iuurm 
longe  lateque  exferuit. 

I  I  I. 

Morbus  fuit  partim  endemius ,   partim  epidemitts ,    imo  pandemim.    Aee 

enim,   tum  a  caufis  inferioribus  ,    tum  a  fuperioribus  viciatus  ,  civium 

Iscfit  partem  maximam,  paucis  pepercit,  &  fextuplo  plures ,  quamprior? 
E  medio  fuftulit. 

I  V. 

Nec  foli  huic  Batavorum  Lugduno ,  fed  &  aliis  Hollandise  ac  "Weft- 
frifiae  civitatibus  ,  morbus  hic  popularis  cladem  attulit  non  mediocrem , 
vicinae  nominatim  Harlemo  ;  quse  tali  civium  ftrage ,  afRi&a  eft;  ut 
enam  nonaginta  hebdomadatim  cidavera  fepelienda  fuerint :  hic  vero 
trecenta  ,  imo  quadringenta  per  hebdomades  fingulas  ,  toto  fere  quadri- 
meftri.  Adeo  ut  vix  ullam  familiam  reperias ,  quibus  febrilis  peperce- 
nt  furor,  cives  pauciffimos,  quos  dira  hsec  non  lseferit  contag'o ;  quod, 
ne  grailante  quidem  acerbiori  peftilentia  contigiife,  memonse  prodi- 
tuui  cft. 

C  c     %  V, 


204  F    A    N    O    I    S; 

V. 

Febris  fuit  putrida  &  maligna  ,  in  pluribus  continua  ,  in  paucis ,  qua- 
11  intermittens.  Quibus  enim  fanguinis ,  in  majoribus  arteriis  contenti , 
putredo  tanta  fuit ,  ut  fua  pravitate  perpetuo  cor  irritaret  j  ii  continuam 
paffi  funt.  Aliis  ,  in  quibus  mafla  fanguinis  non  ufque  adeo  corrupta 
eft  ,  remifit  febrilis  paroxyfmus,  raro  tamen  ex  toto  abfccilit.  Quare 
neque  idem  morbi  ftatus ,  non  eadem  incrementa  ,  &  declioatio  j  fed 
adeo  confufse  fuere  ftbres ,  ut  experientiifinaorum  judicia  medicorum 
confunderent.  Compofitam  autem  fuiffe  ex  multis  confufis ,  &  implici- 
tis  morbis  ,  vel  exinde  conjicio  >  quod  promifcua  faepe  fymptomata  fimul 
in  aliquibus  fievire  cseperint ,  fimulque  remiferint  i  nunquam  plane  fi- 
mul  intermiferint  omnia  j  in  aliis  vero  diverfis  furebant  temporibus,  di- 
verfis  pariter,  fcd  velut  alternatim,  abfcedebant.  Adeo  ut ,  fi  quis  acu- 
tiffimus  licet  phyfiologus  ,  audeat  talibus  tricis  ,  nodifque  gorgoniis  ex- 
pediendis ,  parem  oftentare  fefe  ,  eum  ego  pro  homine  vaniifimo  repu- 
taverim  i  ac  vice  verfa  ,  ftupiditatis  aut  ignavise  nomine  is  apud  me 
venerit ,  qui  quod  exploratum  indagatione  fedula  ,  certoque  experimen- 
to ,  in  cafu  tam  infolenti,  compertum  habeatj  ad  Dei  gloriam  ,  ac 
Keipubl.  commoda,  palam  facete  negligeret. 

V  I. 

Pergo  ad  fymptomata :  hsec  quidem  velut  multa  fuere,  fic  graviiH- 
ma  ,  &  fi  confertim  accumulentur ,  ad  hxc  ufcjue  tempora  forte  inau- 
dita.  Sed  pisecipua ,  miilis  minutioribus  ,  commemoro.  Prsecordiorum 
anxietas  fummaj  ventriculi  gravamen ,  (a  quo  tanq.uam  a  fafciculo  ali- 
quo,  quod  fua  lingua  pakgt  t  vocabant,  premi  fe  querebantur  )  fed  adeo 
moleftum  &  atrox  3  ut  non  modo  naufeam  perpetuam,  &  alimentorum 
faftidium,  fed  &  vomendi  excharit  impetus  nunc  irritos ,  nunc  cum  ef- 
fedlu  j  non  eo  tamen  qui  levando  ,  aut  tollendo  fymptomati  fufficeret  , 
fed  ex  virium  defedlu  ,  irrito  fa&o.  llumores  porro  per  ejufmodi  vo- 
mitioncs  excreti ,  partim  biliofi  ,  at  majori  ex  parte  pituitofi  :  bilis  non- 
nuraquam  fincera  ,  ficpius  tamen  seruginofa ,  qujcque  aufteritatem  referret. 

V  I  I. 

Ex  hoe  fymptomate  gravi  ,  non  miraberis  alia  longe  graviora  ortum 
habuiife  :  nam  vapores  at<jue  halitus  ,  ex  vitiatis  ejufmodi ,  ne  dicam 
venenatis  humoribus ,  &  rciHgna  vi  ejedis ,  emanantes ,  ventriculi  orifi- 
cium  fuperius  exafperando  ,  prxterquam  anxietati ,  de  qua  fupra,  de- 
dere  locum  ,    tot?.m   infuper  ce-fophagi  fiftulam  ita   fua  infeftarunt  mali- 

gnitate  , 


D  E     M  O  R  B  O    E  P  I  D  E  M  I  O.  20? 

gnitate  ,  ut  tantae  pernlciei  notas  faucibus ,  palato,  &  linguae  infperfas 
prodiderint  segri.  Nec  proinde  mirum  ,  quod  hi  de  faucium  dolore  ar. 
denti ,  cruciante ,  fimulque  angente  ;  illi  de  tigore  fiftulse  ,  atque  afpe- 
ritate  ,  quafi  de  infixo  pt&ori  baculo  ,  quererentur :  alii  denique  lin> 
guam  atram  ac  faepe ,  ex  fumma  ariditate  ,  afperam  :  alii  nigram  pari- 
ter ,  fed  fine  puftulis,  &afperitate,  alii  denique  puftulatam  porrexerintj 
&  infidentes  palato  retexerint  aphtas. 

V  I  I  L 

Quietas  nodles ,  diefque,  furentibus  ejufmodi  fymptomatibus ,  quis 
expeclaflet  ?  Somnus  ,  fiquis  concedebatur  ,  inquietus  plane  fuit.  Cibo- 
rum  non  modo  proftrata  appetitio  ,  fed  faftidium.  Sitis  vero  au&a  mul- 
tis  in  immenfum  ;  aliis  adeo  depravata  ,  ut  cum  nullus  faperet  potus  , 
noxius  tamen  expeteretur,  falubrioribus  rejectis. 

I  X. 

Et  hsec  fymptomata  morbi ,  prxter  modum  faevientis ,  pars  fuerit  nort 
infima  ,•  attamen  ,  segrorum  faluti  ,  msjor  imminebat  clades  ex  vapori- 
bus ,  ex  tenui  inteftino  per  venas  lacteas ,  dudumque  thoracicum  afcen» 
dentibus  :  ab  his  enim  ,  &  corrupto  fanguine,  cordis  talamum  dextrum 
fubeunte  ,  noxia  fubito ,  &  lethalis  quandoque  erFervefcentia  excitari  ; 
unde  pulfus ,  ex  fumma  cordis  anxietate  ,  non  folum  frequentior ,  uti 
omnibus  contingit  febrious ,  fed  inscqualis ,  &  ex  prolapfu  virium  ,  fen- 
lim  deficiens  ad  tempus ,    fsepiufcule  a  me  deprehenfus  eft. 

X. 

Ae  velut  ex  halitibus  illfs ,  ventriculi  orificium  irritare  natis ,  cardial- 
gia  ,  &  vomendi  impetus  fere  perpetuus  originem  duxit  ;  ita  ,  ex  his 
vaporibus  ,  tx  ea  parte  inteftini  tenuis ,  qui  a  pyloro  exporrigitur ,  (in 
qua  nempe  bilis  acrior ,  humori  pancreatico  obviam  f;Cta ,  effervefcen- 
tise  perquam  violentae,,.  &  occonomise  naturali  infenfifliixse ,  eaufam  de- 
dit )  ab  his  inquam  fimul  compofitis,  ingens  illa  cordis  exagitatio,  an- 
xietas ,  &  quandoque  deliquium  ;  quod  puifiis  etiam  insequalis ,  &  lan- 
guens,  non  reciprocante  diaftole  ,  fsepius  indicavit. 

X  I. 

Verbo  dicam ,  peftilentialis  morbi  formam  induifTet  genuinam  mali- 
gna  haec  febris  ;  nifi  defuiffent  exanthemata ,  bubones,  Anthraces,  lap- 
ihs   virium  fubitaneus,   aliaque,   pefti   familiaria.     Si  inquam  languis  , 

fpiriti- 


205  F    A    N    OTI     s; 

fpiritibus  animalibus  exhauftis ,  non  tmdo  corruptus  ,  fed  fumme  pu- 
trefcens ;  ac  proinde,  extrcma  furens  malignitate ,  e  vena  cava  erum- 
pens,  fefe  erFuiitfet  in  partes  :  ficque  comicatam  ejufmodi  echtim.itibus 
febrem  generalfet.  Nam  csetero  contages  ea  fuit ,  ut  ab  uno  femel  cor- 
repto  ,  ad  feptimum  ,  imo  ad  noviifimum  domefticum  extenderit  Ccfe  di- 
ra  haec  lues.  Sed  vires  nec  tam  fubito  dejecit ,  neque  bilis  adeo  fuit 
volatilis  fadla ,  ut  per  vicinum  aerem ,  tanto  &  tam  atroci  cum  impetu , 
virus  ditfunderet  fuum.  Sicque  vim  inficiendi  parem  ,  fibi  arrogaret  ,• 
nec  tam  acris  evafit  humor  pancreaticus  ,  ut  una  cum  fanguine  ad  par- 
tes,   cum  noxa  confluerec  tam  manifefta. 

X  I  I. 

Placet  itaque  affectum  hunc ,  non  pejlilentis ,  fed  lenta  pejlk  nomfne  , 
infignire.  Quo  faeviente  feptem,  circiter  ,  millia  cecidere  florentilfimse 
hujus  Reipubl.  cives  ;  fed  cum  ne  centefima  quidem  pars  civitatis  illasfa 
manferit ,  aufim  ego  affirmare  longe  pauciores  fore  fervatos ,  nifi  in  af- 
fli&ae  gentis  fubfidium ,  viros ,  non  medica  folum  fagacitate  ,  fcd  &  ze- 
lo  pietatis  confpicuos,  provida  seterni  conditoris ,  ac  miferentis  Dei  fa- 
pientia  deftinaifet ,  quibus  nec  defuit  inter  curandum  folertia,  neque  a- 
nimus  ad  laborem. 

XIII. 

Plura  non  adderem  de  natura  febris  hu]us ,  ae  fubjedlo  morbi ,  de 
partibus  affectis  ,  &  fymptomatis  multorum  captum  fuperantibus,  &  ftu- 
porem  moventibus  :  nifi  de  fexu  faemineo  aliquid  fuccurreret  annotan- 
dum :  huic  enim  menftrua  purgatio  fuppreifa  ,  propter  fanguinem  in  u- 
teri  vafis  ftagnantem  ,  ac  proinde  corruptum  ,  maflamque  fanguineam 
fua  infeftantem  pernicie ,  univerf im.  Hmc  fuifocationes  hypochondria- 
cx ,  hinc,  ut  ipdmet  faepius  obfervavi ,  anxietates  intolerabiles  ,  fau- 
cium  dolorcs  ,  inflimiutiones  ,  anginac  ,  (  fed  plerumque  imperfeclae  ) 
hinc  denique  aphtae ,  dolores  capitis  perturbantes  ,  tum  a  vaporibus  fu- 
pra  mernorati*,  tum  ab  impuro  ejufmodi  fangume,  per  carotides  afcen- 
dente.  Sed  ne  caufam  cum  ipfo  morbo  confundere  videamur ,  diftincla 
h«c  faciet  ab  invicem. 


CAPUT  II. 


DE    MORBO    EPIDEMIO.  207 

C     A     P     U     T       II. 

De  Morbi  Caufa. 
I. 

MOnui ,  fub  initium  ,  alrquod  monftri  aluhTe  morbum  hunc,  nm 
modo  perniciofum ,  fed  ufque  adeo  csecum  &  abftrufum ,  ut  ip* 
fum  detegere ,  nedum  dtbellare  aut  indagare ,  vix  oculatiffimi  value- 
rint  medici.  At ,  ubi  de  inveftigatione  caufarum  fit  quseftio ;  crefcit  eun- 
do  difficultas ;  nam  quocumque  te  vertas,  ambigua  &  incerta  dices  om- 
nia.  iEftivos  calores  poft  hujus  loci  &  aetatis  memoriam  ,  ferventiores  ^ 
aquas  ftagnantes  ,  quarum  alveis  tota  paffim  difterminatur  hsec  civitas> 
&  tum  perfolares  ejufmodi  ardores ,  tum  ex  lanicio  infectas  ,  &  vapo* 
res  teterrimos  exhalantes  ,  cerevifiam  ab  incautis  inde  paratam  ,  &  fimi- 
lia  tecum  incufarem  ,  nifi  me  ratio  officii ,  ipfaque  rei  obfcuritas,  i 
nimia ,   in  judicio  ferendo ,  fecuritate  averteret* 

I  L 

Quamvis  enim  Hippocrates  librfs  de  lods  ,  aere,  &  aqu  1$ ,  item  l'£. 
bris  epidemiorum  ,  &  aphorifmorum  tertio,  ftatuerit  vulgares  morbos^ 
puta  dyfenterias ,  lienterias  ,  plenritides  ,  febrefque  acntas  temporum  per- 
verfitate ,  ac  vi  tempeftatum  formari  ,  bona  tamen  cum  divi  fenis  ve- 
nia  dixero  ,  (  poftquam  fubfequentium  setatum  ipfimet  notarunt  archia- 
tri ,  tempeftates  non  paucas  ,  iis  quas  Cous  commemorat ,  non  abfimi- 
les  ,  criminibus  oeruilTe  ejufmodi;  multas  vero  temperatas  ,  &sequales, 
cum  morbis  popularibus  ,  iifque  fseviffimis  ,  eiTe  conjunclas ;)  prseter  ha- 
bitudinem  aeris  noxiam  ,  &  caloris  ,  frigorifque  intenfiilimi  viciflitudi- 
nem  ,  licitum  eife  fufpicari ,  latere  quoddam  perniciofius ,  quam  quod 
humana  poffit  fcrutari ,  naturali  indagatione  folertia  ,  &  primam  mali 
hujus  labem  ,  non  ab  folis  elementis  ,  non  ab  alimentis ,  non  a  corrup- 
to  Ccdi  folique  traclu ,  fed  a  noftris  ducendam  piaculis  ,  cordis  pravita- 
te  ,  indurata,  &  aiTueta  vitiorum  fervituti  cervice ;  quodque  paginam 
abfolvit ,  extin&a  fere  Chriftianorum  animis  ,  Dei  &  proximi  dileclio- 
ne  ,  huicque  fuccedente  odio ,.  invidia ,  fraudibus ,  atque  flagrante  & 
furente  (  malorum  compendio )  avaritia  ;  divino  cultui  &  timori,  ve~ 
ixque  pietati  exitiofa.  Sicque ,  meo  judicio  ,  ille  magis  fapiet,  qui  adi 
altiflimas  caufas ,    cafus  referet  confimiles, 

I  I  L 


208  F    A    N    O    I    s; 

I  II. 

Et  haeo  quidem  docent  Theologl  ;  fed  quoniam  hic  Phyficos  agimus 
ex  profeifo  ;  a  fupremis,  &  qu«  captum  fugiunt  h  >minis  carnalis ,  de- 
fcendo  ad  infimis  caufas  (  quibus  vslut  inftrumentis  artmri  folet  ultot 
fcelerum  Deus:)  eafque  facio  bipartitas  ,  nempe  remotas  ,  &  proxi- 
mas.  Illse ,  quas  non  naturales  vocamus  ,  aeris  affectionibus ,  aliorum- 
que  elementorum ;  hae  vero  ,  qux  &  praecernaturales ,  humorum  vitio 
&  perverficati  imputantur.  Utraque  uc  breviter,  fic  &  graphice  ex- 
j?o;iere> 

Qwmquam  animus  meminijfe  horret ,  lu&uque  refugk  , 

hicipiam. 

I  V. 

Lugenda  fane ,  affli&3e  civitatis  hujus ,  calamitas ,  cui  non  ccelutn 
modo,  fed  omnia  fere  eleraenta  bella  haec  inteftma  intulilTe,  &  ad  ex- 
trema  perpetienda  adegifle ,  vifa  func  N  im  ftignantium,  quibus  af- 
fuevimus ,  aquarum  faecori ,  ira>,  per  seiivos  ardores,  aucio  praeter 
modum  putori  acceilit,  ex  locis  vicin;s ,  nova  coMuvies  faecium  falina- 
rum ,  nova  noftros  canales  inS;ienciu-n  labe.  Huic  fucceilit  canicula 
praeteritae  aeftdtis  ,  qua  fervenuorcm  velut  nemo  (ut  dixi )  expertus  eft 
indigena  ,  fic  neque  inficiend'5  aquis  ft.igi  nmbjs  aptiorem  :  regnante 
femper  Borea  ;  ac  ne  vix  quidera  ftmte,  fed  filent  bus  adeo  venus,  ut 
aeris  ferenitati ,  atque  immoJico  aeftui ,   plenam  facerent  copiam. 

V. 

Mirari  ergo  definat  quis  ,  alveos  noftros  concepta  hac ,  per  extra- 
neum  calotem  ,  fatali  putredme,  tetemmjs  exhalaif"  vapores  ;  quibus 
(  fcilicet  dum  nullo  abiguntur  aut  dilfi  >  mcur  fpiritu  )  cervicibus  noftris 
perpetuo  imminentibus  impraegnatus  aer,  quem  fpiramus  ,  fenfim  cor- 
rupit  humores  ,  ipfum  jue  fan^uiuem  ,  fpiritibus  animalibus  ,  per  calo- 
rem  extraueum  exhiuftis,  quibis  fiilicet  nativa  ipforum  fovetur  tem- 
peries.   Hinc  naufea  deinde  prae;ordorum  orta  eft  anxietas,  denique  febris. 

V  I. 

Sed  impuro  ejufmodi  aen  ,  putridas  hn  febres  accendendi  vim  addi- 
dere  poftmodum  alimeica  ,  feu  j,jii:ite  quae  in  ufu  func  ,  feu  quan- 
titate,  per  abufun,  ooxa  f.icti.  >J  qu  vero  una  eft  cenforum  fenten- 
tia,  durn  incufanc  hi  tabimn,  cerjVi.iin  alii  ,  (erii  vix  perpauci  fue- 
xint,  quibus  hx;  tcibui  culpa  dvbjic,  cereviliani.  )   Sed  nec  inde  fum- 

ma 


DE^ORBO    EPIDEMIO.  209 

fiia  perlculi  petcnda  ,  origoque  malorum.  Nam  &  Harlemenfes,  Em- 
danofque  ipfos  ,  (  quibus  falubriores  ncn  defunt  aquse  )  febies  his  non 
abfirailes  epidetriU  infeftarunt.  Alii  •  potum  vini  adufti  largiortm,  aut 
etiam  vini  Gallici  jSarflnant ,  ex  quo  nempe  bilis  volatilior  &  fanguis 
(  fpiritibus  animaiibus  per  ipfius  avolationcm  exhauftis)  putridns  Fadtus, 
febri  materiarn  fuppeditavit.  Sed  fi  hos  audiamus ,  mulieres  qu*e  h;s  ab- 
ftinent ,  iilacfk  quoque  evafiifent.  His  accedunt  fumatse  caines,  &  dil- 
pepta  ejufmodi  edulia  ;  atque,  ut  verum  fatear  ,  ordincm  claudnnt  can- 
firum  noH  naturalium  cuisc  graviores ,  moerores  animi ,  protra&ae  vigi- 
liae ,  laborts  improbL 

V  I  I. 

Ex  his  enim  ,  &  fimilibus  bilis  irritatio  ,  &  hanc  fubfequens  volati- 
litas  ,  imo  ,  fi  ita  loqui  fas  eft  ,  fubtilis  avolatio  inertiam  induxit ,  tum 
fanguinf ,  tum  ipfimet  bili  refiduae ,  tum  cseteris  humoribus ,  fpiritibus 
animjlibus   fic  deftitutis* 

V  I  I  I. 

Hinc  nata  eft  fiumorum  collectio  ,  &  putrt-factio ,  hinc  pituita  infi- 
pida  ,  &  vifcida  fa&a  ;  h.nc  naturalis  ipforum  motus  perturbatio,  hinc 
nativse  &  periodicae  circtilationis  fahguiflis  prsecipitatio ,  hinc  ejufderfi 
fegnnies  ,  dum  fit  iri  diverfa  mutatio.  Nam  ,  ficut  calor  ,  qui  fecun- 
diim  uaturam  eft,  &  primigenius,  fpiritibus  ahimaiibus,  (  per  quos  ip- 
{a  habitudo  corporis  &  hurhorum  fervatur  temperies,  )  generandis  &  fo- 
vendis  deftinatur  j  ita  calor  rion  naturalis  ,  gui  &  extraneus ,  iifdem  ex- 
hauriendis  &  in  auras  effundendis  aptus ,  in  pervertendis  quoque  hu* 
ihonbus  fuas  exferit  vire^* 

i  x. 

Sed  fehfim  vehihuis  ad  caufas  praeterriaturales.  Has  juxta  riaturse  of* 
dinerri ,  ac  temporis  diftribuo.  Et  quoniam  eX  fyroptomatis  velut  ejf. 
eflc&is,  caufas  morbi  arguimus  ,  prsecipuumqiie  fyrnptomata  in  vomi- 
tus  pertinacia  fitum  fuiffe  ,  atque  adeo  motum  peijftaiticum  penitus  in* 
v;r(iim  .-tgnovimus :  inde  Isefi  ventriculi  fignum  apparuit  non  oblcururm 
Ejufmodi  vero  isefionis  caufam  ,  quis  aliunde  certius  ,  quarri  eX  nativi 
fermenti  ,  (  quo  ,  velut  inftrumento  ,  natura  ciborum  co&ionem  perficit ) 
vitio  dcpteh. ud.it  f*  Eft  autem  fermentum  e»ufmodi  humor  quidum  fub* 
acris  &  acdiufculus ,  in  tunicie  interioris  ventriculi  membranulis  & 
papillulis  fcatcns  ,  uti  per  anatomicas  diikctiones  autopfia  ,  &  excreti  pe£ 
vomitum  humoris  demonftravit  fapor ,  fiunc  falivam  ,  nunc  bilem  iner- 
tem   referens. 

Pifpnt.  MedicQ-Fratf,  Tom,  V»  D  d  X, 


o 


2T0  F    A    N    O    I    S, 


Fuit  autem  enervatum  ,  imo  plane  vitlatum  fermentum  hoc  refpira- 
tione  aeris  calidioris  ,  uti  ex  oppolitorum  ratione  manifeltum  eft.  Nam 
ll  in  «ere  frigidiori  multum  acidi  irtslTe  conltat  experimento  tattari ,  quod 
humore  acido ,  (  quo  fuerat  per  artem  Chymicam  fpoliatum  )  rurfus  im- 
prscgnatur  ,  fi  fcilicet  fuerit  in  loco  frigidiori  repofuum  &  affervjtum  i 
quidni  diverfam  concedemus  aeri  calidinri  habicudinem  infringendi  vitn 
acidi  ,  multumque  oleofi  humoris,  quod  aciditatem  omnem  propellendi 
retineat  facultatem. 

X  I. 

Aerem  vero,  fermentum  laudabile  ,  &  quod  fecundum  naturam  eft, 
ka  corrumpentem  ,  juvarunt  didta  Cacochyma  &  difpepta  edulia  ,  pifces 
marini ,  fumatae  carnes ,  caeteraque  id  genus  Qleofa  fua  fubttantia  fer* 
menti  aciditatem  retundentia, 

X  I  l 

Quibus  ex  alimentis  male  fermentatis  ,  prima  &  praecipua  coclione 
carentibus ,  ac  ut  fiant  vitalia  ac  fpirituofa  minime  aptis,  quis  chylurn 
exfpedhret  laudabilem  ?  quis  fanguinem  bene  conditionatum  ,  &  carnis 
generationi  idoneum  i  quis  denique  funcftionum  naturalium  &  anima- 
lium  incitamentum '{  quin  potius  ventriculum  ad  naufeam  ,  cor  ad  fe- 
brilia  fymptomata  provocatuYn  iri  ,  nullus  vel  mediocris  animalis  ceco- 
jiomise  obfervator,  dubitaritj  fed  illud  ipfum  ,  ex  afFecto  fic  pravis  mo- 
ribus  ftomacho ,  accidilTe  microcofmo  ftatuet ,  quod  ex  aeris  intempe- 
rie  macrocofmo  :  vapores  fcilicet  ex  tenui  inteftino  &  ventriculo  exfur- 
gentes  ,  orificium  hujus  fuperius  (  cardialgise  fedem)  fenfu  fubtiliffimo, 
ob  nervulorum  concurfum  multiplicem  ,  prseditum  ,  laefifTe;  &  fummam 
peperilTe  praecordiorum  anxietatem  ;  quae  nec  per  votnendi  conatus  irri- 
tos  ,  nec  per  effitaces  fedari  faepe  potuerint.  Siquidem  faliva ,  ex  glan- 
dulis  male  affectis  elixa  ,  fuperne  afHuens ,  &  pituitae  ex  tenui  inteltino 
per  motum  epiftalticum  afcendenti,  occurrens ,  ac  ipfum  chylum  malc 
afficiens ,  una  cum  hoc  inferne  erumpendo,  naufeae  pertinaciffimse  3  fi~ 
mulque  yomitioni  materiam  perpetuam  fuppeditayit. 

XIII. 

Hinc  autem  febris  putridse  ac  continu?e  principium  ,  atque  fomes. 
Siani  ex  chylo  tam  informi ,   &  ad  laudabilem  fanguificationem  inepto, 

cuna 


DE    MORBO    EPIDEMIO.  2n 

cum  totam  fenfim  alterari ,  deinde  corrumpi  omnino  necefTum  fuerit 
maifam  fanguinis  ;  imo  ipfum  humorem  ex  pancreate  excretum  ;  ejuf- 
modi  fanguine  ventriculum  cordis  fubeunte ,  &  una  cum  vaporibus  ex 
tenui  inteftino  per  venas  lacleas  du&umque  thoracicum  afcendentibus , 
idipfum  irritante ,  &  ad  fui  contractionem  ,  &  motum  naturali  crebrio- 
rem  &  vehementiorem  cogente  i  vitiofam  ibi  •  efFervefcentiam  ,  adeoque 
febrem  ipfam  accendi  ,  atque  continuo  foveri  oportuit. 

XIV, 

Quare  continuam  voco  ,  quam  in  omnibus  fere  eegris  (qrmrum  duo 
circiter  millia  curanda  ,  &,  Dco  fit  laus,  cum  fuccetfu  Feliciffimo  for- 
titns  fum  )  deprthendi.  Caufa  vero  fcbrilis  pertinaciae  ex  allegatis  fym- 
ptomatis ,  non  obfcura  manet.  Nam  pltuita  per  aiiiduos  vomitus  ex- 
haufta  ,  tantum  abeft  ut  obftruendi  vim  habuerit  dudtum  pancreaticum, 
&  fic  febris  imermiilioni  copiam  faciendi  ,  (  quamdiu  (cilicet  humor  ille 
pancreaticus  ,  acrior  per  omnia  factus,  &  gravioris  fymptomatis  incita- 
rnentum  ccerceretur;  )  ut  vix  ,  ac  ne  vix  quidem  fanguini  retngerando, 
ficque  paroxyfmum  mitigando  par  fueiit.  Adeoque  ftbris  non  loium  con- 
tinua  in  omnibus  fere  ,  fed  ardens  in  plerifque  evrifir  >  &  bi!is  acrimo- 
nia  pancreatico  humori,  etiam  aufteriori  opem  ferens ,  velut  cordis  exa- 
ceibationcm  ,    fic  faucium    ardores ,   anginas ,    &  palato  aphtas  induxk. 

X  V. 

Confequentes  afFe&us  ,  &  occafiore  tam  atrceis  ,  quam  obftinati  morbi 
natos ,  quid  commemorem  ?  domeftica  habemus  ejufmodi  exempla  lan- 
guentium;  &  recidiva  ,  poft  curas  palliatas  ,  per  le  fatis  fuperque  lo- 
-quuntur.  Nam  colltcla ,  defeclu  emeticorum  lympha ,  dum  ftngnando 
Fada  eft  ferofior ,  vafa  corrofit  fua  ,  &  qua  data  pcrra  ruit  in  pe&us , 
deinde  in  abdomen  ,  cui  occurrens  pituita  ex  vomitione  non  fiuis  ex- 
purgata  ,  cava  occupavit  abdominis  ficque  multifarise  hydropis  rudimenta 
Fecit.  Appetitus  in  aliis  proftratus  &  vix  per  diactam  ,  auc  per  acidiuf- 
cula  medicamenta  revocari  fe  paffus  >  non  nifi  arte  &  euchymorum  efu 
reftitui  potuit;   fed  fenfim  labimur  ad 


C     A     P     U     T       III. 
De  Cnra  MorbL 


Q 


Uis  autem    modus   medendi   morbo  fupra   modum  faevienti  ?   quis 
tricis  ejuimodi ,  &  nodis  gordiis ,  caecifque  maloium  anfra&ibus  in- 

D  d    2  yefti- 


2\z  F    A    N    O    I    S, 

vefttgandis ,  atque  folvendis  fat  dexter  adruit  ?  fi  ,  admanlfefia  naturd, 
ut  ait  Philofophus  ,  humanus  fe  habet  iutelieJ/s  ,  velnt  oculus  no&iu  ai 
lumen  foiis  i  quidni  caligare  ,  aut  etiam  caecuure  omuino  oportuit ,  ubi 
abftrula  ,  &  cum  horrore  confufa  funt  omnia  2  Qjare  ,  quod  in  homi- 
nis  Chriftiani  moribus  pofitum  ,  fancftcque  fervatum  manet ,  ut  minus 
fibi  fiiens,  divinam  expetat  &  imploret,  in  agendis ,  aeterni  condicoris 
&  fervatoris  ,  opem  ,  hoc  praecipue  in  arR&u  ifto  exploraudo,  debellait- 
dove  exfequi  ,  fane  oportuit.  Nam  uti  vindincis  Dei  rlagellum  experta 
eft  aegrorum  pars  maxima,  ita  parcen^s  &  miferentis  pietatem  agnofc»r 
re  debuic,    tum  is  qui  jn  curando  relix,  tum  qui  liber  a  morbo  evafit, 

II. 

Nec  ideo  ad  miracula  aut  portenta  confugiendum  fuifle  credas,  (quod 
Smprobe  cavillando  fuggillavit  invidia  )  iis  qui  rem  ptaeclare  getferunc. 
Nam   ficuc  dilette  ait  Jioecius 

non  defuit  utii 
autorem  natura  dqccns. 
Ita  hujus  munitis  prsefidio,  cordatioribus  inquam  pracfticis  ,  lux  afFulfif- 
fe  fat  copiofa   vifa  eft  , 

Natura  monjirante  viam. 
©rudens  quippe  monet  Hippocrates ,    Nititra  indici  obtemperandtan  }  qua- 
re ,  qua  via  expedire   CcCe  ,    a  corrumpentibus  ,    haec    nixa  eft  :    eadem 
t.uto,  cito ,   &  jucundiifime  quam  potuit ,  deducenda. 

I  I  t 

Qiiia  vero  perpetuus  vomendi  nifus  ,  indicium  fuit  naturae  fibi  prof- 
picientis,  &  hac  quserentis  malorum  ex  tum  ,  ita  mco  judicio,  per  e- 
metica  primo ,  velut  Ariadnae  fi'o ,  ex  eaeco  hoc  labyrintho  fuit  emer- 
gendum.  Sed  ordine  fingula  expediamus.  Nam  ,  quemadmodum  ,  pro- 
he  monet  Auguftinus,  ordo  dux  ad  Deum  ,  ita  eft  ad  fanitatem  reftau- 
randam.  Tribus  autem  ,  inter  curandum  ,  fenatur,  &  abfolvitur, 
pyddi&ione  ,  pracautionc  ,   &  ipfamet  curatione. 

I  V. 

Praedictio  ,  (quae  morbi  ad  falutem  aut  mortem  tendentis  denuneiafc 
eventum  ;  )  ex  virium  collapfarum,  vel  fcnfim  na  collabentium  ,  ut  ad- 
,verfus  urgentia  fymptomata  ,  nec  i  pe  alimeivorum  ,  nec  medicamentorum 
ftare  valuerint,  exploratione  ,  omnem  ptaelcidir  fpem  la  utis.  Praccipue 
cum  aHumpta  qusevis  refpuere ,  &  angi  potius  ,  &  male  affici  ex  ipfis, 
fluarn  refici  deprehenfus  eft  scger ;  p.ulfus  verq  languere,   &  fifti  nonniui- 

quam^ 


PE    MORBO    E  P  I  D  E  M  I  O.  213 

«juam,  (  non  reciprocante  myuro  )  faepiufque  intermittcre.  Qyod  certo  exi- 
tio  eife  folet  perfeclam  setatem  aiTecutis ,  juxta  illud  Fernelii ;  ex  unius 
pulftts  iptergujjiotte  multi  fenes  pariter  &  pueri  evafeyuut  y  ai  jitveitum  ne 
uni4s  qnidem :  fed  quandiu ,  quo  levari  minimum  aeger ,  fcnfimque  re- 
creari  ,  tam  per  pharmaca ,  quam  per  fana  confilra,  (quibus  ut  bono 
animo,  &  ab  anxietatibus  &  mocroribus  libero  ellet ,  fuarlebam)  paffus 
,eft.  Tamdiu  fpem  concepi  non  irriti  laboris  ,  &  felicem  inveni  malorum 
exitum :  uti  multorum  probare  exempio  civium  ,  imo  eorum  ,  qui  civi- 
tati  gloriofiffime  prsefuerunt  &  hacxeuus  praefunt,  confeflione  poffem  ,  (i 
pe  gloiiolae  cupido ,   aeque  ac  veritatis  &   Reipubl.  ftudium ,   ftimularet. 

V. 

Praecautione  tamen  opus  fuit  maxima ,  ne  aut  in  deteriora  degenerd- 
£et  febris ,  aut  fieret  recjdiva  ;  illud  quidem  per  emetica  ,  diaphoretica  , 
&  pblebotomiam  praeftitum  (  omiflis  enim  ejufmodi ,  caeteris  etiam  adht- 
bitis  pars  segrorum  mature  periit ,  pars  in  hydropem  cecidit  aut  atro- 
phiam. )  Hoc  vero  ex  cardiacis  ,  alexipharmacis ,  &  ventriculum  vifce- 
raque  ornnja  corroborare  natis ,  exfpe&andum  fuit. 

V  h 

Curatio  denique,  dictorum  ufu  &  fequentium  remediorum  abfoluta  eft 
feliciter  j  quae  priufquam  attingamus ,  &  ut,  quam  fecure  fuerint  a  me 
iifurpata  ,  liqueat,  ad  cordatorum  fatisfactionem  ,  &  confufionem  invi- 
dorum  ,  ftatuam  me  in  exemplum ,  &  ab  horum  dicleriis  ad  tribunal 
.confcientise  tum  meae ,  tura  reftituti  segri  appeliabo ,  in  me  fufcipiens 
yulgatum  hoc , 

Jtfedice  Qira  teipfum. 

V  I  I. 

Neque  enim  ,  ut  prius  monui ,  mihi  plane  pepercit  qui  morbus  fer- 
me  invafit  univerfos.  Sed  paulo  poftquam  divulgari  cscpit  urbis  calami- 
tas  ,  ipfe  etiam  confimili  correptus  febre  ,  &  ex  anxietate  pr?ecordiorum 
atque  naufea,  ad  fpontaneam  ptovocatus  vomitionem  ;  cum  fine  effe&u 
tales  edididem  conatus ,  fumpfi  emeticum ,  fed  blandum ,  &  eo  cum 
fucceflu  ,  ut  ,  ne  diem  quidera  integrum  lec~to  detentus ,  curam  pauper- 
culorum  hujus  civitatis,  ab  Ampl  iT.  JVlagiftratu  mihi  demandatam  ,  pue- 
termiferim.  (Jumque  nihilominus  recurreret  poftridie  febtis ,  jufli  ver.am 
fec^ri.  Inde  quoque  levamen  ;  fed  quod  abfque  iterata  phlebotomia  foret 
inefficax.  Quare  hac  denuo  admiffa  ,  deinceps  per  roborantia  ftcmachica 
&   alexiphatmaca ,    fa&us  fum  liber  &  alscris  ad  officia. 

D  d     3  VIII. 


214  F    A    N    O    1    S> 

VIII. 

Ordo  itaque  fecurior  fervandus  mihi  vifus  ell ,  natura  monjlrante  vkfiU.s 
Jam  fi  rationes  quaeras  inftituti,  eas  ut  breviter  expono  ,  fic  placide  ac» 
cipias.  Humores  omnes  i°.  volatiliores ,  ex  aeftu  ferventioris  aeris  erfec- 
ti  i  2°.  poft  avoldtionem  fpirituum  animalium  inertiores  Fa<fti  >  3°.  ho- 
rum  inquam  fubftantia  per  vapores  &  exalationes  ftetidas  ,  quas  una  curri 
aere  viiiato  refpiravimus,  infecla  :  40.  fermentum  ipfum  nativum ,  quod 
ventriculo  colligitur  ,  (  condimentum  dicamne  melius  naturae  ad  ciborurrl 
conco&ionem  ,  an  inftrumentum  '<  )  blanda  fua  aciditate  ,  propter  inft- 
pidos  illos  humores  iliuc  confluentes  ipfijmque  vitio  luo  labefaclantes  , 
fpoliatum  ,  hxc  inquam  omnia  cum  nihil  niii  gravamen  primo,  deinde 
naufeam  parere,  ac  poftremo  ,  toti  maffae  fanguineac  confufi ,  cor  una 
cum  dicto  fanguine  a  fe  corrupto  ,  invadcre  ,  irritare  ,  &  vitiofam  in, 
ipfius  ventriculis  eifervefcentiam  ,  febremque  fic  malignam  excitare  ap* 
ta  fuerint  :  non  miraberis  quod  diram  intentayerint  segrofum  faluti  per- 
nioiem.  Nec  procu)  dnbio  htelitubis ,  aifentiendo  ,  evacuandos  quampri- 
mum  ,  funfe  ejufmodi  humores  noxios  ,  antequam  vitalis  ignis  quo  fo- 
vemur  ,  per  eos  tantum  non  extinctus,  denuo  excitaretur.  Idque  pri- 
mum  ac  prsecipuum  (uiife  indicatum.  Neque  enim  juvari  ,  per  aliam  viam 
natura  ,  potuit ,  nec  vicilfim  ab  hac ,  quidquam  roboris  mutui  &  vir* 
tutis,  in  ufu  remediorum  fuit  exfpedandum  ,  donec  ipfa  tanto  onete ,  & 
tam  exitiaii ,   liberata  rcfurgeret. 

I  X. 

Atque  hoc  fi  placet  liceat ,  ex  oppnfitortlm  regulrt ,  nVmare  judiclortl  , 
Quotquot ,  his  negle&is  emeticis  t  per  fola  fudorifera  tentarunt  pradicl 
aegros  curare,  omnes  fere  vi  malorum  opprdfos,  cum  dolore  mirati  funt ;  nort 
advertentes  adverfari  iuo  propofito  humorum  tum  humorum  tum  confiften- 
tiam  :  nernpe  craiiiorhzec  fuit,  &  poftavolationem,  ut  monui,  fpirituumani* 
malium  (  quo.  um  ope  (ubtilior  ,  &  ad  motum  aptior  efficitur  )  vifcidior  fac* 
ta  ,  quam  ut  per  poros  difcuti  poifet  &  exfpiari.  Idcirco  naturam  ,  (  cum 
alioquin  non   vaieret)  per  vomitionem  exonerari  &  levari  neceflum  iuiE. 

X. 

Porro  cnm  fanguis  ipTe  ,  tum  bilis  &  hnmoris  pancreatici ,  tnm  cS3- 
tcrorum  vitio  depravatus  ,  per  eadem  diaphoretica  ,  (  liquidem  caufa  ejuf- 
modi  corruptionis  non  amovtbatur)  a  fuis  exfpiari  non  potuerit  noxis, 
quid  putas,  inter  indicata  praccipuum  ac  mttgis  urgens ,  poft  ipfa  emeti- 
ca  fuerit,  quam  fanguinem  ipfum  calore  accenfum  prsetcrnaturali ,    per 

phle- 


DE    MORBO    EPIDEMIO.  2if 

phlebotomiam  eventilare  ,  ne  fcilicet  e  venis  tti  partcs  nobiliores  frrum- 
pens  cruor,  illic  penculofas  inflummationes  excitaret.  En  itaque  alterum 
jndicatum, 

X  I. 

Refiduos  vero  humores  noxios ,  fuam  adhuc  malignitatem  retlnentes, 
per  alterantia  &  diaphoretica  oportuit  mundari  *  ac  Ii  quantitate  pecca- 
teat   nihilominus  ,    per  diuretica  ,    aut  catartica  evacuati. 

X  I  I. 

Getera  quibus  obruebantur^egri  fymptomata ,  Anginae ,  Aphtae ,  deli- 
ria  ,  &c.  polt  venae  fedtionem  ,  per  remedia  his  adhiberi  folita  ,  mici- 
gari  potuere.  Talia  fuere  anodina  ,  emollientia  ,  leniter  adltringentia  , 
vulneraria ,  v.  g.  Aquae  ftill.  Cichor.  Equlfet.  Plantag.  Scordii.  Rofar. 
Spir.  fal.  commun.  Ammoniac.  Opiata.  Balfamus  fulph.  terebint.  vel  ani- 
fat.   Coral.  rubr.  praep.  01.  hyperic.   &c.  Syrup.  de  moris ,    limon.  &c. 

XIII.  -         . 

Ac  ne  tum  quidem  certa  ,  neque  abfoluta  curatio  ,•  Tametfi  enim 
Jntolerabile  languentium  humeris  onus  ,  allevatum  per  ejufmodi  eme- 
tica  ,  diaphoretica  ,  diuretica  ,  anodina  ,  &  alexipharmaca  fuerit  ,  ad- 
huc  tamen  vires  proltratae,  ne  dicam  infradae  jacebant.  Idcirco  confu- 
giend'im  ad  cardiaca  ,  aromatica,  imo  rurfus  ad  alexipharmatica  fuit,  qui- 
bus  tum  a  noxiis  fervarentur  aeris  injuriis  ,  qui  periculo  erepti  vix  fue- 
rant,  tum  qybus  fpiritus  refieerentur  animales  ,  horumque  ope  damna 
refarciri  virium  collapfarum  ,  &  cuconomia  naturalis  reltitui  poffet ,  ho- 
moque  fibi.  Ideo  praefcripfi  coronidis  iintar,  confe&iones  varias ,  (  prae- 
cipue  Alkermes ,  Hyacinth.  Diafcord.  una  cum  oleis  cinamom.  macis, 
Garyophillor.  Aquis  ftillat.  Menthae,  Faenic.  Petrofel.  Scord.  &c.  )  dilutas. 

X  i  v. 

Sed  quis  finis  curationis  malorum  ,  quae  cum  vita  ipfa ,  non  allter  , 
finiri  vifa  funt.  Sitis  aucla ,  qua  proportione  imminutus  appetitus.  Illa 
quidem  per  julapia  ex  aquis  rofarum  Hordei,  Cichor  i ,  Card.  ben.  &c. 
Syrupis  de  fucco  limon.  violar.  &c.  cum  guttulis ,  aliquot  fpir.  vitriol. 
fedari  &  reprimi  potuit;  hic  vero  nullus  fere,  fed  quod  mireris  ,  ad  hcec 
ufque  tempora  ,  in  aliquibus  ita  proftratus  jacuit  ;  ut  vel  fufcitari  per 
varias  artes  ,  vel  reltitui  per  tentata  remedia  vix  potuerit.  Fermentum 
itaque  ,  de  quo  fuperius  ,  acidiufculis  revocandum  ,  &  ut  ita  dicam  , 
inefcandum  ,    fuit :    fed  interim  per  aromatica  &  cardiaca  fovendus  ven- 

tri- 


216  F     A    N    O     I     S, 

triculus ,  &  recreanda  vifcera.  Mira  autem  in  hoc  opere  prseftitere  confec* 
tiones  variae  ,  iifdtm  aromaticis ,  una  cum  falibus  volatilibus ,  admixtse. 
Quibus,  velut  agmine  fadto  ,  debellari  tandem  potuit  fymptomatum  fu~ 
ror,     &  pertinaciilima  placari  humorum  feditio. 

X  V. 

Adeo  ut  ex  duorum  circiter  millium  numero  ,  quos  curandos,  exssp"- 
tis  pauperculis  ,  per  quadrimeftre  fufcepi  ,  vix  hodie  duodccim  defiderer*-- 
tur  ;  ex  iis  vero  ,  qui  me  mature  vocatum  habuere  ,  quinque  quos  fo;am7- 
perierint  segri. 

X;VL* 

Deum  vero  teftor  ,  me  non  alio  animo  foec  edidiiTe ,  quam  ut ,  prse-- 
fcntiifinuim  expertus  ipfius  D\  op.  M.  auxiiium  ,  publicas  agerem  pro' 
tanto  benefieio  ,  quas  privatas  reddidi  gratias  :  &  ereptos  ab  mgenti  pe-< 
riculo  ,    atl  divinam  agnoicendam  clementiam  paJter  exhortarar,- 

XVII  I. 

Te  interim  eredtam  gratulribundus  ,  ftifpicfo  Augujla  leydenfis  Civitas  i 
quam  lamentabili  cafu  dejeclam  acerbiffime  tu!i  &  dolui.  Tuis  ,  ex  fin- 
gulari  Dei  munere,  excitata  es  rurfum  funeribus.  Tibi  hodic  benignius 
coelum  aifulget ,  aura  favet  fcrenior,  &  j-acturam  tuam  feu  prompta  com- 
penfabit  induftria  ,  feu  invicta  fortitudo.  Addidit  enim  (  hoc  anno  falutis 
tuse)  mares  animos ,  fplendidijjinnts  quem  hactenus  fortita  fuifti  Magiftra- 
tus  ;  iis  quippe  Praefeciis  ,  iis  Confulibus  ,  iis  Scibinis,  Quseftoribus  ,• 
Secrexariis  gaudes  atque  gloriaris  ,  <HJeis  etfi  sequales  poflet  univerfumf 
Belgium,  majores  certe  ,  aut  Reipubl.  gerendse  peritiores  concedere  nori 
polfet.  Nam  non  eo  folo  nomine  celebrindi  hi  viri  apud  cseteros  ve- 
niunt  Batavos  ,  quod  primas  oecupent  in  urbe  famofiifima  fedes  :  fei 
quod  potiores  ipfis,  &  feupietate,  feu  juftkia,  prudentia ,  fide  ,  acmo 
ribus,    infigniores  ipfa  vix  hubeat  Batavia, 

XVIII. 

Quare  fi  caufas  abftuleris  ffialorum  ,  tum  qu?e  Deum  fuperne  provo!. 
cant  ,  (  m  qnid  tibi  detcriv.s  nccidat  )  tum  quac  aeri  fuam  detrahunt  fa- 
lubritatem  ,  ut  hic  vivas  beatior  :  hultibus  invidiam  ,  amicis  gaudiurrt 
&  gratulationem ,    aemulationem  fociis,    tibi  ipfi  gloriam  comparabis.- 

F    I     N     I     S, 

JOAN- 


C  1  X  I  I  I. 

JOANNIS    DE    KOKER, 

D     E 

MOJBO    EPIDEMICO 

ANNI     M  D  C  C  X  I  X. 


Difpit,  MecliCQ-l}ra$.  Tom.  V:  E  e 


(   2*J>   ) 


I 


DUm  ad  gradum  Doctoratus  adfpirans  lege  Academica  amiqua  aliquid 
publici  juris  facere  cogor  ,  dir.que  quaquaverfum  circuiTifpiciebam , 
quamnam  ex  tanta  rerum  medicatum  fylva  mihi  materiem  feligerem  ;  cunj. 
vix  ulla  tironibus  fupereffe  videatur  ,  quae  non  dudum  veteribus  Neote- 
ricifve  enucleata  fit ,  placuit  demum  paucis  de  morbo  hoc  epidemico,  qui 
tanta  inclemcutia  per  multas  inferioris  Belgii ,  Hollandiae  inprimis  &  Ze- 
landise ,  plagas  elapfa  aeftate  in  innnitos  miferos  debacchatus  eft  ,  neque 
adhuc  dum  penitus  fedatus  &  debellatus  videtur ,  agere.  Quod  ut  rite 
procedat ,  primo  finceram  ,  nec  minus  accuratam  ,  omnium  ph&nommorum 
collectionem  ex  diurnis  nodurnifque  verfatilfimorum  ,  atque  in  aite  prin- 
cipum  virorum  ,  lucubrationibus  depromtam  ,  dabimus  ;  ut  ea  ratione  , 
fingula  feorfim  penficulando  ,  &  ad  exa&am  fubacti ,  quantum  in  nobis 
eft ,  ratiocinii  trutinam  revocaudo  ,  conferendo  denique  cum  iis  ,  quae 
,in  aliis  morbis  occurruut ,  veras  hujtts  marbi  epidemici  caufas ,  qua  proe- 
gumenas,  qua  procatarcticas  eruere  &  manifeitare  ,  ficque  in  verum  ejus 
intellectum  ainirgere  queamus  >  nihil  interim  pro  vero  admittentes,  quod 
iion  multiplici  Archiatrorum  oJbferyatione  ,  Gonormatum  ,  alibive  cerce» 
.demonftracum  fit. 

I  L 

Priufquam  vero  gravem  ,  &  arduam  hanc  rem  aggrediamur  ,  haud 
inutile ,  imo  fummopere  neceflarium  erit ,  ad  exquifitam  morbi  et7rioAo- 
yiaq  cognitionem  acquirendam  ,  cccli  aerifqne  conftitutionem  ,  five  po- 
tius  varietatem  ,•  fimul  &  pluvise  eo  anno  delapfae  quantitatem  ,  praemit- 
tere  ;  quatenus  ex  accuratiilimo  Clarifiimi  Viri  H.  Boerhaavii ,  cui  , 
quicquid  boni  in  hifce  ,  unice  debeo  ,  diario  eonfticit.  Quantum  vero 
interfii  medico  hsecce  nofle  •,  quantumque  lucis  in  tenebrofa  hac  caligine 
adferat  ,  poftea  ,  ubi  de  his  agemus  ,  clarius  elucefcet  ,  quod  veteres 
etiam  non  latuit ,  qui  fumma  cum  accuratione  in  plerifque  morbis  ,  m- 
ptimis  epidemicis ,  defcribendis  ,  ha?c  omnia  annotarunt.  Hinc  jurc  me- 
rito  magnus  Hippocrates  fedulo  fuis  inculcat  medicis  [  a  ]  Aeris  conditio- 
nes  ,  qudfiam  fnt ,  quibufque  jkntporihus  magh  aut  minus  contingant ,  con- 
fderandiu  ejfe.  &  alibi  :  [  b  ]  Anni  qmque  tempefias  confideravda  eji,  qn& 
maiurior  autferior  coutingit ,  &  qux  ajjiduit  imbribm  madens  ,•  aut  impenfe 
ficca  exjHtit ,  frigida  ant  calida  ,  ventis  careus  aut  qtiibus  ventis  perflata  &c. 

E  e     2  Aer 

■  ■■  i 

'  £«t]  Lib.  4.  de  niorb.  epid.  fe<ft.  7. 
£b  ]  Ibid.  p.  m.  1200. 


220  K     O    K     E    R  , 

Aer  enini  non  folum  ut  corpus  giave  ,  fluidum  ,  mobile  ,  elafticum ,  in 
frigore  denfius  in  calore  rarius ,  oninia  ambiens  ,  premens  ,  coercens  &c. 
qualis  vulgo  a  philofophis  definiri  iolet ,  explorandus  eft  medico  ;  fed  tan- 
quam  Chaos  ( ut  fcite  a  quihufdam  depingitur )  infinitorum  corporum 
ipfi  innatantium  &  volitantium  ,  quorum  refpe&u  variis  tcmporibus  m 
eadem  objecla  agens,  longe  diverfos  ,  atque  a  prioribus  penitus  alienos 
effedtus  edit,  quum  autem  aer  omnem  vim  &  motum  ,  quem  in  noftram 
tellurem  exercet ,  primario  igni  debeat ,  ut  jam  ad  oculum  demonftravit 
vir  in  experimentis  e^xercitatiffimus  &  accuratiffimus  H.  Boerhaaven ,  ejus 
differentia  ,  quoad  calorem  &  frigus  ,•  inprimis  in  confideratiotiem  venire 
debet.  Quibus  fi  addamus  ventoruni  &  pluvia  difcrepantiam  ,  eo  anno 
obfervatam  ,  arifam  forte  riobis  prrebebunt  mirabilis  hujus  morbi  ortum, 
progreflum  ,  fata  ,  prophylacticam  denique  ,  indagandi ,  cogncfcendique, 
Quod  fi  pro  tenuitate  noftra  aliquomodo  prseftiterimus  ,  aliis  peritiori- 
bus  ,  &  in  praxi  exercitatioribus  hanc-  materiem  pro  fua  dignitate  &  gra= 
vitate  traeVandam  relinquemus, 

1 1  i 

Poftquam  anrio  1719  toto  menfe  Jariuario  ;  vix  ullum  alicujus  mo- 
menti  gelu  Thermofcopio  tantum  ter  ad  gradus  30  depreflb  ;  ventus' 
tantum  biduo  fortiter  (pirarrs  ;  crcterum  lenis  tranquillitas  v  Barofcopio' 
fere  femper  circa  29  pollic.  raro  infra  ;  vix  ttix  ,  pluvia  ,  vei  grando.  In" 
anteceflum  L.  B.  rnonendum  ,  qu6d  thermofcopium  h^efit  in  cubiculo  > 
cujus  lumina  feptemtrionem  fpe&abant  ,  ante  feneftras  ibi  vitreas  ,  non 
in  aere  externo.  Si  vero  nodte  intempeftiva  aut  interdiu  ab  aliis  qusedam' 
differentia  notata  fuerit ,  non  argre  ii  ferant ,  quod  tantum  illas  viciffitu- 
dines,  qu<c  mane  &  vefperi  notabat  thermofcopium  ,  hic  recenfeo  ;  fic  8z 
quando  pluviam  cecidifle  aliquoties  narro ,  velim  id  intellectum  de  pluvia 
alicujus  momenti. 

Februario  :  tantum  fex  diebus  gelu  ,  nec  magnum  thermofcopio  nun- 
quam  infra  3f  gradus  depreflb;  ventus  tantum  fex  diebus  fortior  fpirave- 
rat ,  cseterum  tranquillitas  ,  barofcopium  fere  altius  29  pollic.  nifi  quoct 
decem  diebus  magis  fubfederit  femel  modo  nix  magna  ;  ter  niodo  pluvia 
alicujus  momenti. 

Martio  :  tantum  tribus  diebus  gelu  ,  nec  magnum  valde ,  thermofcopio' 
nunquam  infra  33  gradus  depreflb  ,  femel  tantum  huc  delato,  femper  lori- 
ge  altiore  ;  ventus  tantum  fex  diebus  fortius  flans,  csetera  lenis  j  barofco- 
pium  femper  ultra  29  pollic.  elatum  fatis  ,  tantum  ter  fub  his  parum  depreC 
fum  ;  tantum  ter  pluvia. 

Aprili  :  Aer  temperattis  ,  uno  tantum  die  ad  ?7  gradus ,  femel  tantutri 
ad  3  6  j  toto  menfe  Ienis  ventus  >  barofcopium  tantum  fex  diebus  infra  29 

pol- 


D  E    MDRBO     EPlDEMICO,  itf 

pollices  ,   cxteros  femper  akius  ;  ter  tantum  nix  pauca,-  femel  grando  ;  ie- 
xies  modo  pluvia  parca. 

Majo  :  Thermofcopium  femel  4^  ,  femel  6s  ,  reliquo  tempore  inter  hos 
varie  ;  ventus  quinque  tantum  diebus  forris  ,  cietcros  lenis  ;  barofcopium- 
fcmper  altum  ,  tantum  feptem  diebus  infra  29  poll.  reliquis  longe  alcius  ,- 
femel  grando  ;  quater  tantum  pluvia. 

Junio  :  Thermofcopium  femel  ad  82  ,  femel  ad  >9,  cxternm  inter  hos< 
varie  ;  bis  modo  ventus  fortis ;  barofcopium  modo  ter  fub  29  poll,  cseterum 
longe  altius  ;  bis  modo  pluvia. 

JuitQ  :  Thermofcopium  femel  ad  89  >  bis*  ad  60  femel  vemus  nwgnusi 
barofcopium  femper  fupra  29  poih-  valde  altum  ,  quinquies  modo  pluviu. 
notabilis. 

Augujlo  :  Thermofcopiurn  femei  ad  76  femcl  6\  •■>  femel  ventus  fortis$ 
barofcopium  femeHnfra  29  poll.  eaeterum  altiivs  ;■  tantum  ter  pluvia ;  ventl 
toto  tempore  varii ,   femper  lenes  ,   femper  fere  ficci. 

Septembri  :  Thermofcopium  nunquam  infra  ^  femel  ad  66,  ter  modo 
venms  alicujus  momenti ;  barofcopium1  modo  ter  fub  poll.  25  ;  cseterum  al- 
tius ,   octies  pluvia,  fed  femel  modo  alicujus  momenti. 

Oilobri:  Thermofcopium  femel  43  ,  femel  57  ;  csetera  fere  medius  intetf' 
hos  calor;  femel  ventus  fortis  barofcopium  femper  valde  altum  fupra  29  polh- 
tailtum  quater  pluvia. 

Novembri  .-  Thermofcopium  bis  40  femel  49  j  ventus  quater  fortis ;  bak 
rofcopium  £epe  depreifum  ,   decies  pluvia, 

i  v, 

Pluvise  ,  qiure  eo  aririo  cecidit ,  difFerentia  a  f  eliquis  maxime  animad* 
vertenda  vehit ;  utque  taritd  manifeftior  illa  cuique  appareat ,  ejus  quanti* 
tatem  quatuor  prioribus  annis  ex  adverfariis  fummi ,  &  profundae  fapientiag 
geometrae  Nicolai  Cruquii  Delphls  habitis  hic  inferere  libuit  j  pluvia  delaplat 

jirnio  171  ^.  attigit  altitudinem  33.  poll.  4.  lin.  ^N 

Anno  1716. = — —- — — —  16.  1.  / 

Anno  1717. 27.  9.  ■= —  )  RhenolancL 

Anno  1718. — — : ^  23. -. l 

Anno  1719.  — '■ — -  20.  j.  —  ' 

quse  ultima    teyda  a  celeb.  H.  Boerhaave  obfervata  fere  illi  N.  CruquH 
Delplm  refpondet; 


Ee    |  V; 


222 


K    O    K    E    R 
V. 


Ex  his  (  §.  4.)  evidenter  patet  ,  quam  ingens  fuerit  in  his  omnibus 
hoc  anno  difcrimen  a  reliquis ,  inprimis  icft,itihus  ,  quod  pro  bafi  fequen- 
tiuui  demonftrationum  quam  maxime  inferviet  &  ad  haec  tria  potiffimum 
reducitur. 

d,.  Ingens  ,  atque  hifce  Borealibus  plagis  penitus  inauditus  ,  tota  seftate 
aeris  fervor ,  quo  Lhermofcopia  ad  82,  87,  imo  ad  89-  grad.  adfcendilfe 
vidimus ,  ideoque  7,  vel  8  ■>  grad.  folummodo  infra  grad.  caloris  homi- 
nis  lani  &  vegeti  thermofcopii  bulbo  per  aiiquot  tempus  in  ore  claufo  re- 
tento  ,  quem  calorem  nullus  animalium  per  quadrantem  horae  ferre  potett, 
quin  in  acutiifimos  morbos  incidat ,  &  fi  paulo  diutius  remanferit,  iliico  fa- 
tifcens  moriatur. 

Q.  Infignis  illa  ficcitas  ex  fumma  ,  inprimis  media  xftate  &  seftu  ,  plu- 
viae  paucitate  ,  nunquam  fimilis  obfeivata.  Ex  quibus  binis  aquse  in  inci- 
Itbus ,  colliciis  ,  &  folfis ,  craflse ,  olidae ,  emarcidye  ,  imo  in  ipiis  majori- 
bus  fluviis  totje  virides  ,  algaque  fluitante  capillacea  ad  fundum  ufque  ple- 
•nx  fuerunt. 

y.   Silentia  ventorum  ,    &  cqeli  tranquillitas  mmquam  tara  diuturna.. 

VI 

■Quinam  ,   qualefque  inde  effedus  fequantur  poft  prsemilfam  morbi  hi- 
,itoriam  ejcaminabimus. 

V  I  J. 


Incepit  infeftiffimus  hic  moybw  exeunte  Julio  vix  Augufto  ; 
iUnquam  quis  fuit. 


quo  vix* 


1.  Magis  epidemicw  five  populariter  graiTans. 

2.  Minm  lethalis ;  ex  millenis  enim  ,  licet  graviffime  afflictis ,  pauciili- 
rmi  exitincti  funt.  bolis  fere  fenibus  lethalis  evalit. 

3.  Magis  anomalm  &  variaus ;  tam  difcolor  enim  ejus  facies  fuit,  ut 
vix  defcribi,  multo  minus  ad  eertam  quandam  morborum  clairem,  fpeciem- 
ve  reduci  queat. 

4.  Sdcpius  redeuns  j  poftquam  jam  penitus  fugatus  videbatur  aegrique  ad 
priltinam  fanitatem  fere  reltituti. 

5.  Magis  uuiverfalis ;  invalit  enim  omnem  setatem  ,  fexum  ,  ftatum^ 
temperiem  .   abfque  ullo  fere  difcrimine. 


V  I  1 1. 


S  E    M  O  R  B  O    EPID&MICO,  $n 

VIII. 

incipere  folebat  leni  primo  infultu  ,  negleclo  prima  Vice  ,  folo  frigo- 
tfis ,  naufese  ,  doloris  capitis ,  defacigationis  fubitse  ,  debilitationis  fenfu  * 
poftridie  bene  valebat  aeger  ;  tertia  anticipans  acrior  ,  vomitu ,  anxietate 
prsecordiorum  ,  frigore  ,  dolore  eapitis  incolerabili  ,  hinc  seftu  fummo.- 
Die  fequenti  fumma  corporis  defatigatio  ,  cephalalgia  fumma  ,  fitis  ma-* 
jor  ,  qnam  in  ipfa  rebre  =.  tertius  paroxyfmus  acerbiflimus ,  naufea  hor- 
renda ,  vomitus  enecans,  calor  poft  frigus  oifa  ipfa  eoncutiens,  aeftuans, 
dolor  per  artus  ,  offa  ,  &  perioftea  excrueians  ,  fudor  ingens ;  cum  fere' 
vertebatur  in  tertianam  duplicem  &  continuatam  brevi  dejiciemem  vires 
eo  ufque  ,  ut  fortiflimns  quifque  deficeret  ;  jamque  non  a  cibis  tantum,. 
fed  &  ab  omni  abhorreret  potu  prius  fuaviflimo  ;  poftquam  jam  ica  vi- 
debatur  peflima  ,  fponte  defuiebat  acerbitas  ,  fequebatur  remiilio ,  paro- 
xifmi  leviflimi  ,  fed  languor ,  fudor  ,  pallor  ,  viriditas  ,  flavedo  ,  fudor 
nocturnus ,  tumor  abdominis  ,  lingua  fordida  .-  ficis ,  naufea  ,  oppreflio' 
ad  praecordia  ,  anxietas  perpecua  fere.  Toto  hoc  morbi  decurfu  mareries 
vomitu  rejecta  faepe  amariflima  ,  quandoque  acida  ,  colore  fiava  vel  viri- 
dis  ,  copia  ingens  omnino.  Urina  inconftans ,  jam  ftammea  ,  alias  turbi- 
da  fine  fedimento  ,  fpumse  tenax.  Multis  di.rrhcea  ,  vel  dyfenteria  ,  nnde 
fumma  debilitas  brevi ,.  &  fub  rinem  aphchse  ,  fenibus  fere  lethales  >  aliis 
fatis  graves ,  eluctabiles  tamen.  Poftquam  jam  videbantur  fenfim  paU- 
lulum  convalefcere  ,  abfque  caufa  mamfefta  vel  a  minimo  frigore  ,  reci- 
diva  fimilis  mali ,  fimilibus  cum  fymptomatibus  ,  & ,  quoer  maxime  mi- 
runi,-  rurfus  eum  vomitu  aeque  copiofo  biliofte  materisein  enormem  ufque 
affluentiam.  Ita  hsec  recidivse  &  irnperfeetae  fanationes  in  plerifque  ufque 
in  prsefens  obtinent ,  plurimis  in  fextam  ,  octavam  &  ultra,  vicem  psr 
orbem  decurrentt m  ,  fuccedente  tandem  hydrope  anafarca  in  his  ,■  in  illisi 
i&ero ,  rheumatifmo  acerrimo  in  aliis. 

1  X. 

NonmiUis  incepit  morbus  terribili  cum  cholera  ,  quse  brevi  definebat  * 
iedibat  ut  prius. 

% 

Tlnrimis  quartaha  primo  tergemina  ,  duplex  mox  ,  tandem  fimplex  , 
varietatum  periodicarum  permutatione  inconftantiflima ;  fymptomata  re- 
cidiva  erant  eadem  *  in  hac  fub  calore  febrili  dolores  oflium  acerrimi  j  fa- 
natio  poft  ingentem  diarrhosam  fubitaneam  ut  plurimum  hebat. 

Xt 


£24  K    O    K    E    R  s 

X  I. 

Simulac  Septembris  finis  pluviam  dabat  ,  minui  cocpit  frequentia  ,  rfe. 
mific  multum  Oihbri  j  ad  Novembrh  finem  fere  defiit ;  nifi  quod  lan- 
guores,  re.cidiva;,  febrqs  &c.  adhuc  fuperfint  in  iis ,  qui  prius  laborave- 
rant. 

X  I  L 

Hifce  hucufque  obfervatis  fingula  feorfum  confideranda  funt.  Primum 
5ii  hifce  fingulare  e.ft  aeris  conjhtutio.  Qux  ut  rite  excutiatur ,  paulo  al- 
tius  deducenda  eft.  Cuilibet  conftat  toto  illo  hyemali  tempore  gelu  longe 
mitius.,  &  quod  inprimis  notandum  ,  brevioribus  intervallis  faepius  re- 
miffum,  mox  iterum  exacerbatum  fuiile  ;  adeoque  terrse  cruftam  vix  inde 
induratam  ,  nec  nive  tectam  ;  contra  frequencioribus  illjs  congelationibus 
&  regelationibus  maxime  refolutam  ,  in  oleofa  falina  &  terreftri  parte  at- 
tenuatam  ,  exaltatam  ,  exhalationes  alias  gelu ,  niveque  toto  fere  hye- 
mali  tempore  intra  ejus  gremium  coercitas  ,  multo  majori  copia  emifiilbj 
iioftramque  atnvofphseram ,  his  partibus  volatilioribus  redditis  ,  impr?eg- 
nalfe  ;  dum  interim  nix  ,  grando  ,  pluvia  ,  procellae  folito  longe  rario- 
•res ,  aerem  his  infectum  vix  depurarunt ,  aut  renovarunt.  Quibus  dein 
iuccedens  tantus  calor  (  5  )  grumos  terreftres  magis  magifque  atteniiavit, 
i-efolvit ,  mobiliora  evexit  falina  &  oleofa  exacuit.  Quorum  effedus  fic- 
-.ciras ;    putredo.    Docet  chemia. 

X  I  I  I. 

Neque  minus  obfervatiles  idem  (  j.^cc)  calor  in  ftagnis  coiliciis,  aqua- 
rum  ducflibus  &c.  produxit  mutationes  ,  ubique  limpidiilima  exhalans , 
reliqua  figens ,  compingens  ,  infpiffans ;  cujus  efTectus  (12.  )  fimiles. 
Hinc  in  plerifque  pagis ,  urb-ibus ,  pomocriis  &  fuburbanis  locis  ,  magnis 
fluviis  haud  irroratis ,  aut  seftu  marino  non  refe&is ,  aquac  fpurcae ,  tur- 
bidse  ,  foetidse  ,  in  plerifque  segris  penitus  exficcatse  deprehenfse  funt. 
;confer.    (  f .  /3  ). 

X  I  V. 

Quse  omnia  fi  rite  perpcndamus  ,  atque  una  cum  fequentibus  ad  no- 
lira  corpora  ,  in  quorum  finem  hxc  addudla  funt ,  applicemus  ,  haud 
dirficile  nobis  erit  ex  phyficis  &  chemicis  morbi  hujus  epidemici  ortum  , 
caufafque  perfpeclas  reddere.  Talis  quippe  aeris  zcftus  (  4.  ct )  hifce  re- 
giouibus  plane  infuetus  fummas  mutationcs  in  folidis  &  fluidis  noftri  cor- 
poris  efficerc ;    &  quidem  primario  omnia  folida  cxficcare  ,  humores  exa- 

»  gitare, 


DE    MORBO    EPIDEMICO.  22? 

gitare  ,  liquidiflimis  &  fubtiliflimis  fpoliare  ,  refidua  excoquere  ,  infpifla- 
re ,  adunare  ,  cogere  ,  debuit ;  dum  interim  miferi  homines  aridi ,  ficci , 
fudore  quotidie  diffluentes  ,  damnum  illud  &  difpendium  afliduis  aquae 
(13)  poculis  alteriufve  potus  inde  compofiti  ,  fe  ingurgitando  ,  refarcire 
conati  ,  totam  fanguinis  crafin  ,  crudis  &  heterogeneis  liquoribus  depra- 
varunt ,  inquinarunt ,  fuoque  muneri  obeundo  plane  ineptum  reddiderunt, 

X  V. 

Hsec  primigenia  noftri  morbi  femina  videntur  fuifle  ;  &  vera  ratio ," 
quare  omnium  primo  fe  levi  horripilationis,  frigoris  ,  debilitationis ,  & 
delaffationis  fenfu  manifeftare  cceperit.  Humores  quippe  vappidi ,  lenti  & 
inertiores  redditi ,  vi  cordis  &  arteriarum  in  minora  lateralia  vafcula  prae 
ariditate  contracla  &  coarclata  ,  pulfi  ,  in  fuo  motu  &  circuitu  retarda- 
ri ,  fifti ,  accumulari  neceffe  fuit ;  enimvero  quum  omnis  inde  calor,  nu- 
tricio  ,  fecretio  ,  excretio  &c.  dependeat ;  ut  tota  ceconomia  animalium 
aperte  demonftrat  ;  ergo  labefa&atis  vel  turbatis  hifce ,  frigus ,  infirmi* 
tas  ,  obftru&iones  varise  ,  inprimis  in  vafculis  tenuilfimis ,  debitis  tenuio- 
ribus  humoribus  orbis  ,  craflioribus  obftipatis,  collapfis  ,  fecutse  funt » 
hinc  tranfpiratio  infenfibilis  fandoriana  laefu,  impedita ;  laffitudo  &  torpor» 

X  V  L 

Quae  tamen  a  natura  ,  quae  femper  eft  confervans  fui ,  ut  re&e  Hip~ 
pocrates  ,  omni  molimine  fe  ab  imminente  malo  expedire  conante  ,  in  ini- 
tio  facile  fuperata  ,  &  functiones  jam  labafcentes  aliquomodo  reftitutse 
funt ;  aft  poftridie  morbus  redintegratis  viribus  ,  segrum  ,  nil  mali  fufpt- 
cantem ,   adortus,  longe  graviora  fymptomata  produxit. 

X  V  I  L 

Quge  ,  ut  ordine  quodam  profequamur ,  expendemus. 

1.  Quofnam  efecim  (fc  a  /3  y  )  prater  (  14.  15.  )  in  humano  corpore 
pY&ftare  debemit. 

2.  ln  quofnam  pr&cipue  humores  id fiat ,   oporteat. 

3.  Qti&nam  vafa  &  vifcera  maxime  his  expofita  fiint* 

X  V  I  I  L 

Primnm  ut  pateat ,  natura  noftrorum  humorum  ,  &  quldem  arterioft 
fanguinis ,  ex  quo  omnia  ;  paulo  accuratius  examinanda  erit ,  ( licet  hsec 
alibi  fufius  demonftrata  fint.  )  Hunc  non  unum  flmplex  homogeneum  li- 

fiifput.  Medico-Fracl.  Tom.  V\  F  f  qw- 


225  K    O    K    E    R, 

quidumciTc,  auatome  ,  microfcopia  ,  ipfa  corporis  oeconomia  ,  PeceiTus 
iti  quiete  fpontaneus,  incubatio ,  omnium  vero  evidentiifime  chemia  de- 
monftrac.  Cruor  enim  arceriofus  e  fano  corpore  cductus  ;  va(i  puro  vi- 
treo  exceptus ,  leni  igne  exploratus  ,  poftquam  magnam  copiam  timpjdif- 
fimi  laticis  irifdlfi  ,  parum  ficcidi  exbalavit  ,  tn  fuiulo  vafis  multum  fj- 
Iis ,  olei  &  terrae  fibi  invicem  permiftorum  reliuquit.  Quae  in  ftatu  fano 
nec  acida  nec  alealina ,  fed  adiaphora ,  blanda ,  &  faponacea  depreheu- 
duntur.  Si  vero  diutius  concinuetur  deftdlacio  ,  majorve  cator  adhibea- 
tur  longe  aliena  ,  &  a  priori  natura  remotiilima  prodeunt ,  loco  enim 
iliius  aqu:e,  fpiritus  &  fal  ;  qui  ante  blandus  inodorus  ,  &  femivolatilis 
erat ,  jatri  acris ,  volatilis  ,  alcafefccns  evadit  ;  tum  oleum  ,  quod  antea 
inlipidum  ,  infulfum  ,  inodorum  ,  fiili  &  terrae  intime  intricatum  ,  nunc 
attenuatum,  exacerbatum  ,  foetidum  ,  nidorofum  ,  alcalinum  factum  ,  a 
faltbus  &  terra  feparatum  ;  remanente  tandem  oleo  craiib  ,  piceo,  terrse 
{enacius  permifto. 

X  I  X. 

Ex  quibus  (18)  conftat  :  #.  arteriofum  fanguinem  faniilimorum  ho- 
minum  practer  aquam  &  fpiritum  fubtilifiimum  ,  multum  falinse  ,  oleofie 
terreftris  materise  in  fe  continere.  (/3)  Haec  leni  calore  facillime  a  fe  in- 
vicem  feparari.  y.  Majori  &  diuturniori  calore  in  longe  diverfam  naturam 
converti.  J1.  Hiec  (aQy)  eo  magis  vera  &  confpicua  elfe,  quo  ignis 
Fortior  &   deftillatio  diuturnior. 

X  X. 

Multum  tamen  abeft  hsec  (18  19)  in  noftro  corpore ,  licet  ibidem 
tmtus  calor ,  ita  fieri.  Aeris  quippe  externi  cum  nortris  humoribus  com- 
municatio  nulla  fenfibilis  ;  perpetuum  ejus  in  pulmonibus  refrigerium  j 
novi  chyli  ex  alimentis  &  potulentis  aifidua  refedio  ;  p3rtium  volatilio- 
rum  huic  mutationi  (18)  proximarum  per  tranfpirationis  infenfibilis  & 
urinse  fecretionem  ,  eliminat;o  &c.  in  caufa  funt ,  quo  minus  hyec  in  no- 
bis  contingant ,  alias  certiilime  futura.  Id  tamen  inde  docemur ;  has 
mutationes  neceifario  fequi ,  II  caufse  jam  memoratae  integre  ,  vel  partim 
deficeie  incipiant ,  quod  ipfa  natura  fanguinis  &  infiniti  morbi  tam  acnti^ 
\  chroiiici  quotidie  confirmant. 

X  X  L 

Ergo  fi  attento  animo  in  compendium  revocemus  ;  fqualentem  aen$ 
(5  a,  14)  diuthelin  ;  cjus  fumtnum  fervorem,  toto  aeftatis  tempore  uf- 
g;?c  .<:.:  aurumiiyrjj  icque  perdurantcm  3   plcraque  vegetaiuia  arida  ,  exfucca, 

lan* 


D  E     M  O  R  B  O     E  P  I  D  E  M  I  C  O.     ~~      227 

hnguida  rcddentem  ;  pluvisc  paucitatem  incredibilem  ;  aquas  hinc  adeo 
jnfectas ,  olidas ,  alga  fucoque  capillaceo  &  animalculis  fcatentes,  nec 
rninus  avide  a  plerifque  enormi  copia  ,  forma  fimplici ,  alteriufve  potu- 
lenii  abforptas.  Harcque  omnia  fi  conferamus  ad  humorcs  noftros  ,  fo!a 
quiete  fua  fponte  ,  caufis  his  longe  citius  &  velocius  in  naturam  alca- 
linam  putridam  (18-)  degenerantes  ,  facile  p*ra:videbimus  miubiles  ef- 
fcctus  mox  inde  deducendos. 

XXII. 

Si  tanien  exaclius  rem  confideremus ,  patebit ,  non  quemlibet  noftri 
corporis  humorem  ,  iifdem  actionibus  expofitum,  acque  mutari  dcbere; 
fcd  imprimis  ejufmodi  ,  qui  prse  cseteris  omnibus  iiimmas  sctiones  & 
mutariones  a  natura  palfus  ,  ad  magnam  acerbitatem  evectus ,  facillime 
a.caufis  (21)  in  naruram  (  rg  )  degenerando  eft.  Sed  qualis  hic V  Sola 
certe  bihs  (  urinam  excrementitiam  ,  inter  humores  uoftro  corpori  pere- 
grinos  fupputo.  )  Hccc  enim  ,  mirabili  &  admirando  Creatoris  ini\huto , 
ex  coeliaco  &  mefemerico  fanguine  in  ventriculi ,  fplenis  ,  omeuti,  pan- 
creatis  ,  meferaei,  mefocoli  ,  intcltinorum  &c  vafa  adacto ,  ibidem  varia 
paffb  ,  diverfimode  mutato ,  infpilfato  ,  diluto  ,  in  truncum  venac  porta- 
rum  delato  ,  ibidem  fubacto  ,  permifto  ,  itcrumque  de  novo  vi  refpira- 
tionis  &  mufculofa  venae  portarum  fabrica  in  vaftum  hepar  propulfo  , 
in  glandulis  hepaticis  fecreta  ,  deroum  apta  evadit ,  quse  per  ductushe- 
paticos  in  communes  &  per  hepait»cyfticos  in  veficam  feileam  delata , 
illic  mora  ,  humoreve  a  glandulis  cyfticis  fecreto  ,  vel  potius  utrifque 
«tcrior ,  fpifiior,  amarior  facta  ,  una  cum  hepatica  chylo  admifceatur  ad 
effedh.s  ipfi  a  natura  deftinatos  prarftandos.  quse  omnia  hic  latius  expo- 
nere  materise  ubertas  &  differtatiunculse  limes  nequaquam  permittit ;  im- 
primis  cum  hsec  tanta  accuratione  ,  tantaque  ciKptBeta  a  fummo  Viro 
H.  Boerbaave  [a]  excuffa  fint.  Sufricit  nobis  tot  argumemis  ,  demonf- 
tratiombufque  tanti  Viri  fuffulii  dixitfe  :  Bilem  omnium  hnmorum  noflri 
iorporis  ejfe  acerrimam  ,  elaboratijjhuam,  &  natura  alcalefceuti  quamprQ- 
ximam. 

XXIII. 

Adeoque  ,  fi  quis  bene  ponderat,  bilem  e  tafi  (14)  crnore  natam  > 
tanto  (  22  )  molimine  productam  ,  duplicem  circuitum  patfam  ,  &  ma- 
ximam  partem  oleo  conftantem;  factie  fibi  perfuadebit,  caufas  (21  )  irt 
eam  agentes  ,  omnium  pefTimas  mutationes  producere  debere ;  aquoias 
nempe  ejus  partes  magis  magifque  diflipare,  olea  &  fales  evehere ,  e- 
xacuere  ,  atque  iti  naturam  (  18)  difponere  >  omni  modo  terr.bilia  phae- 
nomena  producere.  Sive  enim  fpectes  fummam  ejus   ncccflitatem ,  effica- 

F  f    2,  caciata 

£  a  ]  Inftitut.  Medic.  lib. 


228  K     O     K    E    R  ; 

caciam  atque  utilitatem  ,  quam  corpori  prseftat ,  five  frequentlam  mor- 
borum  tam  acutorum ,  quam  Chronicorum  ex  ejus  depravatione  quoti- 
die  obfervatam  ;  five  denique  horrendam  ,  quam  inde  concipit ,  acrimo- 
niam ,  non  acidam  ,  aufteram  ,  fpirituofam  ,  falinam ;  fed  nidorofim  tra- 
cefcentem  ;  vericas    argunaenti  a  priori  xque  ac  a  pofteriori  conltabit. 

XXIV. 

Talis  ergo  bilis  (23  )  tali  modo  degenerans ,  ex  hepate  &  veficula 
fellea  in  inteftina  dimilfa  ,  dirilfima  ibidem  patrabit  acrimonia  fua  ,  te- 
nellos  inteftinorum  nervos  vellicando  ,  motum  eorum  periltalticum  in- 
vertendo ,  in  vencriculum  furfum  adigetur ,  tunicam  ejus  nervofam  (1- 
mili  modo  afficiet,  unde  naufea,-  &  irriiatis  magis  magifque  nervis  in- 
teftinalibus  &  ftomachicis  ,  reliqui  diaphragmatis  ,  mufculorum  abdomi- 
nalium  &c  :  per  gangliones  &  plexus  varios  inter  fe  communicantes  in 
confenfum  rapientur;  hinc  fpafinodice  contractis  mufculis  abdominalibus, 
convulfo  i.  e.  ad  inferiora  fortiter  detrufo  diaphragmate,  ventriculo  & 
jnteftinis  arctiifime  inde  prelfis  &  a  propriis  nervis  in  fpafmum  adtis , 
vomitus  eo  violentior,  quo  ftimulus  lrricans  acrior:  quae  omnia  in 
hoc  morbo  manifeft  ifime  apparuere  :  hxcque  folam  caufam  cenfemus  per- 
petuse  &  deteftabilis  illius  haufeae  terribilifque  vomitus,  quibulcum  om- 
nes  fere  segri  in  initio  &  in  iplls  recidivis  miferrime  conflictati  funt  , 
quum  enim  ventriculus  nofter  telte  egregio  Wepfero  ,  [  b  ]  ,  in  fummis 
convulfionibus  nunquam  integre  fe  conrrahere ,  omnemque  materiem  per- 
fecte  explodere  valeat ,  fomes  mali ,  totus  evacuari  impos ,  ibidem  hae- 
rebit,  motu,  calore ,  copia,  auctus,  fimilem  tragcediam  ludic ,  fimi- 
lefque  effectus  habet.  Hmc  etiam  deducendae  illse  anxietates  intolerabi'es 
&  oppreifiones  circa  prsecordia  ,  ( quarum  alias  rationes  poftea  enuclea- 
bimus ,  )  in  quibus  segri  quafi  agonizare  &  cum  ipfa  morte  decertare 
videbanrur.  Ex  iifdem  fimiliter  patet  ,  (  ut  hoc  obiter  notemus ,  quod 
pr>ltea  ufui  veniet ,  )  omnia  vifcera  abdominalia,  imprimis  hepar,  una 
cum  cyfti  fellea  firmiifime  diaphragmati  annexum  ,  ejufque  nvtui  exacte 
obfccundins  ,  in  fummis  his  motibus  &  convullionibu».  maxime  premi , 
reprimi  ,  agitari  &  conquaifari.  Quod  Doctilf.  Wepferm  [  c  ]  optime 
etiam  animadvertjt  ,  feque  ipfa  hepatis  vafa  inde  rupca  vidille  afferit. 

XXV. 

Conftitit  itaque    firmis  &  invictis  nrgumentis :  a  iola  bilis  corruptione 

ejufque   nidorofa  fracedine  fievilfima  illa  iympromaca  paffim  iti  hoc  morbo 

obfervata ,  pofle ,   imo  necetfano   debuilfe    provenire.    Quairi  fenientiam 

ad- 

C  b  ]  Lib.  de  Cicut.  Aquatic. 
I  c  ]  ibid.    pag.  ajo. 


DE    MORBO    EPIDEMICO.  229 

adhuc  magis  confirmat  illa  materies ,  quae  enormi  copia  fummis  cuman- 
xiecatibus  vomitu  reddebatur.  Hanc  enim  fapore  amariilimam ,  calore 
fiavam  pierumque  deprehendimus  ,  quae  bina  unicb  tantum  totius  cor- 
poris  humani  humori ,  (  aurium  cerumen  forte  exceperis  )  bili ,  impri- 
mis  cylticie  competunt.  Sed  facile  hic  objeclionem  mihi  fieri  pnevideo, 
matenem  vomitu  rejeclam ,  quandoque  acidulam  ,  fycpais  viridem  vifam 
eife ;  enim  vero  tantum  abeft ,  hancce  aliquomodo  noftram  fententiam 
evertere,  ut  potius  mtxime  comprobet.  Ex  phyfiologicis  enim  conltat  : 
bilis  aclionem  inter  alias  primariam  eiTe,  fua  oleofitate  &  amarit;e  acidis 
r>fiftcre,  eaque  obtundere  :  atqui  turbata  ejus  confe&ione  &  fecretione, 
(  ut  poltea  explorabimusj  depravata  fimul  ejus  natura ,  ficultas  ejus  & 
vis  in  Chylum  ,  deficere  &  labefi&ari  debet,-  unde  alimenta  &  po- 
tulenta  ,  quae  fola  ex  acidis  vel  acefcentibus  vegetantibus  ab  segris  adhuc 
appetebanrur  ,  reliqua  abhorrentibus ,  fuam  namram  in  dcbili,  flaccido 
&  calido  ventriculo  fequentia  ,  neque  a  bile  multum  domita ,  acere  & 
bilis  amarorem  fuperare  debucre.  Quod  omnes  morbi  Chronici,  ubi  bilis 
quantitate  vel  qualitate  peccat ,  uno  ore  teftantur.  Vinditatis  ratio  , 
licet  biliofo  vomitui  folum  propria ,  non  adeo  manifefta  eft;  acidumne 
fucci  pancreatici  ejufque  fermentum  cum  bite  alcalica  deprava:um  ,  in 
caufa  erit  ?  Sic  Sylviani  &  plerique  Chemici.  Sed  reclamant  omnia  expe- 
rimenta  tam  anatomica ,  quam  Chemica,  docentia  lympham  pancreati- 
cam  nec  acidum  ,  bilem  alcalinam  nunquam,  multo  minus  harum  etFer- 
vefceunam  ,  utcunque  iiver  fe  oermifceantur  &  moveantur  ,  obfervari. 
Ideoque  totum  hocce  fyftema  in  fe  ipfum  fponte  ruit :  ergone  potius  vi- 
ridis  iile  color  fummae  bilis  acnmonisc  ailignandus?  Verofimillima  fane 
ha.c  videtur  fententia  ,  binis  vahdiifimis  argumentis  prxter  alia  ;  furfu'ta. 
I.  Omnium  veterum  &  hodiernorum  obiervatio  eft  ,  in  omnibus  capitis 
co  ic  ■lfionibus  bilis  viridis  vomitum ,  certum  &  parhognomicum  llgnum 
eiie  cerebri  laeli.  Quare  ?  Qma  lacfis  vel  compreilis  cerebri  valis ,  ejus 
adtio  magnam  partem  impeditur;  hinc  fanguis  tanto  majori  copia  in  ce- 
rebellum  deferri  debet,  atqui  fecretio  femper  eft  ,  ut  applicatio  >  ergo 
cerebellum  tanto  majori  copia  fpiritus  fecernit  &  in  nervos  dimittit ,  hinc 
aucta  &  turbata  fucci  nervofi  cerebellofi  fecretione ,  motuque  ejus  aucto  , 
omnes  a&iones  inde  pendentes  mire  turbantur  ,•  dum  reliquse  animales 
&  voluntariae  filent  ;  ideoque  in  fumma  cerebri  laefione  &  perturbatione 
nervi  pans  vagi  &  intercoftalis  ad  omnia  vifcera  &  vafa  interna  non 
tantum  ,  fed  &  ad  jefophagum ,  ventricu'um ,  diaphragma  ,  &  mufculos 
abdommales  diftributi  convelluntur  ;  docct  rmnifefto  ftertor,  pulfus  for- 
tis  ,  &  inaequalis  in  hifce;  fimulque  omnia  illk  '24.)  ex  inaequali  & 
citato  fpirituum  vitalium  fluxu  fieri  debent  ,  unde  omnia  vifcera  Chy- 
lopcea  maxime  agit<;ta  &  turbata  ,  contentos  fuos  humores  valide  atte- 
yunt,    diiiblvunt,    atienuant ,    in  hepar  expefunt,  quo  seque  ex  multi- 

F  f    3  tu 


1U» 


230  K     O     K    E    R  , 

tudine  nervorum  ,  quos  ex  plexu  mefenteiico  fuperiori  [a]  accipit ,  ac 
ex  iifdem  (24.),  fortiter  concuflum  in  contenta  pari  ratione  agit,  ex 
quibus  fumma  acriir.onia  bilis  oriri  neceffario  debet.  Alterum  argumentum, 
qucd  adhuc  magis  urget  ,  defumitur  a  vulgari  experimento  illorum  ho- 
minum  ,  qui  iniueti  ccelo  tempeftuofo  in  navibus ,  validis  procellis  jac- 
tjati  &  agitati ,  ftatim  ,  utcunque  fani  &  vegeti  antea  ,  lti  naufcas,  paulo 
poft  horrendos  vomitus  coguntur.  Hi  primo  chylum  &  reliquos  humores 
e  ventriculo  evoniunt ,  dein  bilem  flavam  ,  poft  hanc  vitellinam  ,  ultimo 
t.andem  fummis  cum  anxietatibus  &  conculfubus  ccruginofam  &  ifatodem; 
qua  expulfa  nihil  amplius  quicquld  agant  ,  evomere  poifunt.  Hifce  ad 
qeulum  eadem  mox  memorata  evenire  videntur.  Cui  fcntentfse  etiam  om- 
nia  fymptomata  ajgrorum  noftrorum  favent  ,  &  refpondent.  Credimus 
itaque,  virorem  illum  a  fummis  il  is  actionibus  &  motubus  fpafnodicis 
in  bile  adeo  inde  attenuata  &  foliditate  fua  orbata  t  natum  ,  ut  radiod 
lucis  minus  reflexerit ,  &  plus  in  fe  attraxerit  ,  vel  furlocaverit  :  undd 
color  viridis ,  qui  eo  obfcurior,  quo  omnes  hx  caufe  in  bilem  agentes 
velociores  &  diuturniores  exfticerint.    Demonltrat  tota  optica  Newtoniuiu. 

X  X  V  L 

Nihil  autem  hic  moramur  omnia  illa  Helmontii  argiimerita,  quibus 
tanto  molimine  contra  hanc  fententiam  infurgit ;  dum  enim  egregiu? 
hic  vir  optime  Galeuicorum  &  Scholarum  errores  de  Excreniento  bilis 
tonvellit,  in  contrarios  penitus  lapfus  eft  j  circulationis  Harvejanae  adhuc 
dum  nefcius  ,  ut  &  omnium  illorum  ,  quse  Anatome,  Inje&io  ,  Microf- 
copia  &c:   poftea  deiexerunr,   quare  hic  error  tanto  viro  ftcile  condonandus. 

X  X  V  I  I, 

Concludimus  ergo,  idque  ,  ut  putamus ,  jure  merito  ,  bilis  corriipti- 
onem  &  depravarionem  hujus  Morbi  Epideviici  caufam  ,  pluriniorurnquS 
diriifimorum  fymptomatum  fcaturiginem  fuilfe.  Hinc  veteres  fapientiiu- 
me  ,  licet  a  pofterioribus  derifi  ,  bilem  in  tali  te.mpeftate  femper  accu- 
faloant  ;  qnod  Hippqcrates  in  iis  ,  qui  per  montaiu  arida  loci  ,  scftu- 
ante  coclo  ,  fimul  inopia  aquse  prefH ,  diunu  nodurnaque  itinera  facic- 
bant ,  egregie  aninudvertit.  Imo  &  ipfe  Ariftoteles  inter  Problemata  [  b] 
jam  propoiuit.  Quare  kfias  fuca  &  aifttnuuus  fcciis  uiaxiwe  biliofos  iu- 
feflet  ?  licet  fummus  ille  fhilofophus  ejus  rationem  parum  attigerit.  Idem 
Cl.  Sylvius  ex  annofa  fua  praxi  plurimis  in  locis  confirmat.  Egregium 
etiam  &  fummi  momenti  ili  hifce  cit  experimentum  illud    Bcllinianum  , 

qui 

(  a  )  Willis.  nervor.  dcfcript.  Tab.  xr.  litt.   00.  Vieuflins  Neurclog.  Tub.  xxur. 
n\  60.    61. 

C  b )  Sta.  1. 


D  E    M  O  R  B  O    E  P  I  D  E  M  I  C  O.  231 

qui  dato   tantiilo  putridte   vel  corruptse   bilis  homini  voracifllmo  ,    illico 
ipfi  horrorem  ,   naufeas  &  fummos  vomitus  excitabat. 

XXVIII. 

Memorabilis  porro  in  hoc  morbo  nobis  occurrit  ingens  illa  fitis ,  aegris 
$11  infultu  febrili  non   tantum  ,  led  &  extra   omnem   paroxyfmum,    in- 
tolerabilis  ;   utcunqae  eam   ingenti    copia  aquse   fimilifve  potus  fedare  co- 
nabantur.    Hanc  iifdem  penitus  caulis  (  14. )  ,  imprimis  vero  (  23.  )  im- 
putamus.    Ex  phyfiologicis  enim   conftat,  fitini  femper  in  noftro  corpore 
agnofcere ,     vel    liquidilfimi  difiipationem    ejufque    penuriam  ,    vel  acre 
quoddam    nervos   (timulans  &  vellicans ,  naturamque  coeco  quafi  impetu 
ad  perditi  fupplementum  ,    acrifve  dilutionem   obtulionemque  impellens. 
Utraque    in     hoc  morbo  obtinuiire ,    fupra  fatis  ottendimus  i    id    foluai- 
modo   obfervandum  ,    tenuiifimi   defectum   facile   quidem    adhuc  aquofis 
farinofis  diluentibus  fuppleri ;  Cie  &  omne  acre  aromaticum  ,   muriaticum, 
volatile   fuperari/&    domari ,  alt  alcalefcens    biliofum    fracidum    diflficilli- 
me,  fi  unquam.    Quid   luculentius  '<  Sit    homo  faniffimus  ,  parum    tan- 
tummodd   comedens  de  pinguedine  ,  lardo ,  vel  bili  cujufcunque   anima- 
iis ,  nimis  exalfatis  vel   corruptis,   ihco  (  ut  mox    innuimus  )  naufeas  , 
r.uctus  nidorofos ,   vomitus   enormes&c:  concipiet ,   fitimque  per  multos 
rlies  vix  exltinguendam.   Quid  manifeftius  in  hydropicis ,  cache&icis  •,  firni- 
libufve  ?  Quando  ichorofa  acris   materies  alcalefcere  &   ruptis   aut.exefis 
vafculis  in  fanguiuem  abforberi  incipit ;  hos  licet  ab  omni  antea  abhor- 
rentes  potu ,   ftatim  inexplebili  fiti  torqueri  videbis.  Non  mirum  ergo  tan- 
tam  fitim  hos  segros   vexalfe  ,  pofitis  enim  iifdem  cauiis,   iidem    fequun- 
tux  eife&us. 

XXIX. 

Viciflitudinibus  frigoris  &  caloris  fe  invicem  excipientibus  ,  in  paro- 
xyfmis  febrilibus  adeo  exorbitantibus ,  non  elt  quod  multum  immore- 
mur  ;  cum  hsec  lippis  &  tonforibus  nota  fint ;  atque  ex  (14.)  fponte 
intelligantur.  Humores  enim  tanto  calore  exaffui  quafi ,  tot  crudis  & 
heterogeneis  depravati ,  tot  motubus  &  concutfubus  foluti ,  vappidi  , 
lenti  ,  fummas  obftrudioneS  in  capillaribus  excitarunt.  Natura  Vero  fem- 
•per  aduofa  ut  has  fuperaret ,  &  labafcentes  functiones  reftauraret,  ner- 
-vofos  fpiritus  cievit ,  humores  inerte  exagi.tavit ,  in  loca  obftructa  vel 
jamjam  obftruenda  impegit ,  vafa  arctiora  dilatavit,  extendit,  impacta 
revulfit ,  attenuavit ,  fi  refolvendo  effent ,  refolvit ,  omni  modo  aditus 
&  vias  impervias  deobftruxit ,  referavit,  tranfitum  obftru&x  &  ljbe:x 
jnaterix  concilravit.  Hinc  illi  horrores ,  tremores ,  concuifus,  &,  quia 
in  pulmone  celerrima  humorum  agitatio ,  vafa  anguitiifima  ,  fummx 
ideoque  refiftentise  ,  anxietates  fummx.   A   quo  conrlidtu  &  collifu  foli- 

do- 


232  K    O    K    E    R  , 

dorum  111  flutda  &  contra ,  folutis  tandem  repagulis ,  ex  frigore  calor 
naius  ;  eo  quidem  Vehementior  ,  quo  ■  prsccedens  algor  &  obftruclio  ma- 
jorem  concitationem  &  impetum  requirebant ;  quod  alias  minus  in  hsec 
attento  paradoxon  apparet.  Liquet  praeterea  ,  quare  humores  hifce  om- 
nibus  maxime  attriti ,  divifi ,  a  calore  fubfequente  magia  agitati,  in  vaf- 
cula  fudorifera  expanfa  ,  laxata  ,  propulii  ,  miferis  his  scgris  in  fudores 
adeo  enormiter  refoluti  fint. 

XXX. 

Jacto  hoc  fundamento  ( 24.  )  mirabile  iilud  fymptoma  aegrotantibus 
adeo  infeftum,  ac  tsediofum ,  toto  morbi  decurfu  &  in  omnibus  reci- 
divis  perfeverans  ,  rn  febrili  exarcerbatione  longe  atrocior  ,  Cephalalgict, 
facile  explicatur.  Cujus  caufas  remotas  iifdem  (  29. )  ,  proximas  vero 
immeabilitati  per.dune,  &  forte  etiam,  ( fi  Vieuifenio  [fljcredamus, 
quod  tamen  ob  aequabilem  circuitum ,  teneritudinem  vafculorum ,  & 
pulfum  vix  obfervabilem  ,  non  ita  verofimile  videtur  )  pise  memngis  vaf- 
cula ;  quae  fpiffiori ,  lentiori  humore  infareta ,  impulfu  liberae  materisc 
111  retardatam  vi  cordis  &  arteriarum  ruentis  ,  dilatata  &  tenfa  ,  im- 
manem  hunc  dolorem  excitarunt ,  eo  quidem  acriorem  ,  quod  obftrudtio 
major ,  tnotus  citatior  ,  impacla  vel  impingens  materies  acutior,  tenellas 
vaforum  mcmbranas  plus  extenderit  &  veilicaverit  •,  ut  ex  phyfiologicis 
innotefcit ;  fimul,  etiam  intelligitur  ratio  feviffimorum  illorum  dolorum 
ad  omnes  artus ,  tendines,  ligamenta ,  junduras  &c:  quibus  aegri  mi- 
feris  modis  excruciabantur ;  imo  in  ipfum  Rheumatifmum  ,  Arthritidem 
&c  :   ut  poftea   videbimus  ,    inciderunt. 

XXXI. 

Quse  omnia  (  14.  2^.  28.  29.  30.  )  magis  probantur  urinis  in  hoc 
tnorbo  obfervatis ,  variis  quidem  ;  plerumque  tamen  craffis ,  turbidis  , 
•fubrubris ,  vel  fubruffis,  nullum  fedimentum  ad  fundum  ourofcopii  fere 
deponentibus ;  quandoque  flammeis  ,  tandem  jumentofis ,  fpumam  te- 
naciter  retinentibus  ;  clariffima  fane  indicia  ,  humorum  velocitatis  &  craf- 
lamenti  ,  horum  &  folidorum  attritus  &  detritus ,  materia:  falinae  ,  ole- 
of<c  ,  terreftris  attenuationis  ,  &  abundantke  &c:  quod  inter  alia  argu- 
menta  illud  experimentum  magni  Bellini  [!?]  maxime  probat  j  ubi  egre- 
gio  fpedaculo  demonftrat ,  urinam  fani  cujufcunque  hominis  leni  ebulli- 
tionis  igtii  expofitam  juxta  tenuiffimarum  partium  diffipationem,  refidui 
infpifiationem  &  exaltationcm  ,  odorem,  colorem,  faporem,  fpiffitudinem 
mire  variare  ,  increfcere  ,  omniumque  morbomm  fpeciem  tam  acutorum 
quain    Chronicorum   pro  deftillationis  &  temporis  gradu,  rcferre;    &, 

quod 

[  a  ]  Neurograph.  Lib.   I.  p.   30, 
[  b  ]  Lib.  de  urinis. 


D  E    M  O  R  B  O    E  P  I  D  E  M  I  C  O.  233 

quod  ftupendum  ,  fuperadditis  iterum  omnibus  iifdetn  ,  qux  avolarunt  , 
fenllm  omnia  redire  &  in  priftinum  naturalem  (htum  reduci.  Quce  i\ 
conferamus  cum  iis  ,  quse  (14.  18-  19- )  pncmiiimus  ,  omnia  exquifite 
inter  fe  quadrabunt ;  fimulque  pattbit  fummam  partium  falinarum  ,  ole- 
ofarum  &  terreftrium  attenuationem  in  caufa  fuiire ^  cur  urinx  fpumx 
tenaciifimx,    abfque  ulla  fere  hypoftaii  evaferint. 

$.     XXXII. 

Omnibus  liis  anxietatibus  &  cruciatibus  corpora  xgrotantium  niaxime 
enervata  fiiiile  quis  non  videt  ?  Intentus  in  morbi  caufas  ,  fummam  ejus 
pcrtinaciam  ,  diuturnitatem  ,  fymptomatum  atroc'tatem  ,  humorum  op- 
timoium  degenerationem  peflimam  ,  vaforum  labefadationem  maximam, 
fundionum  denique  inde  turbatarum ,  impeditarum  ,  &  defti  u&arum 
mukitudinem  ,  earumque  nobilitatem  ,  necelfitatem  ;  fieri  enim  non  po- 
tuit  ,  quin  natura ,  dum  tot  hoftes  debellare ,  lot  mala  fuperare ,  tot 
vitia  corrigere  ,  tot  fundtiones  reftituere  debuit,  omnes  vires  fuas  im- 
penderit ,  omne  robur  ad  fui  confervationem  profligaverit  ;  hinc  plerof- 
que  vidimus  xgros ,  ut  ut  herculeos ,  athleticos  atque  robutios  antea  , 
mirifice  hoc  morbo  exhauftos  &  omnibus  viribus  deftitutos ,  ita  ut  fe 
fuftinendo  non  amplius  viderentur  ,  omnem  cibum  potumque,  quem 
prius  avidiffime  appetierant ,  repudiantes,  &  adhorrentes,  jamjam  de- 
fccturi  &  fuccubituri. 

XXXIII. 

Quando  morbus  hoc  modo  ad  fummum  apicem  &  ctK^v  eveclus  jam 
de  vita  triumphare  videretur  ,  omniaque  fymptomata  graviifima  eflenf, 
Mndcm  fponte  ,  vel  Ope  bonx  medelx  decefiifle,  victafque  dediife  manus 
plerifque  compertum  ;  fenfimque  quum  xgri,  immmenti  paroxyfmo  haud 
ierendo  eifent ,  magno  D.  O.  M.  beneficio  morbi  vires  decrefcere,  vitx 
increfcere  ,  xyrique  citius  tardius  reftitui  cceperunt  j  varia  tamen  &  fiu= 
gulari  admodum  crifi. 

XXXIV, 

s 

Antequam  vero  judicationem  hujus  morbi  abfolvamus  ;  priora  pau» 
lulum  retexenda  ,  ut  hanc  telam  ad  colophonem  ufque  pertexere  poife- 
mus ;  &  fequentia  eo  clarius  dilucidentur.  Vidimus  ,  quid  bilis  (22) 
ex  hepate  in  inteftina  delata  ,  in  ventriculum  fuifum  ada  ,  molita  fueritj 
&  quxnam  diriifima  fymptomata  ibidem  patraverit ,  nunc  ordo  nos  ducit, 
ut  explorenius  »  quidnam  labis  vafa  &  vifcera  eam  conficientia  &  fecer- 
nentia  inde  contr.ixerint :  hxc  gemina  obfervata  fuit ;  altcra  ex  ipfa  va- 
Ibrum  &  vifcerum  ftructura  ■,  fitu,  nexu ,  &  actione ;  altera  ex  humo» 
jum  ,   quos  hxc  recipiunt,  mutant,   fccernunt ,   genio ,   retcntione,    fta- 

Dijput.  Msdko-rract,  Tom,  V»  G  g  gna- 


234  »     O    K    E    R  , 

i::'utjone,  corruptione  profluxit.  Conftat  cx  legibus  hydraulicis  &  hv- 
groitaticis  ,  quod  fi  diverfa  corpora  sequali  vi  &  velocitate  in  eofdem 
canales  ad  eafdem  reiiitentias  moveantur :  ea,  quae  cseteris  paribus  levi- 
ora ,  tardiora  &  insequalia  funt ,  femper  ad  latera  defledeie  ;  e  coiura 
folidiora  &  mobiliora  rectam  viam  continuare;  ergo  li  hsec  ad  noltrum 
corpus  adplicemus  ,  patebitj  arteriofum  ianguinem  variis  partibus ,  ut 
fupra  vidimus  ,  conflacum ,  ex  corde  in  arteriam  magnam  expulfuni , 
-omne  ,  quod  crailius  ,  lentius  &  minus  mobile  eit ,  quod  melius  rectam. 
viam  five  caput  petere  poifet ,  ad  larera  i.  e.  in  aortam  def:endentem 
deviare,  quae  iterum  fimiles  partes  in  laterales  ramos  i.  e.  in  cceliacam 
&  mefeniericas  ,  quibus  omnia  haec  vifcera  Chyiopcea  irroransur,  de- 
ponet.  fc-rgo  ii  conlideremus  i.  naturam  fanguinis  in  hsec  vifcera  deri- 
vati.  2..  ejus  degenerationem  14.  i^.  )  in  fimiiem  ,  fed  longe  pejorem 
diatheiin.  3.  enormes  illos  fpafmos  &  motus  convulfivos  ventriculi ,  dia- 
phragmatis  ,  mufculorum  abdominalium  ,  in  tnecce  viicera ,  inprimis  he- 
par  ,  nudiifime  his  expolitum  agentes  ,  ea  concutientes  ,  mirifice  tur- 
bantes.  4.  hinc  craffum.,  lentum  &  oleofum  fanguinem  in  angultias  ho- 
•rum  vafculorum  maxima  vi  impulfum  &  agitacum.  5.  fummum  inde  vi- 
rium  decrementum  &  infirmationem  ,  impactos  humores  vix  propellere 
&  expedire,  potentium.  6.  Hepatis  fibricam  laxam  ,  &  maxime  in  ho- 
mine  friabilcm,  facillime  extendendam,  vix  contrahendam.  7.  geminatara 
in  eo  refiitentiam  &  retardationem  venofo  fanguini  fuperandam  ,  hinc 
tardiiSmum  &  lentiilimum  motumj  evidentcr  apparebit  nullibi  in  toto 
corpore  facilius  obitructiones  nafci ,    natas  femel  di.fticilius  refolvi  poife. 

-X  X  X  Y, 

Talis  fanguis  (  34. -1.  2.)  ad  vifcera  (34.  3-  6.  )  apulfus,  segre  ad- 
liuc  primam  refiitentiam  m  ventriculo  ,  fplene  ,  pancreate  ,  omento  , 
mefenterio  &c  fuperare  potuit ;  verum  in  anguftias  venac  portarum  de- 
latus ,  ob  caufas  (  35.  4.  5.  6.  7.  )  retardatus  ,  ibidem  haefit ,  rtagnavit, 
fc  accumulavit ,  flaccida  vafcula  extendic ,  vicina  compreilit ,  omni  modo 
vaiti  vifceris  functionem  interpellavit ;  enim  vero  obftipato  hepate  reli- 
qua  vifcera  Chylopcca  ,  inprimis  lien,  omnem  prseparatum  artcriofum 
fanguinem  in  hepar-  exonerans,  infarciuntur  ,  &  fimilia  patiuntur,  ut 
ciare  omnia  defunclorum  &  apertorum  corpora  his  malis  exftinda,  tef. 
tantur  :  [a]  fic  tota  ^jjAottc^^s  turbdta  ,  depravata.  Cruor  ex  vifce- 
ribus  Chylopceis  venofus  ad  hepar  delatus  biliofo  fucco  prxgnans ,  fe 
ab  eo  liberare  &  depurare  in  multis  hepatis  locis  impos ,  venae  cavae  ted- 
ditur,  unde  fanguis  fpiifior  ,  lentior ,  vifcofior,  acrior  factus  peflimas 
iilas  obitructiones  (  29.  30.  )  peperit ,  vel  multum  auxit >  ut  &  fitim 
(28.).    Hinc  illac  febres  mirabiles  ,  admodumin  hoc  morbo  fingulares  & 

ano- 
[  a  ]  Videatur  imprimis  Boneti  fepulcret.  Anat.  fib.  z.  fect.  xvi.  &  fej. 


£>  E    M  O  R  B  O     £  P  I  D  £  M  I  C  O.  4$s 

ariomalae  ,  neque  minus  frequentiifima; ,  in  eodem  segro  fsepius  permu- 
tantes  &  variam  formam  induentes ;  omnigenas  febrium  vulgarium  fpe- 
eies  mentientes ,  licet  ab  iis  diveriiifim?e  ,  nec  in  ulio  segrotante  cenum 
tvpum  ,  ordinem  ,  periodum  &c  obfervantes,  optima  qiucque  amipy- 
retica  refpuentes  ;  imo  fepius  inde  exaeerbataj ,  vel  per  aliquot  ciies  fep- 
timanafve  interca'atae  ,  nunquani  fere  integre  curat?e,  jarrv  fponte  dece- 
dentes ,  ?egrumque  per  aliquot  tempus  longius,  brevius,  derelinquentes, 
ftiox  abfque  ulla  caufa  rrianifefta  recrudefcentes,  in  hune  ufque  diem  per- 
durantes.- 

XXXV  I. 

Retenta  &  aecnmulata  h?ec  (35)  materies  hepar  magis  obfeflit,  &  di- 
vcrfas  penitus  crifes  habuit.  Iis ,  quibus  motus  humorum  vclox  fatis  ? 
obftru&io  magna,  impaeta  materia  acrior,  pejus  ceffit.  Faeculenta  enim' 
hicc  materies  inerti  fuo  pondere  hepar  aggravans ,  motu  vifcerum ,  ref- 
pirationis  &  calore  corporis ,  acrimoniam  (  18-  23-  )  penitus  concipere 
incepit  ,♦  tenel!a  portarum  vafcnla  &  glandtvias  hepatis  corrofit,  humores 
ailiduo  alluenteS  infedit,-  tranfituni  denegavit ,  in  Vafculis  fe  aecurnu- 
lav't,  Vicina  magis  compreifit ;  donec  tandem  increfcente  malo  ,  aucla; 
acrimonia  ,  &  moie  corrupt?e  nfateriae  ,  aliifque  caufis  irritata  ,  dilata- 
tis  vel  exefis  vafculis  &  gkuidftlis  magria  vi,  qua  data  porta  ,  ruit  , 
totamque  amurcam  in  duelus  hepaticos  ,  veficam  felleam  ,  ductum  com- 
tiuinem ,  inteftina  exoneravitj  ubi  detrufa  rancida  fua  acrimonia  villo- 
liitri  turiicam  erofit  ,  mucum  abrafit »  nervos  tenellos  vellicavit,  fimilia 
(24),  fed  adhuc  longe  pejora  ereavit  ?  uride  horrenda  cholera  (9)  j- 
qu?e  enormis  faburra  ftimmis  cum  anxietatibus,  fpafmis  ,  convulfionibus- 
furfurn  deorfum  expulfa  ;  quse  ,•  fomite  nondum  depurato,  ex  iifdem  caufis 
fsepius  recidiva  fuit.  Qriibus  vero  hsec  amurcofa  materies  acerrima , 
putrefcens ,  alcalefceris  jam'  evaferat  ,  omnia  vafa ,  membranas,  ca- 
nales ,  quos  lambit ,  penitus  erofit ,-  deftruxit ,  gangrsena  afTecit ,  totam 
inteftinorum  tunicam  interiorem  deglubit ,  hinc  dyfenteria  colliquativa, 
&  mors  fubitanea.  Hic  fuit  primus ,  &  quidem  geminus  exitus  hujus 
morbi ,  quo  ?egri  paulo  ante ,  excepto  languore ,  debilitate  &  hypo- 
chondriorum  tenfione ,  fatis  bene  valentes  m  terribilem  Choleram  inci- 
derunt ,  incredibilemque  materiae  ,  colore,  odore ,  fapore,  omni  effe&u 
(  2^  )  fimillimae  ,  copiam  per  fuperiora  &  inferiora  ex  corpore  elimina- 
runt.  Alii ,  ftupentibus  adftantibus  vicinis ,  amicis,  &  medicis  ignaris  , 
fubito  exftincti  funt ;  priores  mire  exhaufti  &  innrmati,  aegre  reftituti, 

XXXVII 

Aliis  eadem  materies  (35)  iritra  hepar  coercita  longe  alia  fvmptomatri 
J»roduxit.    Extremis  quippe   vense  portarum  anguftiis  inhserens  ,    motu 

Gg     2,  fangui- 


236  K    O    K    E    R  , 

fanguinis  perpetuo  in  impacta  arietantis ,  actione  diaphragmatis  &  muf- 
culorum  abdominalium  ,  concufla,  attenuata  ,  laxos  portarum  fines  di- 
lacavit,  omni  dimenfione  amplificavit  &  infalutatis  glandulis  &  ductibus 
biliods  in  laxos  fines  radicefve  venae  cavae  omni  hepatis  punclo  per  a- 
naltomofes  extremis  venae  portarum  ramulis  continuas ,  expulfa,  exin 
in  latiores  ramos  propulfa  ,  mox  venofo  fanguini  in  vena  cava  defcen- 
dente  vel  potius  adfcendente  admifta  ,  cum  eo  in  cor,  &  pulmones  de- 
lata,  una  cum  reliquo  totius  corporis  fanguine  ad  omnes  corporis  pla- 
gas  translaca  fuit.   Hic  fecundus  fuit  hujus   morbi  exitus. 

XXXVIII.     . 

Comprcftls  &  obferatis  glandulis  &  vafculis  biliofis ,  fimul  omnis  con- 
fe&io,  fecretio  ,  excretio  bilis  utriufque  maximam  partcm  impedita  & 
fublata  fuit.  Folliculi  &  emiifaria  glandularum  a  refidua  materie  iuhrerentQ, 
vel  forte  adhuc  parva  copia  delata  ,  per  moram  infpiffata  &  tenuiifima 
parte  orbata  ,  referti  fuere  ;  hinc  ab  allabente,  nec  transmeare  potente,  fi- 
mili  materie  extenfi,  mire  aucti  lapides ,  calculos ,  fcirrhos  &  fimilia  in  hc- 
pate  crearunt ;  unde  ejus  moles  maxime  adaucta  ,&  indurata.  Hinc  in- 
finita  mala  ex  Hepatis  &  bilis  functione,  ufu  ,  natura,  effkacia  &c  pe- 
tenda.  Verus  i&erus ;  hypocbondriorum  tenfio  ,  gravitas  ,  tumor;  fcir- 
rhus  hepatis  ;  oppreifiones  &  anxietates  circa  praecordia ,  exaccrbantos 
ad  minimam  ventriculi  a  cibis ,  potibufvc  repletionem  ,  molem  hepatis, 
cui  adjacet ,  plus  prementis  ;  vera  cachexia  biliofa  ,  veteribus  atrabSlia- 
ria  dicia  ;  hinc  flavedo ,  vel  fi  plus  attenuata  &  difperfa  fuerit  biliofa 
materies ,  viridjtas  j  obftructiones  varix ;  febres  mirabiles  ;  diuturnae  ,  nu!- 
li  remedio  cedentes;  &  plura  alia  fuperius  jam  propofita,  vel  ex  his 
facile  deducenda  :  quse  in  infinitis  aegris  poft  morbi  remiifam  vehemen- 
tiam  obfervata  fuerunt >    &  adhuc  hodie  obfervantiir. 

XXXIX. 

Ex  iifdem  (3?.)  profluxerunt  fummi  illi  dolores  rheumatici  &  arthri- 
tici  ;  licet  enim  nulla  phtegmone  ,  feu  intlammatione  primi  vel  fecundi 
generis  ,  hic  morbus  infeftus  fuerit ;  nihilominus  tamen  obftru&ionibus 
&  iuflammationibus  in  vafculis  minoribus  lateralibus ,  formidabilis  evafit. 
Sanguis  enim  piceo ,  oleofo ,  &  acri  biliofo  fucco  gravatus  &  iners ,  in 
hifce  Vafculis  omne  obftrudlionum  genus  produxit  ,•  &  expandendo ,  ac 
rodendo  tenuiifimas  fibrillas  tendinum  ,  ligamentorum  ,  junclurarum  , 
olfium  &c.  acerbiiTimos  dolores  excitavit ,  qui  ad  minimum  motum  ,  ob 
mujorem  inde  compreffionem  &  arcta-tionem  ,  ac  proinde  craffiori  acri 
materise  transfluxurac  majorem  refiftentiam  ,  exacerbati  funt ;  imo  fuerunt 
«egri,     qui    podagricorum  inftar  fe  in  fumma  corporis  quiete  retinere  co- 

gcban» 


DE    MORBO     EPIDEMICO.  237 

gcbnntur;    ni  id  facerent,    ad  minimi  articuli  motum  immani  dolore  tor- 
quebautur ,    qui  tamen  fenfim  ope  bonae  medelae  penitus  deceffit. 

X  L. 

Ultima  tandem  atque  perfedtior  reftat  examinanda  crifis.  Qua  crafla , 
tenax  ,  oleofa  materies  (SS-  )  vifcerum  ope  facis  valida  adhuc  fuperftite, 
attenuata  ,  fubacl:  1 ,  novo  perpetuo  alluente  cruore  foluta,  diluta ,  ex- 
panfis  parum  vente  portarum  finibus  ,  glanduiarum  folliculis ,  emiflariis 
&  ductubus  biliofis  per  patulum  hoc  iter ,  in  inteftina  expulfa  ,  hepar  & 
reliqua  vifcera  penitus  liberavit  &  expurgavit ,  fua  copia  &  acrimonia  ,  \i~ 
cet  mitiori ,  inteftina  ad  diarrhoeam  biliofam  ftimulavit:  qua  morbus  in- 
tegre  folutus  &  judicatus  fuit.  Alii  vero  quibus  materies  paulo  acrior, 
fvmptomata  graviora  ,  leniora  tamen  (36.  ),  ingenti  diarrhoea  &  dyfente- 
ria  judicabantur ,  qua  fimul  cum  fseculenta  materie,  multum  de  bonis 
humoribus  per  inteftina  dejedum.  Unde  omnes  vires  brevi  debilitatre 
atque  exhauft»  fuerunt.  Huic  diarrhceae  &  dyfenteriae  ad  finem  aphthae 
fuccedebant ;  colore,  denfitate ,  mollitie,  alise  aliis  graviores;  plerifque 
Jatis  malignae  ,  verficolores  &  fcpiffime  deciduae  ,  mox  renafcentes  ad 
plurimas  vices  ufque  ;  asgros  ad  fummam  debilitatem  perducentes :  fimi- 
liter  &  in  Cholera  (  36".  9.  )  paucjffimis  segris  ,  (  quod  mirum  )  nifi  jam 
decrepitje  setatis  ,  his  omnibus  plus  ene&is ,  lethales.  Harum  ulteriorem  , 
fi  quis  defiderat  explicationem,  ea,  quae  de  his  incredibili  induftria  &  fagaci- 
Jate  detexit  faepius  laudatus  vir  7toAv/lcz3-£tcct(^  H.  Boerhaaven,  [  a  ]  adeat. 

X  L  I. 

Jecur,  aliaque  vifcera  hifce  (40.  )  liberatt  ,  &  defaecata ,  ad  prifti- 
num  robur  &  vigorem  vix ,  nifi  longo  tempore  plerifque  reftitui  potue- 
runt.  Sed  dilatatis,  exinaniris  ,  &  collapfis  vafis  &  glandulis  ,  bilis  rite 
prsparari ,  fecerni ,  excemi ;  neque  erTectus  a  natura  ipfi  praefcriptos 
prasftare  potuit.  Hinc  segris  plerifque  remanferunt  bilis  inertia  ;  pituitac 
lentae  in  prima  officina  aggeftio  ;  appetitus  projectus  ;  ingeftorum  crudi- 
tas  ;  alvus  adftridtior  ;  rucTus  acidi  ,  dolores  iliaci  j  languor  ;  pallor  ; 
frigus  ;  debilitas ;  leucophlegmatia  ;  obftrucliones  variae;  &c:  quibufcum 
plerique  aegri  adhuc  dum  collucTantur.  Nullis  autem  felicior  &  integrior 
fanitas  reftituta ,  quam  illis  ,  quibus  morbus  in  initio  ,  vel  poftea  in- 
genti  diarrhoca  folvebatur. 

X  L  I  I. 

Supereft  jam  exploratis  omnibus ,  fumma  ,  qua  potuimus,  accurra- 
tione ,    Morbi  Epidemici  caufis,  &  eifscTibus  ;    &  crifi  varia  expofita ,  ut 

Gg    3  pau- 

[  a  ]  Aphorifmor.  lib, 


238  K    O    K    E    R  , 

paucis ,  quae  ad  mirabilem  hunc  morbum  debellandum  ,  probata  fuerurit , 
perftringamus  ,  fimul  noxia  pharmaca  ab  imperitis  peiTime  adminiftrata , 
oftenfuri. 

X  L  I  I  I. 

Vrophylaxis  in  Morbi  primordiis  ,  recidivis  ,  &  deceffu ,  penitus  al ia  ^- 
imo  pofterior  priori  oppofita  fuit ;  quod  multos  aliter  peritiflimos  &  fe- 
liciilimos  praclicos  in  fummos  errores  deduxit.  In  initio  indicatio  erat : 
corpora  arid.i ,  exfucca  ,  ac  exufta  quafi,  idoneis ,  caufis  &  acrimonisc 
(23)  contrariis  7  humorifJus  opplere  &  reficere.  Hunc  in  finem  fummo 
cum  fucceffu  proderam  omriia  aquofa  ,•  humedtantia  ,  diluentia  ,  refri- 
gerantia  ,  diluentia,  ;;cidula.  Huic  fcopo  fatisfaciebant  a.  Omnia  aquo- 
fa  farinofa  acefcentia  vel  jam  acida  .•  titulo  infufi  ,  decocli ,  ptifanse  &c. 
quorum  primum  locum  tenebant  avena  ,  iecale  ,  hordeum  ,  in  aqua  ad 
crepaturam  cocla  ,  filtrata,  fuperadditis  gratis  acidulis  ,  mellitis  ,  fapo- 
naceis.  @~  Omnia  lactieinia  ,  imprimis  fefum  laclis  ,  lac  defloratum  & 
eremore  fuo  bu ryraceo  orfeum ,  oxygala  ,  hydrogala.  Qyse  pro  cibo  * 
potuque  fetviebant  ;  &  diluendo  ,  refocillando  ,  fitim  &  acrimoniarri 
biliofam  obtundendo  ,  fimulque  alvum  leniter  laxando  ,  probatillima  fue- 
runt.  y.  Omnes  fructus  hor?ei  bene  maturi ,  eorumque  fucci ,  decocta  ,- 
defruta  ,  rob  ,  fapx  ,  confervse  :  quo  etiam  pertinent  mel ,  acecum  , 
©xytnel ,  oXyfacch;:rum ,  oxycraton  veterum  ;  vinum  rhenanum  ,  quod 
fummum  arcanum  irt  hoc  morbo  fuit ,  Ci  multa  aqua  farinofa  dilutum 
&  mellitis  ,  faponaceifque  emollitum  exhibebutur,-  aliter  ftimulo  fuo  fali- 
no  motum  nimis  augebat.  aft  Acida  falina  refrigerantia  :  ut  tartarus  cru- 
dus ,  cremor  tartari ,  nitttim  ,  fal"  ammoriiacus.  Reliqua  vero  falia  fof- 
filia  nocebant.  Ex  his  quataor  claffibus  infinitse  formulse  pro  artificis  Itr- 
bitu  eomponebantur  ,  &  quidem  eventu  in  initio  morbi  felicifftmo  ,  ha- 
bita  femper  ratione  ad  aetatem  ,  temperiem  ,  vires  segrotantium  ,  tem- 
pus  morbi ,  &  fymptomata.  Sic  debiliflimis  folum  decoclum  panis  tofti ,- 
vel  bifcocli  cum  tamillo-  fyrup.  violar.  paulo  fortioribus  ptifana  cum  pau- 
xillo  fucci  citri ,  vini  rhenani ,  pulp.  tamarind.  melle  ,  aut  faccharo  ad 
gratunl  acorem  edulcorata ,  eonveaiebat :  &  Cic  de  caeteris.  Et  dolendum 
fane  hsec  a  multis  medicis  parum  ad  morbi  canfas  &  fymptomata  atten- 
tis  ,  tam  fepe  neglecla  fuilfe.  Ipfemet  enim  faepius  vidi ,  cum  ?egfi  om- 
nia  medicamenta  &  alimenta  pcnitus  abhorferent  j  quod  folo  ufu  horum 
ingenti  quotidie  copia  ,  perfe<£te  fanati  ,  nec  ullam  recidivam  poftea  paffi 
fuere  ,  fi  fc.  in  initio  &  in  primis  recidivis   dabantur. 

X  L  I  V. 

Si  haec  omnia  (  43  )  non ,  fruftra,  vel  fero  adhibebantur  ;  ad  nan- 
feas  &  vomitus  illos  horrendos  ,  morbumque  radicitus  exftirpandum ,  pro- 

de> 


DE    MORBO     E  P  1  D  E  M  I  C  O.  239 

derant  emetica  &  purgantia  3    omnium  optime,  qu.x  utraque  vi  pollebrmtj 

natura  has  vias  fponte  affectante,    medi-cumque  verurn  rqs  Qvcreac.  $-e- 

pet7revT*}v  t  quafi  manuducente,  quo  fibi  deficienti  fuccurrat.   Unde  Hip- 

pocraf.  [b}  bene  monet  vomitus  iis  perquam  utiles  ejfe  ,    qui  bilem  pitui- 

ta  permiftam  habent  :  ejufque  exa&iilimus  imitator  Sydenhaoius  [  c  ]  egre- 

gie  animadvertit  in  febribus   illis  Epidemicis  ,    quse    multa   cum  noftro 

morbo  communia  habuerunt,   Emetica  hicomnium  pulcherrima  eflfe  ,   fe- 

que  faepe  miratum  fuiffe  felicem  eorum  fuccefTum  ,   &  fieviflimorum  fymp- 

tomatum  integram  fublationem  j  licet  materies   vomitu  rejecta  haud  ma- 

gni  momenti  videbatur  j&c>  Vomitoria  commodiffima  in  hoc  morbo    erant 

Oxymel  fcillitic.  Oxyfaccharum  vomitivum  illuftris  Angeli  Salae ,   Tartar. 

Emetic.  Rad.   Ypecacuanli.  omnibus  palmam  prseripiens.  praeparatio  ad  vo- 

mitum  optima  erat,  fi  Emeticum  tempore  matutino  vacuo  ventriculo  aflu- 

mebant ;    jubebatur  «cger  aflumtum    tam   diu  ,    quam    poflet ,   retinere  ; 

prxfto  erat  ahenum  caldarium  aqua    tepida  ,    prius   codla  cum   pauxillo 

lalviae ,   rutae  ,  fimilifve  -h-erbae ,    percolata  &  melle  parum  edukorata  ,  re.- 

pletum.   Poft  primum  vomitum  forbebat  acger  aliquot  libras  de  hac  aqua 

ad  fummam    nauftam    ufque ,    vomebat,    iterum  forbebat ,    vomebat  , 

idque  tam  diu  repetendo ,  donec  aqua  tepida  haufta  non  amplius  vomitu 

reddebatur  ;    fi  vero  ante  primura  vomitum  daretur  aqua  ,    commodius 

quidem  vomebat  seger,    enim  vero  miaus  felicit&r  peccans  materies  eli- 

ciebatur  :    ut  multis  conftitit  experiroerttis.  >Si  tum  magnam  copiam  feri 

lactis ,    laclis  tfoutyrati ,    vel  fimile  quid  fuperbi-bebat  scger  ,    vi  emetica 

fedata  &  iublata ,    in  optimum  purgans  vei  laxans  vertebatur  :   ficque  om- 

nium  commodiflime  &  felic  ifime  cedebat  emeticum.   r^LL*ibns.  vero  uatu- 

ra  minus  in  vomitum  proelivis  erat ,  purgantia  magis  conveniebant :  pro- 

batiifimum  hic  erat  quicquid  ex  Frucit.  Tamarindor.  Cremore  Tartar.  Pru- 

nis  acido-duicibus,    Ele&uar.    Diaprun.   Syrup.  Rofar.   folut.   cum  fenn. 

dabatur  ;   quse  ieni  ftimulo  nervos  irritando,    humores  leniter  folvendo, 

acrimonise  oppofita  ,  amurcofam  materiem  per  inferiora  eiiminabant.  Oiri- 

nia  Catfaarctica  acriora  ,    calidiora  ,     infiammantia  hic  fummopere    noce- 

bant ,   ut  &  talia  ,    quse  humores  jiimis  diflblvebant ;   qualia  Scammon. 

Jalapp,  Mercurialia  &  iimilia. 

X  L  V. 

Poft  exhibitum  vomitorium  ,  aut  purgans ,  fedato  jam  impetu  ,  qnies 
animo  &  corpori  concilia&da  erat.  Vefperi  divinum  remedium  erat  paucis 
bene  obfervatum  ,  anodynon  paregoricum  cardiacum  ,  gratUm  &  reficiens  , 
ex  myv.  cydon.  Rob  fambuci ,  junip. »  ribef,  cum  emulfione  quadam 
ex  feminibus  farinofis  oleofis.  v.  g. 

KAm- 

[b  ]  Coac.  pra»not.  fc&.   rx. 

[cj  Lib.  de  morb.   Epidem.  c.  ir. 


240  K     O     K    E    R  , 

ty  Amygd.  Dulc.  N°.  6. 

Sem.  Papav.  Alb.  unc.  fi. 
Cum  Aq.  Stillat.  Flor.   Rhocad. 

F.  S.  A.  Emulfio ,  cujus  unc.  vj.  admifce 

Rob.  Moror.  dragm.  ij. 

Laudan.  Opiat.   gr.   j. 

Aq.   Cinnamom.  dragm.    ij. 

Syrup.   Papav.  A!b.  unc.  fir 

F.  Hauftus. 

XLVL 

Hifce  (  44.  45.  )  rite  adminiftratis ,  &  fi  fymptomata  urgerent  ,  vl- 
ressegri  &  reliquse  circumftantia:  pennittercnt ,  bis  ,  terve  repetitis  ;  mor- 
bus  faepiflime  integre  debellatus  fuit.  Vidus  optimus  erat  ex  (43-  «•  Q>-  ) 
permiitis  (  43.  y.  )  ;  olera  molHlfma ,  acecofa,  quae  pappefceiuia  &  lac- 
tefcentia  Botanicis  audiunt ,  fimiliave  blanda  demulcentia  ,  reftcientia  , 
oleofa  ,  acre  lenientia.  An  M.  S.  in  initio  morbi  proderat  '<  fic  mulcis 
placuit  ,  aliis  contra.  Sed  ficile  videmus  an  ,  quando  ,  quonamque  luc- 
celfu  haec  operatio  relix  fuerit  ,  &  fimul  qujm  parum  prodelTe  potuerit  ) 
\- .  Quia  nulla  figna  phlegmones  in  initio  morbi  &  in  ipfis  recidivis  iil 
plerilque  apparuerunt.  2Q.  Quod  humores  non  qu-intitate  i.  e.  copia  & 
abundantia  ,  fed  qualitate  &  fubtilifiimi  defe&u  peccaverint.  30.  Qnia 
primaria  labes  in  initio  corrigenda  in  fanguine  ,  ejufve  fero  ,  &  lympha 
adeo  haerebat ,  fed  in  bile  primas  vias  ,  &  vifcera  chylopoca  ,  imprJmis 
hepar  afficiente.  Ergo  V.  S.  mobiliores  &  fluidiirimas  fanguinis  partes  edu* 
cendo  ,  reliquas  crafhores  &  inertiores  relinquendo  *  vircfque  fimul  im- 
minuendo  ,  non  potuit  non  morbum  ejufque  erfc&us  [c.  obltru&iones  adau- 
gere  ,  &  variis  morbis  Chronicis  originem  dare  ,  ut  in  muitis  etiam  ap- 
pa^uit.  His  alnfque  rationibus,  cventu  pariter  ,  in  plurimis ,  quibus  inf- 
tituta  fuit  ,  finiitro,  adducti,  negativam  tuemur.  Attamen  non  penitus 
expungendam  cenfemus :  etenim  jn  corporibus  plethoricis ,  calidis ,  (an- 
guinolentis ;  fimilibufve  hoc  morbo  laborantibus ,  ftin^iihiis  nujjio  opti- 
me  ceffit ,  imprimis  fi  poit  ejus  operationem  illa  (43.  44.  45.  )  inftitue- 
bantur. 

X  L  V  I  t 

Nocebant  in  initio  omnia  fudorifera ,  calcfacientia  ,  exficcantia  ,  fpi- 
rituofa  ,  falina  *  acria  aLalefcentia  ,  adfhingentia  ;  quocunque  titulo, 
forma  ,  aut  copia  data ;  ut  pote  corpora  ,  acltu  &  calore  exufta  ,  mace- 
rata  ,  infirmata,  fudoribus  diffluentia  j  magis  magilque  aref.icientia  ,•  hu- 
mores  exagitaniia ,  exaltantia  j  cogentia  i  diaphorefin  nimiam  jam  ,  & 
tioxiam  fummepete  ,    promoventia  j    obftructiones  varias  difficillime  vel 

nulla« 


DE    MORBO    EPIDEMICO.  241 

nullatenus  refolvendas  producentia ,  vel  accelerantia  ;  &c  :  nec  minus 
«xitioius,  quod  ficco  pede  tranfire  nefas  effet,  fuit  intempeftivus  in  ini- 
tio  corticis  Peruviani  ufus.  Dolendum  fane  !  nobile  imo  divinum  medi- 
camentum  tam  praepoftere  ab  Empirieis  ,  Agyrtis  ,  Mulierculis,  &  nef- 
cio  quibus  ,  in  quacunque  febe  ,  aut  morbo  ufurpari.  Imo  vidi  rufti- 
cos  homines ,  omnium  rerum  rudiflimos  ,  eo  vefanise ,  facri  turpifque 
lucri  gratia  ,  perduclos  ,  ut  hunc  corticem  infinitis  miferis  febricitanti- 
bus  aeque  vefanis  ,  quod  fibi  a  talibus  verba  dari  paffi  funt ,  in  initio 
morbi  promifcue  abfque  ulla  norma    vel  canone  exhibuerint. 

Sed   quse  reverentia  legum  ? 

Quis  meus  aut  pudor  eft  unquam  properantis   avari  ? 

Sed  redeat,  unde  digreflus  eft  fermo  nimio  orgafmo  in  fordidum  ho- 
minum  genus  abreptus.  Si  nobis  liceat  poft  accuratam  omni  fenfu  hu- 
jus  corticis  explorationem  ,  de  ejus  mirabili  vi  febrifuga ,  cum  aliis  me- 
dicamentis  collata  ,  a  priori  concludere  ,  quod  a  pofteriori  quotidiana 
experientia  docemur,  haud  obfcure  latebit  caufa  ,  quo  minus  famofiiii- 
mus  hic  cortex  ,  ut  ut  in  aliis  morbis  &  febribus  faluberrimus  in  hu- 
jus  Morbi  Epidemici  initio  &  primis  recidivis  convenire  potuerit.  Quod 
ut  bene  fiat  ipfas  febrium  caufas  penficulatius,  breviflime  tamen  ,  perf- 
crutemur.  Supponamus  ergo  ftimulum  quendam  in  corpore  harere  fe- 
brim  excitantem  ,  non  hic  opus  eft  fingere  lgnem  ,  Calidum  innatttm  vel 
ut  Avicenna  [  a  ]  loquitur ,  Extraneum  ,  accenfum  in  corde  &  per  reli- 
quum  corpus  diftribuium  j  ex  veterum  fententia ,  aut  cum  Helmontio  ; 
[  b  ]  Arch&um  auendam  iracundum  &  fnribandum  ad  peregrinum  hojlent 
ex  corpore  expellendum  &c  :  vel  cum  acutiflimo  "Willifio  [  c  ]  ,  &  aliis 
egregiis  viris  ;  immodicam  fanguinis  &  humorum  effervefcentiam  ,  multo 
minus  ,  ut  Clarifl*.  Sylvius  [  d  ]  ,  Grafius  [  e  ] ,  eorumque  fequaces  Che- 
mici ;  depreivatam  bilis  alcalicoi  &  fucci  pancreatici  vel  lympha  aciddt  tem- 
periem  ,  indeque  turbatam  effervefcentiam.  Quoniam  haec  omnia  (  falvo 
honore  tantorum  virorum  )  fictis  &  omni  experientiae  contrariis 
hypothefibus  innituntur.  Neque  multo  magis  plaufibilis  videtur  fa- 
gaciffimi  Borelli  fententia  [/]  ;  ftatuens  fuccum  quendam  lentum  vifcidunt 
&  acrem  meatus  &  ofcula  nervorum  in  glandulas  hiatitium  objlruentcm  , 
tanquam  omnium  febrium  caufam  proximam  quum  multi  moibi ,  iii 
quibus  glandulae  penitus  interne  obftrudse  ,  induratse,  fcirrhofre ,  lapi- 
defcentes,  omnes  nervos  &  vafa  allabentia  comprimunt  &  obftruuntj 
abfque  ulla  fere  febre  ,    nifi  forte  lenta  ob  'deftruclum  glandularum  ufum  , 

ob- 

[  a  ]  Lib.  iv.  fedt.  i.  de  Febrib. 

[  b  ]  Lib.  de  Febrib.  c.   ij.   &  paffim. 

[  c  ]  Pharmac.    rot.  pag.  4?. 

[  d  ]  Difputat.  Med.  x.  §.  lv. 

[  e  ]  De  fucco  pancreat  p.  m-   477. 

C  /  ]  Lib.  2.  de  mot.  animal.  rjrop.    ccxxvn.   &  feq, 

Difput.  Medico-  1'raEK  Tom.  V.  H  h 


242  K    O    K    E    R  , 

obferventur.    Simpliciter   ergo  abfque  ulla  fingendi   licentia  fupponamus 

ftimulum  quemcunque  ,    a  qualibet  caufa  ,     tive   id  fiat    ab  acri    quali- 

cunque  aflumpto  ,   vel  in  corpore  nato  &  humoribus  permifto  ,   aut  ali- 

cubi  firmiter  affixo;   iive  ab  ipfa  mala  vaforum  difpofitione  ;  s-evox&pfxi 

0a/\J/«;    &c  :    aliave  caufa,  (nilrefert,    cum   infinitae  dentur )  in   cor- 

pore  natum  ,    febrem  excitantem.    Hoc   femper    hic  fieri  nemo  unquam 

negavit ,    fed  quomodo  febris  producatur,    omnes  fere  difcrepant.   Con- 

ceptus  ergo  in  corpore  ftimulus  ,    fi  is  moveatur  cum  humoribus  noftris 

glubofis  [.g"  ]  &  proinde  omnium  figurarum  mobiliffimis,  omnibufque  cana- 

lium  poris  ,    (  modo  minimus  eorum  diameter  globi  diametro  major  fit ) 

adaptatis ,    ftatim   refiftentiam   majorem  ofFendet ,   tardius  movebitur  ,  la- 

teribus  vaforum  adhserebit,  impedimentum   transfluxursc  materiae  excita- 

bit  ,    ab  ea  agitabitur  ,    arteriarum  tunicas  follicitabit   :    fed  hse  irritatae 

tanto  fortius  fe  contrahunt,  &  validius  in  contenta  agunt:    hinc  motus 

humorum  concitatior  ,    eoque  velocior,  quo  ftimulus  ille  acrior,    durior, 

difficilius  fubigendus  ,   copia  major  &c :    erit ;   hinc  cordis  fyftole  &  dia- 

ftole  citatior ;    vel ,   quod  inde  pUis  humorum  accipiat ;  hinc  plus  dilate- 

tur  &  proinde  plus  fe  iterum  contrahati    vel  quod  idem  ftimulus  per  om- 

nes  humores  difperfus,    in  fibris  mufcularibus  cordis  eadem  patrat,    vel 

utraque  de  caufa ;    hinc  crebrior  &   velocior  pulfus,-    unicum  pathogno- 

micon  febris   fignum.    Si   vero  ille   ftimulus   alicubi  affixus    haereat ,    vel 

rhala  vaforum  configuratio  febrim  produeat,    eodem   modo  penitus  haec 

efficiet.    Quse   omnia  hi.c  loci  ex   Mechanicis   &   Phyfiologicis  latius  de- 

ducere  ;  &  ad  reliqua  phoenomena  facile    inde  explicanda  adplicare ,  ne 

nimis  excurrat  oratio  ,   &a  propofito  aberremus,  non  eft  animus  ,*  confer 

(29.  30).    Quid  ergo  erit  antipyreticum?    triplex ;    quartum   me  conf- 

cio  nullum  datur.    imum.   Qjod  vi  quadam  occulta    &   nemini  ha&enus 

cognita  ftimulum  illum  qualemcunque  in  fe  trahit ,  atque  abforbet.  Ta- 

lia   paucilfima  ,  utinam  plura  !    cafu  &  arte  innotuere.  2dum.    Quod  vt- 

ribus  vitae  ad  heterogeneum  &  peregrinum  illud  ,    (  ftimulum   vocamus) 

fub;gendum  ,  attenuandum ,  diluendum  ,    aflimulandum  ,    vel  e    corpore 

eliminandum  ,     deficientibus   &    fatifcentibus  fuccurrat   &  robur    addat ; 

fimulque  vi  oppofita  illi  acri  vel  peregiino  gaudeat ;    ut  &   funcfliones  im- 

peditis  vel    deftructjs  aliquomodo  fuppleat  ,    earumve    vices   agat.    3un» 

Denique  a  binis  prioribus  longe  dirFerens  ,  quod  virtute  quadam  polleat, 

qua  nervos  aut  fpiritus  vel  potius  utrofque  ita  difponat,     ut  ab  illo  fti- 

mulo,  quocunque,  non  ita  affiorantur  vel  irritentur.  Tali  forte  vi  corticem  ki- 

nsc  klnx  gaudere,  Ci  locus  conjedturae  detur,  maxime  verofimile  mihi  videtur. 

Etenim  Ci  verum   &  genuinum  corticem  omni   fenfu    exploremus ,   pate- 

bit,    eamOpio,   five  Meconio  veterum  fimiilimtm  efle.    Eft  enim  fapore 

amariffimus ,  penetrantiifimus  ,  &  adftringens  perfecle  ac  opium  ;  an  forte 

in  eo  dilcrepet,   quod  cortex  peruvianus  folum  in    Cerebellum ,    quemad- 

modum 
lg  J  Leeu '.-. °nhoek  Epift.  28  Novemb.    1687.  p.  ijt,  &  paflim  ih  operib. 


DE    **  G  K  B  0    E  P  I  D  E  M  I  C  O.  243 

rnocSum  opium  in  Cerebrum ,  agat ,  eique  quandam  «Y#/<r3->j<r/#s  fpeciem 
non  facile  explicabilem  conciliet  ?  Duo  validiffima  argumenta  funt,  quse 
id  mihi  perfuadeant.  I.  Experimentum  omnium  illorum,  qui  imperite 
&  imempeftive  admodum  corticcm  in  ipfo  frigoris  fcbrilis  paroxyfmo  af- 
fumferunt,  hos  miferos ,  nefciis  ipfis  undenam  id  proveniret,  ftatim 
fummis  anxietatibus  (fi  febris  fatis  valida  fuerit)  &  oppreffionibus  ad 
prsecordia  preffos ,  imo  in  fyncopen  &  ipfam  mortem  faepe  incidiife,  vi- 
dere  licuit  i  cur  ?  quia  ,  natura  fcbre  i.  e.  Majori  aclione  &  motu  vaforunv 
&  humorum  egebat ,  ut  heterogeneum  illud  domaret ,  fubigeret ,  li- 
berum  cum  reliquis  humoribus  per  omnia  vafa  tiansfluxum  conciliaret, 
vel  e  corpore  excerneret.  Verum  fi  nunc  nervia  caufa  quadam  hebetante, 
vel  fttypefaciente,  (aptius  vocabulum  nefcio  )  ita  difponantur  ,  ut  non 
irritando  fint ,'  nec  fibras  fortius  moveant  ;  caufa  morbi  interim  manente 
&  increfcente ,  humores  lenti  ad  extrema  lateialia  vafcula  hserentes ,  im- 
primis  ad  pulmonalium  arteriarum  anguftias ,  ob  rationes  fupra  jam  ex- 
pofitas,  ulterius  propelli  &  permanare  impotes  ,  diriffima  illa  fymptomata, 
imo  tandem  peripneumoniam  lethalem  procreabunt;  nifi  natnra  omni 
molimine  ope  refpiratoriorum  voluntariorum  organorum  ,  aliarumque  par- 
tium  ,  quse  a  cerebro  fuos  nervos  accipiunt ,  obftru&iones  jamjam  fuffo- 
caturas  fuperet,  humoies  propellat  &  ex  angufiiis  expediat,  ficque  aegre 
fe  reftituat.  2.  Eft  experimentum  mei  ipfius  admodum  avidi  notitias 
virtutis  hujus  corticis  ;  de  qua  ut  certior  fierem  ;  ipfe  perfecle  fanus  u!tra> 
dinvdiam  unciam  genuini  &  felectiffimi  ejus  in  pulverem  tenuilfimuro 
redadti  accepi ;  ne  vero  me  falleret  experimentum  ,  fumfi  matutino  tem- 
pore ,  vacuo  ventriculo  ,  cum  pauxillo  aquse  tepidae,  omni  bihorio  cir- 
citer  unam  dragm.  Toto  die  a  cibo  potuque  abftinens ;  &  in  modico  ca- 
lore  motuque  corporis  in  mufeo  me  retinui  j  nec  ullam  omnino  inde  pei- 
turbationem ,  licet  a  leviffimis  medicamentis  commovear,  in  ulla  functi- 
one  fenfi,  nifi  quod  pulfus,  quos  pridie  &  mane  accurate  ad  horologium 
exploraveram  ,  numero  fenfibiliter  minores  &  debiliores  reperierim  ,  quod 
tamen  ab  inedia  exigui  illius  fpatii  minime  fieri  potuit  ,  cum  vegetifli- 
mus  manferim.  Urina  fapiebat  perfecte  faporem  illum  amarum  &  pene- 
trantiffimum  corticis  ipfius.  Creterum  nullam  ,  ut  dixi  differentiam  irt 
ulla  functione  animadverti.  Quo  experimento  in  priori  fententia  maxime 
confirmatus  fum  :  fc.  totam  vim  febrifugam  Cort.  Kinae  kinse  in  eo  tan- 
tum  confiftere,  ut  talem  difpofitionem  Cercbello  &  nervis  inde  productis 
conciliet ,  quo  minus  a  ftimulo  illo  febrili  follicitentur  &  pertifrbentur. 
Si  quis  me  urgeat ,  ut  explicem  quomodo  hoc  fiat ;  is  mihi  prius  mira- 
bilis  ipfius  opii ,  folani ,  cicutse  aquaticae ,  hyofchyami ,  &  plurimorum 
pharmacorum  &  venenorum  actionem  enodet.  Utinam  aliquis  hanc  rem 
per  omnia  experimentorum  genera  explorare,  certafque  regulas  &  canones, 
quibus  tuto  confidere  poffemus ,  de  illo  cortice  ejufque  ufu  ,  dare  vellet» 
Quagcunque  vero  illa  vis  fitj    id  ceruffime  quotidiana  experientia  conftau 

H  h    2,  Coc« 


244  K    O    K    E    R; 

Corticem  Peruvian.  Nunquam  in  materiales  caufas  ipfius  febris  acieo  , 
quam  quidem  in  earum  excitantem  caufam  ,  vel  effectum  i.  e.  ftimu- 
lum  ipfum  agere.  Ideoque  fi  vires  tantae  fuperfint ,  ut  illas  facile  fupe- 
rare  valeant ,  vel  nervi  adeo  debiles  &  fenfibiles ,  ut  a  quovis  leviflimo 
ftimulo  irritentur  ,  vel  utrumque  locum  habeat,  ftupendo  fucceflu  una 
cum  effectu  ipfas  caufas  i.  e.  fcbrim  integre  profligat.  Enimvero  fi  contra 
vires  fuperftites  tam  debiles  &  infirmatae ,  ut  abfque  febre  i.  e.  Majori 
aclione  folidorum  &  fluidorum  caufis  illas  debellare  ,  aut  ex  corpore  eli- 
minare  queant ;  vel ,  licet  vires  adhuc  fatis  validae  ,  hoftes  in  corpore 
tam  pertinaces  ,  tamque  multiplices  exftiterint,  ut  non  fine  mijori  mo- 
limine  devinci  pofllnt ;  nobile  &  divinum  medicamentum  in  peilimum 
vertetur  ,  atque  originem  peflimis  obftru&ionibus  &  infinitis  morbistam 
acutis ,  quam  praecipue  Chronicis  dabit.  Quod  in  millenis  morbo  hoc 
Epidemico  laborantibus  obfervare  licuit  &  adhuc  dum  licet ,  qui  fumto 
in  initio  cortice  Peruviano  &  in  primis  recidivis  adhuc  ejus  poenas  di- 
riflimas  luunt.  Quorum  alii  quotidiana ,  tertiana  fimplici ,  duplici ;  quar- 
tana  fimplici,  geminata  ,  tergemina  ,  confli&antur ;  alii  in  hydropem  a- 
nafarcam  inciderunt ;  alii  icterici  evaferunt ,  perpetuo  torpidi  &  languidi. 
Similes  effe&us  fudorifera  ,  calefacientia  &  adftringentia  medicamenta.  ix\ 
initio  data  ,  habuerunt. 

L  V  I  I. 

In  recidivis  naufea ,  vomitu  &c:  ftipatis ,  eadem  (43.44.4^.)  pro- 
derant.  Sed  poft  ufum  horum  egregia  fuerunt  Epithemata  aromatica  , 
cardiaca ,  epigaftrio  &  abdomini  applicata  ,  ut  fic  robur  &  tonus  intefti- 
nis  ,  vifceribufque  flaccidis  &  debilibus  reftitueretur,  Interne,  contra  ac 
in  initio  ,  conveniebant  calefacientia  ,  ftimulantia  ,  aperientia  ,  deobftru- 
entia  ,  antifcorbutica.  Diaeta  ex  aromaticis  ,  reficientibus ,  reftaurantibus 
jurculis,  alimentis  &  potulentis.  Motus ,  ve&io,  ambulatio  modica  ; 
fenfim  pro  viribus  aegri  adaugenda.  Nocebant  jam  omnia  diluentia,  re- 
frigerantia  ,  acida ,  quae  in  initio  optima ;  ob  vaforum  &  vifcerum  in- 
firraitatem  &  flacciditatem ,    bilifque  functionem  depravatam. 

L  V  I  I  I. 

Ad  hypochondriorum  tumores  emolliendos ,  refolvendos,  diflipandos,1 
proderant  linimenta  laxantia ,  ftimulantia  ,  penetrantia  &  difcutientia  dc 
ol.  Infuf.  Crnmaemel.  Rutse ,  Abfynth.  Emplaftra  de  gummi  Galbano, 
Ammoniaco ,  Labdano;  Oxycroceo,  Mslitoto,  Cumino  ,  Ranis  fine 
mercurio  &  fimilia.  Imprimis  fi  partes  prius  oleo  Cerse ,  Hyperici  ,  vel 
lini  diu  ,  fcpius  &  fortius  paululum  fricabantur,  quibus  pertinaciffirni 
tumores  penitus  evanuerunt.  lnterne  proderant  fumma  antifcorbutica,  a- 

perien- 


DE    MORB.O    EPIDEMICO  24? 

perientla ,  ftimulantia ,  fpirituofa  medicamenta.  Nocebant  omnia  (4?.  44. 
2f.)  imprimis  debilitantia ,   &  evacuantia. 

L  I  X 

Ordo  jam  exigeret ,  ut  curationem  febrhtm  (  3  f  )  (  reliqua  enim  vel 
jam  explicata,  vel  alibi  affatim  docentur  )  coronidis  loco  fubne&eremus, 
verum  quum  ipfi  artis  Apollinese  Coriphsei  fe  optimis  medicamentisan- 
tipyreticis  eas  nondum  fuperare  ,  &  debellare  potuiife  fafli  funt  i  &  nihil 
fingulare  ,  praeter  vulgarium  fcbrium  prophylaxin  hactenus  inventum 
fit ,  his  fuperfedebimus. 

F    I    N    I    S- 


C     O     R     O     L     L     A     R     I     A. 
I. 


IN  omni  morbo  epidemico  nunqttam  ad  occultas  quafdam  caufas  ;  aeris  ejfla- 
via,  qualitates ,  Jimifiave  confugiendum  Medico  i  fed  ad  folam  omnium  Jen~ 
fibilium  Phsenomenon ,  qua  extra ,  qua  intra  corpus ,  accuratam  £5?  cir- 
cumfpe&am   obfervationem. 

I  I. 

Ut  in  omni  morbo ,  fic  imprimis  Epidemico,  verijfnnum  ejl  Medicorum  ?rin- 
fipis  efatum.  Qui  morbi  caufam  cognoverit,  is  utique  ex  his,  quae  in 
corpore  infunt ,  adepta  per  contraria  morborum  cognitione  ,  facilepo- 
fcerit ,  quae  conferunt ,  offerre.  &  contra. 

II  I. 

Bilis  qualitate  vel  quantitate  peccans  plurimorum  morborttm  Acutorumt 
plerorumque  Cbronicorum  au&or  princeps. 

I  V. 

Ergo  qvi  in  plurimis  morbls  acutis  &  Chronicis  bilis  qualitatem  corrigere  \ 
aut  quantitatem  moderare  poterit ,   is  omnium  perfe&ijfimus  medicus  habendus. 

F    I    N    I    S. 

}~  b    3 


(     *4*     > 


GEOR* 


C  L  X  I  V. 

GEORGII    DETHARDING 

E     T 

GEORGII    HANNiEI 

Q  /  S  P   U   T  A    T  1   0. 
D     E 

FEBRIBUS  EYDEROSTADIENSIBUS 
EPIDEMICIS 

vulgo  Stoppeljieberru 
HafFnise  1735". 


1 


I 


. 


C    H9    ) 


P     R     OE     M     I     U     M. 

PRouti  non  fufficit  ad  incrementum  Scientia  Medic<e ,  ut  hnic  addi&us 
Magijiri ,  quem  habuit ,  verbis  &  pr<eceptis  ,  tamquam  faxo  adhx- 
reat ;  fed  fujfultus  ,  qu<e  MedicinA  dicuntur  fulcra ,  ratione  &  experientia  , 
flus  ultra  nobilis  illius  Do&rin<e  limites  extendere  hofve  ampliare  fedulus  fit , 
opus  eji ;  ita  ad  ufum  illius  ,  ex  quo  ars  dicitur  ,  magis  magifque  intelli- 
gendum ,  quo  praxis  clinica  indies  in  majus  robur  increfcat ,  requiritur  , 
artis  jilii  omnem  impendant  operam  ,  ut  confignando  morborum  Hijiorias , 
circumfiantias  quafvis  probe  notent  &  obfervent ,  quid  caufie  extern<e  ratio- 
jie  aeris ,  temporum  anni ,  folis  diverfitatis ,  &c.  utilitatis  vel  nox<e  incolis 
^f?  hofpitibus  ajferant  ;  quo  falus  <egrotautium  ,  quo  clinicorum  fumma  lex  , 
cito  ,  tuto  &  jucunde  obtineat.  Pr<eivit  Hippocrates  ,  £•?  ex  hac  cura  im- 
primis  cognomen  Magni  meruit ,  ut  nulla  <etas  viderit  parem  ,  vix  vifura 
fit  futura  ,  tam  ingenue  tam  decenter  quafvis  in  morbis  &  his  proprias 
&  cum  aliis  communes  agritndinum  confignavit  notas  ,  quo  difcerni  d  fe 
invicem  pojfint.  Habuit  quoque  uno  plures  ,  qui  vefiigia  ejus  fecuti ,  fi 
non  pari  paffu ,  ctquali  tamen  ardore  morbos  defignarunt  quoad  ph&nomena 
in  illis  vel  conjianter  vel  incidenter  familiaria.  Catalogum  horum  fcriptorum 
fecundum  nationes  confiruBum  habent  not<e  Schclhammeri  ad  Conringii 
IntroduB.  cap.  f.  §.  12.  quibus  omni  jure  ex  antiquioribus  Coelius  Au- 
f elianus  ;  ex  recentioribus  Baglivus ,  qui  abhinc  Romanus  Hippocrates  au- 
dit  Hoffmannus  ,  £«?  Stahlius  ,  vivi  in  do&rina  &  obfervationibus  clini- 
cis  viri  <emuli ,  aliique  plures  feduli  valde ,  qno  quantum  pr<efidii  in  iftius 
tnodi  laboribus  adpraxin  folidam  pertiiteutibus  fit  repofitum  ,  pojleritati  com* 
tnendeut.  Huc  quoque  pertinet  fida  &  arcana  methodus  hijlorias  morborum 
confcribendi  ,  quam  Profeffor  in  Alma  Rofea  Georgius  Chrifiophorus  De- 
tharding ,  Cl.  Frxfidis  filius  ,  pronuper  choro  Medico  in  differtatione  fpe- 
ciali  commendavit.  Qti<e  confilia ,  prouti  ad  omnes  £«?  finguhs  morbos  atti- 
nent ,  quia  nullus  datur  ,  cujus  hijioria  ab  omni  parte  confiat ,  refpiciunt 
quoque  morbos  graffantes  Epidemicos  di&os  ;  eo  magis ,  quod  hi  firngem  , 
quando  furgunt ,  non  parvam  faciant ,  fedfimul  faciem  quotannis  ferre  mu- 
tant ,  £«?  fi  fiZpius  in  una  regione  redeant ,  pro  familiaribus  Endemiis  ha- 
bentur.  H<ec  omnia  me  quoque  permoverunt ,  ut  ab  illo  tempore  ,  quo  pra- 
xin  clinicnm  in  terris  Holfati<e  exercui  ,  fpeciatim  per  tra&um  Eyderofia- 
denfem  ,  ut  febrium  ,  qu<e  hic  pr<e  aliis  obvice  funt ,  obfervaverim  typum  , 
ac  quafvis  ftib  decurfu  illarundem  notabiles  circumfiantias  probe  notaverim , 
qno  genmm  apprime  inteliigerem  £«?  in  medendo  ejfem  eo  certior.  Qitantos 
vero  fecerim  progrejfus  exponere  jam  volui ,  dum  thema  pro  Difputatioue 
inaugurali  fuit  elaborandum  ,  &  hoc  eo  audentitis  ,  quod  pr<eter  qu<n  B  : 
Difpit.  Medico-Pratf.  Tom.  V,  I  i  Walt ' 


2<o  P    R    OE    M    I    U    M. 

WalfvhmicHus  Profejfor  qnondam  Kilonienfis  in  Differtatlone  de  morbo  Epi- 
demio  convulfivo  per  Holfatiam  graifante  a.  171 7.  fed  per  traufennam 
attulit ,  £f?  qu*  ftri&im  monuit  jam  Confiliarius  Jujiitiai  &  iUnjirit  hujus 
Alm&  Profejfor  Juris  ,  Andreas  Hoierus  in  Difput  de  febre  pccechizante 
Kpidemica  a.  1712.  hic  Refpondente  Joachimo  Crondal  habita ;  non  nove- 
rim  quendam  ,  qui  ad  illas  attenderit ,  ut  calamo  notabiliora  circa  illas  ex- 
cepijfet.  Edidit  equidem  D  :  1  heohilus  Mullerus ,  hujus  quondam  Provin- 
cU  Phyficus  ,  Schediafma  germanico  idiomate  fcriptum  ,  cui  tituhvn  fecit  : 
Kurtzer  Bericht  von  etlichen  IVinter-Kranckheiten  ,  id  quod  Francofttrti 
anno  1 68  7.  typis  impreffum  ejl ,  fed  amplum  reliquit  fuccejforibus  fuis  mef- 
jem  ,  itt  abhinc  me  deterreri  non  pafifus  fim.  Ajfulet  quoque  dits  docere  diem  , 
quo  tandem  de  febribus  Eiderojiadenfibus  major  ajfutgeat  Medicis  &  incolis  lux, 


CAPUT     PRIMUM, 

fhyficuin  Traftus  Eyderofiadenfis  fiatum  refert, 

$.    I, 

REcle  monuit  Celfus  prafat.  libr.  de  Medicina,  quia  iidem  morhi  aliter 
Ronr<£  ,  aliter  in  /Egypto  ,  in  aliter  Gallia  fe  habenc,  ut  medjcinam 
exercentes  ad  naturam  loci  probe  attendant;  nam  ,  hac  cautela  fprt-ta , 
fi  vel  omnes  reliquae  ad  morbum  pertinentes  circumftantiae  rite  fe  ha^ 
buerint,  manca  non  modo  fed  &  fallax  eft ,  qux  traditur ,  morborurn 
hiftoria,  ut  feducat  snagis,  quam  conducat.  Ne  vero  in  me  ncgligentia, 
iftax  cadat ,  dum  febrium  Eyderoftadenfium  typum  delineare  tam  apte, 
quam  potero ,  contendo,  praemittere  jequum  judico  ,  qiu  fitus  loci ,  qtu:~ 
litws  aquarum  ,  aeris  conditio  ,  viclus  genus ,  quod  incolae  deamant  ,  ad  me« 
Jiprem  conceptutn.    de  illis  formaudum  fuggerunt. 

S-    II. 

Locum  quod  attinct ,  in  quo  memoratse  febres  valde  funt  familiares , 
hic  venit  nomine  germano  das  Eyderjliidtfche  Land ,  &  pertinet  genera- 
tirn  ad  terras  Holfatiae  ,  fpeciatim  hujus  Ducatum  Schles  vicenfem  ,  cum 
quo  orientem  verfus  continens  terra.  An  fluvius  die  Eyder  traclui  huic , 
an  tractus  fluvio  nomen  primo  dederit  ?  determinent  alii >  alluit  vero  me- 
ridiem  verfus ;  pariter  ac  alter  fluvius  die  Hiiver  Septentrionalia  littora 
cingit ,  fed  ab  occidente  mari  cimbrico  vulgo  die  fVeft-See,  clauditur.  Lon- 
gitudo  provincia;  ad  tria,  latitudo  autem,  ad  duo  fere  miliaria  fefe  cxtendit, 


DEFEBRIBUS    E  Y  D  E  R  0  S  T  A  D.  «?i 

§.    III. 

Totus  ille  terrsc  trc&us  aequus  &  ptenus  eft,  ut  montes  defint  & 
fylvae,  hinc  ventis  undique  patet ,  qoa  plaga  venerint,  aditus  &  trau- 
fitus  terrx  ftratum  eft  compaclum  undique  argillaceum  ,  nfi  quod  par- 
ticula  ejus  in  medituilio  fita  ,  prope  oppidum  Garding,  arenofa  &  ac- 
clivior.  Ex  argillacea  hac  ejus  conditione  eft,  quod  per  xftatem  radiis 
folanbus  agros  citra  omnem  a  fylvis  vel  montibus  defenfionem  ferientibus, 
tellus  adco  indurefcat,  ut  lapideam  ferme  duritiem  induat,nec  fine  ma- 
gnis  nifibus  fe  perfringi  patiatur;  pariter  quod  aquae  vel  fub  forma  pln- 
viarum  vel  roris  dccidentes  in  fuperficie  ftrati  fubfiftant,  &  a  fole  me- 
ridiuno  iterum  lambantur;  id  quod  itidem  fub  crebris  aquarum  inunda- 
tion.bus  obtinet.  Colore  nigrefcit,  fapore  aliquid  aufteri  &  ftyptici  fo- 
vere  intelligitur. 

§.     I  V. 

Ratione  fertilitatis  folum  hoc  nulli  cedit ,  tanta  graminis  &  fegetum 
tcrrae  commiffarum  luxuries  >  has  inter  fabae  &  rapa ,  quoium  femeti 
Valde  abundat ,  ut  ad  oleum  per  expreflionem  eliciendum  pluribus  na^- 
vibus  in  alias  devehatur  terras.  Eadem  fertilitas  eft,  ex  qua  armenta 
&  greges  adeo  pinguefcunt ,  ut  caro  fit  &  incolis  &  accolis  in  deliciis, 
pr^eter  quod  mole  corporis  le  facile  ab  aliis   diftinguant. 

§.  .  V. 

AqnaYmn  non  itidem  tanta  hic  excellentia.  Dulcis  fcaturigo  nulla ,"" 
llec  quidam  fons  ,  nulli  torrentes  vel  rivuli ,  omnis  quae  adcft  aqua  & 
in  ufum  quotidianum  vcnit ,  vel  pahtdofa  eft,  quae  in  foflis  campeftribus 
ftagnat ,  vel  puteahs  fubfalfa  ,  vel  phtviahs ,  quae  per  canales  ligneos  e 
tedis  in  fubterranea  defluit  &  allervatur  receptacula.  Differunt  ergo 
inter  fe>  tam  ratione  contentorum ,  quam  bonitatis ,  idj  quo  eo  melius 
inteltigerem ;   varia ,  jam  rnemoranda  feci   tentamina. 

§.     V  I. 

LibranJo  in  vitro ,  quod  Spiritus  vini  ferr.el  recTi£cati  ratirne  pon- 
deris  capiebat  drachmas  decem  &  grana  triginra  quatuor,  primo  aquam^ 
ex  unaquaque  harum  defiillatam ,  (  quamcunque  enim  aifumfimus ,  poft 
deftillutionem  ad  eundem  levitatis  accedebat  gradum  )  hsec  acquabat  pon- 
dus  drachmarum  duodecim  &  granorum  undecim  ,  abWuic  phtvialem  ,  qux 
e  tecTis  defluxerat ,  inque  fubterraneo  hseferat  receptaculo ,  hsec  erat  pon- 
derjs  drachmarum  duodecim  &  granorum  tredeeim  •,  tum  quoque  phtvia- 
km\  quam  fub  dio  in  patina  ftannea  collegeram,    quse  aequabat  pon- 

l  i     2,  *Ui 


2f«  •    D    E    T    H    A    R    D     I    N    G  , 

dus  aquse  deftillatac;  denique  ptitcalem  hujus  pondus  drachmarum  duode- 
cim  &  granorum  viginti  ■>  &  tandem  paludofam ,  fed  quam  a  puteali  dif- 
ferre  non  reperi.  Dirferunt  ergo  inter  fe  ,  ut  pluvialis  e  coelo  delabens 
&  libero  aere  excepta  fit  levillima ,  ab  hac ,  quae  per  canales  colligitur ; 
p alttdofa  autem  &  putealis  immixtas  habeant  impuritates  una  cum  illis, 
quando  bibuntur ,  abforbendas,  nam  ab  his  pondus  majus. 

§.     V  I  I. 

Per  injlillationem  pariter  reperi  differre  illas  inter  fe.  Liquor  Salis  Tar* 
tari  aequali  portione  aqtu  dejiiliatm  arfufus ,  nulla-m  nec  ratione  fluoris , 
nec  ratione  pelluciditatis  attulit  mutationem  ;  neque  aqua  pluvialn  inde 
fuit  immutata  ;  putealis  vero  lutefcebat  ,  poftque  femihoruiae  fpatium 
fpiifum  dimittebat  fedimentum  ;  &  quamvis  paludofa  ex  inftillatione  nec 
quoad  fluorem  nec  quoad  pelluciditatem  videbatur  mutari,  poftridie  tamen 
turbata  fuit  ,  albumque  dimilit  fedimentum  ,  non  vero  in  tanta  copia 
qukm  putealis.  Ex  quibus  comparet  phtvialem  puritate  antecellere  reliquas , 
hafque  ex  admixtis  falinp-terreis  particulis  illa  eife  impuriores. 

i  v  1 1 1 

Confirmantur  hsec  experimentis ,  quae  evaporando  inftitui ,  quatuor 
quippe  patinis  ftanneis  fornaci  calenti  impoiitis  &  fingulatim  aque, 
deftillata  ,  pluvialis ,  putealis  &  palttdoft  menfura  una  repletis  i  quae  oni- 
nium  primo  in  auram  evolabat ,  erat  dejlillata,  abhinc  pluvialis ,  por- 
ro  tandem  reliqtu  dttx  fimul.  Accedebat  quod  pluvialis  nihil  reliquiffet 
fedimenti  ,  quod  hoc  nomen  mereretur ,  putealis  autem  dimififfet  terram 
calcaream  fale  communi  mixtam  ex  albo  flavefcentem  ponderis  quatuor 
fcrupulorum  &  granorum  quindecim ;  aqua  forti  inftillata  effervefcebat 
hxc  maffa  ,  magis  vero  adhuc  ab  admixtione  olei  vitrioli ,  fumo  albo , 
nares  feriente,  (  uti  in  deftillatione  fpiritus  falis  communis  )  fimul  pro- 
deunte  ;  paludofa  autem  depofuerat  quidem  fedimentum  nec  adeo  ficeum 
(  fponte  enim  in  aere ,  falis  alcali  ad  inftar ,  difRuebat  )  nec  adeo  gra- 
ve  (  quia  ultra  fcrupulos  duos  &  grana  fex  non  ponderavit,  )  quod 
ex  mifcela  tam  aquae  fortis ,  quam  olei  vitrioli  priori  magis  effervefcc- 
bat,,  citra  tamen  fumum  notabilem ;  hinc  conftans  manet  mens  mea , 
phivialem  reliquis  cffe  prseferendam  ;  his  enim  ineffe  terrea  calcareae  & 
alcalinae  indolis  ?    ex  qua  habeant  ratione  bonitatis  ilii  cedendum. 

§.     I  X. 

Pergo  ad  examen  AtmofphairA ,  quae  generatim  diccndo  non  potefl 
pjGfp  aJia,   quam  humida  j  quia  tot   aquae  ac  flumina  yapores  in  aerem 


DE    FEBRIBTJS    EYDEROSTAD.  %p 

mittunt ,  &  radii  folares ,  quia  nec  montes  nec  fylvx  adfunt ,  undi- 
que  humida  m  terrse  fuperficie  lambunt  aerique  commendant.  Ex  quo 
etiam  venit ,  quod  nebujse  aerem  vix  non  femper  {tipent,  eundemque 
reddant  craffum.  Augetur  hscc  aeris  fpiflitudo  ab  aquis  in  fuperficie  ter- 
r^e  haerentibus ,  quas  per  autumnum  &  hyemcm  aufter  &  favonius  eo 
cogunt,  ut  diluvia  hinc  inde  fint  fitis  familiaria.  Quantumvis  etiam  (1 
venti  vertain,  ut  fcurus  &  Borcas  aerem  vapores  diilipando  reddant 
tenuiorem,  vix  tamen  perit  dies ,  quin  mane  &  vefperi  totus  tradtus  hoc 
anni  tempore  nebulis  fit  contectus.  Venrante  deniqueanno,  quando  aura 
fit  calidio.r,  per  omnem  autumnum  &  hyemem  collectac  in  agris  aquae 
libere  magis  iterum  afcendunt ,  unde  Atmofphxra  denfa  ,  vapida  minufque 
falubris  redditur. 

§.     X. 

Quoad  vi&um  ,  qui  incolis  magis  familiaris ,  allicitad  largum  camium 
efum  harum  fapor  gratiiTimus ,  quia  pinguedo  eafdem  interftinguit ,  ut 
palato  valde  arrideant,  tum  quoque  obleclant  farinacea  lacticinia  &  le- 
gumina.  Vinum  a  paucioribus  in  potum  cedit  ordinarium  ,  aqua  vero  vel 
cruda  vel  in  cerevifiam  per  co&ionem,  leviorem  {Mtem  ,  ob  penuriam 
iignorum  parata ,  uti  &  ferum  la&is  acefcentis  magis  familiares  funt. 
Impingunt  vero  ex  incolis  &  advenis  ,  qui  tempore  seftivo  ,  quando  meilis 
ex  copia  frumentorum  laboriofa  admodum,  ut  incalefcant,  infimul  ardor 
folis  cutem  ferit  &  fitim  accendit ,  ex  paludibus  aquas  hauriunt ,  ut  fe 
reficiant ,  fpontanea  porro  alimentorum  copia  arcet  quoque  labores  ,  qui 
cocteroquin ,  quod  fal  cibis ,  elfe  poffent  falutares  ad  putredinem  ex  pr>- 
tu  imminentem  vel  arcendam  vel  corrigendam ;  nec  adeo  fe  defendunt 
inhabitantes  ab  injuriis  aeris ,  quin  ex  confuetudine  illas  fpenunt,  & 
nauci  habeant ,  facies  paflim  pallida  &  habitus  corporis  fubtumidus. 


C  A  P  U  T     II. 

Hifioriam  Febrium  Eyderofiadenfium  exponit. 

§.    I. 

Eft  jam  ,  ut  me  accingam  adfebres,  de  quibus  fermo  ,  quod  in  trac- 
tu  memorato  fint  vernaculae,  &  harum  faciem  ,  qua  licet  perfpicui- 
tate  ,  referam.  Quantum  ha&enus  obfervavi ,  poffunt  referri  vel  ad  ter- 
tianas  modo  continuas ,  modo  duplices ,  modo  anomalas ,  vel  ad  catar- 
rhales  ,  qux  iterum  vel  benigna  ,  vel  maligna ,  de  quibus  fingulatim. 


/ 


I  i     3  §•  II. 


254  DETHARDING, 

§.     II. 

Qux  illarum  ad  ttriianas  continnas  fpectant  ,  hoc ,  quando  graflantur  , 
invadunt  cum  horrore  ,  ad  dimidium  horse  circiter ,  aliquando  longius  j 
cujus  comites,  anxietas  prsecordiorum  ,  naufea  ,  vomendi  conatus,  in  vo- 
mitus  bilioforum  aliquando  increfcentes ;  Dolor  circa  vertebras  fuperio- 
res  lumbares ,  qui  per  totum  dorfum  nonnuuquam  fe  extendit.  Qui  in- 
fequitur  reitus  itipatus  eft  doloribus  capitis ,  alienatione  mentis ,  fiti  in- 
teala  ,  inquieiudine  &  prxfertim  fumma  virium  proltratione.  Perdurat  ideni 
pcr  viginti  &  ultra  non  raro  horas,  fub  quo  tempore  cutis  arida ,  pul- 
fus  frequens  fed  durus ,  uiina  pauca  fed  flammea  abfque  contentis  ;  uc 
plurimum  alvus  conltricta,  quandoquc  rluida  fatis.  Altero  die  remittic 
quidem  fympcomatum  memorarorum  caterva ,  fed  virium  debilitas  &  pul- 
fus  frequcns,  fub  calore  ordinario  majori  continuant ;  fub  novo  paro- 
xyfmo  ,  qui  altero  die  repetit  initium  iterum  rit  inhonefcentia  quadani 
per  totum  corpus ,   &  fcena,  ut  pridie ,   luditur  eadem. 

S.    III 

TertiafU  dnplices ,  qnoad  fymptomatum  qualitatcm  &  pravitatem  vix 
a  tertiura  continua  dittmt;  typus  vere  dirFert.  Nam  quando  in  tertia- 
na  contiuua  exacerbatio  alternis  contingit  diebus ,  in  his  paroxyfmus 
quotidie  ,  modo  iemel ,  modo  bis  ,  repctit ;  funt  quoqiie  repetitiones  hse 
iirjcqules,  quo  minus  quovis  die  irt  eundem  temporis  incidant  articu- 
lum  ,  fcd  alrero  tantum  die  fibi  refpondeitt ,  i.  e.  paroxyfmus,  qui  pri- 
mo  die  invaiit ,  congruit  cum  tertii  diei  paroxyfmo ,  paroxyfmus  autem 
fecundi  diei ,  cum  tempore  diei  qtiarti  &  f.  p.  iingulis  tamen  novis  in- 
fultibus  inhorrefcentia  racit  initium  ,  quam  ca'or  intenfus  excipit  in  fu- 
doiem  tatifcens ,  nec  pcr  tot  horas  una  ferie  continuant  hi  paroxylmi. 

§.    fv. 

Ad  Tertiatias  anomalas ;  has  fcbres  refero  ,  qtiae  genium  tcrtiamrutll 
quidem  fervant,  fed  pro  diverfitate  tempeltatum  &  variantis  conltitutio- 
nis  aeris  annuatim  ab  illis  recedunt,  qux  illarum  anno  1732  hic  graf- 
fabatrur  ad  modo  defcriptas  tertianas  in  tantum  accedebant ,  fed  mitio- 
ris  paulo  indolis  ,  ut  iymptomata  effeiu  remitiora  5  paroxyfmi  tam  ra- 
tione  invafionis  quam  folutionis  inaequales ;  modo  longius  modo  brevius 
infuitando  j  nunc  ante  nunc  polt  meridiem  ,  nunc  circa  vefperam,  imo 
circa  mcdiam  noctem  accedendo;  fed  tertio  quovis  die  omnia  acerbiora. 
Quidam  illa  decumbentium  fe  ipfa  in  febre  &  algere  &  calere  fimul  conque- 
rcbantur ;  juniorcs  tenrporc  paroxylini  utplurimum  :  delirabanti  fenes  ve- 

xabat 


DE    FEBRIBUS    EYDEROSTAD.  »ff 

xebat  fomnolemia  j  omnes  vero  male  habebant  ex  anxietatc  &  tcnfivaepi- 
gaftrii  ftriclura ,  rlolore  item  contuforio  Iumborum  &  a  cephalatgia.  Pa- 
roxyfmus  vix  ultra  12  vel  14  horas  protrahebatur,  fed  hoc  foluto  per- 
fiftebat  fpinrc  dolor  valde  moleltus.  Quac  fpatio  live  intermiflionis  five  re- 
mifhonis  reddebatur  urina ,  nihil  monftrabat  contentorum  ;  fudor  aut 
pacior  jufto ,  autlargior;  languor  femper  conftans.  Eranc ,  qui  nunc  a\oo 
jiunc  kvIm  mucida  biliofa  atfatim  rejiciebant,  ut  pro  diverfitate  indol.s 
acgrotantium  ,  item  aetatis  ,  firmioris  vel  tenerioris  texturx  corporese  & 
fcnfibilitatis    animj  fymptomata  admodum  variaverint. 

§•     V. 

De  Tehribns  Catarrhalibus  benignis ,  quas  interdum  tempore  autum- 
liali  &  hyemali ,  intcrdum  vcrno  infeftare  incolas,  notavi ,  hiec  erunt  re- 
ferenda.  Quando  ingruunt,  praccedit  fub  vefperam  lene  frigus,  nec  qui 
fequitur  calor  eft  naturali  multo  intenfior ;  concinuac  per  noctem  ad  di- 
Juculum  ufque  Pulfus  celer;  capuc  grave  dolorem  fentic  obtufum  ;  cor- 
pus  languet;  naufea ,  fitis,  deglutitio  fueto  difficilior,  fternutatio  fre- 
quens ,  pectus  oppreffum  ,  tuflis  ferina  primo  ficca ,  ut  furfocationis  fit 
metus ,  no&u  adhucdum  molefta  magis  ,  fomnus  turbulentus,  matucinis 
horis  fudor,  alvus  obftrufta,  urina  pauea.  Qnarto  tandem  die  Ci  nulli 
commiffi  fuerinc  vel  in  diaeta  vel  iii  pharmacia  errores ,  tuffis  ficca  ^bit 
in  humidam,  ftimulantur  vero  nafus  &  fauces  ad  rejectionem  mucofo- 
rum ,  a  quibus  fub  tranficu  ardor  ac  fi  foret  Eryfipelaceus ;  haec  ergo 
h.arum  Eccrilis, 

§.  v  i 

Econtra  catarrhales  maligna  febres ,  quac  eirca  finem  annii732,  &  in:- 
iium  anni  fubfcquentis  familiares  in  hoc  tractu  fuerunt,  fub  primo  fta- 
tim  acceffu  adeo  vires  proftraverunt ,  &  tantum  dolorem  ofteocopum  intu- 
lerunt ,  ut  nec  extra  lectum  fe  tenere ,  nec  erectum  ftare  citra  fcoto- 
miam  illis  correpti  valuerint.  Summa  infuper  inappetentia  &  faftidium  ci- 
borum  ad  naufeam  ufque ,  capitis  dolor ,  agrypnia  ;  pulfus  debilis  fre- 
quens ,  non  raro  inaequalis  ;  pirca  vefperam  horripilationes ,  a  quibus 
calor  fed  mitis ;  fymptomata  memorata  omnia  acerbiora ;  Quofdam  cru- 
ciabat  dorfi  dolor ,  alios  praecordiorum  anguftia ,  nounullis  intercipic- 
batur  refpiratio ,  &  dolores  aderant  laterum  punctorii  valde  acuti,  tuf- 
fis  ficca  admodum  molefta  j  in  nonnullis  oriebantur  inflammationes  Ery- 
fipelaceae  nunc  in  coUo ,  nunc  in  pectore ,  nunc  in  interaneis  abdomi- 
nis  circa  morbi  ftatum  erumpebant  maculae  pundiculares  rutilantis  co- 
loris,  in  dorfo  potiflimum  pe&ore  &  brachiis  fudor  fubfrigidus  prodro- 
mus  mortis ;  lenis  econtra  mador  folutionis  criticae  bonum  fignum :  al- 
vus  per  totum  morbi  decurfum  adftrida,  urina  vero  fanorum  fimilis. 

CAP. 


25*  DETHARDING,' 


C     A     P     U     T       III. 

Febres  Eyderoficulenfes  ad  morbos  epidemios ,    non  vero  Endemios 

pertinere  probat. 

I.     I. 

COnftare  quidem  poflet  ex  his ,  quae  de  indole  febrium  harundem 
attuli ,  quam  injuria  referantur  ad  clalTem  moiborum  vernaculo- 
rum,  &  appellentur  die  Eyderjliidtfche  Kcinckgiten  ,  ut  inde  traclus  hic  pe- 
nes  exteros  male  audiat  i  fed  quo  magis  error  ille  omnibus  pateat  &  ex 
mentibus  malevolorum  exftirpetur ,  prolixior  effe  volui  in  allegandis  ra* 
tienibus  errorem  ilium  refutantibus. 

§.     I  I. 

Siquidem  lites  hodie  non  leves  furgunt  ,  quinam  morborurtl  ad  ende- 
mios  jure  pertineant  ,  &  quinam  ad  epidemios  ?  dum  ,  in  exemplum 
ad  Scorbutnm  provocem  ,  vix  ulla  natio  eft  ,  qux  fibi  endemnium  illum 
effe  concedere  vult,  etfi  maris  Balthici  incolis  paftim  &  a  multis  fecu- 
lis  fuerit  fub  compellatione  ifta  familiaris ,  operse  pretium  erit  in  difcri- 
men  ante  inquirere  ,  quam  de  febribus  memoratis ,  ad  quam  claiTem  vel 
endemiorum  vel  epidemiorum  pertineant  'i   decernere. 

§.     III. 

Suiit  equidem  ponderofa  fatis  &  huc  facientia  verba  Sennerti  hijlit* 
tnedic.  lib.  2.  p.  i.  cap.  2.  „  Si  febris  aliqua,  inquit ,  unius  Regioni9 
M  ac  urbis  incolas  corripiat  ac  interficiat ,  &  aliquis  hanc  endemiam  ap- 
„  pellat ,  hac  in  re  valde  errat  ,  nec  verum  difcrimen  motbi  endemii 
„  &  epidemii  agnovifle  videtur.  Siquidem  endemius  &  epidemius  mor- 
„  bus  multitudine  ac  paucitate  regionum  vel  urbium ,  quas  invadunt  , 
M  non  diftinguuntur  :  fed  epidemius  in  una  faltem  civitate  effe  poteftj 
n  nec  opus  eft,  ut  totam  Regionem  ,  multo  minus  ut  plures  Regiones 
„  pervagetur.  Contra  endemius  etiam  in  plurium  Regionum  incolas  graf- 
„  fari  poteft.  Ita  Scorbutus  Belgio,  Daniac  ,  Norvegix  ,  Sueciac  &  pluri- 
w  ribus  Saxonise  locis  endemius  eftj  vera  autem  differentia  inter  mor- 
„bum  endemium  &  epidemium  eft,  quod  ,  cum  uterque  fit  morbuS 
M  communis ;   endemii  vel   femper  vel  ftatis  periodis  civitatem   aut  Re- 

K  gionem 


DEFEBRIBUSEYDEROSTAD.      2?7 

a  gionem  aliquam  infeftant  y  atque  ita  quafi  patrii  &  vernaculi  funt  : 
„  epidemii  vero,  qui  a  caufa  quidem  communi  ,  non  tamen  loco  ver- 
„  nacula  ,  originem  habent,  &  per  aliquod  faltem  temporis  fpatium  in 
„  civitate  vel  Regione  aliqua  vagantur.  "  H.  L.  Sed  vereor  omnctn  dif- 
ficultatem  tam  paucis  verbis  tolli  ,  quin  exceptiones  regulae ,  regulam 
quam  dat ,  diftinguendi  peflundent ,  ut  pluribus  indiciis  huc  facientibus 
indigeat  negotium  praefens. 

§.     I  V. 

Vi  vocis  endemii  audiunt  morbi ,  qui  inter  populum  regionis  vet  pro- 
vincise  alicujus  funt  familiares ,  i.  e.  hominibus  illic  natis,  educatis  &  e  plebe 
oriundis  ,  Germanis  Einhehnlifche  Kranctyeiten ,  Latinis  vulgares  &  popu- 
lares  morbi ,  morbi  vernaculi.  Aft  epidemii  dicuntur ,  qui  indiftinctim 
incolas  corripiunt,  five  fint  indigense  five  advenae ,  &  quamvis  hi  quo- 
que  vulgum  magis  adoriantur,  quam  nobiliores  ,  eft  quod  illius  major 
numerus;    Germanis  grqjjirende  Kranckheiten  ,   anfteckgnde  Fieber,  &c, 

§•    v. 

Vi  typi  endemii  morbi  eundem  fervant  in  omnibus ,  quos  aggrediurt- 
tur  ,  genium  :  nec  ftruma,  quae  Tyrolenfibus  familiaris ,  a  ftruma  ef-. 
fentialiter  difFert ,  nec  frorbutus  a  fcorbuto  in  regione  illa  ,  in  qua  re- 
gnat ;  epidemii  vero  typum  vel  annuatim  ,  fi  quotannis  redierint ,  mu- 
tant ,  ut  nunc  graviores  nunc  mitiores ,  nunc  viros  nunc  pueros  ,  nunc 
mares  nunc  fceminas  aggrediantur ,  nunc  hanc  habeant  nunc  aliam  crifin  ; 
prouti  hoc  de  pefte  citra  omnem  hsefitationem  ad  epidemicos  rnorbos 
referenda ,  obfervationes  medicorum  cunctse  teftantur. 

.     i     VL 

Vi  frequentU ;  endemii  morbi  de  die  irt  diem  ,  de  anno  in  annum  fe 
activos  monftrant ,  ut  nunquam  defint  in  regione,  in  qua  vemacuH 
fiuit ,  qui  ab  illis  non  infeftentur ;  prouti  in  affe&u  plica  polonica  di- 
cto  ,  videre  eft  :  epidemii  autem  filent  aliquando  ,  per  fefquianum  ,  ali- 
quando  per  annum  &  ultra  ,   quod  teftantur,    variolse,  morbilli,  &c. 

§.     VII. 

Ratione  medeU ,  endemii  quia  funt  morbi  ftatarii,  amant  remedia  u- 
nius  generis  &  his  aufcultant  j  quantum  propellere  illis  conceditur ,  hinc 
medicamenta  ad  illos  facientia  fua  habent  nomina  ab  illis  defumpta  , 
fed  epidemii  toties  ,  quoties  invadunt,   mutatam  volunt  medendi  metho- 

JDifput.  Medico-Pracl.  Tom.  Vk  K  k  dum, 


2<8  D     E    T    H     A     R     D     I     N     G, 

dum ,    ex  quo  eft,   quod  i>ntea  piimi  aegrotantiutt)   periculum  incurraaj: 
■gtaviiiimum ,  quam  de  hac  clinici   confilia   matura   c^perint. 

$.     V  I  1  I. 

Ratione  Contagii ,  exuiat  hoc  in  plurimis  morbis  endemiis ,  fed  regnat 
valde  in  morbis  epidemicii. ,  ut  abhinc  illi  a  nounuliis  ad  morbos  rete- 
rantur  fporadicos  j  hi  vero  minime  omnium. 

§.     I  X. 

Ratione  Solemiis  eventm  ,  pertinent  endemii  plurimum  ad  ranrbos  len- 
tos ,  qui  non  conleftim  trucidant  j  verum  epidemii  Itrages  sigunt  repen- 
tinas  ,  &  dubiam  habent  prognofin  ,  ut  longe  plures  ab  illis  correpti 
fajpenumero  pereant ,  quam  reconvalefcant  ;  imprimts  li  levis  error  vel 
in  diseta  vei  in  pharmacia  commiirus  fuerit ,  vel  corpus  admodum  impu- 
ium  deprebeuditur. 

§.     X. 

Quod  fi  modo  circa  difcrimen  morbos  endemios  inter  &  epidemios 
allata  ,  inque  ratione  &  experientia  fundata  ,  probe  perpendantur  ,  8c 
conferantur  ,  quae  in  capit.  pracced.  quoad  hiftoriam  morborum  in  tra- 
otu  eydeioftiidenii  faspe  obviorum  funt  memorata ,  nemini  lemanere  po- 
terii  dubium  ,    ad  quam  claifem  iftje  referendse  fint  febres  ? 

§.     XI 

Quoad  poftulatum  enim  primum  (  §.  4. )  corripiunt  illae  non  tantum 
incolas ,  verum  etiam  hofpites  &  advenas  f  prouti  cladem  ab  illis  fum- 
mam  Exercitus  Snecorum ,  anno  1713.  huc  le  recipiens ,  palTus  eft  ; 
quoad  poltulatum  fecundum  (  §.  5.)  mutant  typum  ,  ut  mudo  ad  ca- 
tarrhales  tam  benignas ,  quam  malignas ,  modo  ad  tertianas  continuas 
vel  duplices  vel  anomalas  pertineant  ;  quoad  poftulatum  tenium  (  §.  6.  ) 
non  quovis  anno  fe  eafdem  vel  seque  graves  filtunt  ;  quoad  poltulatum 
cjuartum  (  §.  7. )  diverfam  medcndi  volunt  methodum  ,  nec  uno  fe  mo- 
dulo  metiri  patiuntur  ;  quoad  poftulatum  quintum  (§-8)  11(m  iuxft 
ab  his  febribus  contagium  ,  etfi  uno  tempore  fit  mortiferum  mjgis, 
quam  altero  ;  quoad  poftulatum  fextum  (§.9.)  multi  ex  illis  occum- 
bunt,  &  qui  reconvalefcunt ,  languorem  inde  contractum  fatis  diu  fer- 
vant ,    priufquam  omnino  ad  fe  redierint. 

§.  xii. 


DE    FERRtBUS    EYDEROSTAD.      ify 

§.     XII. 

Nec  eft  ut  abludant  febres  hse  a  fcbribm  tertianis  continuis  vel  ana- 
ihnalis  ^  vel  catarrhalibus ,  alias  provincias  invadentibus ,  in  quo  fecurus- 
ad  CibuiVatitiiies  merticorum  clinieorum  hinc  inde  tvpis  imprelfas  pruvocare' 
poiium.  Speciatim  huc  faciunt  uuse  attulit  Irenaus  Vchc  de  febrs  contiuua 
epidcmia  Marchiam  anno  1014.  infejfamte ;  Chrijiaphorus  Tinctorius  de  fe~ 
bre  continua  anno  16' 40.  alumno:  conviclorii  iu  alma  Hegiomontaihi  curri- 
pieute  &  exfiinguente  >  D.  tiidericus  Hoffmannus-  de  febre  maligna  epids- 
demica  petcchizante  HaLe  M90  infefiii ,  cujns  hiftoriam  his  verbis  tradit : 
^Pathemata,  quse  fere  omnibus  fubje&is  fuerurit  communia  ,  &  in  qui- 
y,'bus  hujus  iiiorbi  etfentia  ponenda  eife  vinetur  ,  fuerunt ,  infignis  & 
„  fubita  ttatim  inter  initia  morbi  virium  jaclura  atque  proftratio  ;  unde 
„  laffitudine  fumma  &  gravitate  membra  corporis  aftccft.a  ,  ut  prse  nimia 
„  debilitate  corpus  nec  movefe  ,  nec  ere&a  ftatura  incedere  potuerint  $ 
$  protinus  enim  vertigo  vel  leve  animi  deliquium  ,  non  fi-ne  infigni  virae  dif- 
„  crimine  fuboriebatur.  Maxima  hsec  virium  concuflio  ptrmanfit  &  dura- 
ri  vit  per  totum  morbi  curfum  ,  &  hoc  certs  fymptoma  fuit  prsecipuum 
„  &  individuum  fere  omnibus ,  qui  febri  hac  detenti  fuerunt.  Poirea 
„  etiam  iri  fingulis  fermc  fubje&is  ,  deprelunfus  fuit  pulfus  afteriarirm 
„  imbecillis,:  parvus ,  debiiis  ,  frequens  tamen  ,  modo  quod  interdum 
„  major  vel  minor  eeleritas  &  imtqaalitas  conjun&a  fuerit.  Deinceps  in 
„  orrinibus  ferme  eeeirotantibus  minor  &  remiffior  ealor  ,  cum  fiti  parva* 
„  uriria  fariorum  fimillima  fuit :  in  his  itaque  magna  fuit  communio  & 
„  identitas  ,  cum  nullus  fermefuerit,  qui  non  diclis  ,  quse  pathogno- 
3,  mica  nobis  inde  audiunt,  pathematibns  fuerit  divexatus.  ":  Quse  pro-* 
lata  fi  comparentur  cum  hifloria  fcbrium  Eydeioftodenfium  ,  quae  in  prae- 
eedentibus  a  me  allata  ,  ovum  ovo  haud  fimile  magis  eife  confkendumf, 
aut  febres  Eyderoftacknfes  fuermt  in  Saxonia  quoque  endemiae  conc-liH 
dendum  eft. 

*.   x  1 1 1. 

Optime  ergo  cenfuit  laudatus  Hoierm ,  quando  I.  c.  fcibit  „  morbos* 
$  nomine  die  Eyderjiadtfche  Krancldoeit ,  aut  die  Stoppel-Kranctyeii  venieri- 
„  tes  eife  contagiofos  &  pro  diverfis  anni  temporibus  vel  febres  cathar-- 
„  rhales  petechizantes  ,  vel  fynochos  putridas  vcterum  cum  fummis  car> 
i,  dialgiis  ,  naufea ,  fubinde  ctiam  vomitu ,  &  graviffimis  capitis  pertur- 
i,  bationibus  ,  aut  pleuriticopneumonicis  inftammationibus  ,  ve!  intermit- 
a,  tentes  compofitas  anomalas  mali  moris ,  fkpe  deleterias ,  fiepius  ii1 
$  heetico  -  afciticas ,  vifcerum  obftipationes  excuntes  denotare. 


K  k     %  CAPUT   IVs 


260  DETHARDING, 

C     A     P     U     T       IV. 

Fatbologiam  Febrium  Eyderoftadcnjiam  tradit. 

$.    I. 

Miffa  illa  Hte ,  quac  hodie  agitur  ,  an  fcbris  mereatur  laudem  ?  utoo- 
fce  in  qua  argumenta  rherorica  &  logomachiie  amplum  habent  locum  , 
ac  ego  quidem  fentio  ,  aetiologiam  memoracarum  febrium  ,  &  qualis  (it 
fymptomatum  nexus ,  evolvere  ,  magis  e  te  erit :  viam  enim  ftermt  ad 
cito,   tuto,   &  jucunde  magis  medendum. 

§.     I  I. 

Fundamentum  prsebet  plethora  cum  cacochymia  mixta ,  quatn  fpu- 
riam  appellamus.  Ad  illam  larga  facit  carnium  ptacpinguiun^  comeftio  ,  ad 
hanc  farinaceorum  ,  lacticiniorum  &  leguminum  fi^quens  efus  ,  po^ufque 
valde  impurus  &  fsetulcntus  ;  ex  humorum  inde  dyfcrajia  ,  quoad  mo- 
tum  fluidorum  tam  progreffivum  ,  quam  inteftinum  oritur  lentor  ,  & 
quia  fanguis  ex  copia  motui  cordis  elaftico  &  arteriarum  preffioni  ob- 
fiftit ,  ex  tardiori  ejus  circulo  fit  fpiffior  ,  parit  hinc  inde  in  corpore 
infarclus ,  obftru&iones  ,  ftagnationes ,  cx  quibus  denuo  morbi  chruni- 
ci  varii  generis  ;  in  fenfibilioribus  infuper  ,  &  quoad  loca  nervis  pluri- 
mis  llipata,  ftridurae  fiunt  fpafmodicje  ;  circulatio  redditur  insequalis  » 
furgunt  congtftiones  ad  has  vel  illas  nobiles  pattes,  qurc  graviffimos 
poft  fe  trahunt  affeclus.  Accedit  ex  tardiori  motu  inteftino  fanguinis  , 
quod  partes  fulphuresc  &  aquofe  minus  exarfte  inter  fe  commifceantur, 
fed  hserertfe  in  minimis  vafculis  fanguine  fpiifiori,  imputum  fecedat  fe- 
rum  ,  id  quod  per  organa  fecretoria  non  debite  fecretum  ,  quia  hscc  ob- 
ftrucla  funt  ,  ex  mora  corrofivam  acquirit  indolem  ,  &  ad  partes  ner- 
veo-membranaceas  delatum  ,  eafdem  graviffime  alficit ,  tonum  partium 
folidarum  &  fibrarum  robur  relaxat ,  ut  humores  omnes  lente  decur- 
rant ,  cutaneae  excretiones  fupprimantur ,  fetum  falino-fulphureum  ,  quod 
excerni  dcbuiffet ,  retropellatur ,  &  quivis  in  corpore  fucci  ad  putredi- 
nem  difponantur,  v<ix  aliter  ac  venenum  alTumtum  ex  penetrandi  fubti- 
litate  per  totum  corpus  femina  mortifera  fpargit. 

§.     III. 

Ad  quas  in  corpore  anomalias  quod  irregulares  tempeftatum  viciffitu- 
dines  &  fubitrc  cocii  mutationes  valde  cunferant,  in  confeifo  «it.    Specia- 

tim 


DE    FEBRIBUS     EYDEROSTAD.       x>i 

tim  quando  per  aeftatem  calidam  in  plethoricis  celerior  fit  fanguinis  cir- 
culus  ,  multse  falino-fulphures  biliofse  acres  accumulantur  in  humori- 
bus  particulae,  &  tam  fecretiones,  quam  excreciones  per  cutem  ,  uni- 
verfale  illud  corporis  colatorium,  copiofiores  obtingunt.  Approjmouante 
autem  autumno  ,  accedente  fobito  frigidiori  aura  ,  fit,  ut  fpiracula  cu- 
tis  iilico  occludantur,  inhlbeatur  tranipiratio  ,  matetia  excrementitia  re- 
tropellatur  ,  ficque  aeftus  fanguinis  increfcat  ;  porro  ob  cutcm  a  fiigo- 
re  externo  fpafmodice  comra«5iam  omnes  humores  uno  veluti  impetu  a 
peripheria  au  cen-crum  propellantur ,  moms  interni  fiant  inttnfiores,  hu- 
mores  falino-fulphureis  corrofivis  partitulis  magis  imprseguentur ,  bilk)fa 
in  hepate  copiolius  fecernantur,  Qjod  vero  febris  inde  furgat ,  hoc  de- 
betur  acredini  humorum  ,  partes  nervofo-membranaceas  ipfofque  nervos 
veilicanti  ,  ut  in  toto  fyftemate  fpaftica  fiat  ftriclura  ;  piriter  fi  ductus 
bilarii  convelluntur ,  copiofe  bilis  in  duodenum  &  ventriculum  efTundi- 
tur  ,  quse  partes  valde  ientientes  ab  acrimonia  hac  vellicantur,  ut  irre= 
gulares  excretiones  &  motus  febriles  oriantur. 

§.     I  V. 

Qiiod  vero  febres  fu fcitatae  tam  diverfae  indolis ,  hoc  diverfitati  tem- 
peramentorum  ,  vurio  vitse  vi&ufque  generi,  primarum  viarum.  condi- 
tioni  &c.  tnbuendum  eife  judico. 

§.     V  L 

Sententiam  vero  Celeberrimi  Dn.  Praifidis  ,  quam  nobis  communica- 
vit ,  breviter  quoque  anne&am ,  ille  enim  breviorem  invenit  viam  , 
quo  nexus  omnium  fymptomatum  &  motuum  extraordinariorum  fub  hi- 
fce  febribus  unicuivis  pateat ,  fc.  motus  extraordinarios  hcic  occurrentes 
in  biriiu  diftnbuit  claffes ;  vel  ut  per  primas  vias  ,  canalem  fc.  a  fauci- 
bus  ad  anum  tendentem  ,  excludantur ,  quae  in  illis  vitiofa  raucida  for- 
ma  haerent ,  vel  ut  per  vias  tranfpirationi  dicatas ,  cutem  fc.  &  pulmb- 
nes ,  relegentur  quae  halituofe  magis  indolis ;  prouti  vero  in  opcime  va- 
lentibus  obtinet,  ut  certi  fiant  ad  remotionem  inutilium  auc  noxiorum 
e  corpore  nifus ,  tantum  pro  diverfitate  removendorum  ratione  orgutio- 
rum  diverfi  ,  hoc  in  morbis,  praefertim  febiibus  ,  fieri  fibi  habet  per- 
fuahffimum  ,  modo  quod  ex  diverfa  qualitate  &  imminente  inde  noxa 
vitioforum  intus  hserentium  ,  ratione  modi ,  temporis  ,  conftantiae  ,  fen- 
fibilitatis  individualis  ,  aetatis  ,  fexus  &c.  varient.  Refert  ergo  anxietatem 
circa  pracordia ,  naufeam  ,  vomendi  conatm ,  exclufionem  biluforwn  ,  dop. 
rem  in  fpina  prope  vertebras  lumborum  ,  fitim  intenfam  ,  alvum  depqnen  di 
ftimulos ,  faucium  vitia ,  horripilationes  vel  prsecedentes  vel  inteicurrentes, 
ad  clajjis  prim<t  molimina  ,   qualia  occurrunt  citra  ftmum  fcbrilem  ,  quan- 

K  k     3  do 


262  DETHARDING, 

do  m  primis  viis  ab  aflumptis  fuba&u  &  diluitione  -difficilioribus ,  noxiis 
tamen  ,  fiant  molimina  exeluforia;  ad  fccundam  vero  chffem  itfttm  ,  uri- 
uam  pmtcam  ftnorum  JimiL!inumi  ,  tujjim  ,  fcreatum  materia  vij&die ,  Jiermc 
tatinutiiii ,  peciorh  gravedinem  ,  madorem ,  fndorem  ,  quia  cutis  &  pulmo- 
nes  in  negotio  tranfpirationis  &  halituoforum  fy  mbolizant.  Qusb  prseter 
ha«!  fe  in  febribus  iftis  exftrunt  moleftise  v.  g.  inJia;muatioues  Erylipe!ac<z , 
cephalalgia  ,  deliria  ,  petechiaies  macula  ,  inqttictudo  ,  Jbmnus  turbttknt^  , 
virium  proftratio  ,  ^/i^/j  huqualit  &c.  ad  anomalias  Cl.  Prrefes  rejicic  ,■ 
quar.  in  negotio  vitalr,  graviilime  interitum  minitantia  ,.  reque  facile  con- 
tingcre  folent,  ac  li  homo  ,  ad  mcendium  domus  extinguendum  accur- 
rens  ,  aquafve  apportans,  varia  qirae  in  sequitatem  impingunt ,  commit- 
tat.  Prtma  c/ajjls  fymptomata  Disetx  in  viciu  &  potu  erroribus  tnbuit  , 
qui  exule  labore  &  exercitiis  corporis  vitia  pariunt ,  fecitndx  autem  ae- 
ris  humido-frigidac  conititutioni ,  &  variationibus  vix  non  femper  vel 
ratione  caloris  aut  fri^oris  excedentibus  ;  tum  qtioque  tertianas  ex  vitiis 
primac  claifis ,  catharrales  vero  ex  polterioris  clalfis  anomaliis  derivan* 
das  erfe  vulf. 

§.    v  r. 

Conftitueram  equidem  ,•  quse  ad  therapiam  attinent ,  qua  fc.  febres; 
hae  fe  fuaviter  cicurari  permittunt ,  &  quae  ad  methodum  fe  ah  illis 
prsefervandi  fpe&ant  ,  hifce  fubjungere  ;  fed  varia  fuerunt  impedimen- 
ta ,  ut  in  aliud  tempus  fervare  illa ,  &  obfervationes  pradicas  addera 
fnecum  conftituerim  ,   li  Deus  vitam  virefque  concerTerit , 

.*sy     ■    i  - 

Cui  So/i  Cloria  in  dternum. 


F     I     N     I     S. 


F  R  A  N- 


C  L  X  V. 

PRANCISCI    JOSEPHI    MO.LITORIS 

E     T 

H  E  N  R.    J  O  A  N.    ANDR,     M  A  Y  R 

d  e    Z  I  N  E  N  A  U, 
D     E 

FEBRE    CONTINUA    MALIGNA 

E    T 
IN  TER  MITTENTE    TERTIAftA    UTRAQ.UE 
AD   KHENUM    AN.    MDCCXXXIV ,    ET   MDCCXXXV, 
EPIDEMICA     ET     CASTRENSI. 

Heidelberg    1736. 


- 


( *tff ) 

P     R     I     M     O. 

Febris   Catarrhalis  continua  maligna. 

ANno  1734.  Prsegrefla  tempeftate  pluviofa  humida  ,  repetitis  muta- 
tionibus  obnoxia  ,  fubfecutaque  crebriori  inundatione  Rheni,  dunv 
ejufdem  ucroque  in  latere  ampliifimus  Csefareus  ac  Gallicus  confluxerant 
cxercitus ,  ibique  ante  &  poft  Philippoburgi  oblidionem  in  caftris  fuis  mo- 
rati  fuerant ,  praedominantibus  ibi  praecipue  diarrhaeis  ac  varii  generis 
morbis  (prout  plurimis  ex  caufis  inter  tantam  hominum  luxuriam  necef- 
fario  quaii  contingere  debet , )  ab  ingruente  seftate  variae  febres  conti- 
nuse  ,  benignx  ,  malignjeque  ,  petechiales  &  petechizantes  ,  fporadice 
graflantes  ad  autumnum  ufque  deprehendebantur  folertia  tamen  D.  D, 
Medicorum  Campeftrium  (  virorum  excellentiifimorum  )  intra  limites  ad- 
huc  coerceri  fuftentantes  ,  curfu  r  ac  methodo  ordinaria  profligatse  ;  ufque 
dum  decurrente  interim  tempore  &  apropinquante  hyeme  ubi  militaria 
difloluta  erant  caftra  atque  uterque  ex  utroque  Rheni  latere  Csefareus  & 
Gallicus  in  varias  civitates  ,  oppida  ,  ac  pagos  dirfufus  erat  exercitus , 
Heydelberga  quoque  neceifitate  compulfa  nec  aliter  potuit,-  quin  hofpites 
tot  multos  anguftis  fuis  cancellis  reciperet  continendos  ,  ubi  tandem  atT~- 
guis  per  autumnum  in  herba  adhuc  dum  latitans  ,  eodem  nnito  virus 
fuum  largius  evomens  ,  non  uno  fed  multiplici  ac  variante  modo  homi- 
nes  aggrediebatur  ,  larva  diverfa  illudens  diverfis  :  percipientes  enim 
quidam  per  aliquot  dierum  fpatium  infolitam  fubjcaneamque  artuum  laifi- 
tudinem  ,  quae  alios  mox  ,  fimul  &  femel  invadebat ,  per  dimidium  ho- 
rse  ,  hora  ,  &  ultra,  vel  ante  ,  vel  poft  ingra^efcentem  cephalalgiam  cir- 
ca  frontem  pulfatoriam  ,  multis  autem  obtufam  &  per  tenfionem  ocutorum 
fpafticam  ,  vertiginofam  quodammodo  ,  ac  fenfationem  gravativam  nar- 
eoticam  potius  explicandam  ,  hora  queis  catarrhalis  hsec  eveniebat  ma- 
hgna  ac  potiifima  (duplicis  enim  maligni  &  benigni  obfervabatur  moris 
quamvis  pofterior  rariifime)  juxta  fpecialem  obfervationem  noftram  Po* 
meridiana  vefpertina  ,  benigna  quibus  propullulabat  tempore  macutino  ri- 
gefccbant  ante  meridiano  ,  conjuncto  tam  dorfi  *  lumborumque  dolore 
pundorio  ,  quam  furarum  tenfione  :  utrique  malignse  ac  benignae  ere- 
brius  fe  fe  aifociabat  tuifis  ,  aut  ficca  ,  aut  humida  ,•  imo  fxpe  fsepius  ite- 
ratse  vomendi  propenfiones  ,  ac  vomitus  ipfi  deprehendebantur ,  ubi  res 
mitior  falvo  ,  pejor  vero  ubi ,  cum  dejecto  mox  ciborum  appetitu  :  prse- 
liminaria  hzec  pede  preflb  calor  infequebatur  urens ,  in  multis  fuperficia-- 
liter  quidem  non  admodum  perceptibilis ,  ubi  unus  mox  morbi  principio; 
fudoribus  vix  non  diifolutus ,  fiti  cruciatus  amara  ,  nullum  ex  potu  quam- 
Difpit.MeAko-Pratt.  Tom.  V,  L  1  vis 


266  M    O    L    I    T    O    R  , 

vis  largiifime  ingurgitato  hauferat  levamen  ,  ac  lingua  ejufdem  arida  ma- 
nebat  aifiduo  ;  alter  intenfe  ut  ut  incalefceret  cutim  tactui  ofFerens  fic- 
cam  ,  duram ,  fitim  tameu  conquerebatur  nullam  ,  lingua  ittius  ftatum 
naturalem  fingente.  Quidam  mente  conftans  integerrima  ,  inter  agrypnias 
ad  nonum  ufque  diem  nodes  tardabat  inquietas  ,  cui  ex  poft  (uti  aliis  a 
quarta  fiepe  ad  undecimam  ufque)  ad  I4tam  accidebant  deliria  per  fub- 
fequentem  excretionem  cutaneam  petechialem  ,  aut  purpuram  albam  , 
vel  utramque  hanc  invicem  fibi  intertextam  cum  vita ,  vel  maximo  fal- 
tem  ejus  periculo  foluta.  Pulfus  praeterea  in  principio  morbi  &  latitante 
adhuc  angue  clandeftineque  pugnante  ,  unius  deprehendebatur  celer , 
frequens ,  &  ad  duritiem  tendens  ,  alterius  a  ftatu  naturali  vix  ,  ac  ne 
vix  abludens  :  permulti  den  que  alii  ( quorum  pulfus  frequentes ,  cele- 
res  ,  ac  molles,  )  decumbebant  debiles,  quieti ,  ac  narcotici ,  ficque  per 
aliquot  dies  perfeverantes  ,  in  majus ,  e  quo  minus  emergebant ,  induce- 
bantur  vitje  periculum.  Plurimis  aliis  (  &  quidem  ab  initio  epidemise  ) 
haemorrhagise  aut  ftillicidia  nariura  (  rariffime  critica,  potius  faltem  fuf. 
pe&a  ,  )  quemadmodum  diarrhcese  hoc  morbo  correptis  in  principio  fre- 
quentius  fymptomaticae ,  ac  rarius  criticae  acciderant.  0se  demum  partim 
ianarum  (imiles  ,  partim  fine  fubfequente  fymptomatum  rcmiilione,  I*. 
2°.  3*.  aut  4°.  etiam  die  fedimentum  farinaceum  ,  &  lutiforme  depo- 
nentes  ,  ficut  fubfequentium  paulo  poft  graviorum  fymptomatum  ,  ante- 
fignanae  percipiebantur ,  iftis  ita  diebus  rubicundiores  lixiviorefque ,  fe- 
dimentum  rubeo-pallidum  pracfentantes ,  per  quatriduum  &  ultra  fic  ma-« 
nentes ,  meliorem  falutis  promiferunt  fiduciam ,  turbidae  vero  ,  jumen- 
torum  fimiles  ,  tales  emiifc  ,  ac  in  morbi  curfu  ita  permanentes  ,  tam  pe- 
riculofam  prae  fe  ferebant  faciem  quam  crudae ,  quae,  nifi  ex  largiori  potu 
ingurgitato  tales  redditae  ,  multas  fyitemati  nervofo  minitantes  fuggete- 
bant  noxas  ,  &  tandem,  quod  pro  fupplemento  adhuc  addendum  :  n<>n 
paucis  in  morbi  principio  (ubi  non  tantum  pericuH  haud  immunes,  fed 
iubfequentis  gravioris  mali  fufpedi  reddebantur  )  aliis  vero  in  3°.  morbi 
tempore  &  cum  fulgentiori  quidem  falutis  fpe  obauditio  incidebat  ,  qua- 
lem  tamen  cum  in  reliquis  ac  ordinariis  febribus  petechiahbus  A.  A.  Pra- 
<ftici  jam  dudum  animadverterunt ,  ejufdemque  fpecialem  faciat  mentio- 
nem  Ettmullerus ,  pro  nova  hic  inventa  obfervatione  ,  (prout  plutes  ta- 
men  nefcio  queis  indudti  motivis  vane  divulgarunt ,  )  adducere  noftra 
eo  minime  collimat  intentio,  fed  hifce  enarratis  tragsediam,  illum  quam 
fupremi  dominautium  Domini  permiflu,  indultuque,  ab  Autumno  Anni 
1734  ufque  ad  menfem  Martium  Anni  173$  ,  ad  naufeam  horroremque 
fpectandam  habuimus,  pro  fcopo  noftro  fufficienter  defcriptam  fuiife  arbi- 
tramur,  Ad  ukeriora  igitur  progrediendum  ! 


SECUNDO 


DE    FEBRE    CONT.     MALIGNA,  267 

S     E     C     U     N     D     O. 

Febris   Tertiana   Cajirenjis  anni   173?. 

HUjus  vero  anni  conftitutio  talis  erat  ,  ut  poft  autumnum  ultimum 
Anno  1734,  hyems  fucrit  fat  aequalis  &  naturaliter  conftituta  ,  ver 
autem  proximum  ufque  ad  medium  Junii  fanillimum  ,  &  fereniflimum  , 
ita,  ut  jam  in  Martio  omnes  vise  regiae  fuerint  exficcatae  ,  inde  tempus 
medicis  pro  roftro  laborantibus  valde  grave  ,  nulli  enim  tunc  omnino 
fuerant  segri  praeter  quod  Aprili  ufque  ad  Odobrim  ,  febris  intermittens 
tertiana  caput  oftendere  ,  &  fuccefiive  magis  erigere  inceperit ,  a  finc 
Junii  autem  ufque  ad  finem  Julii  poft  o&o  dies  primos  caniculares  con- 
tinua  erat  pluvia  aerque  humidus  ,  fafque  frigidus  ,  dein  vero  repenti» 
nus  maximufque  aeftus  ulque  ad  finem  Septembris ,  moxque  tertiana  , 
quse  jam  in  Majo  imo  in  Aprili  etiam  hinc  &  inde  glifcebat,  erumpens  prU 
mo  inter  gregarios  ,  prsecipue  certa  regimina  tam  pedeftria  ,  quam  equeftria 
eadem  ,  quse  in  autumno  elapfo  morbum  csftrenfem  fuerint  perpelfa  , 
aut  quorum  cafcrorum  mutatio  hoc  anno  valde  humida  fuerat.  Veluc 
P.  P.   C. 

Dein  vero  etiam  inter  ofRciales  nwjores  regiminum  non  vero  fupre^ 
morum  v.  g.  Generalium  ,  maxime  vero  &  pelfime  inter  regimina  Fran- 
conica  ,  qme  dum  adhuc  longe»infra  Philippiburgum  &  Spiram  tranfrhc- 
nanam  caftra  hubueranr ,- in  principio  Augufti  fat  fana  ,  &  prse  noftris 
multo  faniora  atque  a  febribus  libera  ,  in  Augufto  autem  quam  primuni 
caltra  Cacfureorum  Pruxellis  Rhenanis  occupaverant ,  tam  numerofe  arft- 
ciebantur  hac  febri ,  ut  inter  regimen  G.  H.  w-enturia  fuerit  in  Septem- 
bri ,  quae  tota  quanta ,  praeter  unurta  unicum  militem  ,  ea  laboraverat ,. 
inter  aliud  autem  regimen  P.  Schiv  omnes  officiales  tunc  etiam  praeter 
tres  ,  eadem  limul  laboraverint.  Neque  milites  folum  laboraverant ,  fed> 
omnes  incolsc  ( refpectu  militum  tamen  p.ircius  )  circa  caftra  Philippi- 
burgenfia ,  Spiram  ,  Francothal  &c.  cum  ipfis  Gallis ,  quorum  magnu* 
numerus  ex  ea  interiit,  &  prncul  dubio  ex  perverfa  eorum  medendi  mr- 
thocio.  Corripiebat  etiam  hsec  febris  abfque  difcrimine  tam  abftemios  quarrr 
vinum  ,  cereviliam  ,  &  aquam  bibences  ,  fruclus  horrseos  comedentes  r 
&  non  comedemes  plerunque  paroxyfmi  invadebant  ante  meridiem  inter 
9  &  I2mam  ,   &  deinde  femper  anticipantes. 

Sic  etiam  nu'um  temperamentum  ab  illa  fuerat  liberum  ,  neque  ulTsy 
setas ,  neque  ratio ,  neque  profeilio  ,  fed  fine  difcrimine  ullo  omnes  im~ 
petebat  ,  hoc  folo  difcrimine  ,  quod  aliquot  feptimanis  primo  &  ckius 
invaferit  gregarios ,  &  poftea  ofificiales  j  hique  omnes  non  fuerint  prje- 
fervati  ab  hac  febii ,    neque  curati  per  caftrorum  mutationem  &  eorum 

L  1     Z  Phi- 


2£8  M    O    L    I    T    O    R  , 

Philippiburgo-Heidelbergam  translationem ;  contra  populi  &  incolae  ma- 
gis  abhinc  diffiti ,  veluti  Suevi  fuperiores  Boii ,  Styrii ,  Auftriaci,  Bue- 
nii,  Francones ,  Huifi ,  &  Saxones  hac  febri  funt,  &  fuerunt  ita  im- 
munes,  ut  vix  fporadice  inter  illos  graifari  dici  poffit  ,  atque  ideo  circa 
Heilbrunenfe  n  civitatem  ,  &  fic  refpe&ive  in  circulo  ex  centro  Philip- 
piburgi  febris  hujus  jam  finis  fuerat.  .Sic  etiam  accurata  obfervatio  de- 
dit ,  quod  prae  omnibus  aliis  ftabulorum  famuli ,  ftabula  praecipue  hu- 
mida  inhabitantes  ,  &  deinde  lotrices  fuerint  huic  febri  obnoxii  magis 
prse  aliis. 

Certo  etiam  conftat ,  quod  in  quibufdam  diftrictibus  ,  pagifque  fpe- 
cialiter  Mingelsheim  ,  &  Kothae  tam  inter  illorum  incolas  ,  quam  ibi 
in  domibus  commorantes  militares  &  propius  caftra  habentia  regimina 
haec  febris  longe  magis  fuerit  graffata ,  quam  alibi  ,  in  principio  qui- 
dem  ,  dum  febris  haec  adhuc  glifcebat ,  unus  alterve  fenfibilior  seger 
tempore  pluviofo  non  nifi  unicum  eumque  ardentem  fentiebat  paroxyf- 
mum  poft  24  horas  tempore  iterum  fereno  finitum  ,  &  non  nifi  pnft 
8  dies  recrudefcentem  ,  &  in  veram  hanc  tertianam  terminantem  j  equi- 
tes  plures  pro  prsefervatione  a  morbis  in  ufu  habebant  propriae  0* 
hauftum  jejuno  ftomacho  potare  ,  fed  fruftra  ,  &  abfque  erfe&u  non 
minori  quam  contra  ipfam  peftem  ,  ex  obfervatione  fsepius  memorati  D. 
D.  de  Kramern  quondam  in  pefte  ultima  Auftrije  colleda  :  id  tamen 
inde  reportarunt ,  quod  M.  S.  inde  tam  falfa  evaferit  ,  ut  tartari  emet. 
gr.  V.  vel  VI.  imo  VIII.  &  maxima  purgantia  neque  alvum  neque 
vomitum  moverint ,  &  ideo  febris  ifta  iplis  multo  gravior  pertinaciorque 
acciderit. 

Inter  regimina  vero  nova  Caefarea  juxta  mentem  Clarijf.  D.  D.  dc 
Kramern,  unum  erat  B.  H.  "W.  &  in  ea  centuria  B.  quse  ex  confilio 
fui  chirurgi ,  id  a  medico  dodli  ,  propnis  nummis  fuis  fpiritu  n  vini 
amarum  ex  folo  abfynthio  fibi  conriciebat  ,  &  mane  ac  vefperi  ejus 
hauftulum  fumpferat  quotidie  ,  &  quidem  tam  felici  erfedlu,  ut  lcco  80. 
&  IOO.  febricitantiun  ,  quo  fingulac  centuriae  illius  regiminis  habue- 
rant  ,  illa  vix  8  vel  9  quotidie  annotaret.  Hujus  occafione  aliud  prse- 
fervativum  idque  multo  eflRcacius  ,  a  me  prcetereundum  non  eft  ex  fi- 
de  digniffima  &  iliuftriffima  acceptum  ,  de  Generali  quodam  Czefareo, 
qui  eifentia  Cort.  peruv.  quotidie  fic  fumpta  ,  fc  omnefque  fuos  do- 
mefticos  in  Hungaria  ,  ubi  h<£c  febris  quifi  nidum  fuum  habet  ,  ita 
pracfervavit ,  m  ab  illa  una  cum  fuis  domefticis  toto  longoque  tempore  , 
quo  fuit  in  Hungaria  ,  fuerit  plane  immunis,  aliifque  fuis  commilitonibus 
dedit,  illeque  adhuc  vivit  valde  feniculus  ,  contra  experientiam  illorum  , 
qui  corticem  hunc  atro  notant  carbone. 

Idem  expertus  eft  medicus  Caftrenfis  quidam  Cacfareus  ad  Rhenum 
pltra  8  dies  in  aulae  militaris  cujufdam  famulis  non  fine  magno  folami- 
sae»   quoniam   vero   caftroruni   mutatio  ad  locos  faniores  fpem  faciebat 

di- 


DE    FEBRE    CONT.     MALIGNA.  9,6$ 

idiminuendae  epidemiae  ,  praefervativum  hoc  omiffum  fuit  ,  vino  &  non 
fpintu  vini  fa&um  ,  &  quotidie  circa  vefperas  ad  uncias  iij.  hauftum  : 
unde  non  evenire  non  potuit ,  ut  quidam  ,  fed  prse  aliis  aulici  longe 
pauciores  ,  ttl  hanc  febrim  epidemicam  nihilominus  inciderint.  Sunt  hasc 
de  hac  febri  phaenomena  generalia ,  fpecialia  autem  ipfum  morbum  com- 
ponentia  concumitantia  ,  &  fequentia  five  ipfe  curfus  &  decurfus  morbi 
funt,   quae  fequuntur. 

Invafit  igitur  hsec  febris  ex  improvifo  &  derepente  fuos  abfque  ullo 
horrore  ,  multo  minus  vero  frigore  ,  ita  ,  ut  inter  centum  febrientes 
vix  unus  fuerit ,  qui  in  principio  paroxyfmi  horrorem  ,  aut  fremebun- 
dum  frigus  fenferat  :  aliqui  tamen  ,  aft  pauciffimi ,  &  plerumque  labo- 
ribus  aflueti  ,  in  principio  primi  paroxyfmi  horrorem  aut  etiam  ,  fed 
rarius ,  fremebundum  frigus  habuerant ,  aut  faltem  in  ultimis  paroxyf* 
mis  tali  horrore  aut  etiam  frigore  ultra  horam  durante  fuerunt  correp- 
ti ,  atque  inter  eos  fuerunt ,  habentes  varium  vitse  genus ,  varia  tem- 
peramenca  ,  atque  tonum  corporis  ftriclum  &  laxum  ,  id  eft ,  tam  pin- 
■gues  &  obefi  quam  macilenti  ,  feniores  &  juvenes  ,  faeminae  &  viri  , 
adolefcentes  &  infantes.  Neque  hoc  frigus  aut  horror  difcrimen  dedit , 
quod  febris  facilior  vel  difficilior  fuerit  curatu ,  fed  femper  habuit  ean- 
dcm  pertinaciam  ;  febris  five  inceperat  cum  vel  fine  horrore  vel  frigore 
fuos  paroxyfmos  :  inquam  itaque ,  quod  febris  hacc  fere  femper  incepe- 
rit  derepente  abfque  ullo  horrore  vel  frigore  pracgreffo  ,  folo  intenfif- 
fimo  aeftu  corporis ,  dolore  cnpitis  &  lumborum ,  lancinationibufque  in 
uttoque  crure.  Cephalalgia  hsec  dolorque  lumborum  ,  lancinationefque  in 
cruribus  nunquam  non  adfuerant  in  omnium  paroxyfmis. 

Erat  autem  hxc  cephalalgia  dolor  phrenitidi  fimilis  ,  pulfatorius  fci- 
licet  &  laucinans  non  raro  etiam  in  narium  haemorrhagias  ,  morbum 
&  cephalalgiam  nihil  alleviantes ,  excurrens.  Lumborum  autem  dolor  fe- 
dem  fuam  circa  regionem  renum  fubuit ,  &  erat  partim  premens ,  par- 
tim  etiam  ,  fed  rarius  ,  Lmcinatorius  ;  de  his  tribus  doloribus  notatu 
dignum  eft ,  quod  ante  cephalalgiam  doloremque  lumborum  rebus  feli= 
eibus  remiferit  dolor  crurum  ,  cephalalgia  autem  lumborumque  dolor  fi- 
mul  perftiterint  &  evanuerint  ,  &  quidem  ita ,  ut  ,  ficut  paroxyfmi 
ipfaque  febris  fucceffive  diminuta  fuerat ,  fic  etiam  hi  dolores  fefe  di- 
minuerint,  ita  ,  ut  his  doloribus  diminutis  vix  fecundus ,  rariffime  ter- 
tius  rediverit  paroxyfmus.  Haec  tamen  differentia  fuit  inter  hos  duos  do- 
lores  ,  quod  cephalalgia  paroxyfmo  plane  Enito  ceffaverit  etiam  ,  aut  fal- 
tem  primo  valde  remiferit ,  dolor  autem  lumborum  continuavit  in  eodem 
fere  tenore  etiam  inter  duos  paroxyfmos. 

Quanta  autem  fuerit  hsec  cephalalgia  ,  lumborum  dolor  ,  fequentia 
ph»nomena  illuftranf.  Primo  quod  plurimi  gregarii  fub  fuis  tentis  a 
radiis  folis  nimis  seftuofis  ab  illa  evaferint  plane   ftupidi ,    obliviofi ,    & 

L  1    3  quafi 


270  M    0    L    I    T    O    R  l     . 

quafi  caro  tacli  ,  nihil  fcilicet  fentientes  ,  neque  ad  interrogata  refpon- 
dentes  ,  donec  paroxyfmus  fuerit  finitus.  Secundu  habuimus  etiam  fcd 
paucos  »  quorum  paroxyfmus  in  reliquis  fanorum  caligine  oculorum  in- 
cipiebac  *  paroxyfmum  3  vel  4  horas  antegrelfa  ,  &  ufque  ad  eruptio- 
nem  fudoris  in  fine  paroxyfmi  duratre.  Tertio  plures  ,  imo  plurimos 
etiam  habuimus  ,  quorum  aures  furdefcebant  inter  &  in  ultimis  paro- 
xyftnis  ,  atque  etiam  poft  febrim  jam  curatam ,  non  fecus  ,  ac  in  illis 
evenit ,  qui  febrim  malignam  erant  perpefii  continuam  :  quoties  autem 
dicla  ftupiditas  furditafque  aderat  ,  nimiaque  &  continua  cephalalgia  ,  to- 
ties  ex  caufis  fequentibus  febris  hsecfuerat  continua  tertiana  ,  aut  fic  fi- 
nita,    aut  in  fine  fuo  in  intermittentem  mutata. 

Lumborum  dolor  autem  inde  colligi  poterat  ,  quod  duos  febrientes 
juvenes  jam  faepius  memoratus  D.  Proto-Medicus  campeftris  noverit  * 
qui  ex  vel  cum  hoc  dolore  fimul  in  duobus  cruribus  fais  ftatim  in 
primo  paroxyfmi  principio  paralytici  fiebant ,  quae  paralylis  tam  in  pa- 
roxyfmis  ,  quam  extra  &  inter  eos  dur<ibat  :  unus  pillulas  antifebriles 
ex  arfenico  compcfitas  tres  ,  contra  febrim  ex  empyrico  datas  devora- 
verat  fimul  ,  cum  tamen  dofis  harum  pilularum  tantum  una  fuerit,  il- 
!eque  tres  has  pilulas  tribus  partitis  vicibus  fcilicet  unam  ante  fingu- 
lum  parcxyfmum  fumendas  ,  fimul  &  femel  devoraverit  :  inde  paenas 
etiam  meritas  tormimbus  tulit  ,  mortuufquc  tft  ,  cujus  cddaver  aper- 
tum  interanea  abdominalia  erofa  abfque  antegreiTis  ullis  tormin  bus. 
Hujus  paralylin  medicus  ordinarius  ab  ailumpto  hoc  arfenico  denvat , 
quoniam  autem  plurcs  his  pilulis  in  caltris  ufi  noti  funt  ,  quorum  ta- 
tnen  nullus  in  hanc  paraiyfin  incidit ,  atiique  funt,  qui  abfque  ullis  his 
pilulis  inciderint  in  eam,  probabilius  aliunde  hsec  par.ilylis  deducenda  eil, 
pro  cuius  majore  claritate  fecundi  fupra  indicati  paralytici  hiltoriam  hic 
apponere  lubet. 

Lft  autem  is  vir  triginta  aliquot  annorum  ,  &  quidem  magni  Do- 
mii-ii  auriga  ,  temperamenti  cholerico  -  melancholici  ,  habitus  corporis 
ftricti  &  fufci  ,  bibulus  ,  rixofus  ,  &  natus  Bavarus ,  iruer  frequentes 
rixas  a  commiMtonibus ,  etiam  ab  equis  multoties  delumbatus  &  verbe- 
ratus.  Quatuor  feptimanis  ante  primum  paroxyfmum  figna  lumbrico- 
rum  inteftinalium  conqueftus  ,  &  fem.  cyiise  bis  vel  quater  contra  eos 
tifus  ,  fed  poftea  non  purgatus  :  hic  in  primo  ftatitn  primi  paroxyfmi 
principio  pr?eter  cephalalgiam  enormefque  lumborum  doloies  fimul  in  am- 
borum  crurum  paralyfin  abfque  omni  horrore  praegrelfo  derepente  inci- 
dit  :  vena  tunc  fecta  in  brachio  (tatim ,  ufufque  2  dof  pulv.  ex  fem.  cynac 
ad  unc  1. 

His  du<ibus  dofibus  fubjundum  eft  purgans  ex  auro  fulmin.  fcrup. 
fem.  nitr.  depurat.  gr.  vi.  ,  a  quo  quinque  vel  fex  habuit  fedes  mu- 
cofas  ,    fpcrmati  ranarum  fimiles  :    externe  veficatorium  fuit  applicatum 

pcdi 


D  E    F  E  B  R  E    C  O  N  T.    M  A  L  I  G  N  A.  271 

pedi  paralytico  magis  prae  altero  ,  deinde  crus  &  lumbi  uncti  Tunt  : 
V  anod.  Vien.  a(l  fruftra  ,  abhinc  9  dofes  M.  P.  Beccheri  Vienn. 
datae  funt  ,  quarum  fingulum  gr.  j.  $  dulcis  ingrediebatur  ,  decodtum 
lign.  pro  potu  ordinario  ,  cujus  calefa&i  tb.  j.  etiam  fingulis  mane  & 
vefperis  poft  ,  &  cum  medicamentis  reliquis  fumere  debuerat ,  mane 
autem  fumebat  60  gt.  0  vol.  0°0  fylv.  &  lign.  C.  C.  fuccin.  qui- 
Lus  quotidie  ter  quaterve  per  alvum  fimilia  depofuerat  ,  praeterea  au- 
tem  nihil  huc  ufque  ;  interim  febris  fiebat  magis  manifefta  ,  &  inci- 
piebat  fuos  paroxyfmos  maximo  longoque  cum  frigore  ,  &  ab  inun- 
clione  mire  augebantur  dolores  in  lumbis  pedeque  dextro  ,  prse  finiftro 
magis  paralytico  ,  quo  ad  fenfum  &  motum.  Hinc  omnia  medicamenta 
mutata  fuerant ;  dataque  binis  vefperis  dofibus  pulv.  corr.  peruv.  ^f.  cum 
^f.  fem.  cynas  &  binis  mane  fequentibus  dofis  decod.  amar.  laxantis 
batavi  ,  a  qua  multoties  ,  &  quidem  ab  ukima  dofi  longum  crarfum- 
que  dejecit  lumbricum  ,  cum  plenaria  reftitutione  crucis  finiftri  redeun- 
teque  fenfu  exquifito  ,  non  vero  motu  cruris  dextri  :  licet  hsec  crurum 
melioratio  ,  jam  ante  excretionem  vermis  aliqualiter  fefe  oftenderic;  ho- 
die  &  hinc  cort.  peruv.  jf.  cum  tartar.  tartr.  fol.  ^f.  pro  dofi  fingula 
quarta  hora  extra  febrim  continuat  ,  &  febris  emanfit  ,  continuabatur 
per  8  &  plures  dies  dofis  corticis  didli  ante  fomnum  vefpertinum  ,  ma- 
ne  vero  menfura  una  acidularum  Sv/albacenfium  purgabatur  bene  quo- 
tidie  ,  febiis  conftanter  emanet  tota  fanitas  fuit  brevi  curata.  Ex 
qua  hiftoria  alius  fundus  hujus  paralyfeos  fapientioribus  patebit,  fic  etiam 
alius  juvenis  laboriofus  nuper ,  hic  Heidelbergae  indigena  in  fimilem  he- 
miplegiam  totius  lateris  dextri  ,  aft  abfque  omni  febri  incidiffe  mihi 
narratur. 

Celebris  medicus  pro  iliuftranda  hac  paralyfis  hiftoria  ,  fequentes  bi- 
nas  mihi  communicavit  hiftorias.  Prima  eft  de  viro  36  annorum  febri 
continua  lenta  ,  cum  purpura  rubra  doloribufque  rheumaticis  artuum 
prsecipue  nocturnis  quatuor  feptimanis  jam  arfedlo ,  pharmacopgei  cujuf- 
dam  tunc  cura  ufo ,  poftea  autem  poft  quatuor  feptimanas  dido  medico 
commiifo  ,  hicdum  segrum  de  lue  £ea  fufpectum  habuerat ,  ipfi  £  dul- 
cis  ^f.  cum  elecluar.  diafcord.  Fr.  ante  fomnum  vefpertinum  propinat , 
a  quibus  fequente  mane  abfque  dolore  puris  &  fanguinis  tbij.  per  al- 
vum  excrevit ,  cum  ipfa  anima  poft  paucos  dies  .•  alter  fimilibus  {ymp- 
tomatibus  diu  affedlus  &  ad  extrema  poft  quatuor  feptimanas  redaclus 
ex  confilio  di&i  medici  gr.  ij.  ^  cum  ©  digeft,  ante  fomnum  accepit , 
&  inde  derepente  ftimulum  alvi  fenfit  ,  tbque  4.  puris  excrevit  cutn 
momentanea  alleviatione  totius  morbi  ,  aft  ambo  crura  naralytica  inJe 
facta  funt  ;  per  thermas ,  longumque  tempus  v.  g.  novem  menfes  repara- 
tam  carnem ,  per  abfceffum  internum  abfumptam  ,  optime,  non  taraen 
integre ,  reftitutam  percepit. 

InciT 


273  M    O    L    I    T    O    R  » 

Incipit  itaque  hsec  febris ,  ficuti  fupra  ,  plerumque  abfque  uHo  frigore 
&  horrore  ,  folo  aeftu ,  cephalalgia  ,  &  lumborum  dolore  ,  lancinationi- 
bufque  in  utroque  crure  ,  proftratiorte  fumma  virium  ,  pulfu  celere  & 
frequente  ,  urina  rariffime  rubra ,  fed  plerumque  vel  jumentorum  urime, 
vel  cerevifise  albse  fimili,  ante  ,  intra,  &  poft  paroxyfmum  j  interdum 
etiam  rutilabat,  &  aurantio  colore  erat,  quaelibet  autem  per  fe  praecipi- 
tata  copiofam  deponebat  materiam  chylofum  ,  durabarque  primus  paro- 
xyfmus  plerumque  ultra  24  horas  ,  quod  segros  id  non  advertentes  s- 
jufculum  v.  g.  tantum  carneum  in  ipfo  paroxyfmo  comedentes  ,  eo  prse- 
cipitabat  ,  ut  ex  tertiana  fimplici  ftatim  fieret  tertiana  duplex,  five  quo- 
tidiana  ,  aut  ut  fecundus  paroxyfmus  fupervenerit  ,  antequam  primus 
fuerit  finitus  ,  febrifque  continuam  induerit  irtdolem ,  &  quidem  ,  uc 
plebs  credebat ,  malignam  ;  talefque  non  raro  ,  prsecipue  in  rccidivis 
peffimis  ftipati  fuerint  fymptomatibus  in  principio  fequentis  paroxyfmi 
veluti  lipothymiis  ,  deliriis  ,  convulfionibus  ,  in  tribus  gregariis  lethali- 
bus  aliifque  moribundorum  fimilibus  fy mptomatibus  :  dum  autem  me- 
thodo  fequenti  traclati  fuerant ,  nihilque  ante  plenarium  finem  paroxyk 
mi  comederant  ,  continua  in  intermittentem  poft  48  horas  aut  paulo 
tardius  redibat  ,  &  more  ordinario  curabatur,  fingulufque  paroxyfmus 
in  copiofiifimum  folvebatur  fudorem  :  interdum  prsecipue  in  principio  epi- 
demise,  non   vero  poftea  in  diarrhceam  foluta  critice  eft. 

Plurimi  quidem  dolorem  capitis  &  lumborum  fupra  dictum  continua- 
verant ,  paroxyfmi  fequentis  principium  plane  nefciebant ,  nifi  enim  pro- 
be  antea  fuerint  inftructi  ,  quod  hsec  febris  nullos  habeat  horrores  aufc 
frigus ,  non  credidcrunt  effe  febrim  intermittentem  :  bene  informati  ta- 
men  facile  fentiebunt  proximorum  paroxyfmorum  principium  ex  levi  re- 
irigeratione  manuum  digitorumque  ad  carpum  ufque  &  doloris  capitis , 
lumborum  ,  seftufque  febrilis  celerrimo  augmentc.  Plures  poft  frigus  & 
horrorem  vomebant  paroxyfmis  fingulis  biliofa  ,  idque  poft  3  vel  4  pa- 
joxyfrnorum  principia  ,  aft  abfque  eo  erfectu ,  quod  fecundus  vel  tertius 
jjaroxyfmus  ab  eo  emanfiifet.  ld  etiam  ad  hiftoriam  hujus  febris  fi  ec- 
tat ,  quod  omnium  hac  febre  arfectorum  cornea  crocea  fuerit  tincta  fla- 
vedine  ,  &  quod  plures  disetam  debitam  negligentes  plane  in  icterum  ex 
&  cum  fcbri  hac  inciderint.  Antequam  etiam  hsec  febris  manifefte  eru- 
perat ,  aegros  per  intervalla  graves  corripiebant  dolores  ,  prementes  & 
fremebundi  cardialgicis  fimiles  in  ftomacho ,  ubi  credebant  ,  mihi  potius 
in  hepate. 

Non  raro  etiam  erant  in  eorum  hac  febti ,  qui  diaetam  debitam  ne« 
glexerant ,  diarrhecae,  imo  ipfic  etiam  dyfenterise  :  in  facminis  vero  gra- 
vidis  etiam  abortus.  Nihil  autem  communius  ,  quam  pedum  oedemata  , 
ventrifque  incipiens  afcites ,  etiam  in  iis ,  qui  paucos  antea  fuftinuerant 
parojyfmos ,    diaetamque  accuratam  obfervaverant ,   aft  paulo  adultiores 

reli- 


D  E    F  E  B  R  E     C  O  N  T.     M  A  L  I  G  N  A.  273 

reliquis  fuerant ,  prxcipue  autem  ,  quibus  vena  a  chirurgis  gallicis  fue- 
rat  fecla  :  quibufdam  poft  febrem  fupcratam  fcabies  evenit  ,  reliqua 
fymptomata  hujus  febris  cum  aliis  tertianis  erant  communia  prseter  fi- 
tim  ,  quae  in  hac  noftra  fere  nulla ,  aut  naturali  faltem  non  major  ob- 
fervabatur. 

Prognofin  quod  concerhit ,    febris    hsec    per   fe   periculofa  &  lethalis 
non  eft  ,    neque  huc  ufque  fuit ,    fed  per  accidens  ,  fcilicet  ex  mala  diae- 
ta ,  facile  vel  in  continuam  tranfiens  ,    lipothymias  ,    deliria ,    convulfio- 
nes  ,    dyfenteriafque  lethales  caufans  ,    vel ,    ficut  faepius  obfervatum  eft, 
in  febrim  lentam  ,   in  febrim  intermittentem  typicam  iterum  excitabilem, 
facile  mutatur ,   aut  in  hydropem  vel  icterum   tranfit.     Ex  recidivis  au- 
tem  frequentioribus  convalefoentes  ,    habitumque  corporis  plane  jam  ca- 
chedicum   habentes  metuere  certe  habent  ,    ne  proximo  vere  in  pericu-  . 
lofum  fcorbutum  non   niG   herbarum  antifcorbuticarum  fuccis  curabilem 
incidant ,   utpote  in  Hungaria  omnibus  in  hanc  febrim  fepius  recidenti- 
bus   familiarem.     Nemini  autem  magis  per  accidens   periculofa  fuit  hxc 
febris  ,    quam  vifcerum   prpecipue  pulmonum  fcirrhis  aut  ulceribus  jam 
affe&is ,   utpote  in  quibus  febris  hxc  quidem  typum  continuum  habue- 
rat ,    quotidie  vero   praeterea  novum  paroxyfmum  prsemiflb  maximo  lon- 
goque  frigore  corporis  afficiebat,   corpufque   mire  debilitabat,    &  per  fu- 
dores  colliquabat ,  imo  tres  novi  in  talis  intermittentis  feu  potius  remic- 
tentis    paroxyfmi  principio  mortuos  ,    fic  etiam   notatu   dignum   eft  dc 
hac  febri ,    quod  raro  imo   rariffime    autocratia    naturse  fuerit  judicata , 
fed  quod  pertinaciffima  fuerit ,    &  non  ni.fi  a  fequentibus  medicamentis 
ceflaverit. 

Caeterum  illos  ,  quotquot  gonorrhcea  vel  major  lues  venerea  afflixe- 
rat ,  haec  febris  non  juvit ,  contra  Vercelloni  obfervationem  ,  fed  mala 
haec  perftiterunt  poft  febrim ,  aliifque  medicamentis  eradicari  debuerunt.- 
fimilem  cafu-m  etiam  videbis  in  rofini  Lentilii  Jatromnemmatis  ,  ubi  quar- 
tana  cum  lue  £  fuerat  eomplicata. 

F    I    N    I    S, 


S  Difput.  Mectico-?ra&.  Tom.  V.  M  ra 


(     274     ) 


ir 


SIMONIS 


C  L  X  V  I. 

SIMON.  PAULI  HILSCHER 

E     T 

IMMAN.  FRIDER.  SCHAVER 

D     E 

FEBRIBUS     MALIGNIS 

In  Regione  Roemhildensi  a  mens.  Decembri  an- 
n  i  mdccxjl,   ad  augustum  usq.ue  anni   mdccxli. 

grassatis. 

Jenae  1741.  2  Septemb. 


M  m     2 


(  277  ) 


P    R    O    OE    M    I    U    M. 

QUamvis  fmmamtnt  corpm  variis  ac  perniciofis  morborum  generibus  fit 
obnoxium ,  eorum  tamen  nullum  adeo  anceps  £fj"  periculofum  tnihi  qui- 
dem  videtur  ,  quani  febres  maligua  ,  qtut  furore  incredibili  mtdtas  fizpe  per- 
vadtint  regiones  ,  tirbes  §£  pngos.  Nojira  in  regione  Roemhildenfi  a  menfe 
Decembri  anni  pr&terlapfii  1740.  ad  Attgujium  ttfqtte  anni  cttrrentis  febrium 
malignarum  qttoque  vis  permultos  invafit  homines  ,  cui  in  primis  ignobilio- 
res ,  florida  in  &tate  conjiituti ,  fitccubuerunt.  Tanto  magis  autem  vis  atque 
indoles  cujufdam  morborum  generis  fcrutanda  ejl ,  quanto  magis  id  atrocita- 
tem  alit ,  £-f  fpem  falutis  confttndit.  Non  igitur  dubito  tratfationem  de  fe- 
bribus  malignis  ,  in  regione  Rpemhildenfi  ditio  tempore  grajfatis ,  me&  fttb- 
jicere  meditationi ,  atqtte  e^soyatriotv  loco  dijfertationis  inaugttralis  placidtz 
eruditorum  difquifitioni  fubmittere.  Hifce  meis  conatibus  ttt  fianmum  in  cce- 
lis  numen  annuat  clementijjime  ,  meis  impetrabo  precibus  infimis  ac  arden- 
tiffimii. 


I.     N.     I. 
§.    I. 

MAHgnitas  nobis  cft  vis  tnorbi  gravior ,  partes  corporis  humani  fiui- 
das  adeo  deturpans ,  ut  vel  plane  non  ,  vel  admodum  difficulter 
ad  ftatum  naturalem  reduci  queant.  Malignitas  alia  eft  a  priori  talis , 
5.  e.  poft  invalionem  morbi  gravibus  fe  ftatim  prodens  fymptomatibus  , 
alia  vero  a  pofteriori  ,  quse  fciiicet  effeclum  occultat.  Qui  hanc  con- 
jun&am  habent  morbi ,  dicuntur  maligni  Kctre^exvv  >  propter  veram  (1- 
militudinem  cum  hominibus  malignis ,  qui  faluti  alterius  infidiantur , 
omnia  tamen  ,  ex  quibus  id  deprehendi  poffit ,  occultant.  Vid.  liluftr» 
&  Magnif.  D.  Prsef.  DirT.  de  pefte,  &  programma  eidem  diflertationi 
prsemirfum. 

§.     I  I. 

Febris  maligna  eft  corporis  humani  intemperies  calida  univerfalis  & 
jnjequalis,  ad  deftructionem  fpirituum  &  humorum  vitalium  tendens , 
&  fermento  acri  ,  vaporofo ,    deftructivo  ,    &  valde  insequali  producla, 

§.     III. 

Licet  febrim  malignam  quoque  antecedat  fsepifJime  horripilatio  major, 

M  m     3  vel 


278  H    I    L    S    C    H    E    R, 

vel  minor  ,  adeoque  intemperies  aliqua  fngida  fe  exferat,  qutd  ?  quod 
in  febri  maligna  ,  fub  intertnittentis  larva  ludeute,  horror,  ad  unam  al- 
teramve  horam  durans ,  aliquando  obfervetur ,  redtius  tamen  hic  quoque 
a  potiori  elt  facienda  denominitio  ,  ut ,  quum  febris  maligna  illa  fe  ca- 
lore  totius  intemperato ,  &  fubinde  acriori ,  aut  fymptomatibus  ab  in- 
temperie  calida  univerfali  produclis  fe  magis  manifeftet ,  illa  ipfa  dica- 
tur  corporis  humani  intemperies  calida  univerfalis.  Ut  vero  magis  in- 
nuatur  hujus  intemperiei  diiferentia  fpecifica ,  hanc  adjeci  determinatio- 
nem  ,  quod  fit  inaequalis ,  nimirum  ejufmodi  intemperies  ,  qux  aut  bre- 
vi  tempore  mutanda  ,  aut  aegri  internecio  expectanda  eft  certiiiime.  Di- 
ferc  igitur  ab  intemperie  calida  ,  comparace  sequali  &  chronica  ,  qualis 
occurrit  in  mania  &  fcorbuto  calido  ,  fed  hac  de  re  plura  §.  5.  Quem- 
admodum  vero  febris  maligix  effectus  fpirituum  &  humorum  vitaliura. 
deftru&ionis,  minimum  intentatse,  teftimonia  dant  evidentifiima ,  ita  fe- 
bris  maligna  jure  meritoque  dicitur  intemperies  ad  fpirituum  &  humo- 
rum  vitalium  deftru&ioncm  tendens, 

§.    I  v, 

Febris  malignae  efFectus ,  fpirituum  &  humorum  vitalium  deftru&io- 
nem  arguentes  ,  praecipui  funt  virium  fubitanea,  &  fine  caufa  externa 
prrcgreifa  ,  facla  proitratio  ,  anxietates  ,  jactatio  corporis  &  inquietudo 
fumma  ,  dolores  capitis ,  pectoris ,  dorfi  ,  vel  artuum  graviores  ,  refpi- 
ratio  diffioilis,  lipothymiue,  vertigo,  tinnitus  aurium  &  ftupiditas,  tre- 
mor  artuum,  vifus  turbidus  ,  dirficultas  auditus  ,  vel  furditas ,  excre- 
tiones  alias  voluntarix,  ut  urinae ,  vel  alvi  excretiones,  aegro  non  feu- 
tiente  contingentes  ,  fingultus,  motus  convulfivi ,  vel  epileptici,  deliria. 
Ex  pathologix  enim  generalis  principiis  facile  intelligitur  ,  jara  comme- 
tnorata  fymptomata  a  partibus  balfamicis ,  fpirituofis  &  demulcentibus 
imminutis  ,  vel  deperditis  ,  adeoque  partim  a  fanguine  &  iero ,  feu  hu- 
moribus  vitalibus,  corruptis  &  acrioribus  redditis  ,  ipfoque  fanguine  vel 
riimis  rarefacto  ,  vel,  ob  defectum  fpirituum  ,  grumefcente,  parcim  a 
fpiritibus  intemperatis  redditis  ,  &  hinc  ad  motu.n  inordinatum  concita- 
tis ,  vel  a  fpiritibus  obaubilatis,  vel  deftructis  provenire. 

$.     V. 

A  febri  mallgna  haud  raro  temperatiilima  fubjeda  corripi ,  experien- 
tia  probat ,  illa  veto  quum  fit  intemperies  calida  univerfalis  &  inxqua- 
Jis  (  §•  2.),  fequitur,  ut  fubje&a  ifta  ,  quancjo  febri  maligna  tcntamur, 
iion  maneant  fubjecta  temperatiifima ,  fed  nec  fanguis,  nec  ferum  fe  in- 
vicem  quantitate  &  qualicate  temperent,  quum  tamen  ab  iis  humoribus 
ykahbus,   fe  uivicem  quanticaie  &  qualiutc  tempctantibus ,   omnis  cor- 

foris 


D  E    F  E  B  R  I  B  U  S    M  A  L  I  G  N  I  S.  &c.        279 

poris  humani  temperfes  dependeat.  Ut  igitur  fanguinis  &  feri ,  feu  mnfTse 
fanguineae,  proportio  in  f  bri  malignavitiatafit,  neceffe  eft.  Aft  vero  in  fcor- 
buto  ,  in  mania  ,  in  f ebri  benigna  cjuoque  porportio  rralfse  fanguincx, 
vitiata  eft,  propterea  ,  dirTerentiae  adcuratioris  gratia  ,  adferimus  ,  quod  in  fe- 
bri  maligna  porpottio  maffse  farguinc se  corrupta  fit  a  fermento  acri,  vaporofo, 
deftructivo,    &  valde  injequali. 

§.     V  I. 

Motus  inteftinus  ,  quem  falia ,  dum  in  fe  invrcem  &  in  fulphur  fti* 
termedium  agunt ,  «fficiunt,  &  quo  ipfo  particularum  proportionem  de- 
terminatam  ac  fpecificam  conftituunt  ,  ut  mixtum  fpecificas  inde  obct- 
neat  qualitates ,  a  chimicis  fermentatio  ,  ipfa  autem  materia ,  quse  , 
certo  corporum  generi  commixta  ,  fermentationem  pradtat ,  fermentum 
dici  confuevit.  Quum  materiaacris ,  vaporofa,  &  deftructiva  ,  maffse  fangui- 
neze  commixta  ,  motum  ejus  praeftet  inteftinum  fimi^em  quem  ,  falia,  dum  iii 
fe  invicem  &  in  fulphur  intermedium  agunt,  efficiunt,  &  quo  particu- 
larum  maffae  fanguinese  proportionem  conftituat  eam,  a  qua  intempetiem  il- 
lam  calidam  univerfalem  &  inaequalem  maff.  fanguin.  cbtintt ,  quse  ftbris 
maligna  vocatur  (  §.  2. ),  quid  obftat ,  quo  minus  di&am  materiam  fcrmenti 
homine  infigniamus  '{ 

§.     V  I  L 

Qui  medicinae  elemertta  vet  leviter  tantum  cognita  habet ,  fcire  debet, 
quod  omnis  acrimonia  in  particulis  falinis  eminentibus  confiftat.  Intem- 
peries  calida  univerfalis  &  inaequalis,  tamquam  to  eifentiale  primarium  fe- 
bris  malignse,  nimis  copiofam  ,  &  hinc  praeternaturalem  particularum 
ignearum  evolutionem  arguit  ,  ea  vero  quum  a  falibus  in  fe  invicem  8z 
in  fulphur  intermedium  plus  jufto  agentibus,  &  hinc  viriofe  eminenti- 
bus  dependeat,  manifeftum  eft,  fermentum,  quod  maffam  fanguineam  corrum* 
pit ,  ut  eveniat  febris  maligna ,  acre  effe.  Interim  hoc  ipfum  tamen  pro 
temperamenti  ,  fexus,  jctatis ,  vitae  generis ,  &  diaetse  diverfitate,  item 
pro  varia  ad  cacochymiam  difpofitione  variare  folet ,  ut  in  aliis  magis  bi- 
liofum ,  in  aliis  acido-biliofum  ex  effectibus  cognofcatur» 

§.     VIII. 

VertigO  ,  tinnitus  aurium  ,  ftupiditas ,  nec  minus  delirium  in  febri 
maligna,  haudobfcure  probant ,  fermentum  dictum  una  eife  vapoiofum. 
Quemadmodum  enim  in  ebrietate,  in  qua  re  vera  aliqua  delirii  fpecies 
fe  exerit ,  &  vertigo  fsepe  numero  conjuncta  eft ,  maxime  producit  effec- 
tus  illos  principium  vaporofum  ,  quod  ineft  potulentis  inebriantibus:  ita 
ab  effectibus  fimilibus ,   in  febri  maligna  obviis  »    ad   fimilem  caufam  , 


280  hilscher; 

puto  ad  principium  aliquod  vaporofum  ,  concludere  licet.  PofTunt  etiam 
ad  eife&us ,  vaporofitatem  ftrmenti  febrilis  probantes ,  referri  fepe  fopo- 
res  graviores ,  nec  non  motus  epileptici  aliquando  ,  puta  quatenus  neni- 
pe  vaporofitas  fibi  notabilem  acrimoniam  conjun&am  habet. 

$.     I  X. 

Fermentum  ,  quod  febrim  malignam  producit  ,  porro  eft  deftructi- 
vum  ,  &  valde  insequale.  Illud  enim  ,  nifi  natura  praefide ,  &  conve- 
nientium  remediorum  virtute  eliminetur  vel  deftruatur ,  motum  maifse  fan- 
guinese  inteftinum  vitiofum  eo  ufque  continuat  ,  donec  humores  vitales  par£ 
tfbus  balfamicis  ,  fpirituofis  &  demulcentibus  penitus  defraudaverit ,  ip- 
fofque  fpiritus  deftruxerit ,  id  quod  fymptomata  lethifera,  ao  fubfequens 
putredo  celerior  &  gravior  confirmant. 

§.     X. 

Praemittendis   prsemiffis  me  accingo  ad  demonftrationem  prseftandam  ^ 
quod  febres  in  regione  Roemhildenfi  a   menfe  Decembri  anni    1740.   ad 
Auguftum  ufque    anni   1741.   gralfatae  malignarum   claiil  omnino   adnu- 
merari  debeant.     Qiiem    in  finem  fymptomara  ac  figna  illarum  extantio- 
ra  ,  ea ,  qua  decet ,   fide  recenfebo.    Calorem  febrilem  in   plurimis  pnc- 
ceifit  horripilatio ,   feu  levis  horror ,   in  aliis  horror  paulo  gravior ,  in  nou 
nullis  horrorem  admodum  gravem ,    feu  rigorem  ,  qualis  circa  febres  in- 
terrnittentes  adeffe  folec,   fere  ultra  horse  fpatium  durantem ,   obfervareli- 
cuit.     Quse  quidem    mutatio  prodit   feri   vifciditatem  &  huic   immerfum 
acorem  majorem  vel  minorem ,   unde  maffa  fanguinea  in  aliis  alio  gradu  figi- 
tur  &  concentratur ,  acignearum  particularum  evolutio  per  brevius  aut  lon- 
gius  tempus  impeditur.  Motu  tandem  maifae  fanguineae  progreifivo  continuo 
particulis  illis  concentrantibus  fubjngatis ,  particulae  acriores  reliquae ,  fui  ju- 
ris  redditse ,   motum  maffae  fanguineae  inteftinum  &  particularum  ignearum 
evolutionem  ,   hinc  &  caloiem  augent  gradu  in  aliis  alio  ,    prout  acrimonia 
eift  vel  gravior  ,  vel  mitior.    Immo  obfervavi  in  quibufdam  calorem  primo 
alteroque  die  vix  fenfibiliter  auctum,  fummam  tamen  corporis  lailitudinem , 
&  pulfum  frequentem  ,  dolorem  capitis  &  inquietudinem  fummam  ,  diebus 
vero  fequentibus,  etiamfi  inter  bezoardica  temperatiora  pulveres  quoque  ni- 
trofos,  aliaque  calorem  temperantia  folicite  adhibuerim  ,  calorem  magis  ma- 
gifque  intenfum  ,  omniaque  fymptomata  graviora  deprehendi.  Unde  adparet, 
calorem  illum  ,  primis  diebus  mitiorem  vifum  ,  fuiife  fubdolum ,  ac  fegrum 
non  folum  fed  &  medicum  decipere  potuiife  ,  nifi  cautio  fuerit  adhibita.  Pul- 
fum  in  omnibus  velociorem  ,    fed  una  debiliorem  ,    verbo  frequentem ,  ob- 
fervavi,  qui  cordis  &  vaforum  arterioforum  fequitur  irritationem  a  fanguine 
rarcfa&o  &acri,  partibus  vero  balfamicis,  ipfifque  fpiritibus  debiiitatis, 

«4 


t>EFEBRIBUSMAL!GNIS&c.         2gi 

&  ad  ipfam  deftiudtionern  verger.ribus.  Alii  ftatirii  ab  initio  morbi ,  alii 
rtiagis  ih  ftatu  de  fumma  conquerebantur  ktflttildnie  ,  quac  provenic  par- 
tim  a  fpirituum  defeclu  &  dcbilitate ,  partim  a  eontinua,  quam  M.  S< 
acrior  reddita  efficit  ,  ifi  plurimis  punctis  nbrillaruni  nervearum  tenfio- 
ne  ,  licet  mntori  ,  quam  ifj  folutiorie  continui  intentata  ,  quse  ad  dolo* 
rem  requiritur.  In  omnibus  ciborum  appetitus  erat  proftratus,  iine  du- 
bio  ob  paUperiem  &  debilitatem  fpirituum,  qui  tamen  ad  adtiones  ven- 
triculi  rcquiruntur,  &  ob  ipfius  menitrui  intemperiem.  Sitis  autem  in 
multis  erat  incxplebilis,  ob  humidi  temperantis  defe&um  ,  &  ob  calo- 
rcifi  atque  acrimoniam  majorem  3  in  quibufdam  contra  deficiebat  fitis  , 
caf<re  &  liccitate  tamert  vehemehter  urgentibus  ,.  id  quod  fpiritus  defcru* 
ctos  argurbit.  In  aliis  capitis ,  in  aliis  pcctoris ,  in  aliis  artuu.n  ,  irt 
aliis  diverfi  dolores  fimul  adfligebant ,  partim  a  rarefaclione  ,  partim  ab 
acrimonia  maflk;  funguinese  nimia  produ&i.  In  haud  paucis  refpiratio  primis 
ltatim  diebus  erat  difficilis  &  anxietates  fimul  urgebant.  Quando  enim  a 
fanguine  nimis  rarefacto  vafa  pulmonum  fanguifera ,  quin  etiam  ipfi  pul- 
mones  ultra  modum  expandebantur  ,  fpiritus  vero  deficiebant ,  vel  nt- 
mis  erant  debiles ,  tunc  ad  terminos  ordinarios  pulmones  redire  non 
poterant  *  convenienti  igitur  conftrictione  deficiente  refpirationis  alter  a^ 
ctus  ,  nimnum  exlpiratio  ,  impediebatur ,  anxietates  vero  non  foium  a 
refpirationis  negotio  turbato  ,  fed  etiam  a  nimia  fanguinis  rarefacli  ver*- 
fus  ventriculos  &  vafa  cordis  prelfione  proveniebant.  Aliis  in  ftatu  ref- 
piratio  erat  difficilis  j  tremor  cordis  ipfaeque  lipothymise  accedebant,  quae 
fymptomata  a  fpiritibus  exhauftis ,  &  a  fanguine  grumefcente  derivare 
licet.  Tuiiis  pene  eontinua  &  plurimum  ficca  segros  illos  adfligebat,  ab 
acrimonia  tunicam  nerveam  ,  quzc  afperam  arteriam  &  bronchia  intus 
inveftit  >  itritante  ,  &  hinc  exfpirationem  impetuofam  ,  feu  vehementem 
aeris  expulfionem  efficiente.  In  nonnullis  anginofam  ,  in  aliis  pleuriticam 
deprehendi  inflammationem  ,  a  fanguinis  acris,  in  parte  mufculofa  fau* 
cium ,  vel  in  pleura  ftafi  fa&jm.  Ob  calorem  &  ficcitatem  ihtenfioiem 
lingnx  ariditas  &  afperitas  cum  colore  nigricante  ,  univerfa  cutis  arida* 
vigiliae  contumacifTunas ,  tandemque  deliria  ,  ob  motum  fpirituum  admo* 
dum  perturbatum  ,  in  multis  obfervabantur.  In  ferofioribus  vero,  prse^ 
cipue  in  feminis  &  infantibus  iinguam  &  fauces  vifcidas  ,  fudorem  fcx> 
tidum  ,  fomnolentiam,  immo  fopores  graves  ,  pro  diveifitate  feri  pec- 
cantis ,  animadverti.  Tinnitus  aurium  ,  vertigo,  ftupiditas  &  fenfuum 
hebetudo  ,  preefertim  vifus  turbidus  ,  auditus  difficultas,  imtno  furdit?.s> 
ki  mukis  erant  fymptomata  fatis  molefta  ,  partim  a  fpirituum  pauperie 
vel  debilirate  ,  partim  etiam  a  principio  vapotofo  ,  partim  a  vifcido  ,  ner- 
vos  obftruente,  originem  trahentia.  A  fanguine  autem  acri  &  rarefaclo 
in  quibufdam  prseternaturaliter  aperiebantur  vafa  fanguifera ,  in  tunica 
nares  cingente  hserentia ,  ut  hsemorrhag  a  narium  contingeret.  In  aliis 
vemitus,  in  aliis  diarrhoea  mihi  faceifebat  negotium  ;  ille  quidem  a  par- 
Difpui.  Medico-Frath  Tom.  V*  N  n  tibus 


2%z  H    I    L    S     C    H    E    R  , 

t-bus  falmo-fulphureis  fermenrativis ,  ex  ma(T.e  fanguineae  iis  referta  ,  ad 
vcntriculi  tunicam  nerveam  adpulfis  oriebatur ,  quum  eae  fibrarum  ven- 
triculi  motricium  efficiebant  irritationem  ,  motum  ejus  pcriftalticum  in- 
vertemem,  ut  repetitis  vicibus  ventriculus  a  ftinrlo  verfus  orificium  fuum 
iupenus  ,  feu  llniltrum,  contraheretur ,  &  contenta  per  ocfophagum  & 
os  cum  impetu  ej;cerentur  :  haec  autem  ,  feu  diarrhoea  ,  dependebit  ab 
humoribus  acribus  &  fermentificis  ,  ad  canalem  inteftinorum  confluenti- 
bus  ,  &  ibi  (timulum  ad  crebriorem  contra&ionem  ,  ac  ipforum  humo- 
rum  contentorum  expulfionem  erficientibus.  Ab  humorum  tufione  fer- 
mentifica  ,  &  ab  humorum  acrium  &  corrofivorum  ad  canalem  inteftmo- 
rum  adfluxu  in  quibufJam  producta  e(t  dyfenteria.  Permulti  meorum 
rebricitantium  ,  ob  intemperiem  &  motum  irregularem  ,  quem  ex  humo- 
rum  vitaliura  intemperie  graviori  ipfi  fufceperunt  fpiritus  animales  ,  ideas 
habuerunt  peregrinas  &  rebus  non  convenientes,  verbo  delirio  funt  ten- 
t~ti ,  fed  pro  temperamcnti  diverfitate  diverfo  ,  ut  in  alio  fcrocia  &  au- 
dacia  fumma,  in  alio  timor  &  triftitia  fuerit  conjuncta  ,  in  alio  ftatus 
mixtus  fe  exeruerit.  S?epe  etiam  lympha  corrupta  &  acris  vellicationem 
&  tenfionem  fibrillarum  nervearum  ,  motui  infervientium ,  efficiebat,  ut 
alterna  mufculorum  actio  involuntaria ,  verbo  motus  convulfivi  feque- 
rcntur.  Aliqumdo  vcro  lymphae  illi  corruptac  acri  ,  &  genus  nervofum, 
motui  inferviens  ,  irritanti ,  conjuncla  erat  vaporofitas ,  ut  una  fenfuum 
internorum  &  externorum  fieret  detentio  ,  adeoque  motus  cvenirent  epi- 
leptici ,  quos  tamen  in  infantibus  frequentius,  rarius  in  adultis  vidi. 
Ex  motibus  convulfivis  non  infrequens  fuk  fingultus  ,  utpote  qui  eft 
motus  fonorus  &  cum  fenfatione  aliqua  trilti  conjunctus ,  ab  orificii  il- 
rtiftri  ventriculi  irritatione  determinata  ac  fpecifica ,  per  confeflfum  dia- 
phragma  &  mufculos  abdominis ,  refpirationis  negotio  infervientes ,  nec 
non  reliqua  refpirationis  organa,  afficiente  ,  provcniens.  Ex  claife  acgro- 
rum  ,  quorum  fymptomata  &  circumftantias  praecipuas  hadenus  comme- 
moravi ,  multi  etiam  ab  exanthematibus  fuere  adflicli.  Infantibus  qui- 
bufdam  tertio  vel  quarto  ab  invaiione  febris  die  tubercula  rubella  ,  vix 
ad  lentium  altitudinem  accedentia ,  in  univerfa  corporis  fuperficie  cum 
pruritu  aliquo  elflorefcebant  ,  feptimo  autem  vel  nono  die  difpalefce- 
bant ,  qux  cum  practicis  ccleberrimis  vocavi  morbillos.  In  aliis  infanti- 
bus ,  nec  non  in  adultioribus ,  tubercula  erumpebant  majora  ,  quae  a 
die  quarto  ad  undecimum,  vel  decimum  quartum  ,  fuppurationem  fu- 
bibant,  tandem  exficcata  fub  cruftarum  forma  decidebant ;  atque  ejufmo- 
di  tubercula  variolae  dici  confueverunt.  Fermentum  igitur  peregrinum, 
quod  in  cute  fecit  decubitum  ,  erat  vel  fubtilius  &  difflabile  ,  vel  vifci- 
dius  &  paulo  fixius ,  unde  tubercula  illa  vel  difculfione  finicbantur  , 
vel  ad  fuppurationem  abibant.  In  multis  medix  xtatis  febricitantibus 
puftulae  minimae  ,  rubiac  vel  albae,  ad  inftar  granorum  milii ,  in  fuper- 
^cie  cutis  apparuerunt ,    prout  vel  fanguis  acrior ,  vel  ferum  corruptum 

& 


DE    FEBRIBUS    MALIGNIS&c.  2^3 

&  acre  in  partibus  fupernciei  cutis  ftafin  concepit  ,  &  hinc  in  aliis  pur- 
pura  rubra,  in  aliis  alba  fuit  obfervata.  Sub  fymptomatibus  graviffimis 
accefferunt  quibufdam  petechise  ,  feu  maculae  morfibus  pulicum  fere  fi- 
miles ,  plerumque  fufci  coloris ,  &  una  cum  reliquis  fymptomatibus  gra- 
viilimis  ,  dolore  capitis  vehementillimo  ,  vigiliis  continuis ,  anxietatibus 
fummis  ,  deliriis  ,  motibus  convulfivis  ,  tandemque  fudoribus  fyncopti- 
cis  omnimodam  fpirituum  &  humorum  vitalium  deftru&ionem  ,  ac  pro- 
ximam  vitae  internecionem  portenderunt.  JEgri ,  qui  cum  febribus ,  qua- 
rum  fymptomata  &  figna  huc  ufque  recenfui  ,  confli&ati ,  urinam  ex- 
creverunt  magis  tin&am  ,  &  in  aere  frigidiori  turbidam  fa&am  ,  hinc 
fedimentum  rubellum  deponentem  ,  fere  omnes  priftinam  recuperaverunc 
famtatem.  Pauci  vero  evaferunt  eorum  ,  qui  urinam  vel  fanorum  urinas 
fimilem  ,  vel  aqueam  minxerunt.  Illa  enim  partium  biliofarum  acrium 
&  rarefaclarum  ac  ipfius  fermenti  febrilis  a  M.  S.  feparationem  figni- 
ficabat.  Hscc  autem  intimam  acris ,  vaporofi  &  deftru&ivi  fermenti  cum 
fpiritibus  &  humoribus  vitalibus  commixtionem  manifeftabat ,  &  deftru- 
ciionem  futuram  minitabatur. 

§.     X  I. 

Ex  iis  igitur  ,  quae  paragrapho  antecedente  allegavimus  ,  clare  intelligi 
poteft  ,  febres ,  in  regione  Roemhildenfi  graffatas  ,  exhibuiife  notas  om- 
nes ,  quae  ad  definitionem  febris  malignse  requiruntur  (  §.  2.  &  feqq. ) : 
diclis  ergo  febribus  competit  definitio  febris  malignse ,  quare  non  eft  du- 
bitandum  >    quin  ipfse  febrium  malignarum  claili  fint  adnumerandse. 

§.     XII, 

Omnem  intemperiem  univerfalem  in  Mse  Sese  ,  hinc  &  liquidi  nervei 
five  fpirituum  proportione  vitiata  fuum  habere  fundamentum  ,  ac  in  his 
fluidis  primario  &  immediate  fe  cxferere ,  pathologise  generalis  principiis 
imbutus  nunquam  negabit.  Quemadmodum  igitur  omnis  intemperiei  uni- 
verfalis  propria  &  genuina  fedes  eft  M.  S.  cum  fpiritibus  ,  ita  quoque 
hxc  fluida  fubje&um  febris  malignse  principale  re&e  ftatuuntur  (§.  2.)* 
At  enim  ,  ipfa  experientia  tefte,  vix  ac  ne  vix  quidem  ulla  corporis  ,  fe- 
bri  maligna  laborantis  ,  pars  ab  intemperie  illa  calida  univerfali  &  inae- 
quali ,  quse  ejufmodi  febjis  eflentiale  conftituit,  eft  immunis ,  quare  ad- 
ferimus  ,  quod  omnis  febris  malignse  fubje&um  ut  quod  fit  totum  cor- 
pus  humanum. 

§.     XIII. 

Ex  idea  febris  malignse ,  §.  2..   propofita  ,  &  ex  §.   10,    facile  poteft 

N  Jl     2  coU 


284  H    I    L     S     C    H     E     R  , 

colligi ,  quod  febres  ,  quarum  tradationem  perfequimur  ,  pro  caufa  im- 
mediata  agnofcant  mixturam  M?e  Sesc  primario ,  hinc  &  fpirituum  a  fer- 
mento  acri  ,  vaporofo  ,  deftru&ivo ,  &  valde  .  inaequali  ,  corruptam  , 
adeoque  id  ipfum  eft  illarum  febrium  c^ufa  mediata  proximior.  Acrimo» 
nia  fetmenti ,  quia  &  alcalicum  ,  &  acidum  fal  ad  fermentationem  requU 
ritur ,  ex  alcalicis  &  acidis  particulis  compofita  eife  debet.  Uci  vero  falia 
illa  contraria  fola ,  foluta  ae  fibi  conjuncta  ,  motum  fubeunt  &  excitant 
inteftinum  ejufmodi  ,  qui  erfervefcentia  dici  folet ,  :ta  fulphur  illis  inter* 
cedens  motum  inteftinum  fpecifice  determinat,  ut  fermentationis  nomins 
diftjnguatur.  Sulphur  autem  refolutum  &  deftruclum  ,  quatenus  vi  n  ha- 
bet  fpiritus  in  corpore  humano  obnubilandi,  vaporofitatem  dicli  fermenti 
conftituere  ,  partim  juxta  chimica  ,  partim  juxta  pathologica  principia 
adferimus.  Particularum  faliuarum  ,  quae  cum  intermediis  fulphureis  fer- 
mentum  febrium  malignarum  conftituunt  ,  aliae  prae  aliis  eminentes  ,  & 
quidem  vel  alealicae  ,  vel  aeidae  ,  volatiles  r  vel  relative  fixiores  ,  magis, 
vel  minus  corrofivsc,  particulae  item  fulphuresc  vel  craffiores  ,  velfubtilio- 
res  elfe  queunt.  Hinc  illud  ipfum  fermcntum  acri.monia ,  vaporofitate , 
atque  vi  deftructiva  admodum  variare ,  quin  etiam  ,  pro  varia  in  diverfis 
fubjedtis  receptivitate  ,  infignem  fubire  poteft  modificationem.  Mirum  igi- 
tur  non  eft  ,  quod  non  omnes  &  finguli ,  quos  §.  io.  innuimus ,  elfe- 
&us  ,  nec  eodem  gradu  tales  obfervati  fuerint ,  fed  m  aliis  haec ,  in  aliis 
illa ,  in  aliis  pauciora,  in  aliis  plura,  in  aliis  magis  gravia,  in  aliis  mi» 
nus  gravia  ofcurrerint  fyrnptomata, 

$.    X  l  V, 

In  caufas  mediatas  remotiotes  fi  inquiratfius  ,  ex  reous  naturalibus  prL- 
mo  loco  occurrit  temperamentum.  Etiamfi  nullum  temperamentum  a  fe- 
fcribus  malignis  fit  immune  ,  attameji  fanguineum ,  fanguineo  cholericum , 
cholericu-m  feu  biliofum  ,  &  atrabilarium  temperamentum  pr«e  reliquis  effe 
illis  obnoxium  ,  maxime  tft  probabile  :  fanguineum  enim  temperamentum 
facillime  admittit  diaetae  errores  ,  ob  quos  fermentum  ,  febiis  malignae 
eonftituens  caufam  mediatam  proximiorem  ,  vel  in  corpore  humano  ge- 
neratur  ,  vel  ab  extra  promptius  admittitur  ;  fanguineb  -  cholericum  Sc 
eholericum  ipfum  ud  vitiofum  partium  biliofarum  incrementum  admodum 
eft  proclive ;  atrabilarium  ,  quum  partes  biliofse  ,  ab  acidis  intime  coa- 
fermentatis  acuatae  ,  fecundum  naturam  emineant  ,  earum  quoque  aug- 
nientum  vitiofum  &  cacochymiam  atrabilatiam  inferens ,  haud  difBculter 
eas  adfcifcit.  TEtatis  ratione  infantes  ac  pueri  ,  partim  ob  ^clJJriQctylcty , 
partim  ob  carnium  efum  ,  panis  adfumtione  neglecla  ,  habifes  fiunt  ad 
febrcs  fynochas  putridas  ,  ipfafque  malignas  :  falino-fulphurese  enim  im  • 
pune  partes  facile  in  iis  colliguntur ,  &  aere  calido  &  humido  ,  vel  frigido 
&  liumjdo  accedente ,   vel  potius  fub  regimine  acris ,  febri  malignae  fa- 

-vea^ 


D  E    F  E  B  R  I  B  U  S     M  A   L  I  G  N  I  S  *rc.  2£f 

vente ,  fermentum  fupra  expoiitum  enafcitur.  Vix  etiam  opus  elfc,  ud 
allegemus  ,  quod  infantes  prae  adultioribus  morbillis  &  variolis  obnoxii 
fint.  iEtas  media ,  ob  particulas  falino-fulphureas  in  M.  S-  a&ivjores , 
&  ob  errores  diaetae  frequentiores  ,  vicinior  ett  rebribus  malignis.  Sic  a 
menfe  Decembri  anni  praeterlapfi  1740  ufque  ad  'Auguftum  anni  curren^ 
tis  ne  unicum  quidem  inter  quinquaginta  ,  febri  maligna  lnborantes  ho- 
mines ,  -  obfervare  licuit  fubjectum  ,  quod  ad  fenes  referri  pocuerir..  Se- 
Xus  nobilior  itidem  ob  particulas  falino  fulphureas  in  M.  S.  a&iyiores  ,  & 
ob  ipfum  ferum ,  minore  quam  in  feminis  quantitate  pracfens  ,  majo- 
rem ,  quam  fequior  fexus  ,  babet  ad  tebres  malignas  habilitatem.  Ha- 
bitus  corporis  gracilis  ,  quum  ad  calorem  ,  acrimoniam  ,  &  ficcita- 
tem  majorem  i.  n.  jnclinet,  pr.omptiorem  febribus  malignis  prsebet  ad-> 
yniffionem, 

§.     X  V. 

Ex  rebus  non  naturalibus  inftar  omnium  effc  aer,  qui,  ut  iri  omnibii!» 
fere  Europx  regionibus,  ita  etiam  noftra  in  regione  a  fine  anni  1739, 
ad  primos  i.ifque  anni  1740  menfes  ,  intenfiffime  frigidus  ,  hiemc  vero, 
2  Decembri  anni  1740,  ufque  ad  primos  hujus  anni  menfes  durante  , 
frigidus  &  magis  humidus  elt  obferyatus  ;  praecipue  hieme  illa  pofteriori 
nebulse  apud  nos  adeo  fuerunt  frequentes  .&  denfe  ,  ut  longsevi  quoque 
fenes  ,  qui  in  regione  Roemhild.enfi  multos  degerunt  annos,  negaverint, 
fe  unquam  nebulas  ejufmodi  yidifle.  Homines  igitur  ,  qui  concra  inju- 
rias ,  faeviente  illa  hieme  obvias,  corpus  fuum  non  fatis  muniverunt  , 
vel  ob  egeRatem  non  defender.e  potuerunt,  prseter  infignia  tranfpiratio- 
nis  infenfibilis  jmpedimenta  tantam  fubierunt  Mae  Seas  condenfatiouem  , 
ut  ea  ad  priores  terminos  ne  fequente  quidem  seltate  redigi  potueric.  J[n- 
terim  humcres  ad  fecretiones  &  excretiones  convenientes  ,  hinc  ad  ip- 
fam  depurationem  rite  fubeundam  in.habiies  fadi  ,  particulae  faliuo  -  ful- 
phurege  fermentativas  ac.res  fucceiiive  colledtae  ,  ac  infequuto  aere  frigi- 
do  ,  humido,  &  in  primis  nebulofo  ,  quin  etiam  per  plurimum  hiemis 
pollerioris  fpatium  fub  qualitatibus  didtis  continuato  ,  retentse  &  magis 
acumulatse  funt ,  quid  '(  quod  aer  iile  una  uliginofus  ad  putrilaginem 
«ieftructivam  humores  yitales  difpofuit. 

§.     XVI. 

Afimeuta  copiofius  &  inordinate  affumpta  cruditatibus  &  cacochymix 
dant  occafionem ,  hinc  &  intemperiei ,  qux  febres  malignas  conftituit , 
materiam  praebere  queunt ,  magis  tamen  qualitate  fimul  peccantia  ,  ut 
ppma ,   prunaque  immatura  &  frigore  corrupta.    Quum  enim  noftra  in 

N  n     3  regione 


286  H    I    L    S    C    H    E    R  , 

regione  fues  &  alia  pecora,  quibus  pabuli  loco  poma  ,  prunaque  ,  ltxl- 
matura  &  frigpre  corrupta  homines  prsebuerunt ,  interierint ,  nullum  effc 
dubium ,  quin  vitiofi  &  corrupti  1111  ftuclus  adeo  vitiofum  &  corruptum 
dederint  chylum  ,  qui  reliquis  in  corpore  huraano  humoribus  vitalibus 
fermentum  acre  ,  &  deftructionem  putrilaginofam  efficiens  ,  intulerit. 
Quodii  ergo  homines  ignobiliores  aeris  vitiis  ,  paragrapho  antecedente 
expofitis ,  permsgnam  ad  febres  malignas  obtinuerunt  difpofitionem  ,  cui 
frudluum  dictorum  ufus  acceifit  illegitimus ,  non  eft ,  cur  mireris,  fortis 
illius  homines  ,  prse  reliquis  fuiife  febribus  malignis  gravioribus  obnoxios. 
Potus  ratione  adnotavi  ,  haud  paucis  regionis  Koemhildenfis  incolis  in 
ufu  fuiiie  peifimam  illam  confuetudinem  ,  vel  ex  libidine  ,  vel  ex  fiti  ali- 
qua  ,  hauriendi  aquam  glacialem  a  ftiriis  defluentem  ,  unde  humorum 
crrca  fauces  ,  afperam  arteriam ,  cefophagum  ,  &  partes  vicinas  hseren- 
tium  ,  coagulationem  ac  impedimentum  feparadonis  partium  acrium  fibi 
contruxerunt. 

§.     XVII. 

Motus  nimius  &  vehementior  ut  aiiis  febribus ,  tta  rrialignis  quoque  * 
ferum  blandum  &  fpirituofum  diifipando  ,  falia  immodice  liberando  ,  ip* 
forumque  nimiam  in  fulphur  intermedium  actionem  promovendo  ,  occa- 
fionem  praebere  poteft.  Nimia  quies  partium  acrium  &  reliquatum  ex* 
crementitiarum  feparationem  ac  elimirtationem  decentem  impedit.  Vigilise 
immodicae  &  animi  adfeclus ,  fpirituum  &  humorum  motum  erferantes  ,- 
ut  ira  &  excandefcentia,  agunt  ut  motus  quantitate  in  exceifu  peccans* 
Somnus  nimius ,  &  animi  pathemata  fpirituum  &  humorum  motum  cort* 
centrantia  feu  deprimentia  ,  agunt  ut  motus  quantitate  in  defeclu  pec- 
cans.  Secretiones  &  excretiones  partium  falino-fulphurearum  fermentati* 
varum  per  tranfpirationem  infeniibilem  *  per  urinam  ,  alvum  *  fluxurrt 
menfium  ,  &  per  alias  excretiones  confuetaS ,  ut  per  hacmorrhagiam  na- 
rium  ,  hzemorrhoides ,  fi  non  rite  procedant  ,  ad  febres  malignas  quo» 
que  fuum  conferunt  fymbolum; 

§.    X  V  I  I  1. 

Ex  animi  pathcmatibus ,  fpirituum  &  humorum  motum  cortcejitrari- 
tibus  ,  terrorem  &  metum  febri  malignse  initium  dare  poife  ,  expertus 
fum  Mendhufae  in  ruftico ,  qui  24  annos  compleverat.  I Jic  ignarus  fe- 
brium  malignarum  ibi  graifamium  ,  cum  aliis  fui  generis  de  perniciofis 
diclarum  febrium  effe&ibus  inter  fe  confabulantibus ,  frumentum  flagel- 
labat ,  fed  ,  variis  de  vi  illarum  graviori  auditis  ,  fubitaneo  corripieba- 
turhorrore,    tametfi  antea  bona  gavifus  fit  valctudine  ;   fuos  hinc  relin- 

qiiebat 


D  E    F  E  B  R  I  B  U  S    M  A  L  I  G  N  I  S    &c.  287 

quebat  cooperatores ,  &  mox  in  domum  fuam  revertebatur  ,  fed  in  ca!o- 
rem  incidebac  febrilem  ,  mox  frequciuibus  tentdbatur  motibus  convulli- 
vis  ,   immo  decimo  ab  invatione  fcbris  malignae  die  moriebatur. 

§.     XIX. 

Ex  rebus  pncternftturalibus  contagium  pracprimis  eft  aptum  ad  caufam 
febris  malignse  producendam  ,  licet  difpofitio  reliqua  non  fit  excludenda: 
hinc  cacochymici  &  fcorbutici  promtius  admittunc  febres  malignas.  Huc 
etiam  pertinent  alii  morbi  &  fymptomata  ,  in  quibus  M.  S.  copiofis  eft 
confpurcata  particulis  acribus  &  fermentativis  ,  ut  in  adfeclu  hypochon- 
driaco  ,  hyfterico.  Porro  huc  faciunt  catarrhi  negle&i ,  fcabies  retropul- 
fa ,  fluor  albus  immodico  adftringentium  ufu  cohibitus  ,  haemorrhagix 
jaarium  ,  menfium  ,  lochiorum  ,  &  hsemorrhoidum  fuppreflio.  Ex  rebus 
toto  genere  prseternaturalibus  praecipue  vermes  inteftinorum  ,  partes  chyli 
dulces  &  blandas  abfumendo  ,  ignobiliores  vero  relinquendo,  eafque  fuis 
excrementis  acribus  ,  ac  fermentationem  putredinofam  facile  inferentibus, 
confpurcando  ,  maffam  fanguineam  ad  intemperiem  calidam  univerfalem. 
&  inaequalem  ,  hinc  ad  febrem  malignam,  reddere  polTunt  habilem.  Sic 
ex  ore  Excellentiffimi  D.  D.  &  Profelforiis  Stockii  percepi ,  quod  hoc 
anno  inter  segros  ,  qui  Jen«  purpura  maligna  laborarunt ,  haud  pauci 
durante  morbo  verm.es  mortuos  ,  &  maximam  partem  putrefados ,  ex- 
creverint. 

§.     X  X. 

A  variis  igitur  febres  malignae  prodticuntur  &  foventur  caufis  ,  qua- 
rum  fi  vel  plures  vel  pauciores ,  &  quidem  magis  ,  vel  minus  graves  , 
in  uno,fubjedo  concurrunt  ,  infignem  febrium  malignarum  conltituunt 
diverfitatem.  Hinc  febres  malignse  difFerunt  (1)  ratione  gradus  :  alia 
enim  febris  maligna  eft  remiflior  ,  alia  gravior  ,  alia  graviffima.  ( 2 ) 
Ratione  moris  :  nam  alia  eft  maligna  a  priori ,  gravilfimis  ftatim  fe  pro- 
dens  fymptomatibus  &  aperto  fseviens  marte  ,  alia  eft  maligna  a  pofte- 
riori ,  non  mox  ab  invafione  fe  gravibus  patefaciens  fymptomatibus  ,  fed 
maxime  fubdola.  ( 3  )  Ratione  fymptomatum  ipforum  :  alia  enim  eft 
exanthematica  ,  alia  nulla  plane  fiftit  exanthemata.  Morbillorum  ,  va- 
riolarum  ,  purpune,  petechiarumque  a  fe  invicem  differentiam  jam  fupra 
§.  10.  indicavi.  Horum  exanthematum  genera  Roemhildae  plurimis  jun- 
gebantur  febribus  malignis.  Speciatim  vero  in  variolis  adnotavi ,  earum 
alias  in  quibufdam  humorem  limpidum  continuiife  ,  fed  in  fuperficie  fu- 
prema  exhibuifie  cutis  corrugationem  ,  alias  in  scgris  aliis  puftulas  mino- 
res  &  ficciores  ,  alias  acuminatas  ,  alias  confluentes  ,  alias  difcretas  qui- 
dem  ,    fed  circulo  violaceo  vel  livido  cinclas  fuifle ,    alias  cum  purpura 

inter- 


28S  H     I    L     S     C     II     E    R  , 

->  T» 

interfperfa  apparuiife  ,  aliis  petechias  acceiliiTe.  Varias  quoqUe  purpune 
fpccies  occurrebant.  Nam  in  aliis  exanthemata  parva  rubicunda  mox  in 
puftuias  ichorofas  ,  grana  milii  referentes  ,  alTurgentia  ;  iti  aliis  maculas 
minores  ,  morfibus  pulicum  (ituile6  ,  in  medio  puftulam  ulcerofam  albi- 
cantem  ad  inftar  grani  milii  habentes  vidi ,  &  qusedam  didarum  macu- 
larum  nonnihil  protuberabant  :  in  aliis  puftulas  millares  albas  pellucidas,-  ' 
nullo  rubore  cinclas  *  fed  ad  inftar  guttularum  aquearum  minutiifunarum 
per  corpus  jcgrotum  difperfas ,  in  aliis  purpuram  albam  turbidam  obfer- 
vavi  ,  nimirum  puttulst  miliares  non  perfe&e  alba: ,  fed  non  nihil  flavse 
apparebarit ,  materiam  enirri  ichorofam  flavam  continebarit.  Deprehendi 
etiam  purpurse  fpecieiri ,  minimis  fcabiei  puftulis  non  abfimilem  ,•  quse 
cum  iniigni  erumpebat  pfuiitu.  Mequidem  non  fugit ,  hanc  fpeciem  mul- 
tis  aucloribus  fub  purptfrse  fcoibuticse  nomine  venire  ,  ac  ipfos  eidem  le- 
viora  attribuere  fympiomata ,  fed  j  fi  vera  dicenda  funt ,  eam  in  duo- 
bus  fubjedis  icorbuncis  ,  '  cum  gravioribus  febris  malignae  vidi  fympto- 
matibus ,  <Sc  ,  quod  mirum  videbitur  ledori  benevolo  ,  puftube  miliares 
fcorbuticsc  ad  quncuor  fere  durabant  feptimanas ,  pulfu  frequente ,  calore 
febriii ,  fatis  aer-i  ,  proftratione  viriu.m  ,  agrypnia  ,  dolore  capitis,  &  aliis 
febris  malignse  fj  mptomatibus  ,  per  totum  morbi  decurfum  urgentibus. 
Petechiarum  quoque  magnam  cognovi  diiferentiam.  Ratione  figurse  qui- 
dem  omnes  cum  rrorfibus  pulicum  inultum  convenicbant  ,  niii  ,  quod 
macuix  illae  centro  erant  deftitutie ,  nec  tam  exade  rotundje  *  &  mult» 
paulo  minores  *  quam  a  morfibus  pulicum  reiidie  ,  fed  ratione  coloris  * 
inagmtudiriis  &  numeri  variabant.  Ali^e  enim  omine  falutari  eolorem  rfl- 
bicuudutn  yc  fknidum  ,  aiise  contia  flavum  ,  viridiufculum  $  vel  viola- 
ceum  ,  aliae,  &  quidem  in  plurimis  febri  peteehiali  decumbentibus  ,  fuf- 
cum  habebant  colorem  ,  fymptomatibus  exitiofis  ad  mottem  ufque  ur- 
gentibus.  Didarum  macularum  alite  mojores  ,  alise  minores ,  in  quibuf- 
dam  pauciores  ,  iri  nonhullis  vefo  copioliorcs  erant.  lrntclshufv  in  puella 
II  annofum  ,  -laborante  febri  petechnli ,  obfervare  licuit  nntculas  viola* 
ceas  circulo  flavo  cindas ,  cujus  diameter  latitudinem  Joachimici  acqua> 
bat ,  fed  segra  illa  die  quinto  moriebatur.  Ante  mortem  gravilliraa  ,  re-* 
iblutionem  &  deftructionem  Mae  Seje  portendentia  ,  expericbatur  fymp-» 
tomata  fequentia  i  nimirum  infignem  fanguinis  floridiifimi  quantitatem  & 
per  vomitum  ,  &  per  urinam  &  per  alvum  evacuabat.  Mendhuft  mihi 
contigic  vifitare  feminam  febri  petechiali  adflidam,  quae  (tatim  ab  initio 
morbi  in  fuperficie  corporis  maculas  petechiales  minores  habebat  ,  eae 
vero  die  tertio  evanefcebant ,  &  loco  earundem  purpura  alba  adparebat. 
Diebus  XIV  prseterlapfis  ,  dida  femina  ,  fanitate  priftina  recuperata  * 
fundiones  denuo  fufcepit  ceconomicas.  In  aliis  «egris  nulla  apparuerunt 
exanthemata  ,  calor  autem  vehementior  urgebac ,  fitis  inevplebilis,  lin- 
gtiae  ariditas  &  afpsritas  ,  dolor  capitis  intehfiifimus  ,  anxietates  &  vi- 
gilias  eontumaciifimas  permagnas  creabint  moleltias  ,    tandemque   delirij. 

vehe- 


f)E    FEBRIBUS    M  A  L  I  G  N  I  S  &c.'  289 

vehementia  accedebant.  Quae  fymptomata  ad  febrim  Hungaricam  feu  ca- 
ftrenfem  diclam  referunt  praclici  celeberrimi.  Atque  hax  febris  in  pago, 
Hayna  dido ,  hoc  anno  incredibiliter  faeviebat.  In  eodem  pago  memo- 
ria  dignus  occurrebat  cafus  in  femina  ,  quae  34  compleverat  annos  >  hsec, 
prseter  dolorem  capitis  intenfiffimum  &  alia  febris  Hungaricae  fymptoma- 
ta  ,  ftupiditatem  &  auditus  difficultatem  experiebatur  ,  fubinde  etiam. 
mente  alienabatur,  delirio  mox  per  ideas  &  geftus  triftes  ,  per  fermo- 
nes  defperationem  portcndentes  eftufis  fimul  lacrimis  ,  mox  per  acliones» 
ferociam  conjun&am  habentes  ,  fe  exferente.  Atque  hax  fymptomata 
quinque  duraverunt  feptimanas.  Urinam  per  totum  fere  hujus  morbi  de- 
curfum  deprehendi  fTmmeam  ,  fed  fine  fedimento  ,  riifi  in  declinatione  , 
ubi  rubellum  obfervare  licuit.  Notatjj  adhuc  dignum  eft  ,  quod  in  pluri- 
mis  ,  hoc  morbo  4  in  dicto  pago  ,  decumbemibus  ,  fymptomata  per  tres 
fepiimanas  duraverint.  Reliquse  febrium  in  regione  Roemhildenfi  graifa- 
tarum  differentise  ,  a  fymptomatibus  defumendse  ,  pro  fcopi  racione  jam 
fupra  §.   10.   funt  traditse. 

§.     XXI. 

Ratione  vitse  &  mortis  falurarem  confequutse  funt  eventum  omnes  illae 
febres  malignse  ,  quse  vel  minus  gravia  conjuncta  habuerunt  fymptoma'. 
ta ,  &  quibus  a  primo  invafionis  tempore  convenientia  Ifatim  oppofita 
fuerunt  remedia  ,  vel  quae  fymptomata  quidem  fatis  gravia  ediderunt  * 
ied  in  quibus  partim  conftitutionis  partium  corporis  adfecti  naturalis  ad- 
huc  refiduie,  &  prsevalentis  ,  partim  remediorum  mature  adhibitorum 
ac  modo  legitimo  continuatorum ,  efucacia  ,  fermentum  acre  ,  vaporo- 
fum,  deftrudivum  &  valde  inarquale  ab  humoribus  vitalibus  feparatum 
&  excretum  eft,  hinc  vita'es  humores  atque  fpiritus  ad  temperiem  redie- 
runt  convenientcm.  Eventus  contra  lethalis  fequutus  elt  in  omnibus,  u\ 
quibus  gravia  nimis  urgebant  fympicmata  ,  ne  optimis  quidem  remediis 
cedcntia  ,  omniumque  virium  lapfus  nimius  parcium  corporis  adrlicli  hin- 
cfiones  penitus  celiantes  minitabatur.  Nec  hoc  loco  reticenda  eft  nimis 
tarda  remediorum  adfumtio  ,  &  diacta  necelfaria  negle&a  in  iis  ,  quos 
febris  fymp  omatibus  ,  ab  initio  levioribus  vifis ,  more  fuo  maligno  de- 
cepir.  Atque  adeo  maturi  confilii  &  auxilii  medici  neglectio  etiam  in, 
caufa  fuit ,  quod  febres  malignse  noftia  in  regione  graffantes  maxime  in- 
terfecerint  homines  plebeios.  Tempus  eventus  a  fernienti  acris  ,  vapo^ 
rofi  ,  deftruclivi  ,  &  valde  inavqualis  quantitate  &  qualitate  nec  minus 
ab  ipfius  segroti  temperamento  ,  ?etate,  fexu  ,  habitu  corporis ,  vitre  ge- 
iiere  ,  viribus ,  rerum  non  naturalium  ufu  ,  ut  &  a  reliquarum  rerum, 
prseternaturalium  conditione  &  gradu  determinatur  alio  atque  alio  modo. 
Quapropter  de  febribus  ditlis  fum  expertus  ,   alias  fuiffe  acutas,    quse  die 

Difyut.  Medko-rraSt.  Toni,  V,  O  o  «teei* 


S#o  H    I    L    S     C    H    E    R  , 

declmo  quarto  ,   vJgelimo  ,    vel  vigefimo  primo  termin.ibantur ,    vel    pe. 
1  ictuas  ,    qiue  die  (eptimo  ,    vel  acutilfimas  ,    qu.c  tertio  ,    quarto  ,     vel 
quiuro  die  tiniebantur.    Aliquas  tameu  febrium  malignarum  ,    quac  noftm 
iu  regione  gralfatae   funt ,   nec  acutas  nec  peracutas  ,    ncque   acutiifim;.s 
d;ci  poile  ,   ex  paragtapho  antecedente  patec ,   fed  ad  febres  malignas  chr»- 
nicis  referri  poife  mihi    quidem  vidcur.     Non   enim   duratio  morbi  bre- 
vior  eft  eiTentiale  morbi   maligni  ,   fed  vis  ejus  gravior,    partes  corporis 
humani  fluidas  adeo  deturpans  ,    m  vel  plane  non  vel  admodum  difficul- 
ter   ad  ft.itum  naturalem  reduci  queant   (  §.    I.).     Hinc  etiam  fcbres  in- 
termittentes ,    quje  jure  meritoque  ad  morbos  chromcos  refeiuntur,    ali- 
quando  funt  mdligme.    Vid.  Rivini  dijf.  de  febribm  maiignu r,    qui  auctot 
poif  faca  quoque  celeberrimus  (§.  8.)  difT!  cit.  allegavit  Rjbodii  obferv.  9. 
&  10.    centur.   1.   ubi  Rhodius  prceter    Galeni  teftimonium  plura  collegit 
non  concemnenda.  Novi  eriam  cafum  huc  potillimum  quadrancern  ;  quum 
enim  anno    1738-    Jenae  commorarer ,    amicorum  meorum  intimus,   01- 
jus  nomen  ,    rhodeftia  du&us  ,    (ilentio  praetereo  ,   ex  copiofa  vini  gene- 
roti  fulphurati  adfumtione  incidebat  in  febrim  malignam  gravem  ,    &  inter 
alia  fymptomata  gravia  ,   corripiebatur  tanta  fenfuum  hebetudine  tautoque 
ftupore  ,    ut  fere  nullius  rei  fibi  eilet  confcius.    Omnia  iympromata  ad  2^. 
duraverunt  diem  ,   quo  tafidcm  purpura  alba  erupit ,  quse  a  termino  dicto 
27  complevit  dies ,    interen  autem  temporis  inter  vigilias  ,    anxietates  fre- 
quentes  &  alia  Citis  gravia  {ymptomata  ,    peifimum  hoc   urgebat  fympto- 
ma  ,    ut  vix  paucis  in   urina  coctionis  fignis  adparentibus  ,    diarrhoea  mi- 
nimum  repeteret  quatuor  de  die  vicibus  ,    ac  hsec  ipfa  excretio  ipfi ,    nul- 
lius  fere  rei   iibi  confcio  ,    in  lecto  contingeret.     Attamen   hic  asg  *r  dex- 
teritate  Excellentiifimi  D.  D.    &  Prof.   Stockii   priftinam  recuperavit  fa- 
nitatem. 

§.     XXII. 

Jam  ftipra  §.  13.  probavi ,  fermentum  ,  quod  febris  malignse  caufam 
mediatam  proximiorem  conftituit  ,  infignem  admittere  varietatem  ,  im- 
jmo  ex  §.  cit.  poteft  intelligi  ,  quod  dictum  fermentum  vcl  volatilc  ,  vel 
relative  fixius  eiTe  poifit.  illud  igicur  fi  paulo  fit  fixius ,  ac  una  vifci- 
dius ,  tunc  pertinaciter  adhaerefcit  globulis  fanguinis  &  feri  ,  hinc  ab 
iifdem  difficulier  ,  &  non  nifi  fucceifive  feparatur ,  qux  feparatio  eo  dif- 
jncilior  &  tardior  eife  debet ,  quo  major  iimul  praefens  eft  ejufmodi  fer- 
menti  quantitas  ,  quapiopter  fieri  omnino  poteft  ,  ut  illud  in  humoribus 
y.italibus  ,  hinc  &  in  fpiritibus  fuam  interdum  diutius  ludat  fabulam  , 
adeo ,  ut  lymptomata  febris  malignae  ad  loiigum  tempus  urgeant  ,  quod 
jiebrium  acutarum  terminum  excedit. 

S.  XXIII. 


D  E    FEBRIBUS    MALIGNISk  251 

§.     X  X  I  1  I. 

Modus  eventns  ad  falutem  noftris  in  febribus  fiebat  partium  acrium  , 
Vaporofafum  ,  deftructivarum  &  valde  irisequalium  correctone  ,  fepara- 
tione  ,  &  eliminatione  fucceifiva.  Maximam  vero  hujus  negotii  partetn 
abfolvebat  tranfpiratio-infenfibilis  aptis  auxiliis  promota  ,  in  quibnfdum 
Vero  fudor  die  critico  ,  &  fignis  co&ionis  in  urina  prscgreilis  ,  largus  cum 
euphoria  fluebat,  in  aliis  haemofihagia  narium,  in  aliis  diarrhoca  critica 
contingebat ,  in  multis  exanihemata  erumpebant  ,  pmnibus  fymptomati- 
bus  fiicceilive  evanefcentibus  ,  sdeoque  per  crifin  imperfeclam  termina- 
batur  tandem  febris  maligna.  Contra  ad  mortem  abierunt  febres  malignse 
relolutione  &  deftructione  humorum  vicalium  ,  ipforumque  fpirituum  , 
fi  nec  naturae  viribus  ,  nec  arte  medica  ,  fermenti  Febrilis  feparutio  & 
eiimuiatio  obtineri  potuit. 

§.     XXIV. 

Ad  omnis  febris  malignse  curationem  lege  artis  adminiftrandam  ,  re- 
quiruur,  ut  (  I  )  partes  acres  ,  vaporofse  ,  deftructivse  ,  &  valde  inse- 
quales  ,  humoribus  vitalibus  ,  vel  ipiis  quoque  fpiritibus  admixtse  ,  fe- 
brimque  malignam  hicientes  &  foventes  ,  corrigantur  ,  feparentur  &  eli- 
rninentur. 

(2)  Humores  vitales ,  vel  ipfi  fpiritus  ad  decentem  &  naturalem  cra- 
fin  reducancur  ,   vires   conferventur  &  robotentur. 

(  3  )  Symptomaiibus  urgentibus  remediis  prudenter  feleclis  occurramus. 

fr.     XXV, 

Prwnse  indicationi  fatisfit  per  bezoardica  &  diaphoretica  banda.  Talii 
ex  mediis  funt  Eif.  balfam.  Slevogtii  ,  Eif.  ferpentar.  virgin.  compof.  Eif. 
Alexipharmac.  Stahiii ,  fcrT.  thenacal.  balfam.  tif  fcord.  MRa  S.  reclif. 
&  non  rectif.  Inter  tindturas  bezoardicas  palmam  praeripit  TRa  bez.  b. 
Wedelii  ,  quse  etiam  cum  MRa  S.  -rectif.  &  EiT.  theriacali  balfamica  , 
vel  fc.tr.  fcotdii  mifceri  poteft.  Ex  fixionbus  funt  pulveres  ex  iap  25  prsep. 
coralliis  prscp.  matre  petiarum  prsep.  £diaph.  unic.  folf.  C.  C.  philof.  prap. 
roand.  luc.  pifc.  prxp.  lap.  bez.  de  goa  ,  terr.  Lemn.  vei  iigillat.  pul.  rad. 
contrayerv.  pul.  fpin.  vip.  Ital.  prsep.  &  ex  fuccin  alb.  pro  fcopi  ratione 
■  compoiiti.  Huc  etiam  pertinent  pulveres  bezoardici ,  qui  jam  compofiti 
in  ofhcinis  pioftant,  ut  pulv.  bez.  maj.  &  min.  Wedelii ,  pulv.  bez. 
Sennerti ,  pulv.  pannon  rub.  Ejufmodi  pulveribus,  calore  &  maifsc  fan- 
guinese  rarefaclione  nimis  urgentibus  ,  commode  junguntur  £ia  media 
lubtripla  vel  fub  quadrupla  proportione  ,   ut  arcan.  dupl.    mynf.  (D  de- 

O  o    %  purat. 


293  H    I    L    S    C    H    E    R  , 

purat.  tart.  ©"  olat.  tachen.  Sin  vero  diarrhoea  nimia  ,  vel  aliud  con- 
traindicans  adfit ,  omittenda  funt.  Ad  deftrudbonem  humorum  vitalium 
arcendam  admodum  proficua  eft  camphora  ,  quae  pul.  bezoardicis  com- 
mode  additur,  ut  quaeiibet  dolis  tertiam  grani  partem  de  camphora  con- 
tjneat.  Bezoardica  volatilia  non  habent  locum ,  nifi  eo  tempore  ,  quo 
fermentum  fcbrile  paulo  fixius  eife  ex  effe&ibus  certo  cognofcitur  •,  vel 
quando  motus  maflle  fanguineae  ad  particularum  acrium  ,  vaporofarum  , 
dettructivarum  &  insequal.um  fecretionem  deficiens  obfervatur  ,  quare 
liquor  C.  C.  fuccinatus  ,  modica  propinatus  dofi  ,  fepenumero  exopta- 
tum  edidst  erfedum  in  exanihematibus  non  rite  erumpentibus  ,  vel  poft 
^ruptionen^   recrocedentibus. 

§.     XXVI. 

In  fubjectis  plethoricis  ,  in  quibus  fanguis  eft  nimis  onerofus  &  valde 
turgcns  ,  ftatim  in  principio  antequam  ad  augmentum  progreditur  febris 
maligna,  &  vires  nondum  deficiunt ,  fanguis  per  V.  S.  moderata  quan- 
tjtate  evacuatus  utilitatem  praeftare  poteft ,  inprimis  ,  quando  pleuritis 
metuenda  eft.  Omnes  vero  febre  maligna  decumbentes  mortis  obtruduntur 
faucibus  ,  quando  V.  S.  unprovide  vocatur  in  ufum.  In  inflammatione 
tamen  faucium  anginofa  fub  lingua  potelt  admitti  V7.  S.  quatenus  parca 
fanguis  evacuatur  quantitate. 

$.     X  X  V  I  I. 

Vomitoria  &  purgantia  nunquam  admittenda  funt ,  nifi  adfit  certi- 
tudo  ,  quod  alimentum  vitiofum  adfumtum  ,  ut  poma  vel  pruna  imma- 
tura  &  frigore  corrupta  ,  febri  malignae  anfam  dederint  ,  vires  adhuc 
fufficiant ,  nec  aliud  contraindicans  adfit :  fed  a  vomitorio  fortiori ,  \t\ 
a  purgante  diaftico  abftinendum  elt. 

§.     XXVIII. 

Indicntioni  fecundx  fatis  fit  partim  per  ea  ,  quac  circa  primam  com- 
niendavimus  ,  partim  per  ea  ,  quae  ferum  blandum  &  fpirituofum  re- 
ftaurant ,  quo  nomine  profunt  potiones  ex  V  £l  fcorzoner.  card.  ben. 
fcord.  fl.  fambuc.  galeg.  acac.  tiliae ,  flor.  lil.  convall.  fine  vino  ceraf. 
nigr.  rub.  idaei  ,  cord.  Herc.  Sax.  frig.  extradt.  bellid.  fcordii ,  pulve- 
ribus  bezoardicis  &  cordialibus  ,  ut  pulv.  bez.  Sennert.  Wedelii  maj. 
fpec.  de  gemm.  frig.  de  hyacintho  ,  fpecif.  ceph.  Mich.  &  firupo  quo- 
dnm  ,  ut  Sir.  papav.  rh.  gran.  Kerm.  acetofit.  citr.  Emulfiones  quo- 
que  ,  nifi  contraindicans  earum  ufum  prohibeat  ,  huc  referri  queunt , 
jH.dliibcndtf  ex  aquis   diaphoreticis   &,  analepticis   laudatis  ,    fcminibus, 

4  fri- 


D  E    FEBRIBUS    M  A  L  I  G  N  I  S   &c.        293 

4.  frigid.  mai.  fem.  aquileg.  card.  ben.  card.  Mariae ,  citr.  pocon.  papav. 
a!b.  amygd.  dulc.  ambrof.  additis  perlis  pncparatis  ,  pulvere  bez.  a!bo 
&  firup.  papav.  alb.  vel  faccharo  perlac.  Loco  potus  ordinarii  commen- 
detur  decoctum  hord.  c.  C.  C.  &  fcorzon  additis  parca  quantitate  corti- 
cibus  citri  recentibus.  Profunt  etiam  jufoula  avenacea  tenuia,  addita 
rafura  glycyrrhizae  ,  ab  exteriore  cortice  mundatse,  iterh  parva  quanci- 
tate  corticum  citri  recentium  adjecta. 

$.     XXIX. 

Quod  tertiam  attinet  iridicationem ,  per  fe  quidem  patet,  quod  ,  fer- 
piento  febrili  per  ea  ,  quae  §.  2^.  &  28-  laudavimus  ,  correcto  &  immi- 
nuto  ,  fymptomata  tanquam  effcdtus  cedere  veL^mitiora  evadere  debeant, 
aft  vis  morbi  gravior  &  infidiofa  faepe  numero  adeo  refiftit  ,  ut  fymp- 
tomatibus  fpecialibus  contra  eundum  fit  remediis.  In  dolore  capitis  in- 
tenfiflimo,  &  vigiliis  contumaciilimis  &  deliria  minitantibus ,  in  moti- 
bus  convuffivis  vel  epilepticis  avertendis  ,  fummi  ufus  funt  veficatoria 
mature  adhibita  ad  humeros,  immo  ad  femora  fimul ,  neceiiltate  ur- 
gente.  Siccum  epithema  ex  nucleis  perficor.  conquafTatis  ,  fem.  papav. 
alb.  flor.  rof.  rubr.  lavend.  fem.  carv.  bacc.  juniper.  &  mica  panis  con- 
cedi  poteft  :  aft  cane  &  angue  pejus  fugienda  eft  epithematis  humi- 
di  adplicatio  ,  utpote  quse  exanthematum  eruptionem  impedire ,  vel  ha- 
jfftenus  prscfentia  repellere  poteft.  Mixturis  commode  aliquot  guttulae 
eff.  anodynge  adduntur ,  potionibus  gr.  i  vel  ij  theriacse  cceletlis.  Egre- 
gie  etiam  fe  gerit  bolus  ex  elect.  diafcord.  Fracaft.  pulvere  bez.  Senn.  & 
fpecif.  ceph.  Michael.  vefpertino  tempore  adfumptus ,  non  neglectis  fe- 
ru.m  una  reftaurantibus,  qu3e  etiam  in  calore  &  rarefactione  malfc  fan- 
guinese  nimia  ,  hinc  &  in  fiti  tali  ,  in  ariditate  linguas  &  faucium  ,  prae 
reliquis  commendanda  funt.  In  fomnolentia  nimia,  in  ftupiditate  &  fen- 
fuum  hebetudine  ab  opiatis  eft  abftinendum ;  fed  potius  analeptica ,  & 
quse  fpirituum  evolutioni  blande  favent,  in  ufum  vocanda ,  ut  potiones 
confortantes ,  qujbus  aqua  flor.  citri  quantitate  moderata  addi  poteft.  In 
refpiratione  difricili  &  anxietatibus  nimiis  ,  nec  non  in  deliriis  ipfis  Tra 
bez.  Wed.  ad  gtt.  iij  bis  vel  ter  intra  24.  horas  adhibita  inter  potio- 
nes  diaphoreticas  &  analepticas  ,  &  inter  reliquorum  remediorum  conve- 
rientium  ufum  ,  fuam  quoque  utiiitatem  egregie  praeftat.  Si  tuffis  nimis 
vexet  scgros ,  M  Ra  fimpl.  vel  omittenda,  vel  parciori  quantitate  reliquis 
jungenda  eft.  Loco  ejus  ,  M  Ris  bezoardicis  elixir  pectoraie  Weielii  ad- 
ditur.  Pulveribus  bezoardicis  pulvis  liquirit.  admifcendus  proportione 
fubquadrupla.  Anginae  vero ,  pleuritidi  ,  item  dyfenteriae  ex  fuis  locu- 
lis  eft  occurrendum.  In  vertigine,  tinnitu  aurium  ,  tremore  cordis ,  & 
lipothymiis ,  externe  pro  odoratu  adhibetur  commode  linimentum  ex  a- 
aua  apopl.  Wedel.  vel  iW\»u  apopl.  Hofmanni ,    &  aceto  rutaceo  ,  pro- 

O  o     3  portione 


294  H    I     L     S     C    H     E     R, 

pcrtione  debita  compofitum  ;  interne  vero  pulvc ribns  bezoardicis  carri- 
phora  ita  jungeuda  eftcum  fubquadruplo  (T,ri,  ut  quxiibet  puiveris  com- 
pofiti  dofis  camphora:  granum  dimidium  contineat.  'In  lingultu  &  aiiis 
motuum  convuifivotum  ipeciebus  ,  r.ec  non  ia  ipfis  monbus  epilepticis 
pul.  epilept.  Maruhion  &  caftur.  pulveribus  bezoardicis  ,  &  oleum  bez. 
Wed.  ad  unarn  akeramve  guttam  commude  jungitur.  ln  vomitu  ,  vel 
dirttrhoea  urgente  fymptomatice  clf.  theriacal.  b.dlara.  "Wed.  in  pulveri- 
bus  unic.  fod'.  &  "terra  lemn.  addita  parca  pulveris  cafcarill.  quautitate , 
item  bolus  ex  pul.  bez.  mai.  Wed.  cryttall.  mont.  pisep.  &  elect.  diaf- 
cord.  Fracait.  magui  iunt  ufus. 

§.     X  X  X. 

In  omni  febri  tmligna  ,  medici  eruditi  ac  pruJentis  auxitiurh  mature 
eft  quECien/ium  «St  legitimum  6  terum  nun  Haturalium  mo  Lramen  curae 
cordique  habendum  per  univerfum  illius  febris  decurfum.  Aer  fit  tem- 
perate  caiidus  ,  &  coipus  fvgri  iuifLienter  tedum.  Lx  alimentis  optima 
funt  jufciila  avenacea  &  brodium  carnis  bubulve  vel  galUnaeeK  tenue 
nec  falfum  ,  cum  rad.  fcoizon.  deeodtum  &  taleoiis  citri  conditum.  Lo;. 
co  potus  ordinarii  ad  iumatui  dccoctum  hord.  ctim  C.  C.  &  fcorzoncra  jarti 
fupra  commendatum.  iVJoderata  etiam  infuit  herbae  the*  quantitas  leni- 
ter  facchnata  concedi  potelt;  Ratione  motus  &  quietis  ,  ante  omnia  ma- 
ture  decumbere  debet  seger  ,  ne  nimia  malfse  fanguinese  sgitatio  &  ra- 
refactio  ac  iplarum  virium  confumtio  admittatur.  Somnus  per  hume- 
ctantia  blanda  &  per  moderatum  atque  ptudentem  hypnoticorum  ufurri 
promovendus  eft.  Animi  pathernata  gtaviora  follicitc  vitanda  funt.  TVanl- 
piratio  infeniibilis  conlervanda  &  juvanda  eft.  Alvus  li  non  fuccedat  cly- 
ftere  blando  juvari  debet. 

F    I     N     I     S. 


H  E  R  M  A  N- 


C  L  X  V  I  I. 

HERMANNI  PAULI  JUCH, 

E     T 

JOAN,    JACOB.    ZUBERBUHLER, 

D     E 

FEBRE  CATARRHALI  EPIDEMIA, 

CUM  TUSSIET  CORIZA  COMPLICATA, 

MENSIBUS   VERNALIBUS   ANNI   PR&TERITI 

IN  PLURIBUS   GERMANI7E   PROVINCIIS 

GRASSANTE. 

Erford  19.  Junii  1743. 


(  W  ) 

P   R   O    OE   M   I    U    M. 

BOnum  &  malum  ,  contraria  qnalitates  ,  mim  fimttl  de  eodcm  fubje&o 
affrmative  prxdicart  queant ,  difputari  potejl.  Affirmativam  uno  ore  tuen- 
tur  Phiiofophi  ,  hac  additq  limitatione :  diverfo  rcfpe&u.  Concedttut  igiiiir  - 
contraria ,  feu  oppofta  ,  omnhio  de  eodem  fubje&o  ,  fmul  vel  quod  idem  eji , 
eodem  tempore  ,  diverfo  tamen  refpc&ti  ,  ajfrmative  pr&dicari  poffe  ;  ctii 
fententia  etiam  nos  fubfnbcre  nulli  dubitamus.  Morbum  tnim  conjiderando  , 
is  femper  niala  caufs,  malus  ejl  ejfe&ns.  Morbus  cpponitnr  fanitati :  quia  ve- 
ro  fatiitas  in  fe  boua  ejl ,  ergo  morbtts  ,  illius  oppofitum  ,  ma/us  cj}.  Maii- 
litiam  prodit :  a&iones  Udendo  ,  vires  fubtrahendo  &  externas  qualitates  , 
nt  oculorum  fplendorem  ,  genarum  &  lubiorum  fioridum  colorem  ,  totinfque 
corporis  venujiatem  ac  agiiitatem  in  deterius  mutaudo.  Maius  itaqtie  re&e  mur- 
bns  pronunciainr  refpc&u  caitfc  ,  form.e  &  effe&uum.  /hi  vero  moderni  Me- 
dici  erroris  accufandi ,  qui  de  morborum  falubritate  multa  dijferunt  '<  minime 
gentinm  :  ab  eodem  fpecie  &  nuntero  morbo  tum  malos ,  tum  bonos  ejfe&us 
promanare  pnjfe  ,  mhil  implicat ,  adeoque  eundem  bonum  £5?  maiw.t  finud 
affrmative  pr&dicare  licet ,  prottt  boni  vel  mali  ejfe&tts  interced.it  rejpe&tts.  Bo- 
vttm  vero  qui  in  corpore  agroti  poji  fe  relinqu.it  effe&um  morbus  ,  nou  injnfie 
falubris  &  per  coyifequens  bonus  dicitur  ,  quia  idem  quod  falubre  ,  illttd  etiam 
bonum  eji.  Exemplum  talis  morbi  flubris  pr<zbet  diarrhcea  ,  qtt.c  ,  tejie  Hipp. 
Aph.  S.  VI.  1 6.  ophthalmin  laboranti  coutingens ,  bona.  It  fponte  fuperve- 
aieus  vomitus  a  diuturno  alvi  prtfiuvio  dctento  ,  alvi  profluviitm  folvit ,  A. 
S.  VI.  l1).  Febrem  unius  diei  medicamentwu  fortijjimum  ad  facrum  igucm  , 
docet  Ctljtts  L.  V,  cap.  8-  Qttis  vero  febres  catarrhales  benignas  inter  faluta- 
res  morbos  referre  ambigit  ?  Epidtmica  ilia  ,  de  qua  in  prafenti  fpecimine  ex 
injiituto  tra&are  fufcepimus  ,  docnmento  ejfe  pottrit ;  fiquidem  illa  juv.mte  , 
ihncidi  ^f?  corrupti  per  longam  rigidam  hyemem  in  corporibus  geuiti  &  reteuti 
humores  ,  fidnti  zjj  excreti  fueruut ,  quem  falutarem  ejfe&wu  ,  poji  epidtuti- 
cam  ijiam  fere  uuiverfikm  graffationem  obfervata  per  Jeqneutem  cejlatem  ,  att- 
tumnum  atque  hyemem  continua  &  firmijimt  plurimorttm  Janitas  ,  lucule.t- 
tiJJJme  cottjirmatum  dedit.  Sed  his  mijjts  ad  thematis  nojiri  dedu&ionem  pro- 
gredimur.  Faxit  fummum  numen  ,  ut  omuia  in  maximi  tjus  nomiuis  glo- 
riam  cedant. 


H  I  S  T  O  R  I  A     M  0  R  B  I. 

SUb   finem  anni  MDCCXLI.  rigidiiHma   ingruebat    hyems,  quse  fub 
aulpicium  novi   anni  haud    mitius  inadens  ,  continua  fere  ferie  pec 
januarl-um   menfem  durabat,  inda   vero    februa.no  me&Sj   fe  fubtraheus, 
Dfput.  Msdko-Era&.  Tom,  V,  1?  p  gvatx 


298  J    U    C    H  , 

grat?e  aeris   temperiei   locum  cedebat ,  qua  fub  ejufdem  fitism  iterum  ce- 
dere  coacla ,   adeo  intenfum  gelu  noffcram  occUpabat  atmofphxram ,  co- 
piofilfimis  fimul    nivibus   per  piures  dies    cadentibus ,    ut  fummum   fere 
attingeret  gr*adum  ,  qualem  unquam  i'n  noftro  climate  experti  fumus,  quae 
frigoris  vehementia  non  folum   per  omnem  martii  menfis  decurfum  ean- 
dem  fere   fervabat  crudelitatem  ,  fed  &  fequente   aprili  &   majo  aliquan- 
tum  equidem  remiffior ,  infolito  nihiiominus  pr-o  temporis  racione  gfadu 
procedtbit,  qualem  per  hominis  memoriam  vix  a   quoquam  obfervatum 
in   fummo    conftuuti   fenio  uno   ore  conftanter  'affevcrabant.  Venti   vero 
per  omne  hoc  tempus  ab  oriente,   vel  medio  inter  hunc  &  frptentrioncm 
fpatio ,  plus  minus   vehementer  aerem   agitabant.  Sub  tali  aer;s  conftitu- 
tione  febris    primo   pauciores  corripiebat>  mox  vero    plures  indies  inva- 
dtbat   cum  kvi    quadam   horripilatione ,   habitum    corporis   externum  ad 
quadrantem   vel  horse  dimidium    percurrrente,   quam   pulfus   celcritas   & 
vehementia  ,  calor  praeternaturalis ,   modica  laflitudo  &  capitis  dolores  acer- 
bi  preffo  infequebantur  pede  ,  fomnum  fimul  expericbantur  acgri  inquie- 
tum  ,  cum   appeticus   modo  abolitione,   modo   diminutione.   Febris  hujus 
impetum  ftatim  fecundo ,  vel  tertio   die  ,   larga  feri   mucidi   ad   peclus  , 
fauces,   vel  nares,  congeft;o  reprimebat,    qu?e  tanto  citius  iterum  extin- 
guebatur  ,  quo  facilior  &  copiofior  mox  fuccedebat  ejufuem  per  dictas  par- 
tes  excretio,-  cui    in  junioribus   &   fanguine  plenis   fanguinis    per    nares 
adjungebatur   ftiliicidium  ,   cujus  falubritatem  ut  plurimum  pro  copia  ma- 
jore  vel   minore  excreti  cruoris  3cftimabant  ,  vel   metiebantur  :   minimum 
capitis  dolores  inde  promte  vel  minuebantur,  vel  omnino   conquiefcebant. 
Contra ,  ubi  memoratarum  excretionum  vel  feri  mucidi ,  vel  etiam  fin- 
guinis ,   molimina  qujeJam  fe  prodebant ,  abfque  tamen  debito  effeCtu  ,  fa- 
cilis  fcilicet  &  copioli  fluxus ,  febris  cum   plurimis,  quibus  ftipata  ince- 
dcbat,  fymptomatibus  ,  ad  feptimum  ,  undecimum  ,  vel  quartum  &  deci- 
mum    ufque   diem    percurrebat,   ita    ut  continuae  inftar,  matutinis  horis 
ufque    ad  quartam    vel  quintam    pomeridianam  remiifiorem  fe  gereret  , 
poft  vero  in  noctem    ufque  fymptomatum  &  caloris  segris  adduceret  exa- 
cerbationem.  Continuata  vero  fic   per  aliquot   dies   febrili  humorum  agi- 
tatiorte ,  &   materia  excernenda  cocta  ac  foiuta,  excretio  fequebatur  lar- 
ga  atque  facilis,   cujus  laudabilis   fucccffus  non   promittebat   folum  ,  fed 
jpfo  actu    falutarem   fcbris  procurabat  judicationem,  cujus  fignum  eti3m 
urina,  copiofum  mucidum  ,  albicans   &  leve  fedimentum  pcr  unurn  vel 
aitcrum  diem  deponens,  exhibebat.   Hoc  modo  regularis  fe  habebat  hu- 
jus   febris  decurfus,  cujus  eventus  ordinarie  bonus  &  falutaris  erat :  adeo 
vero  communiter   qualifcunque  setatis  &  fexus   perfonas  corripiebat ,   ut 
pjures  familise  trcs,  quatuor  &  ultra  acgros  vel  eodem  tempore ,   vel  con- 
tinuata  fucceftione  curandos  ftfterent.   In  tanto  vero  eorum  numero,  qui 
niorborum  experiebantur  admodum  regularem  &  benignum  ,  pauciores  ni- 
hilominus  occurrebant ,    ubi  ftagnatio  intra  pulmones  profundior,    non% 

tam 


DE  FEBRE  CATARRHALI   EPIDEMIA.         299 

tarn  feri  mucidi ,  qunm  ipfius  fanguinis  ,  peripneumoniacum  inferebat 
ftatum  ,  quem  anxietas  circa  pcdus  cum  anhelofa  refpiratione  &  crcbra 
per  aliquot  dies  vel  ficca  ,  vel  fpumofa  &  cruore  tincta  exccrnente  tuffi , 
lucuienter  fignificabat  ;  &  ex  his  quidam  ,  inprimis  in  fenio  conftituti  , 
funeftum  experiebantur  eventum.  Non  omnino  tandem  decrant,  in  qui- 
bus  febris  aliquam  malignitatis  prse  fe  ferebat  notam  ,  cum  purpurac  ul- 
timo  vel  rubiae  vel  albse  efflorefcentia ,  qua  dtbite  fuccedente ,  opitulan- 
te  tum  prudente  medicatione  ,  tum  accommodato  regimine  ,  circa  diem 
21.  morbus  falutariter  folvebatur  qui  tamen  paucis  quibufdam",  tbi  res 
in  tranfverfum   ibant ,    lethalem  infertb.it  exitum. 


R     E     S     O     L     U     T     I     O. 
I. 

Oibuni ,  cujus  brevem  hic  pertexuimus  hiftoriam  ,  in  frontifpicio 
febrem  nominavimus  cntarrhalem  ,  appeilatione  veceribus  jninus  co- 
gnita  atque  ufitata  ,  fed  quae  antectdente  demum  feculo  peculiari  cuidam 
morbo,  tamquam  fpecialis  nomenclatura  propria  fadfca  elt  ,  eo  praecipue 
fitie  ,  ut  ab  aliis  fpecie  diverfis  ,  genere  tamen  convenientibus  ,  is  ipfe 
diftindlus  exhiberetur.  Febris  vox  generica  eft,  omni  affeclui  ccmpetens, 
nbi  pulfus  frequentia  cum  calcre  p.  n.  &  laflitudine  magis  vel  minus  gra- 
vi  corpori  moleftiam  gignit.  Quia  vero  febres  aliae  certum  quendam  ob- 
fervant  typum  ,  alise  fine  typo  incedunt  ,  alijc  hoc  ,  aliae  alio  fymptoma- 
tum  agmine  ftipatae  prodeunt  ,  &  invafionis  ac  folutionis  modo  variant , 
tum  etiam  diverfum  obfervant  durationis  tempus  $  ideo  fpecificis  charac- 
teribus  ut  diftinclionis  gratia  notentur ,  e  re  judicarunt  artis  Do&ores , 
qua  de  caufa  illa  etiam  febris  fpecies  ,  quam  veteres  fub  ephemcra  ,  vel 
fyuochi  fmplicis  clatfe  ,  judice  Willifio  de  Febribits ,  collocabant  ,  peculiari 
yheumatica ,  vel  catarrhalis  cognomine  ab  antecedentis  feculi  medicis  ,  ut 
Sennerto  ,  Tilemamw  ,  Sylvio ,  Willifo  &  aliis  infigniri  ccepit ,  quia  ca-> 
tarihales  &  rheumaticas  affe&iones  femper  vel  antecedit  ,    vel  comitatur. 

I  I. 

Quoniam  autem  febris  ha^c  uno  tempore  fparfim  &  rarius  quofdam 
affligit ,  alio  vero  plures  in  eadem  ,  vel  in  pluribus  etiam  civitatibns  & 
regionibus  habitantes  eorripere  folet ,  ita  ut  vix  tertia ,  vcl  quarta  ho- 
minum  pars  ab  e-adem  libera  maneat  ,  hinc  in  fporadicmn  &  epidemiatn 
diftinguitur ,  dumque  illa  ,  de  qua  praefentem  fufcipimus  tra&ationem  , 
ita  propulariter  graffata  eft ,    ut  quaslibet  fere  familia  non  unum  fed  plu- 

P  p     %  res 


oo  J    U    C    H  , 

es  numeraverit  argros  ,    ideo  iilam  catarrhalibus  epidemicis  acccnfendam 
udicavimus. 

I  I  I. 

Confulro  vero  \n  titulo  rheumaticns  illas  afFecVones  ,  quae  febri  huic 
conjunclae  obfervatx  fuerunt  ,  fpecialius  exprelli.nus  ,  ut  tanto  meliui 
ab  aliis  catharrhalibus  febribus  diftincT.arn  exhiberemus.  Tulfis  omnes  , 
qui  hac  jebre  infcftdb  tntur  ,  indifcriminatim  aifiigeb.it,  quic  primo  lic- 
ca  &  laboriofa  ,  progrtlfu  vero  morbi  magis  expedita  cum  excretione  fie- 
bat  ,  &  hoc  ipfo  mox  fsbris  reprimebat  impetum  ,  quod  unto  meiiori  &, 
promptiori  cum  fucceffu  contingeb.it  ,  quando  fimul  coryzi  jungebauir  , 
copiam  feri  acris  &  mucidi  per  nares  excemens  ,  cujufmodi  fluxu  pec 
uliquot  dies  continuato,    vi  morbi   n\icta  corpus  fanitati  reftituebatur. 

I  V. 


Febres  vero  ejufmodi  catharrhales  epidemise  fimiliter  cum  tuffi  &  co- 
ryza  invadentes  ,  nec  rarac  ,  nec  novac  funt ,  fiquidem  talem  ,  qi.ae 
anno  i  ^  57.  populariter  giailata  tft ,  Valleriola  accurate  defcripfit  in  App. 
Loc.  cotntn.  cap.  2.  refertque  ,  tandern  ante  etiam  anno  15 10.  viguiife. 
t.t  Sennertus  de  Febre  L.  IV.  cap.  i^.  fimilis  moibi  epidemici  pandit  hif- 
ftoriam  ,  qui  anno  M80.  fub  Sirii  ortum  ,  maxime  autem  circa  novilu- 
nium  a:quinodtii  autumnalis ,  totam  pene  Europam  ,  imo  fere  omnes  mun- 
di  regiones  pervagatus  eft ,  qui  seque  ac  nofter  cum  dolore  capitis  &  ca- 
lore  febrili  invafit ,  mox  fcquente  tuili  ficca  &  pedoris  dolore,  faucium 
afperitdte  &  ventriculi  languore.  Conveniunt  vero  etiam  cum  noftra  hifto- 
ria  ,  quse  de  frequentia  &  eventu  ejufdem  nobis  communic.tvit :  quamvis 
maxima  hominum  pars  hoc  tualo  corripiebatur ,  omnes  tamen  fere  evadtbant 
&  vix  millefimus  quifque  moriebatur ,  nhnirum  ii  ,  qui  vitia  qu&dam  diutur- 
na  &  latsntia  in  vijceribns  habebant ,  &  qui  fauguinem  aperta  vena  mitte- 
bant  i  Experientia  ejiim  hoc  cowprobavit ,  ojiines  fere  mortuos  ejfe ,  quibus 
vena  aperiebatur.  Similem  a  WilUJio  anno  165  3-  medio  vere  obfervatam 
febrem  legimus  ,  L.  de  ftbr.  opp.  p.  209.  Sylvius  Lib.  I.  prax.  Cap.  30. 
fcbres  catharrhales  a  fe  notatas  refert  his  verbis  :  fed  obftrvautur  quoque 
fcbres  intermittentes  catarrhales  vocauda ,  a  catarrho  mn  tautum  ad  puhna- 
nes  ,  verum  ad  alias  quoque  partes  ruente  ,  atque  una  cwa  paroxyfmo  febrili 
tnoto  ac  ctffante.  Nihil  vero  refert,  Sylvium  febres  catharrhales  ad  inter- 
mittcntium  ordinem  rcferre  ,  cum  haud  raro  typicse  occurrant ,  qusc  noti 
minus  ac  intermittentes  communiter  ita  dictie  tempora  ftata  fervant ,  qui- 
bus  aceib.mtur,  remittunt  ac  intermittunt.  Prscfcnte  vero  feculo  fimiles 
itidem  aliquoties  experii  fumus  febres  catartha'es  epidemicas ,  fiquide.m 
III.  Hoffnmnnus  talcs  anno  1 700.  poft  aceirimam  hiemem  ,  aprili  &  ma- 
jo  initiume,   Berolini  tumdegens,    obfervavit,    vid.  ejufd.  Med.  Syjtemat. 

Tovu 


DEFEBRE    CATARRHALI    EPIDEMTA.      ?oi 

Toin.  IV.  p.  I.  Porro  anno  17 1 2.  in  fine  maji  &  principio  Junii ,  uti 
&  anno  1737-  exeunte  Junio  &  intogro  Jiilio  menfc  per  Thuringiam  , 
Saxoniam  fuperiorem  &  ahas  plures  Germaniac  piovincias  fimiles  morbi 
propulariter  graifati  funt ,  de  quorum  ukimo  folertcs  notarunt  Pfactici  , 
quod  in  adultis  ut  plurimum  tuili ,  in  pueris  vero  ftequentius  nariuni 
hacmorrhiigia  foluti  fuerint.  Plures  alix  enarrationes  de  fimilibus  epide- 
rnice  graiiantibus  morbis ,  in  Awtalikts  phyfco-medicis  Vratislav..  ut  &  in 
fitjis  medkorum  Berolm.  inveniuntur. 

V. 

Febrem  vero  catarrhalem,  qinm  praefcnte  DiiTertatione  examlnare  fufcepi- 
mus  :  ita  defcribimus,  quod  fit  mntns  folidorwn  &  fuidorum  adau&us  ,  cujus 
benefcio  ferum  fitperjhmm  &  vitiojum  ex  perfpiratinne  cohibita  ,  per  glaudu- 
lofa  narium  £«f  broiuhiorum  ,  fubinde  etiam  faucium  organn  critice  £5?  faln- 
tariter  feparatur  atqne  mediaute  tuiji  £5?  coryza  exctrnitur. 

V  I. 

Febrem  hancce  talia  fignificabant  criteria  diagnoftica  :  anirai  quaedartl 
«dejectio  ,  cum  univerfali  corporis  lailitudine  ,  fcenam  aperiebat ,  fucce- 
dcnte  eodem,  vel  infequente  die  ,  circa  velperam  ut  plurimum  ,  levi  per 
univerfam  cutem  horripilatione  ,  cum  extremorum  ,  pedum  maxime , 
refrigeratione  j  excipicbat  hanc  calor  &  ardor  circa  caput  primum  ,  dein 
etiam.  univerfum  corpus  praeter  naturam  incalcfcebat :  pulfus  tam  vehe- 
mentia  ,  quam  frcquentia  a  naturali  ftatu  declinabat  &  acuti  circa  caput 
dolores ,  noctu  diuque  affligentes  ,  fomnum  intenuptum  &  inquietutn 
reddcbant,  imo  in  q.uibufdam  omnino  tolltb^nt  :  intercurrebant  plus  mi- 
nus  crebrse  fternutationes  ,  pecloris  compreilio,  tuiiis ,  primo  ficca  ,  dein- 
de  cum  excretione  feri  mucidi  &  acris  plus  vel  minus  larga  ,  quae  de- 
clinante  morbo  in  mucidam  vertebatur ,  non  paucis  quoque  fimul  fimi- 
le  per  nares  fluebat  excrementum  ,  optima  cum  euphoria.  Comitabantur 
hsec  univerfalis  torpor  &  gravitas  corporis  ,  appetitus  abolitio  &  ficis 
crebra ,  quse  quibufdam  ,  ob  potulentorum  abominabilem  &  adverfum 
faporem  ,  maximam  creabat  moleftiam  :  fudores  nonnulli  experiebantur 
matutinos  ,  aliis  vero  tales  etiam  interpofuo  tempore  nonnunquam  ftil- 
labant  &  his  tuilis  &  expecloratio  minuebatur  ,  materia  per  fudores 
confumta. 

V  I  I. 

Immediata  morbi  caufa  eft  ferum  copiofum  acre  &  mucidum  in  cor- 
pore  colleclum  &  coacervatum  ,  quod  partes  nerveo  membranofas  &  vaf- 
culofas    irritando    &    ftimulando  ,    motuum  eflicic    intenfionem  ,    unde 

P  p     3  fe- 


302  m  J    U     C    H  , 

fvbiis  cum  cxteris ,  qusc  illam  comitantur  ,  pathematihus ,  inprimis  fe- 
ri  iftius  vehementer  commoti  in  tunicis  g!andu!ofis  narium  ,  faucium  , 
alpetsc  arteriae  &  bronchiorum  ,  fubinde  etiam  cefophagi  ,  vcntriculi  & 
inteftinorum  congeitio  &  colleclio  ,  has  partcs  cum  dolore  &  tumore 
inflammans  ,  quse  omnia  prerforius  peftoris  dolor,  tuffis  ,  raucitas  vo- 
cis  ,  lternutatio  ,  feri  mucidi  per  iiares  ftillicidium  ,  naufea  &  vomitus 
quandoque  ,  quamvis  rarius,-  in  principio  afffgens ,  &  a!vi  fubinde  ia- 
lutaiis  fiuxus  decimante  morbo  accedens ,   luculenter  probant. 

VIII. 

Caufam  vero  prseternaturalis  hujufmodi  retentionis  feri  excrementitii  irt 
corpore  merito  fsepe  turbatam  &  fuppreflhm  accufamus  tranfpirationem  5 
Ijquidem  utiliifimse  hujus  excretionis  diminutionem  ,  vel  omnino  ad  tem- 
pus  defe&um  ,  neccffurio  prseternaturalis  excipit  colledVo  ,  quse  tande.11 
vires  acquirens,  rr.orbum  hunc  gignit  ,  irt  quo  mediante  intcniiore  ra- 
ref  ctivo  &  propulfivo  motu  materfa  illa  ,  quac  longiore  mora  f\  nori 
interitum  ,  tamen  graviifimam  &  diuturnam  limitati  labem  afterre  pol- 
fet  ,   mature  e  corpore  proicnbitur. 

I  X. 

Ver,  hoc  anno  jam  adoleverat ,  cum  febris  ifta  fparfin  fe  prodere  inci- 

peret  ,    verfus  medtum  enim  Aprilis  pauciores  aegd  eadern  infcftabantur  , 

eorum  vero  numero  in  dies   multiplicato ,   in    epidemicum  K  feu  gopula* 

riter  graffantem  increfcebat :   talifque  per  integrum  majum  ad  medium  cir- 

citer  Junii  perfeverabat ,    a  quo  tempore   fenfim  iterum  dccrcfcens ,    tan- 

dem  exeunte  hoc  menfe  in«totum  evanefcebat.   Vernalis  autem  aeris  conf- 

titutio  tum  infolitam  plane  induerat  rigiditatem  ,    ventis  creberrime  ad- 

modum  fiigidis  ex  oriente  &  qux  media  interponitur  inter  hunc  &  fep- 

tentrionem    plaga  ,  fpirantibus ,   maximamque  nivium  fcpe  granulatarum 

copiam   adduceutibus ,    exin    vero  habitu  corporis  nimis  diu  conlhiclo  , 

neceffario  perfpirario  fupprimcbatur ,  cui  nihil  vcl  parum  commodi  quau- 

doque  per  unum  vel  altcrum  diem  intercurrens  temperatior   aura  afFerre 

poterat  ,      fiquidem    vix  ad   cutim  porofam  iterum  invitatum  ferum  per 

mox  fuceedentem   rigidum  conftringsntem  aerem  potentiffime  iterum   re- 

primebatur ;  quse  tempeftatum  crebra  permutatio  ordinarie  adeo  male  cor- 

poris  corticem   afficit ,    ut  fuccedens  per  illum  evacuatio  quam  graviifime 

inde   turbetur ,    &  hinc  atleo  magna  feges  talium  morborum  vere  &  au- 

tumno ,   circa  acquinocliorum   tempora  ,     qu^c  maxime  crebras  p.wuntur 

hujufmodi  viciifitudines,  productu  fuit* 


X. 


DE  FEBRE   CATARRHALI   EPIDEMIA.        3^3 

X. 

Num  vero  prseter  dicfhm  manifeftam  tempeftatis  conftitutionem  ,  etiam 
occulta  qu^edam  aeris  diatheiis  fecundum  Syndenhamitpn  ,  (  a  )  quas  nb 
inexplicabili  quadam  alteratione  in  ipfis  terrae  vifceribus  pendet ,  unde 
aer  ejufmodi  effiuviis.contaminatur  ,  corpora  ad  hunc  morbum  fufcipien- 
dum  deterniinavit  ,  certo  alfeverare  nclumus  :  quanquam  inficias  ire  ne- 
queamus  ,  quod  quandoque  in  aere  ejufmodi  iubtilis  cauftica  materia 
hofpitetur  ,  quae  infpiratione  haufta ,  glandulofis  locis  per  quse  tranfit  fe 
infinuat,  eademque  dolore  ,  tumore  &  rubore  gfficit  febremque  accendit 
catharrhalem  (b).  Promta  certe  ejufmodi  acris  materi-as  genefis  vere  ineun- 
te  ,  quo  ,  liquefcente  nive  &  regelata  glacie  ,  folum  aqua  inundatur  ef- 
fceta  ,  quK  paifim  ftagnas  &  puuefcens,  noxia  i;.  aerem  mittit  eftiuvia 
multa.  Inde  etiam  fit ,  ut  febres  hae  tum  ut  plurjmum  fint  epidemicse 
fk  plures  uno  tempore  invadant. 

X  I. 

Tali  caufarum  confpirantium  ordine  produda  febris  catharrhalis  epide- 
rnia  ,  in  plurimis  benignam  prodebat  indoiem  ,  quia  nec  continuus  aegros 
irrebat  calor  ,  neque  le&o  femper  affixi  tenebantur.  Sed  quandoque  or- 
thoftadii  eife  ,  vel  obambulationi  ftudere  illis  erat  integrum  ;  cacterum 
f-ymntomata,  quae  illam  comitabantur  ,  intra  mediocritatis  terminos  fe 
continebant  ,  neque  continuo  ,  multo  minus  diu  ,  molefta  erant  ,  f«?d 
mox ,  critica  fuccedente  excretione,  morbus  fanitati  iterum  cedebat  lo- 
cum  ;  quae  omnia  maxima  ex  parte  per  autocratiam  naturae,  fub  regimi- 
ne  &  diseta ,  excretionibus  ,  quibus  folvebantur ,  congrua  ,  ex  voto  pru- 
cedebant. 

X  I  I. 

Sicut  autem  hsec  febris  ex  fupprefla  tranfpiratione ,  indeque  praeterna- 
turaliter  retento  fero  falfo-fulphureo ,  cujus  continua  per  cribrofum  cutis 
habitum  excretio  maximum  ad  tuendam  integram  fanita>:em  momentum 
habet ,  tanquam  erFectus  a  fua  caufa  fuum  efle  acceperat :  ita  etiam  ejuf- 
dem  remotio  haud  meliore  via  ac  modo  efficaciter  abfolvi  poterat ,  quam 
ferum  corruptura  &  fuperfluum  per  congrua  emunctoria  e  corpore  prof- 
cribendo ,  ac  potiffimum  falutare  perfpirationis  negotium  ,  referatis  po- 
jris  ,  in  debitum  ftatum  reftituendo. 

XIII. 

(  a  )  Oper.  ed.it.    Lipf.  p.  .44.. 

(  b  )  Vid.  Hofmanni   Meil,  Syft.    T.   IV.   p.   1.   cap.   6.  §.   8- 


304  J    U    C    H  , 

XIII. 

Ipfa  natura  vero  in  quatn  pluribus  fubjectis  fpotitaneo  motu  irt  pf#- 
di&os  fines  adeo  congruenter  ornnia  dirigebat ,  ut  abfque  medicamento-» 
rum  fubfidiis  ,  in  principio  ftatim  aucla  perfpiratione  ,  vel  largis  profu- 
fis  fudoribus ,  febris  fepe  ex  voto  folveretur :  in  aliis  vero  crebra  tulfi 
&  copiofo  fcreatu  atque  expedoratione  ,  vel  largo  ,  in  fupet  veniente  co- 
ryza  ,  feri  acris  &  mucidi  per  narium  canales  itillicidio,  poft  altquot  dc- 
mum  dies  morbus  cedere  cogeretur  ,  adeo  ,  ut  fymptoma'a  omnia  ,  ni- 
mirum  capitis  dulores ,  fomni  defectus  ,  appetitus  diminutio  una  cum  laf- 
litudine  univerfali  fimul  extinguerencur. 

XI  V. 

Contrario  plane  ordine  iri  aliis  febres  tales  procedebant ,  fiqur/fem  it1 
prima  ftatim  origine  nares,  crebra  tentatae  fternutat;one  ,  feruni  muci- 
dum  excutiebant ,  latgiore  hinc  fequente  ejufdem  ftillicidio  :  accedebat 
«ullis  ,  plus  minus  facilis  *Sc  frequens ;  qua  juvarite  trachea:  &  bronchio- 
rum  membranam  glandulofam  occupans ,  (imilis  excrementitia  materia 
fcreatu  &  expeclorauone  excernebaiur ,  nihil  adhuc  dum  per  referatos 
cutis  poros ,  reftituta  perfpiratione  ,  vel  fenfibili  manane  fudore  :  ifta 
vero  in  morbi  progreilu  circa  feptimum ,  undecimum  ,  vel  decimum  quar- 
tuti  redeutue  excretione  ,  &  liberiore  quidem  fluxu  ,  prioi es  per  nares 
&  fauces  feri  effluxiones  fenfim  i;erum  conquiefceb  mc  ,  cum  euphori.l 
&  falutari  morbi  exitu.  Simile  huic  obfervavk  Sennertns  defebrtbus ,  L\h* 
IV.    Cap.    15. 

X  V, 

Memoratis ,  maxime  communibus  &  frcqliemtibus  leri  excfctfonibns 
falutaribus  ,  merito  adjungimus  iu  aliquibus  obfervatam  circa  urinam  no- 
tabilem  in  quantitate  &  qualitate  mutationem  ,  qure  nempe  in  princi- 
pio  morbi  tenuis  81  pauca  reddebatur ,  circa  crifeos  tempus  magis  co- 
lorata  riebat ,  copiofum  fedimentum  albicartS  &  mucidum  deponens  ,  & 
in  longe  majore  ,  quam  antea  ,  quantitate  mana-baj: ,  qux  proinde  par- 
ciorem  feri  per  fcreatum  ,  nares  &  porofum  corporis  habitum ,  excre- 
tionem  compenftbat.  Pauciffimis  exundantis  materiae  peccantis  evacua- 
tio  per  alvum  fupervcniebat  ,  qutbus  fcilicet  excretiones  per  fuperiores 
paites ,  habiia  quantitatis  ad  iilas  ratiorie ,  haud   furficientes  fuerant. 

X  V  I. 

Psxter  rcccnficas  foleiines  icri  ventilatioues  junior  &  fanguine  abtiil- 

dans 


DE   FEfiRE    CATARRHAL!    EPIDEMIA.         30? 

tians  setas,  modicas  narium  patiebatur  hsenfdrrhagias  j  cui  fcilicet  cura 
feroli  laticis  circa  fuperiorem  corporis  regionem  congeftione  ,  etiam  fan- 
guineorum  vaforum  infardtus  contigerat ,  capiti  gravitatem  &  dolorem 
haud  ievem  inducens;  quae  vero  fymptomata  ,  una  vel  altera  fangui- 
nis  effufione ,  vel  notabiliter  miteicebant ,   vel  omnino  fubmovebantun 

XVII. 

Natura  igitur  in  hoc  morbo  non  folum  ufc  prudentem  fe  gerebat  me- 
dicatricem  ,  cui  quae  in  falutem  corporis  agenda  fufcipiebac ,  omnia  be* 
ne  cedebant ;  fed  etiam  medico  rniniftro  ut  fidelior  &  circumfpeda  prse- 
ibat  magiftra  ,  optimam  aperiens  methodum,  quse  tunc  erat  obfervan- 
da ,  quando  deficiente  autocratia ,  confilio  &  adsequatis  medicamentis 
labefadata  corporis  fanitas  reparanda  erat.  Vias  nimirum  &  excretoria 
loca  evidenter  indicabat ,  pcr  qu;e  ferum  abundails  &  Vitiofum  ,  hacte- 
nus  e  fuppreifa  perfpiratione  retentum  ,  commode  &  falutariter  evacuan- 
dum  effet.  ham  igitur  excretionem  ,  qux  per  bronchia  ,  tracheam  at* 
que  fauces  &  proprie  harum  partium  membranas  giandulofas  fieri  debe* 
bat,  tuffis  &  fcreatus  prodebat ;  fluxum  vero  per  nares ,  mucidi  feri  yer> 
fus  illas  confluxus  una  cum  fternutatione  fignificabant.  Imminentem  fun* 
guinis  in  capite  turgefcentis  per  nares  evacuationem  conftitutio  plfccho^ 
rica  ,  junior  &  florens  actas ,  confuetudo,  intenllor  capitis  dolor  &  in* 
primis  vehemens  in  fincipite  preffio  in  nares  pertingens ,  prasindicabant» 
lJarca  contra  per  memoratas  partes  excretio  ,  vel  ea  omnino,  continuante 
febre,  deficiens ,  Vel  per  peripheriam  corporis  porofam  ,  vel  inteftino- 
rum  canalem  expeclandam  elfe  peccantis  materiae  profcriptionem ,  argue- 
bant,  quorum  haec  vel  illa  femet  exferere  incipiens  ,  fpontaneorum  tiio- 
tuum  devergentiam  pro  fpeoiahbus  excretionibus  inftituendis  monftrabat. 

XVIII 

Sicut  autem  ihter  prsecipuas  medendi  regulas  etiam  illa  merito  refe- 
renda  eft:  medicus  fit  naturse  fpeclator  ,  imitator  &  minifter ;  ita  in  ejuC 
modi  morbo  potiilimum  ,  ubi  illa  furncicmer  &  expedite  abundantes  & 
vitiofos  humores  movei  &  excernit ,  in  tali  negotio  eandem  nec  turba- 
re ,  neque  reformare  ,  fed  potius  connivendo  &  nihil  agendo  fpedato* 
rem  agere  debet  ;  id  quod  in  noftra  catarrhali  febrC  epidemia  in  quam 
multis  optime  cefliffe  obfervavimus.  Quando  vero  ob  humorum  peccan- 
tium  nimiam  vel  quantitatem ,  vel  tenacitatem  &  crafTitiem,  fegniores 
&  languidiores  ,  quos  natura  inftituebat ,  motus  haud  pares  erant  ex- 
cretionibus  debite  &  fufficienter  promovendis  &  abfolvendis ,  nihil  con- 
fultius  judicare  licebat ,  quam  naturse  methodo  infiftere  ,  eandemque  pru- 
denter  imitari ,  &  ->d  eofdem   canales  eademque  excretionum   loca  ma- 

Difput.  MedicQ-Fratf,  Tom4  V^  Q,  q  teriana 


306  J     U     C     H, 

tetiam  pcccantem  promovere ,  verfus  quse  natunc  fpontaneos  motus  dlrl- 
gi  attente  obfervavit ,  id  quod  etiam  fapientiifime  Hippocrates  commen- 
davit  ,  Se&.  I.  Aphor.  2 1 .  Qii<e  ducere  oportet }  guo  maximc  vergufit ,  eo 
dncendum  per  loca  convenientia.  Deficiente  tandem  omnino  natura,  ac 
virium  inopia  ,  vel  materiac  peccantis  ad  fecretionem  &  excretionem  inep- 
titudine,  gravia  obftacula  objicientc,  cujufmodi  cafus  in  tenera  setate  & 
.extremo  fenio,  vel  etiam  in  fubjectis  a  perpelfis  aliis  gravibus  morbis 
debilitatis ,  quandoque  obvios  habuimus,  fimiliter  quoque  perito  medico 
incumbebat,  miniftri  naturse  munus  fufcipere ,  atque  humorem  peccan- 
tem  corrigere ,  ac  debite  ad  motum  pncparare,  canales  &  vias  ,  uer 
.quas  illa  ducenda  erat ,  emollire,  laxare  &  ab  obftructionibus  expeditas 
reddere ,  tum  etiam  ipfa  evacuatoria  patula  reddere;  demum  vero  ejuf- 
modi  dextre  applicare  medicamina ,  quae  particulis  fuis  acrioribus  in  tan- 
tum  fegnes  partes  folidas  ftimulando ,  motus  excitant ,  intendunt  &  ex- 
cretiones  promovent,  cujufmodi  pradjicas  cautelas  itidem  nos  docet  HippQ- 
crates   Se£t.  I.  Afhor.   22, 

X  I  X. 

Neutiquam  igitur  omnes ,  qui  hanc  fuftinebant  febrem  catarrhalem  epi- 
•demiam,  medicamentorum  indigebant  auxilio  ,  omnium  minime  illi ,  qui 
vigore  &  robore  abundabant ,  in  florentc  &  vegeta  conftituti  erant  *tar 
te ,  &  ubi  illa  mitior  erat  atque  mox  excretionibus  fat  largis  facile  pro- 
gredientibus ,  judicabatur.  Nihilominus  tameu  optime  fibi  confulebant , 
qui  pofthabito  remediorum  ufu,  in  obfervando  conveniente  regimine  fe 
haud  negligentes  gerebant ,  fed  prudenter  juxta  regulas  a  medicis  praef- 
criptas  fe  ita  componebant ,  ut  omnia  follicite  vitarent ,  quibus  falutares 
excretiones  turbari  &  reprimi ,  omnia  e  contrario  agerent ,  quse  adillas 
quidquam  conferre  poterant. 

X  X. 

Perniciofum  ejufmodi  fubjectis  erat ,  in  aere  libero ,  ventofo  &  fri- 
gido  verfari ,  immoderato  &  infalubri  victu  uti,  vino  &  aliis  fpirituofis 
potulentis  frui ,  laboribus  corpus  fatigare ,  vel  vehementibus  animi  paf 
lionibus  commoveri:  fanitatis  coutra  promptse  reftitutioni  favebat,  in 
conclavi  tepido  fe  contiuere ,  ad  perfpirationem  corpus  difponere ,  quie- 
ti  vacare,  victu  tenui  &  parco  corpus  reficere  &  potum  ingerere  tem- 
peratum  ,  animum  vero  in  conftaute  continere  tmnquillitate. 

XXI. 

Ubi  vero  intenfior  febris ,  tardiores  &  fegniorcs  motus  excretorii,  vel 
fymptoma  quoddam  ,  operam  poftulabant  medicam ,  &  talem  quidem  , 
vguas  appropiiatis   medicanicntis  fubvenire  debet ,  primci  indicatio  erat: 


DE    FEBRE     CATARRHALI     EPIDEMIA.       &$ 

Nimium  ajlnm  attemperare ;  qui  finis  optime  praecipitantibus  ,  modico  nU 
tr*&  diaphoreticis  fixis  ,  v.  g.  Conchis ,  Matre  perlur.  £io  diaphor..  ob- 
tinebatur.  II.  Languidam  perfpirationem  c&terafque  feri  eximdantis  & 
mucidi  excretioues  ,  parcius  fuccedentes  ,  promovere  £f?  in  ordmevi  redigere  , 
cui  fcopo  (  x  )  ad  perfpirationem  juvandam  ,  prxter  fupra  laudata  prse- 
cipitantia  &  diiphoretica  fixa,  Succin  ,  ppt.  Camphora  ,  C.  C.  phil.  ppt.- 
vel  in  pulverum  forma,  uut  cum  aquis  diapnoicis  ,  uc  Chserefol.  Scabiof,- 
fl.  acac.  Card.  bened.  in  potiones  redacl.i,  fatisfaciebant ;  fin  vero  nio- 
tus  languidipres  excitandi  erant,-  nntedi&is  Eif  alexipharmaca  Stahlit  >- 
Succini ,  Pimpin.-  Scord.  Angelic.  vel  etiam  -^-  G/  C.  aut  bezoard.  Buf- 
fii  iri  parca  dofi  matutinis  &  pomeridianis  horis  optimo  cum  effertu  iu- 
terponebantur ,  id  quod  tamen  nullo  modo  iii  cholerkis  &  plethoricis- 
fubjecl  s  ,•  in  quibus  fibras  ftrirtiores,  fpafmo  affectas ,  &  humores  yeituo- 
fos  obfervabamus,  moliri  licebat,  fed  folummodo  in  aegris  laxioris  &  fe- 
rofi  h  ibitus  confultum  judicabamusv  (  /3  )  Ad  diffieilem  &  minus  bene' 
fuccedentem  excret.onem  per  iuljim  &  fauces  faciliorem  reddendam ,  ini 
riima  materiae  tenacitate  proficuam  experti  fumus  vel  fimplicem  rad.  pitn- 
pinellse  elfentiam ,  dofi  guttularum  2>,  in  adultis  mane  &  hora  una 
ante  ccenam  exhibitam  ;  vel  compofitam  ,  additis  priori,  LiT.  Enul.  Suc- 
cin.  &  Angelicie  in  refractiore  quantitate.  Pro  attenuatione  vero  nvaLe- 
rise  &  molliendis  viis  &  canalibus  infufum  Theiforme  ex  herba  Capill.  ^is* 
Hylfopi ,  Veronic.  rad.  Liquirit.  Fl.  acac.  &  Sem.  Foenicul.  falutarerrt 
edebant  effertum ,  cui  altcr  non  minus  fulubris  accedebat,  quod  peri- 
pherica  excretio  hoc  medicamenti  genere  non  parum  promovebatur.  (  y  ) 
Ad  mucofo  ferofae  materiae,  ad  nares  in  adjunrta  coryza  tnnslatae,-  re- 
folutionem  efficiendam  &  lentiorem  effluxum  augendum  ,  pulverem  Li- 
lior.  convallium  pro  errhino  adhibuum  ,  vei  pulv.  liernutatorium  fequen- 
tis  compofitionis  proficuum  experiebumur :  Rec.  Pulv.  Lilior.  convall.  r6- 
fin.  Lign.  Guajac.  aa.  gr.  xv,-  Sacchar.  canar.  $fi  0°0  i  Caryophyll.  La- 
vendul.  aa.  gtt.  j.  M.  F.  Pulv.  lntcrne  vero  acgrorum  votis  fatisfacie- 
bant  medicamenta  mucum  refolventia  &  falia  diuretica  j  aliis  adjerta  * 
vel  interpofita  ,  ac  commodo  tempore ,  inclinante  nimirum  ad  largio- 
rem  diurefin  natura  ,    exhibita. 

xxil, 

Non  parurri  vero  moleftiae  lymphse  peccantis  falina  gignebat  acrirtid* 
riia  ,  unde  tertia  refultabat  indicatio  ,  qusc  illam  temperare  &  obtunders 
jubebat.  Acrimonia  ifta  non  folum  guftu  percipitur  ,  fed  etiam  fenfibili 
irritatione  in  narium  membraUa  nervofoglandulofa,  fternutationes  mo- 
vendo,  manifefta  redditur,  accedit ,  quod  copiofiore  &  longiore  e  naribus 
ftillicidio  ,  vel  per  fauces  fluxu ,  in  partibus  hifce  quandoque  erofionerri 
&  exulcerationem  efficiat.  Optime  vero  illa  corrigebatur  abforbentibus  8s 

Q_  q     2  bezoar» 


308  J    U     C     H, 

bezoardicis  fixis ,  diluentibus  &  oleofis  ,  v.  g.  Ol.  amygd.  dulc.  fgerm- 
ceti  ,  lacte  &  Cremore  lacftis ,  Emulfionibus  ex  Amygdal-Pineis  &  Se^jn. 
papav.  alb.  paratis  decodlo  avenae  excortic.  cum  vitello  ovi.  Excoriatio- 
flena  vero  faueium  ab  acris  materias.  confluxu  inprimis  levabat  Looch  fanum 
&  expertum  cum  dimidia  parte  Syr.  papav.  errat.  mixtum ,  in  ejufmo- 
di  fubjedis ,   ad  quorum  palatum    dulcia  erant, 

X  X  I  I  L 

Ubi  confluxus  lymphse  acris  &  vifcidse  nimis  copiofus  ,  diutius  quam. 
par  erat  ,  pulmones  inundatos  tenebat  ,  unde  hujus  vifceris  gravis  a- 
tonia  &  tandcm  ex  humorum  acriinenia  &  ftafi  corruptio  aliqualis  me- 
tuenda  videbatur,  declinantefebre  ,  pro  humoris  pituitofi  diverfione  tem- 
peftive  procuranda ,  confultum  erat ,  una  vel  altera  vice  exhibito  laxante 
medicamento  ,  verfus  inteftina  movere  ac  per  vias  ibi  patulas  evacuaie, 
hoc  enim  modo  prudenter  intercenta  nimia  verfus  pe&us  congeftione  , 
tufiis  paucorum  dierum  fpatio  mitigabatur  &  tandern  conquiefcebat.  Ex- 
periebamur  autem  inprimis  tali  fcopo  mannam  &  agaricum  in  Va  ^or- 
acac.  foluta  &  decocta  adsequata ,  ad  ^v.  aquse,  mann?e  ^ij.  &  Agarici 
3ij-  recipiendo,  Quibufdim  magis  placebant  pilulas  .,  illis  becherianae 
.aut  ftahlianae  ,  vel  etiam  ex  extradli  diacarthami  ^).  &  granis  iv.  vel 
v,  refinse  gialappae  paratse,    falubrem  fpondebant  effe&um, 

X  X  I  V, 

Sin  tandem  pulmones ,  poftquam  deferbuerat  febris ,  notabilem  con- 
traxifTe  laxitatem  ,  feu  atoniam  ,  obfervatur,  eifentia  Succini ,  menftruo 
falibus  non  acuato  parata  ,  &  cort.  Cafcarillsc ,  egregie  opitulabantur  ,* 
vel  pulveres  e  diapnoicis  &  abforbentibus  concinnati ,  additis  pulv.  Cafca- 
rillae  granis  aliquot ,    rem  conficiebant. 

X  X  V, 

Febris  vero  hacc  lymphatica  ,  quam  catarrhalem  epidemiam  nomina- 
vimus,  haud  alia  meliori  in  plurimis  folvebatur  crifi  ,  quam  lymphse 
quantitate  &  qualitate  peccantis  expedita  &  larga  per  diverfa  corporis  .ipta 
emuncioria ,  excretione.  Nihilominus  tamen  in  aetate  juniore,  ubi  vafa 
fanguine  turgefcebant ,  antequam  lymphsc  feri  mucidge  &  acris  pcr  quat 
cunque  vias  fufficiens  emiffio  fieret ,  fanguinis  per  nares  ftillicidium  ac- 
cidebat  ,  quo  ,  fi  aliquot  uncisc  cmanabant  ,  non  folum  gravillimi  capitis 
evanefcebant  dolores ,  fed  lympha  quoquc  ,  quae  exitum  moliebatur  ,  li- 
berius  profluebat,  inprimis  autem  graves  pulfatorii  capitis  dolores ,  u- 
»a  cum  febrili  wftu ,  inde  fenlibiliter  mitefcebant. 

XX  VL 


PE     FEBRE    CATARRHALI     EPIDEMIA,       309 

XXVI. 

Quaeftio  tandem  decidenda  venit ,  num  vense  feclio  tn  febre  catar- 
rhali  epidemia ,  cujus  defcriptionem  in  introitu  hujus*  tradlationis  exhi- 
buimus ,  commode  inftituatur ,  imo  neceflario  adminiftrari  debeat  ?  ad 
quam  ,  probe  trutinatis  omnibiis  circumftantiis,  ita  refpondemus :  <%) 
Quod  nulla  omnino  hanc  fanguinis  ventilationem  indicit  neceffitas,  cum 
hujus  morbi  folutio  completa  fub  decente  regimine  &  curationis  admi- 
niftratione  hactenus  proefcripta ,  a  legitima ,  libera  &  expedita  abun- 
dantis  &  vitiofte  lymphse  excretione3  certo  &  tuto  expe&ari  queatj  /3) 
fanguinis  miffione  tranfpiratio  turbecur,  inde  vero  tenacior  feri  excre- 
mentitii  fiat  retentio  atque  coile&io ,  qua  febris  non  folom  tnagis  ac- 
cenditur,  fed  etiam  feri  major  verfus  bronchiorum  canales  &  narium 
membranam  gland.ulofam  provocatur  translatio  &  afBuxus ,  &  fic  venae 
fedio ,  experientia  refte,  .catarrhi  diutnrnitatem  adducit ,  uti  recte  ju- 
dicat  111.  Uojfmamius, ,  Med.  SyJJsm.  Torno  IV.  p.  I.  Pryeterea  vero  febrem 
in  fe  benignam  ,  in  acute  mslignam  hac  ipia  converci ,  inter  alia  memo- 
ratu  digna  probat  Semierti  obfervatio,  quam  Lib.  IV.  de  febribus ,  cap. 
15.  recenluic ,  quod  nimirum  Auno  1580.  catanho  &  tuffi  epidemia 
maxima  hominum  pars  correpta  ,  vix  vero  millefimus  quisque  mortuus 
fit,  nifi  qui  vitia  quaedam  diuturna  latentia  in  vifceribus  habebant,  & 
qui  fanguinem  aperta  vena  msttebant  Experientiam  enim  hoc  compro- 
baife ,  omnefque  fcre  mortuos  effe  ,  quibus  vena  aperiebatur  ,  &  Romae 
tunc  temporis  ultra  2000.  hominum  hoc  malo  extin&a  efle,  fortaile  &■ 
hacdecaufa,  quod  Itali  medici  nimis  promti  funt  ad  mittendum  fanguinem. 

XXVII. 

Antequam  vero ,  fublata  febre,  segros ,  inprimis  delicatioris  conftitu- 
tionis  &  aicochymise  labe  quadantenus  aifc&os ,  dimiccamus ,  medici  cu* 
ram  gerentis  officium  erit ,  ut  lymphx  vifcidse  attenuationem  &  refolu- 
tionem  adhuc  promoveat,  &  ut  feri  fe-&  excretiones  per  convenientia 
colatoria  &  emunctoria  adjuventur  ,  quorum  prius  per  infufa  calida  plan- 
tarum  balfamico  acri  fale  impraegnatarum  ,  ut  hyifopi ,  Scordii ,  Pitn- 
pinell.  Capill.  £  is ,  Saturejse ,  Fl.  acac.  Sem.  Apii  ,  Fsenicul.  Anifi, 
nt  &  Tincluras  ac  Eifentias  alcalinas  atque  refinofas ,  nimiruni  Tincl. 
tart  £ii  acr.  Eif.  Enul.  Pimpinell.  Angelicae  ,  Gum.  ammon.  optimeab- 
folvi  poterit  ;  pofteriori  vero  (copo  obtinendo  infervient  Eif.  Cort.  Lign. 
Saifafr.  Lign.  Aloes  ,  Succini  atque  Cafcarillce,  proinde  fimul  aerem  fri- 
gidum  vitando  &  corpus  moderato   motu   exercendo. 


Q_  q     3  XXVIII. 


3io  J    U     C    H, 

XXVIII. 

Haclenus  quse  ad  pathologiam  &  curationem  febris  calnrrhalis  epidemiae 
fimplicis  &  benignac  fpectam ,  expofuimus.  Cum  vero  in  hac  conftitu- 
tione  etiam  cafus  quofdam  ,  rariores  equidem  ih  proportione  ad  magnum 
aegrotantium  numerum  ,  obfcrvaverimus  ,  ubi  morbus  epidemius  etiam 
Peripneumoniam  conjunctam-  habebat ,  ideo  nec  horum  in  prgefertti  tra- 
clatione  immemorcs  erimus.  Prsecipue  vero  commemoranda  ducimus  li- 
gna  ,  qtiae  febrem  catarrhalem  cum  Peripneumonia  complicatam  indicanty 
funtque  ilta  difficilis  refpiratio  ,-  Cum  preffionis  &  ponderis  in  pectore 
fcnfu,  punctiones  peclus  fubinde  percurrentes  ,  crebra  tufTis ,  qua  ple- 
rumque  fpumofum  congrumato  fanguine  permixtum  fputum  ejicitur  ,  & 
febris  magis  acuta  ac  per  plures  dies  continua,  quac  omnia  tamen  ,  lar- 
giore  materix  mucidse  fcre;itu  fuccedente  ,  fenfim  mitiora  redduntur, 
&morbus,  advemante'  hbsriore  perfpiratione  vel  fudore  in  cute  perce- 
ptibiii ,  circa  feptimum  vel  undecimum  diem  perfecla  quafi  crifi  tadta 
recedit ;  lecus  vcro  comparatum  eft ,  ubi  febris  ejufmodi  compofita  femle 
corpus  invadit  ,  feu  aliquis  a  longo  tempore  afthmaticus ,-  vel  pedtore 
infirmus  degit,  &  fummus  languor  mox  a  principio  univerfum  occupavit 
eorpus ,  ob  quem  nulla  in  pulmone  fubfiftentis  fanguinis  refolutio  & 
dilcullio,  nulla  quoque  mucidx  lymphae  falutaris  &  expedita  excretio' 
fieri  poteft  ;  ibi  etenim  in  dies  magis  ingravefcente  morbo  ,  vifceris  af- 
fecti  fphacelatione  &  bronchiorum  a  materia  mucida  infarctu  &  repletione' 
acger  onpreffus  ,  feptimo  ,  undemico,  vel  ad  fummum  decimo  quarto' 
die  fuffocabitur. 

XXIX, 

In  talis  modi  afTectus  compofiti  curatione ,  prima  medentis  intentio; 
effe  debet,  ut  fanguis  vel  fuperficialiter  tantum ,  aut  magis  profunde  in! 
pulmonibus  ftafin  concipiens  ,  in  plethorico  corpore  in  orimo  morbi  prin- 
cipio  V.  Sne  minuatur  ac  a  pulmonibus  divcrtatur;  dein  vero  in  parte 
interceptus  diffolvatur,  difcutiatur,  acfervor  ejufdem  temperetur  ,  quibus 
indicatiombus  peracta  V.  Sne  optime  fatisfacient  pulveres  ex  ocul.  S? 
acido  citri  faturatis  ,  tnnquam  bifi ,  Arcan.  dupl.  -^trodepur.  o~io  diaph. 
Flor.  ~.\s,  cum  tantillo  Camphorac  ,  grani  nimirum  dimidia  vel  tertia 
parte  pro  quilibet  dofi ,  concinnati,  fingu'is  quatuor  horis'  aegro  ^f 
vel  jft-  propin.mdo.  Juvabunt  vero  etiam  haud  parum  temperantia  Ju- 
lapia  ex  V'5»  A-  acac-  Chacrefol.  Scabiof  Syr.  acetos.  Citri  &  pro  qua- 
libet  uncia  •/"N-tus  (Ptri  dulc.  gtt.  f.  vel  6.  parati ,  ac  fingulis  horis  ad 
cochleiria  duo  vel  p'ura  exhibita.  Ubi  vero  ob  crebriorem  interdiu  ce- 
revifix  adfutntionem ,   jcgri  ejufmodi  medicatum  potum  fumere  recufant, 

ad 


DE    FEBRE     CATARRHALI     EPIDEMIA.        311 

ad  minimum  eidem  in  tanta ,  quae  commodo  eife  poteft  ,  quantitate  in- 
gerendo  ,  no&is  fpatium  cum  matutinis  horjs  opportunum  eife '  poterit , 
&  ut  ,  utiiitatis  &  necellitatis  ratione  habita  ,  medici  confilio  obtemperare 
haud  recufent ,  perfuaiionibus  cum  comitate  conj.un&is  adducendi  erunt. 

X  X  X. 

Pro  diluendo  autem ,  temperando  &  in  motum  debitum  reftituendo3 
qui  in  organis  refpirationis  interceptus  hseret  ,  fangume  ,  julapiorum  vi- 
cem  infigni  cum  emolumento  fupplere  poterunt  decodta  hordeacea ,  ve- 
teribus  Ptifandt  di&a  ,  additis  rad.  Scorzonerse ,  paiiul.  minor.  &  CC. 
raf.  parata ,  qualia  ,  fepofita  cerevifia  ,  pro  potu  ordinario  haufta  & 
per  aliquot  dies  continuata ,  in  his  &  aliis  acutis  morbis  eximium  ef- 
fectum  edunt  ,  &  ad  falutarem  exitum  promovendum  maximum  con- 
ferunt  momentum  ,  coniun&o  fimul  fupra  prsefcriptorum  pulverum  ufu. 

X  X  X  li 

Quando  morbo  ad  quartum ,  ceu  indicera  .,  vel  feptimum  ,  tanquam 
criticum  diem  procedente  ,  tuffis ,  quse  hujus  morbi  fere  individuus  co- 
mes  eft,  expeditior  fieri  incipit,  cum  fputi  co&i  in  dies  augefcente  ex- 
cretione  ,  febrifque  notabili  remiflione.,  nova  .emergit  indicatio ,  criticam 
hanc  fecretionem  morbifkae  materise  ejufque  e  corpore  profcriptionem 
appropriat's  tonico-refolventibus  juvandi ,  id  quod  vix  effieaciori  m-odo 
exequemur  ,  quam  EiT.  alexipharmacam  Stahlii  vel  folam  ,  vel  uddica 
tertia  EfT  Pimpinellae  parte ,  mane  &  poft  meridiem  ,  imo ,  urgente  co- 
piofiore  ejus  congeftione  ,  poft  mediam  quoque  no&em  ,  ad  guttas  cir- 
citer  triginta,  in  cerevifia  ,  vei  fupra  laudato  deco&o  hordeato,  exhi- 
bendo  ,  fingulis  tamen  nycthemeri  fpatiis  ,  Th.  XXIX.  commendatorum 
pulverum  tres,  vel  ad  minimum  duas  propinando  dofes ,  donec  febris 
.eonquieverit. 

XXXII. 

Pauci  inter  quam  multos  occurrebant  zegroti ,  in  quibus  febris  catar- 
rhalis  aliquam  malignitatis  prae  fe  ferebat  notam ,  &  propterea  bcnigni-s 
vel  fimplicibus  haud  adnumeranda  erat ,  quas  ftato  crifium  tempore  per- 
feverans  morbi  cruditas ,  gravior  virium  proftratio ,  febris  intenfior , 
pulfus  parvus  cum  celeritate  conjun&us  ,  vehementior  iitis ,  appetitus  om- 
nino  deficiens  ,  fomni  omnimoda  abolitio  ,  dolores  gravius  fubinde  ca- 
put  infeftantes ,  tales  per  dorfum  &  artus  modo  vagantes ,  modo  in  a- 
liquibus  fixam  occupantes  fedem,  impeditior  refpiratio  huicque  conjun&a 

circa 


3i2  J     U     C    H, 

circa  cor  anxietas  ,  ab  ipfisbenignis  fatis  exadle  difcernebant ,  ac  tandem 
jlla  circa  undecimum ,  citius  quandoque  vel  ferius ,  in  fuperficie  appa- 
rens  purpuracea  frequentius  rubra  cum  alba  permixta  excretio,  confirmabat, 

XXXIII. 

Plurimi  tamen ,  quibus  e  firmiore  luto  Titan  flnxerat  prsecordia  ,  fub' 
favore  setatis  florentis  hanc  fyrtim  feliciter  transnatabant ,  natura  be- 
nignirati  falutari  arte  optatas  ferente  fuppetias.  Curationis  vero  nego- 
tium  optime  abfblvebant  bezoardica  temperata ,  interpofitis  commodo- 
tempore  ulexipharmacis  ,  habito  femper  ad  excretiones  affectui  compe- 
tentes  refpe&u ,  ut  illae  omni  poifibiii  modo ,  quocunque  loeo  emicjre 
obfervabantur,  juvarentur;  quo  enim  ,  fecundum  Hippocratem ,  natura 
viam  affedtat ,  eo  ducenda  ,  &  medicus  prseeuntem  naturam  tanquam  fi- 
dclis  minifter  fequi  ftndeat,  quae  nec  pelli , '  nec  cogi ,  fed  min&s  valida 
&  morbo  infirmata,  manu  duci  defiderat.  Optatum  vero  omnium  fuc- 
cerTum  tanto  cettius  expedare  licet,  fi  fliedentis  cura  eo  dirigitur,  ut 
qui  peccat  humor  rite  prasparetur,  &  motus  ,  quos  in  falutarem  finem 
natura  molitur,  d  languidiores  fuerint ,  placide ,  minime  vero  in-lpetuofe 
promoveantur  ,  ductus  vero  &  vi?e ,  per  quas  excretio  intenditur ,  pa- 
tulae  &  liberae  procurentur ,  quse  quibus  mediis  obtinenda ,  jam  in  the- 
rapia  ,  qu?e  fupra  fcbri  catarrhali  dicata  fuit ,  monuimus. 

XXXIV. 

Sicut  tandem  in  quorumcunque  morborum  ndminiftrationibus ,  meai- 
catio  ,  qu?e  per  medicamenta  fufcipitur ,  vix  optato  cum  effedtu  fuccedit, 
nifi  vitse  ratio  ,  feu  diaeta  curationis  indicationibus  conformiter  dirigatur, 
&  medicamentorum  operandi  rationi  accommodetur  ;  fic  etiam  in  catar- 
rhali  febre  ,  de  qua  in  prsefrnti  fpeciminc  egimus ,  hatid  tutiore  via  in- 
cedere  nos  poife  judicamus  ,  fex  quam  rerum  non-naturalium  ufum  ad  fpeci- 
ales  medendi  leges  adaptando.  Vitetur  itaque  omnis  aeris  frigidi ,  in- 
primis  vehementius  commoti,  fcu  ventofi  ,  admiflio,  qua  humores  inf- 
piifantur  &  ad  falutarem  fecellionem  puri  &  utilis  ab  impuro  inutili , 
tum  hujus  quoque  expeditam  excretionem  inepti  redduntur ,  pori  vero 
occluduntur  ,  ut  peripherica ,  quse  per  tranfpirationem  &  fudorem  fit , 
feri  ,  quantitate  &  qualitatc  peccantis  emiiTio ,  cohibeatur  ,  quse  tamen 
maximum ,  ad  optatum  morbi  exitum  ,  confert  momentum.  Exulent 
quoque  alimenta  dyfpepta ,  falita  ,  acida ,  pifces  ,  prsecipue  marini  & 
farinacea  folida ,  vina  maxime  acida  &  omnis  circa  potulenta  exceifus. 
Somni  &  vigiliarum  commenfuratio  equidem  non  femper  &  abfolute  penes 
segros  eft ,  inwrim  tamen  quodammodo  in  noftra  repo'itum  manet  po- 

tef- 


DE    FEBRE    CATARRHALI    EPIDEMIA.      313 

teftate ,  illum  promovere  ,  vel  impedire ,-  qunre  confultum  judicamus  , 
diurnum  arcere  fomnum,  ut  per  nodtem  fuaviter  eo  reficiamur :  quo 
tamen  ex  morbi  rauone  deficiente,  tempus  remiflionis  morbi  expedtare, 
nec  foporiferis  illum  procurare  confulimus,  quibus  ante  judicationem 
perniciofius  njhil  effe  poteft  ,  quia  his  jpfis  falutares  naturae  motus  ir- 
reparabili  fsepe  cum  damno  fiftuntur.  Corporis  vero  quietem  ,  tanquam 
optimum  medium  ad  naturx  vires  ,  pro  expugnando  feliciter  morbo  ne- 
ceffarias  ,  fovendas  &  fervandas  ,  commendamus:  jedtigationes  contra  , 
ledtorum  &  indufiorum  crebras  mutationes ,  tanquam  perniciofifllmas  , 
vires  deftruentes  &  tranfpirationem  impedientes  maxirffe  improbamus. 
Circumfpeda  porro  in  excretiones  tum  ordinarias  ,  tum  extraordinarias 
animadverfione  opus  eft ,  &  longe  abfit  a  medico,  ut  aliquam  illarum 
incaute  moderari ,  vel  quod  longe  deterius,  omnino  repellere  vel  fup- 
primere  fufcipiat,  fiquidem  conftantenovimus  experientia,  exceffus  magis 
impune  cedere ,  quam  fi  vel  naturae  errore,  vel  imprudente  medicatione 
aliqua  illarum  deficiat.  Animi  tandem  pathemata  ,  curse  &  follicitudines 
abeife  debent,  quibus  motus  vitales  ,  naturales  &  apimales  ataxiam  pa- 
tiuntur,  &  medici  labores  irriti  redduntur  :  a  laboribus  vero  &  medi- 
.tationibus  mens  relaxanda  eft  ,  ut  natura  operationcs ,  quas  pro  repa- 
randa  fufcipit  fanitate,  tanto  majore  cum  energia  abfolvere  valeat ,  ejus 
yiribus  follicite  irj.  hunc  finem  colledtis  &  confervads. 

XXXV. 

Pr&fervatio  ultimo  non  minus  medicum  decet ,  quam  curatio  ,  &  (1 
non  magis,  tameri  non  minus  clarum  &  laude  dignum  praeftat  opus  , 
qui  in  arcendis  morbis  fe  artificem  exhibet.  Corporis  vigor ,  mentis 
tranquillitas  ,  vita  fobria  ,  modicum  exercitium  &  a  mollitie  aliena  vidtus 
&  amidtus  ratio ,  optimam  afferunt  tutelam  ,  ut  caufarum  communium, 
catarrhales  morbos  gignentium  ,  impetu  non  moveamur,  illis  quidem 
petamur,  at  nihil  lcedamur.  Qui  vero  Jiis  deftituuntur ,  vel  ob  longam 
annorum  feriem  ,  aut  ftatus  valetudinarii  caufa,  taliter  adfuefieri  neque- 
unt ,  aut  recufant,  vere  &  autumno  ante  acquinodtia  fisnguinem  vense- 
fedtione  emittant ,  alvum  fubinde  laxent  ,  vel  ,  quibus  major  humorum 
ferofo  lymphaticorum  copia  fuppetit,  catharticis  utantur  validioribus,  perf- 
pirationem  cuftodiant ,  &  fudores  matutinos  ,  qui  quotidie  experiumur, 
probe  obfervent  ,  caloris  &  frigoris  fubitas  &  crebras  evitent  vicilfitu- 
dines  &  cibo  utantur  modico  ,  falubri  &  ficile  folubili.  E  pharmace- 
utico  vero  fonte  commendamus  Eif.  Lign.  Salfafras ,  Pimpinell.  Angelic. 
Succini  TRam  ^ii  tart  quarum  una  vel  altera  folitarie,  vel  pro  circum- 
iVantiarum  ratione  cum  alia  quadam  combinata  ,  mane  &  vefperi  ad  guttas 
fumatur  40.  vel   fo.    Prxter   ifta   vero  ad  propofitum   obtinendum  fco- 

Pijjtit,  Medjco-Pradt.  Tom.  V.  R  r  pum 


3i4 


J    U    C    H 


pumprxcipuum  conferet  momentum,  (1  cerevifix,  quae  pro  potu  of- 
dinario  infervic ,  decoctum  e  rad.  Sarfapnr.  Chinse  ,  Cichor.  Polypod.% 
cum  portiuncula  cort.  Ligni  Saifafras  fubftituatur ,  illudque  per  integrum 
menfern ,  interpofito  folum  fub  prandio  vini  haultu,  bibatur.  Et  hsec 
funt,  quse  de  propofito  themate  pro  ingenii  modulo  dilferere  hac  vice 
ftatuimus.  Deo  vero  T.  O.  M.  pro  conceila  ha&enus  gratia  &  auxilio 
fit  laus ,  honor  &    gloria. 

F    I    N    I    S. 


PHt 


^ 


C  L  X  V  I  I  I. 

PHILIP.    CONR.    FABRICII 

E     T 

JOAN.    DANIEL    FARENHOLTZ 

D  I  S  S  E  R   T     E  X  H  I  B  E  N  S 

OBSERVATIONES    QUASDAM   CIRCA 

CONSTITUTIONEM    EPIDEMICAM 

ANNI     MDCCL     ADNOTATAS. 

Helmftad.    17^0. 


R  r     2 


C    317    ) 

■-* ■■-       1  11         11  1     1    1  ■  1  1  fr  — m 

P     R     J     F     A     T     I     O. 

T^/<?  Jw^i  ,  Jicut  nonniilloritrn  aliorum  fchediafmatum  meorum  , 
ita  hujm  quoque  DiJJcrtationis  Academka  thema  eligere  Jludui, 
quod  non  mere  theoretkum  fit ,  fed  fimul  ultimum  vel  potim  prima* 
rium  illum  totius  artis  mcdica  'finem  ,  qui  efl  fdus  agrotantium  , 
paulo  propius  refpkiat ,  iUamque  cx  propriis  obfervatis  potiori  parte 
conjlruxi.  Hanc  enim  ilnkam  fcre  ,  utut  difficultatibm  Jnis  minime 
carentem  ,  ad  aliquid  Jolidi  in  Fathokgkk  prajlandum  viam  mcdicis 
fupereffe  ,  ut  arti  objervandi  pracipuam  operam  Juam  impendant  * 
&  ad  hiftoriam  morborum  Jpecialiorem  amplificandam  animum  po-> 
tijfimum  intendant ,  phanomenorum  naturaiium  reliquorumque  ratio- 
Ttes  deinde  fecundum  principia  medica  univerfaliora  nlterius  indagan- 
do  ,  ab  experientijjimis  aqiie  ac  eruditiffimis  quibufque  Studii  Hippo^ 
cratici  Antejignanis  dudum  monitum  fuit.  Fracipue  vero  ad  Jiatuni 
naturalem  &  medicum  illim  loci  -,  hic  rejpkkndum  dnxi  *  in  quo 
rne  a  benigna  Jorte  tum  ad  Jludiojam  juventutem  principiis  medicis 
falutaribus  imbuendam  ■,  tum  ad  itlim  aliorumque  valetitdini ,  cafil 
necejjitatis ,  confulendum  inde  ab  aliquot  annis  canjiitutum  video  ,  cui 
utrique  officio  pro  virili  mea  replendo  igitur  hoc  labore  etiam  unk4 
mtentm  Jui.    Faxit  Dem  ut  felkiter  / 


%t     3  §.  1. 


3i8  F    A    B    R    I    C    I    I  , 


§•     I. 

QUum  genius  morborum  alicubi  locorum  obfervatorum  &  tractato- 
rum  ,  tive  Hli  fporadici ,  five  endemii  ,  quorum  tamen  per  fumr 
mi  Nnminii  favorem  nullum  in  hac  urbe  agnofcimus  ,  five  epidemii  ae- 
nique  finc,  non  nili  exafta  regionis  ,  aeris ,  aquarum  ,  incolarum  &  vi- 
vendi  ipforum  generis  notitia  perfecle  cognofci ,  eifque  cum  emolumento 
aegrotantium  mederi  medicus  queat  [  a  ]  brevem  delcripiionem  phyfico- 
medicam  agri  Helmftadienfis  praemittendam  duco  ,  antequam  oblervatio- 
nes  ,  circa  morbos  incolarum  illius  hoc  anno  inttitutas  ,  in  medium, 
proferam. 

$.     I  I. 

Situm  nempe  eft  Helmftadium  noftrum  [  b  ]  fecundum  plerafque  re- 
centes  Mappas  Geographicas  fub  elevatione  poli  grad.  52.  &  30.  ik  quod 
excurrit  minutarum  in  agro  fertili  &  plano  ,   fylvis  amcenis  ubique  cinclo., 

.  vencis 

£a]  Utilitatem  hujus  rei  pluribus  inculcavit  de  arte  falutifera  optime  meritus  Bag. 
livm  prax.  med.  libr.  1.  cap.  i<;.  quem  aliquando  fciae.raphia  phylico-medica  urbis 
nete  patriag  ,  in  qua  tunc  ariem  ittedi&itn  faciebam  ,  edka  ,  imitari  conatus  fum  ,  ab 
eruditis  haud  male  excepca.  Sed  jam  ante  plures  annos ,  quam  monita  Uagliviana  in 
publicum  emanarunt  ,  Hoecbjletterus  obfervation.  medic.  decad.  4.  Cif.  1.  p.  jog. 
&  feqq.  elegantiflimum  exemplum  &  delideratis  B.<glivi  ex  afle  fere  fatisfaciens  def- 
criptionis  phyiico  -  mediccE  urbis  Auguftx  Vindelicorum  exhibuer  Jt.  Similem  ,  fed 
paulo  imperfectiorem  urbis  Bruxellenlis  hiltoriam  phyficam  &  medicam  tradit  Jodoc. 
Lommiiu  pra-f.;tione  obfervationum  medicinalium  pra?ftantifiimarum  fuarum.  Prout 
recentiuii  xvo  prieter  M.  B.  Vaientbmm  in  prodromo  hiftorix  natuialis  Haflias  haud 
piuca  quoque  ad  hunc  fcopum  conferentia  adnotavit  medicus  pragmaticus  primi  fub- 
fellii  ,  celeberrimus  Seipiuf  in  defcriptione  celebratifiimarum  illarurn  acidulaium  pyr- 
juontanarum.  Fortiflimum  aigumentum  pro  abfoluta  neceflitate  ejufmodi  defcriptio- 
num  phylico-medicaium  unius  cujuslibet  nobilioris  urbis  &  regionis  ,  inligniori  inco- 
Jarum  frequentia  gaudemis ,  in  eo  mihi  quxrendum  videtur ,  quod  nulla  caufla  mor- 
hi  epidcmici  fpecirica  in  corpus  humanum  agere  queat ,  nifi  lit  prajdifpofitum  ,  con- 
k:r.  immortalts  Boetbaave  inftitut.  medic.  /Etiolog.  Patholog.  §.  741.  42.  &  4}.  nec 
non  Pntleclion.  Academic  io  propr.  inftitut.  Tom.  VI.  §.  74C  &  feqq.  prout  verbi 
gratia  phthificos ,  hccticos  aliove  moibo  chronico  correptos  ab  illis  pl.ne  utplurimum 
immunes  novimus.  Quum  vero  kx  caulfae  prsedifponentcs  ,  non  nifi  ex  cujusJibet  ho- 
niinis  temperie  nativa  &  fex  rerum  ita  didarum  non  naturalium  ulu  confueto  oiiri 
queant ,  &  nulla  reajo ,  qua  falubritatis  laude  illa  de  rehquo  floreat  ,  a  morbis  epide- 
micis  plane  &  omni  tcmporc  immunis  exiftat ,  prsftantia  hatum  hiftoriarum  ,  debito 
jnodo  concinnatarum  ,    in  aprico  eft. 

;  l>2  Eiimo'.'giam  hujus  nominis  c/uditiflime  exponft  magnus  nofter   Conriugim  de 
jflilTiroo  ftatu  Helmftadii  ejufque  vicinis  p.  m.  67. 


OBSERVAT.  circa   CONST.   EPIDEMIC.       frs 

ventis  tamen  aerem  a  noxiis  exhalationibus  purgantibus  undiquaque  ac- 
celTibili.  Solum  hinc  inde  arenoium  quidcm  ,  argillyccum  &  terra  mar- 
tiali  rubra  diltindum  ,  crebrionbufque  in  nonnullis  locls  (ilicibus  inftra- 
tum  [c]  fed  pluribus  fcaturiginibus  aquarum  ad  pifcinas  confluentium 
fimul  irriguum  ,  quarum  exhalationes  aeftum  &  tkcitatem  nimiam  ,  ab 
arena  &  lapidibus  humidum  abforbentibus  &  radios  folis  crebrius  reper- 
cutientibus  ,  acftivo  tempore  alias  metuendam  ,  &  frugibus  plantifque  for- 
tafTe  damnofam  ,  egregie  temperant.  Prout  hiemes  etiam  hic  rigidiorcs 
incolae  raro  experiuntur ,  quam  in  aliis  Germaniae  regionibus  quam  ma- 
xime  temperatis  ,   &  ad  plura  milliaria  auttro  propinquioribus. 

§.      III. 

Aqua;  tam  intra  urbem  fcaturientes ,  quam  campeftri  itinere  ductibus 
fubterraneis  huc  detivatae  ad  inftillationem  olei  tartari  per  deliquum  om- 
nes  quidem  ,  ficut  ubique  fere  locorum  ,  nonnihd  terrsc  calcareae  ad  fun- 
dum  vitri  ,  quo  continentur  ,  demictunt ,  de  reliquo  vero  nulla  infalti- 
britatis  nota  fe  manifettant ,  &  ad  ufum  culinarem  arque  ac  oeconomicum 
peridoneae  reperiuntur  ,  prsecipue  quod  ad  campefties  attinet ,  quac  ficut 
alibi ,  ita  hic  quoque  ad  legumina  coquenda  &  linteamina  depuranda  co- 
lonbufve  tingenda  *   ob  mollitiem  prsdtantiores  deprehenduniur. 

§.      I  V. 

Tempeftates  graviores  fulminibus  perniciofloribus  ftipatas  in  hac  urbd 
hucufque  nullas  ,  in  vicinia  vero  nonnullas,  fed  pauciores  tamen  quant 
alibi ,  notavi  ,  quae  etiam  ob  abfentiam  fiuvorum  infigniorum  &  caver- 
narum  fubterranearum  per  fe  proxime  apud  nos  oriri  nequeunt ,  vent;8 
evaporationes  hujufmodi  aqueo-fulphureo  -  nitratas  aliunde  advedas ,  ob 
montium  elevatiorum  ,  progretfui  nubium  obicem  ponentium  ,  in  vicU 
nitate  noftra  defedum  ,  ftatim  diffipantibus  ,  &  utplurimum  ex  atmof- 
phaera  noltra  propulfantibus,  Aurorx  vero  boreales  apud  nos  quoque  fa-< 
tis  frequentes  funt* 

§,    V. 

Quod  ad  reliquas  coeli  aerifque  mutationes  pertirtet  thermometri  bi< 

romc- 

tO  Occurrit  etiam  inter  alia  illud  lapidis  calcarii  genus ,  quod  follertifTimus  Uto. 
nauf  fyttem.  natur.  regn.  lapid.  p.  m.  t*ii  Marmor  folubile  v;gum  rarticulis  impul- 
pabilibus  folidis  vocat ,  cujus  exemplar  venis  nigris  undiquaque  r«ticulatum  mihi  nv,- 
per  alUtum  fuit» 


320  F    A    B     R    I     C    I    I  , 

rometrique  [d]  duclu  hucufque  follicite  obfervatas  ,  ficut  allbi ,  Ita  hic 
quoque  ventus  fubfolanus  ,  Zephyrus  ,  &  Septentrio  omnium  conftan- 
tiffimi  comperiuntur ,  cum  collaterahbus  fuis  per  plurimum  anni  tempus 
apud  nos  regnantes.  Aufter  vero  medicorum  filiis  ob  perniciem  ,  quam 
fanitati  hominum  inferre  folet ,  tantopere  exofus  [e]  longe  rarius  &  vix 
per  unum  alterumve  diem  proximis  hifce  annis  imperium  haud  interrup- 
tum  apud  nos  exercuit  ,  brevi  in  pluviam  refdutus  ,  quam  ferenitas 
vento  ex  contraria  &  diverfa  mundi  plaga  fpirante  advecla  ,  prelfo  pede 
eaccepit. 

§.     V  I. 

Vegetabilia  in  agro  Helmftadienfi  occurrcntia  quod  refert  ,  vix  ulla 
mihi  regio  nota  eft  ,  in  qua  alma  Flora  plures  divitias  fuas  in  angufto 
adeo  terrae  fpatio  conjunctas  expofucrit.  Licet  enim  non  nifi  per  unius 
aetatis  decurfum  ,  vanis  aliis  negotiis  diftra&us  his  deliciis  hucufque  va- 
care  ,  excurfionefque  Botanicas  raro  ultra  dimidii  milliaris  iter  protcrre 
potuerim  ,  adeoque  fequenti  tempure  procul  dubio  adhuc  plures  nobiles 
plantae  oculis  meis  fefe  exhibiturae  fint ,  tamen  infra  notatae  [/]  magna 

copia 

[rf]  Quomodo  tales  obfervutiones  inftituenda»  &  in  ufum  phyftco-medicum  conver- 
tendae  flnt ,  omnium  optime  &  elegantiftime  oftcndit  illufttis  ethm  nunc  Hojfmamiuf 
obfeivationibus  fuis  barometrico-meteorologicis  &  epidemicis  Halenfibus  anni  1700. 
quod  eruditiflimum  fane  fcbcdiufma  fecundum  monita  Leibniziana  concinnatum  plura 
fecentioru  n  circa  idem  thema  conamina  multis  parafangis  poft  fe  relinquit  ,  quod  no- 
bis  nudas  fspe  mutationum  barometri  ,  thermometri  ventoiumque  adnotationes  tra- 
dunt,  de  harum  utique  utiliflimarum  obfervationum  ad  ufum  medicum  accommoda- 
tione  &  theorematis  axiomatifque  univerfalionbus  inde  eliciendis  vero  utplurimutn  tni- 
nus  follicitj.  Operae  itaque  pretium  etit,  veftigia  prarftautiflimi  hujus  viri  ,  fimili  ali- 
quando  fpecimine  edito  ,  legere. 

[e]  Qua  ratione  interveniente  aura  auftrina  aequilibrio  inter  ae>em  fubterraneum  & 
fuper  tc-naueum  dertructo  ,  varie  exhulationes  feu  exfpirationes  fubterraneee  ,  fanitati 
bpminum  faepe  nocivae  ,  contingant ,  folide,  ut  folebat  ,  explicavit  B.  Verdriejius 
phyfic.  part.  fpec.  cap  %.  de  meteoris  p.  m.  421.  Idem  §.  6.  cap.  allegut  pro,>rietates 
yentorum  omnium  optime  exponit. 

[  /*]  Inter  eas,  qua;  nec  B.  DiUctiio  nec  m.ihi  in  "Wetteraviaunquam  vifae  fuerunc, 
potiilimum  recenferi  mctentur  :  lithufpermum  maius  eredtum  C.  B.  P.  Afperugo  T. 
Alnnanthemum  thal.  enumer.  plantar.  hulenf  Buxbaum.  myriophyllum  Rivin.  pul- 
monaria  anguftifolia  flore  caruleo  rupp.  gentiana  angultifolia  autumnalis  major  C  B.  P. 
trica  Brabuntina  folio  coridis  hirfuto  quaterno  J.  B.  Buxbaum.  aloe  aquatica  C.  B. 
Qxycoccus  T.  Statice  Lugdun.  hepatica  flore  fimplici  caeruleo  rupp.  Trollius  rupp. 
doronicum  plantaginis  folio  T.  After  paluftris  hciniatus  T.  After  flore  bellidis  minoris 
Morifon.  Pinguicula  .Gcfner.  Cannabis  erratica  C.  B.  P.  Polypodium  anguftifolium  folio 
vario  T.  Mclampyium  c*rulea  coma  C.  B.  P.  Ofmunda  vulgaris  &  paluftris  T.  Hy- 
drocotyle  vu.lg.  T-  Ornithopodium  majus  T.  Trifolium  pratenfe  folliculatum  T.  Af- 
paragus  Silveftris  tenuifllrno  folio  T.  &c. 

Quod 


OBSERVAT.    CIRCA    CONST.    EPIDEMIC.        321 

copia    mihi   hucufque  obvencrunt ,    viribus  medicis  magna  ex  parte  re- 
fertilfimje  ,    &  faluberrimis  effluviis   fuis  vere  &  seftate  aercm  ubique  re- 

plcu- 

Quod  ad  Plantas  "Wetteravicas  attinet ,  a  maximo  il!o  Botanices  ornamento  fu- 
pra  laud.sto  Dillenio  in  Catalogo  fuo  Gkffenfi  ejufque  appendice  defcriptas ,  valde 
mihi  jucundum  fuit  ,  tantum  non  omnia  ejus  -lova  plantarum  genera  hic  non  fo- 
lum  deprehendere  ,  fed  etiam  plerafque  ejus  reliquas  indicatas  herbas  in  agro  noftro 
laete  vigentes  &  florentes  confpicere,  cbfervatiunefque  circa  characfterem  Botanicum 
in  eis  jam  olim  inftitutas  iterare  ,  de  quibus  nec  ncn  de  Graminibus  ,  mufcis  &. 
Fungis ,  agro  noftro  Helmftadienfi  propriis  ,  alia  occafione  diflerendi  locus  eflec , 
nifi  hic  labor  a  digniori  penna  jam  dudum  occupatus  fuerit.  Potiora ,  quae  hic  in- 
dicari  queunt  ,  funt ,  ex  novis  generibus  ab  eo  conftrudtis  vel^  emendatis  ,  LicheR 
petalodes  polymorphos  ,  Polytrichum  vulgare  &  majus  capfula  quadrangulari  nec 
non  Polytrichum  minus  capfulis  rotundis  calyptra  quafi  lacera  coronatis.  Bryum  tri- 
choides  virefcens  ereclis  majufculis  copitulis  maliformibus  ,  Brynm  trichoides  ca- 
pitutis  reflexis  pediculis  ima  medietate  rubris ,  fumma  luteovirentibus  ,  Sphagnum 
cauliferum  &  ramofum  paluftre  molie  candicans ,  reflexis  ramulis  foliolis  latioribus 
vel  anguftioribu.5.  Lycopodium  clavarum  pediculis  foliofis.  Gnmen  avenareum  u- 
triculis  lanugine  flavefcentibus.  Feftucs  &  Aegilopes.  Dichotcphyllum.  Percepier 
Angl.  Knawel  utrumque.  Polygonifolia  floribus  &  feminibus  extremis  ramufs  acer- 
vatim  congeftis.  Sherardh.  Podagraria.  Myofotides.  Echioides.  Galeobdolon.  Acinos. 
Alifma.  Myofuros.  Anemone  ranunculus.  Aneraonndes.  Ficaria.  Stellaris  Centun- 
culus.  Camenria.  Odontide-\  Lenticulae.  Stellaria.  Turritis.  Radicpla.  Drabs.  Thlafpi. 
Allinellae.  Radiola.  Holofteum.  Sperguke.  Impatiens.  Portula.  Unifolium.  Serra- 
tula.  Doria.  1  rceae.  Carices.  Corrigiola.  Licbem  ftra.  Ex  reliquis  plantis  paulo  fpe- 
ciofioribus  :  Thymelaea  lauri  folio  deciduo  ,  five  taureola  femina  T.  Chryfofplenium 
foliis  amplioribus  auriculatis  T.  Tuflilago  I  B.  Pulfatilla  folio  crasfiore  &  majcre 
flore  C.  B.  Mofchatellina  foliis  ftimariae  bulbofie  de  qua  Cordus  1.  B.  Fumaria 
bulbofa  radice  cava  major  C.  B.  Oxys  flore  albo  aeque  ac  luteo  T.  Valerianie  Dill. 
Linagroftis  panicula  ampliore  T.  Ranunculus  aquaticus  folio  rotundo  &  capillaceo- 
C.  B.  Saxifraga  rotundifolia  alba  C.  B.  Saxifraga  verna  annua  humilior  T.  Ranun- 
culus  aquaticus  omnino  tenuifolius  I.  B.  Menyanihes  paluftre  triphyllum  latifolium 
T.  Polygonatum  latifolium  vulgare  C  B.  Alfine  aquatica  folio  gratiolae  ftellato  flore 
Dill.  Spergula  plantaginis  folio  Dill.  Caryophyilata  aquatica  nutante  flore  C.  B. 
Elichryfum  montanum  flore  rotundiore  fubpurpuieo  fuaverubente  &  candido  &c. 
Dill.  Orobus  radice  tuberofa  Riu.  Sanicula  Riu.  Ofmunda  foliis  lunatis  T.  Ra- 
punculus  fpicatus  C.  B.  Cruciata  hirfuta  C.  B.  Ranunculus  aquaticus  hederaceus 
flore  albo  parvo  T.  Lychnis  aqmtica  purpurea  fimplex  C.  B.  Lychnis  montana  vif 
cofa  alba  latifolia  C.  B.  Palma  Chrifti  candidis  floribus  H.  Eyftett.  Iuncus  anguf- 
tifolius  villofus ,  floiibus  albis  paniculatis  T.  Scandix  Uiu.  Quinquefolium  folio  ar- 
genteo  C.  B.  Orchis  palmata  rubella  cum  longis  calcaribus  rubellis  I.  B.  Ophris 
bifulia  C.  B.  Hypcricum  minus  fupinum  vel  fupinum  glabrum  C.  B.  Linum  fil- 
veftre  catharticum  Ger.  Rai.  Veronica  paluftris  angultifolia  Riu.  Potamogeton  foliis 
crifpis  five  Laiftuca  ranatum  C.  B.  Iris  paluftris  lutea  five  Acorus  adulterinus  I.  B. 
Pentaphylloides  paluftre  rubrum  C.  B.  Alfine  pratenfis  gramineo  folio  anguftiore  T. 
Alfinella  mufcofo  flore  repens  Dill.  Helianthemum  vulgare  flore  Iuteo  I.  B.  Gallium 
paluftre  album  C.  B.  Veronica  Riu.  Symphitum  magnum  l.  B.  Melampyrum  luteum 
latifolium  C.  B.  Orchis  palmata  pratenfis  max-ima  C.  B.  Nidus  avis  H.  Eyft.  Her- 
niaria  I.  B.  Biftorta  major  rugofioribus  foliis  I.  B.  Ranunculus  paluftris  Apii  folio 
laevis  C.  B.  Perficaria  falicis  folio  Potamogeton  anguftifolium   dicta  Rai.  H.    Tra- 

gorc. 

Difput.  Medico-Vrat}.  Tom.  V,  S  s 


322  F    A    B    R    I    C    I    I  , 

[g]Con.  plentes  [g]-  Ratio  hujus  regionis  noftrae  felicitas  tum  in  temperie  cli- 
fer.  Bob.  matjs  f  tum  jn  vario  &  amoeno  folo  maxima  cum  probabilitatis  fpecie 
acris  in  m'm  quaerenda  videtur  ,  vi  cujus  plantae  arenariae ,  pratenfes  ,  filvef- 
iubterra-  tres  aquaticzeque  ubiqtie  in  illo  conjunguntur  ,  &  laete  juxta  fe  invicem 
nea  influ- efflorefcunt.  Veritatem  tamen  efrati,  a  praeftantiHimis  Phyficorum  &  Bo- 
xu  p.  m.  tanicorum  prolati  :  quod  fcilicet  optima  haec  fanitatis  praefidia  ,  dum  mo- 
494'  do  ea  prx  exoticis  medicaminibus  in  ufum  trahere  homines  cupiailt ,  a 
fjpientiilimo  hujus  univerfi  Auclore   ita  diftnbuta  fint ,    ut   qu-cvis  ter- 

ravum 

gopogon  pratenfe  iu"eum  majus  C  B  Brunella  Riu.  Mirtagon  Match.  Sifymbrium 
palnftre  repens  Nafturtii  fuiio  T.  Meliiotus  Riu.  Lathyrus  filveftris  luteus  faliis 
Vicis  C.  B.  Pirola  Riu.  Rapunculus  Scabiofa»  capitulo  caeruleo  C.  B.  Butomusflore 
rofeo  &  albo  T-  Linaria  Riu.  Cai  yophyllus  filveftris  prolifvr  C.  B.  Potamogeton 
perfoliatum  Rai.  Chenopodium  fcetidum  T.  Chryfanthcmum  fegetum  ,  facie  bellidis 
filveftris  foliis  glaucis  minus  fedtis  Herrn  Verbafcum  nigrum  flore  ex  luteo  pnr- 
purafcente  C.  B.  Campanula  angultifolia  cteruJea  &  alba  1.  B.  Orobus  folio  viciae 
Riu.  Aftragalus  Riu.  Caprifolium  Geimanicum  T.  Galeopfis  paluftris  Betonica:  folio 
flore  variegato  T.  Genifta  tindtoria  Germanica  C.  B.  Iuncago  T.  lungus  foliis  arci- 
culolis  floribus  umbellatis  T  Salicaria  vulg^ris  purpurea  foliis  oblongis.  Oenanthe 
Kiu.  Phdlandrium  Riu.  Cicuta  I.  B  Rapiftrum  arvenfe  folio  auriculato  acuto  T. 
Valcriana  Riu.  Rorella  Tab.  Caflida  palullris  vulgatior  flore  csruleo  T.  Camp.mula 
niinor  rotundifolia  vulgaris  C.  B.  Sefeli  pratenfe  Riu.  Circsa  Eyft.  Squamaiia  Riu. 
Campanula  alciflima  hirfuta  afperior  foliis  anguftis  floribus  parvis  eonglomeratis  Dill. 
Phalangium  parvo  fiore  ramofum  C.  B.  Cnicus  pratenfis  Acanthi  folio  flore  flavef- 
cente  T.  lacea  vulgaris  laciniata  flore  purpureo  T  Cynapium  Riu.  Nepeta  Riu. 
Bctonica  Riu.  Campanula  vulgatior  foliis  urticae  vel  major  &  afperior  C.  B.  Ana- 
gallis  phoeniceo  flore  C.  B  Lyfnnachia  lutea  major  quae  Diofcor.  C.  B.  Centaurium 
minus  C.  B.  Antirrhinum  arvenfe  Riu.  Epilobium  glabrum  minus  Dill.  Vulncraria 
ruftica  1.  B.  Lotus  Riu.  Agrimonia  oftic.  T.  Genifta  fpartium  majus  brevioribus  & 
longioiibus  aculeis  T.  Epilobium  hirfiitum  minore  flore  Dill.  Epilobium  latifolium 
glabrum  flore  valcie  fpeciofo  Dill  Clinopodium  Rai.  Gallium  montanum  latifolium 
ramofum  T.  Campanula  Alpini  echioides  pyramidata  T.  Origanum  Riu.  AlyfTum 
fcgetum  procerius  foliis  auriculatis  acutis  fructu  azquali  &  minori  Dill.  Verbena  Riu. 
lYIarrubiaftrum  vulgare  T.  Ladanum  verticillis  paucioribus  flore  purpureo  Dill.  La- 
danum  verticillis  crebrioribus  flore  purpureo  caufe  fulcrato  Dill.  Lycopus  paluftiis 
glaber  T.  Scabiofii  pratenfis  hirfuta  quai  offic.  C.  B.  Angelica  tenuifolia  Riu.  Fal- 
ctria  Riu.  Sifon  oftic.  T.  Filago  elatior  capitulis  denfe  conglobatis  Dill.  Cufcuta 
major  C  B.  Verbafcum  fcmina  latifolium  fiteum  C.  B.  Hypericum  elegantiilimum 
non  ramofum  folio  lato  I.  B.  Verbafcum  flore  albo  parvo  I.  B.  Lathyrus  arvenfis 
repens  tuberofus  C.  B.  Melilotus  vulgaris  altiflima  frutefcens  flore  albo  T.  Anonis 
Riu.  flore  purpureo  &  albo.  Falcata  Riu.  Filago  floribus  pcr  caulem  fpaifis  Dill. 
Caltha  vulgaris  C.  B.  Staphylinus  Riu.  Sphondylium  Riu  Pimpinella  media  Riu. 
Pimpinella  minor  Riu.  Iacobsa  hirfuta  vifcida  Senecionis  folio  &  facie  Dill.  Lolium 
gramineum  fpicatum  caput  tentans  I.  B.  Alfine  aquatica  caule  rigido  fragili  Dill. 
Spergula  minor  foliis  knawel  flore  majufculo  albo  Dill  Scorodonia  Riu.  Angclica 
aquatica  Riu.  Elichryfum  feu  Stoechas  citrina  anguftifolia  C.  B.  lacobaca  latifolia  I. 
B.  Gramen  paniceum  fpica  divifa  C.  B.  P.  Euphrafia  I.  B.  Cirfmm  acaulon  flore 
purpureo  T.  Laduca  filveftris  cofta  fninofa  C.  B.  Cichorium  filveftre  1.  B,  Buph- 
thalmum  Tanaceti  minoris  foliis  C.  B-  Tanacetum  vulgare  luteum  C.  B.  Alferpar- 
yu?  paluftris  parvo  flore  globofo  T.  Lappa  major  montana  capituljs  tomcntofis  five 

Arc 


OBSERVAT.    CIRCA    CONST.    EPIDEMIC.       323 

rarum  regio  fibi  aliqua  eorum  propria  vindicare  queat ,  &  iis  prse  aliis 
exornetur  ,  illaque  femper  ad  ftaturn  fanitatis  &  morborum  incolarum 
fe  referant ,  hic  quoque  ubique  certiifimam  deprehendi.  Sic  exempli  cauf- 
fa  Juniperus »  Ruta  muraria  ,  Calcitrapa  ,  Bupleurum  Rivin.  Bacharis 
Monfpelienfium  ,  Trichomanes  in  patria  mea  proletarise  plantze  hic  tn  vi- 
cinia  vix  occurrunt.  Pimpinellae  fanguiforbse  quoque  ,  Cytifo-  Geniftre  , 
Alchimillae  vulgaris  Sclarex  pratenfis  foliis  ferratis  flore  cteru!eoT.  (  flo- 
re  aibo  fatis  frequens  eft  )  &  ipfius  Cichorii  ratione  Wetteravise  hic  lon- 
ge  parcior  proventus  eft.  E  contraria  parte  Tithymalus  cypaiiifias  C.  B. 
P.  Pulmonaria  anguftifolia  flore  cxruleo  Rupp.  (  cuius  loco  latifolia  in 
Wetteravia  uberrime  crefcit )  Afperugo  T.  Statice  Lugdun.  Hepatica  ftore 
fimplici  cseruleo  Rupp.  After  flore  bcllidis  minoris  Moris.  Melampyrum 
cserulea  coma  C.  B.  P.  Artemifia  tenuifolia  five  leptophyllos  I.  B.  Sina- 
pi  filveftre  femine  rubro  minore  erucce  folio  Moris.  aliaeque  infra  nomi- 
natse  plantse  apud  nos  per  totum  annum  abundantiflime  vigent  florent- 
que  ,  quas  illic  fruftra  quaefiveris.  Frugum  vero  ,  fruduum  horaeorum  , 
olerum  &  leguminum  proventu  abundanti  &  prseftantia  ,  Ci  folam  vitis 
culturam  excepero  ,  noftra  regio  cum  foecundiilimis  Germanise  itidem  coti- 
ferri  meretur. 

§.     VII. 

Simiiem  generum  &  fpecierum  copiam  in  animali  regno  hic  quoque 
iannotare  licet  ,  pafcuis  &  campis  pecudibus  domefticis  omnis  generis  ubi- 
que  abundantibus  ,  &  felicitatem  provinciae  ,  fertilitate  &  tranquillitate 
pubiica  fuperbientis  ,  nunciantibus.  Sylvas  vero  vicinae  ,  quae  ferie  con- 
catenata  fibi  ubique  mutuo  inneciuntur  ,  feris  majoris  momenti  volu- 
cribufque  filveftribus  ,  pifcinse  copiofae  vero  avibus  aquatilibus  &  pifcibus, 
dumetaque  &  prata  avibus  minoribus  &  infeclis  aptilfima  latibu'a  pras- 
bent  j    ita  ut  pleraque  fere ,   in  Commentatione  noftra  Hiftorico-Phyfico- 

S  s    2  Medi- 

ArcYiurh  t)icfc.  C.  B.  Melilcttis  capfulis  reni  fjmilibus  in  capitulum  congeftis  T. 
Virga  aurea  vuigaris  latifolia  I.  B.  Xanthium  five  Lappa  minor  I.  B  Verbtfina  Gefn. 
Verbefna  nutante  flore  Dill.  Anacampferos  vulgo  feu  Faba  crafla  I.  B.  Sifymbrium 
aquaticum  M.itthiol.  Scabiofa  intregrifolia  glabra  ,  racfce  pismorfa  Heim.  Hypericum 
Afcyron  dictum  caule  quadrangulo  I.  B.  Erica  vulgaris  glabra  C.  B  flore  albo.  Par- 
n-jflia  vulgaris  &  paluflris  T.  Orchis  fpualis  Riu.  Geraniutn  Pimpinella:  folio  Dill. 
Eiiix  femina  Cord.  Colchicum  I.  B.  Panetaria  Dbd.  Afier  pratenfis  autumnalis  Con- 
yza»  folio  T.  Cary<  phyllus  flore  tenuiflime  diffeclo  C.  B.  P.  Eryngium  vu!gi.re  C. 
B.  P.  Glaux  maritima  C.  B.  Lychnis  filveflris  alba  fimplex  C.  B.  P.  myfrhis 
paluftris  latifolia  alba  &  rubra  T.  Onagra  latifolia  T.  Tithymalus  cypariffias  C. 
B.  P.  Quae  fingulte  una  cum  reliquis  vulgatioiibus  vel  minus  fpeciofis ,  brevitatis 
cauffa  hic  omiffis  ,  fed  quod  ad  locos  earum  natales  attinet,  in  Adverfaiiis  meis 
curate  adnotatis ,  numerum  illum  DCC.  plantarum  a  B.  Sibe/banmuro  in  Addira- 
mentis  ad  Conrmgii  Introductionem  in  artem  Medicam  p.  m.  33$.  determinatariim, 
facile  complent,    vel  aliquot  centuriis  fupeiant. 


324  F    A    B    R    I    C    I    I  ; 

Medica  de  Animalibus  "Wetteraviae  indigeivs  recenfita ,  hic  quoque  oc* 
currant ,  cum  pluribus  aliis  ibi  vel  plane  non  ,  vel  rarius  conlpicuis  , 
uc  funt  exempli  caufa  hic  vulgatiifima  Motacilla  flavo  peclore  abdomine- 
que ,  reclriclbus  duibus  exterioribus  dimidiato  oblique  albis  Linn&i  [  b  ] 
feu  filvia  flava  Klsinii  [*'].  Corvus  dorfo  fanguineo  remigibus  nigris  ,  rec- 
tricibus  videridus  L.  [ />J  feu  Pica  vel  Garrulus  Argentoratenfis  Kleinii  [/] 
&c.  InfecTi  quoque  omnia  fere ,  aliis  Provinciis  Gernuniae  familiaria  hac 
in  rcgione  fe  trudunt,  &  ad  elegmtiffima  adnotata  Deraumuriana  ,  Frif- 
chiana,  &  Roefeliana  cum  ipfo  Naturx  libro  conferenda  occafionem  fup- 
peditant  quam  aptiffimam ,  licet  ob  dumeta  minus  conferta  non  teque 
copiofa  ac  in  Patria  mea  occurrant  ,  eo  ipfo  vero  arboribus  frugibufque 
minus  damni  inferant ,  nec  fpem  incolarum  tam  frequenter  perdant  [w]. 

§.     V  I  I  I. 

Indolem  incolarum  indigenarum  quod  fpeclat ,  quatenus  ipfmi  adhuc 
explorare  potui ,  eadem  illa  hic  obfervatur  ,  quae  in  aliis  Provinciis  Ger- 
manix  temperatioribus  charadterem  Teutonicum  conftituit ,  ita  tamen  , 
ut  haud  pauci  ex  illis  ad  habitum  corporis  eufarcum  &  fucci  plenum  in- 
clinent ,  adeoque  ad  dyfcrafias  humorum  mucofo  -  falinas  contrahendas 
aliquo  modo  natura  difponantur  ,  cujifs  rei  in  fanifTimorum  de  reliquo 
hominum  fanguine  ,  praefervationis  tantum  cauffa  venaefectiune  emiffo  , 
haud  raro  aliqua  indicia  apparent.  lngenium  a  potiori  judicando  ipfis 
ineffe  deprehenditur  eredum  ,    commodis  aliorum  inferviendi  pronum  , 

& 

[  /;  ]  Fauna  Suecica  p.  m.  8*. 

[  i  ]  Prodrom.  Hiftor.  avium  p.    78. 

[k  ]  Faun.  Suec.   p.   2;. 

[  /  ]  p.  m.  62.  occurrit  &  altera  fpecies ,  quam  idem  Sylviam  luteam  capite  ni. 
gro   vocat. 

[>«]  Sunt  quoque  inter  haec  diverfa  ,  quas  in  Wetteravia  rarifiime  inveneram  , 
vel  plane  nondum  confpexeram  Ad  priora  potillimum  pertinet  elegans  illa  &  fre- 
quentiffima  apud  nos  Eruca  Tithymalina  ,  miranda  ratione  fucco  acerrimo  ,  &  ho- 
minibus  jeque  ac  brutis  funefto  ,  Tithymali  cyparifliae  enutrita  &  vivens  ,  cum 
Phalaena  Inde  prodeunte  a  B.  Friscbio  p.  ^.  N.  Xil.  Tab.  XI.  Part.  II.  &  il- 
luftriffimo  Reaumurio  Tom.  I.  i'lanche  X'l.  p.  j6o.  curiofininioque  Rcefe/io  claff. 
1.  Papilion.  no&urn.  Tab.  III.  pptirns  defcripta  &  delineJta ,  quam  in  Wetteravia 
vix  aliquoties  notavi  ,  procul  dubio  nullam  aliam  ob  cauffom  ,  quam  quia  ha.'c  Ti- 
thymali  fpecies  apud  nos  ErequentifEma  ,  circa  Butisbacum  haud  fponte  crefcit-  Ad 
pofteriora  referri  meretur  fpeciofus  &  omnium  mihi  cognitorum  maximus  Scaraba:us 
capricornus  feu  Cerambyx  ,  quem  folleruffirnus  Frifcbuirttdxt,  V.  Tab.  I.  Part.  XIII. 
Tab.  VIII.  tradit  ,  &  qui  hic  loci  frequcntcr  fitis  app  ret ,  quem  vero  nec  Hif- 
toria;  Naturalis  Promus  condus  Limiieus ,  tefte  ejus  Syftc  late  patune  &  Fauna  Su- 
ecica  ,  unquam  vidilfe  videtur  ,  nec  ego  antea  deprehenai  Cochleam  aquaticam  tur- 
birutam  L.    in  fofiis  noftris  etiam  longe  fpeciofiorem  reperio  ,  fjuaii  in    Wotteravia. 


OBSERVAT.   CIRCA    CONST.    EPIDEMIC.        32^ 

&  fi  cultura  accedat ,  ad  quaevis  ardua  haud  Iuidoneum  ,  cujus  rei ,  prse- 
ter  alia ,  tot  illuftria  monumenta  ab  eruditis ,  Helmftadio  noftro  natales 
fuos  debentibus ,  quovis  tempore  cum  litterato  orbe  communicata ,  fi- 
dem  uberrimam  faciunt.  Prout  hominum  longaevorum  ad  octogefimum 
&  nonagefimum  setatis  annum  feliciter  attingentium  ,  vel  illum  fuperan- 
tium  ,  exempla  quoque  hic  &  in  vicinia  noftra  haud  infrequentia  funt. 
Multique  ex  aliis  regionibus  huc  translati ,  ut  propria  experientia  confir- 
mare  pofTuro  ,   valetudinis  vigorem  adauctum  fentiunt. 

§.     I  X. 

Victus  reliquumque  vivendi  genus  ab  eo  ,  quod  in  Wetteravise  in- 
colis  olim  notavi ,  quoque  haud  adeo  infigniter  differt ,  ita  tamen  ut  fi- 
cuti  per  totam  reliquam  Saxoninm  inferiorem  ,  fic  hic  quoque  ciborum 
fa!e  conditorum  ,  pifciumque  marinorum  ,  aliorumve  majorum  illic  fere 
ignoratorum  ,  verbi  gratia  Percae  marinse ,  falmonis  ,  fturionis ,  oftrea- 
rlim  &c.  paulo  frequentior  copia  &  ufus  fit ,  &  locum  vini  Rhenani  ibi 
dominantis  hic  vina  Gallica  alba  seque  ac  rubra  occupent,  cerevifixque 
triticeae  apud  nos  univerfaliores  fint  ,  licet  reliquae  quoque,  defideranti- 
bus  proftent.  His  ita  fe  habentibus  ,  minime  mirandum  ,  quod  lenia  la- 
xantia  tempore  verno  &  autumnali  ufurpata  cum  venae  fedlione  toties  , 
vel  pro  diverfitate  individuorum  frequentius  adhuc ,  in  fubfidium  fimul 
vocata  ,  ad  fanicatem  confervandam  morbofque  plures  avertendos  hic 
quam  maxime  proficua  deprehendantur  ,  &  curative  quoque  quam  fret- 
quentiffime  adhibenda  fint.  In  dofibus  tamen  medicamentorum  tam  eva- 
cuantium  ,  quam  alterantium  ,  ipfoquc  eorundem  delectu  ,  hic  majore 
moderatione  &  cautione,  quam  in  illis  regionibus  ,  quarum  incolae  ob 
ufum  cerevifise  ,  majorem  lupuli  quantitatem  ferentis  &  tantum  hordea- 
ceae ,  fibras  mufculares  &  nervofas  inteftinorum  fortiores  poffident ,  me- 
dicum  femper  inftrudum  effe  oportet.  Evacuantia  remedia  fortiora  enim  , 
exempli  cauffa  radix  Jalappse  [»]  hic  rariflime  neceffaria  funt ,  &  m 
fubftantia  adhibita  plerumque  vomitum  movent ,  refque  fblis  fere  laxan- 
tibus  lenioribus  nempe  rhabarbari  pulvere  &  anima ,  fale  Epfomenfi  vel 
Sedlicenfi  ,  Tamarindis  ,  paffulis ,  manna,  extractis  amaris  &c.  &  fi 
emetico  opus  eft  ,  radice  ipecaccuanhx  expedienda.  Effentia  vero  & 
tincluras    refolventes  &  diaphoreticas    diureticafque    &   ftomachicas  ,    Ci 

S  s     3  febrijs 

[  n~]  In  infantibua  tamen ,  pituita  abundanl-ibus ,  radix  Iifapp^  ,  in  forma  po- 
tiunculae  exfenfa  ,  optimo  cum  fuccefTij  pcdctentim  ,  6l  ad  fufficientem  evacuationem 
ufque ,  hic  quoque  interdum  adhibetur  ,  utpote  de  quibus  antiqua  medicomm  prag- 
maticorum  querela  eft ,  quod  dofis  remedinnim  per  alvum  evacuantium  in  cis  quam 
maxirne  inconftans  fit ,  iidemque  intuitu  setatis  l.;rgioiem  Hcpe ,  quam  homines  a- 
duki  remediorum  fic  dictorum  purg;mtium  vim  expofcant. 


326  F    A     B     R     I     C    I     I  , 

febris  abfic ,  h:c  optime  ferunt ,  in  dofi  quoque  nonnihil  adauda.  Quod 
ad  exitum  morborum  acutorum  in  univerfum  pertinet ,  faepe  in  eis ,  ut 
ex  fubfequentibus  quoque  patebit,  die  7,  9,  &  14  crifes  abfolutiilimas 
ofefcrvavi  ,  infigni  de  puritate  atmofphaerae  reliquaque  naturse  apud  nos 
bonicate  indicio  ;  in  aliis  vero  aegris  terminus  ejufmodi  morborum  ulcta 
tertium  feptenarium  interdum  ,    utuc  minus  frequeuter  ,  protrahitur. 

$.     X. 

Antequam  vero  ad  fcopum  mfium  paulo  propius  accedam ,  morborumu 
que ,  hoc  anno  apud  nos  obfervatorum  ,  indolem  fuccin&e  tradjm  ,  in 
univerfum  experientia  edodus  afRrmo ,  quod  illi  ,  qui  ki  vitiis  prima- 
rum  viarum  &  concoclionis  affumcorum  ,  fanguinifque  lentore  &  acri- 
monia  inde  contrscla  ,  nec  non  tranfpiratione  fupprelfa  radicantur  ,  hic 
potiiiimum  in  artis  exercitio  occurrant ,  adeoque,  d  fpes  fupereifet  ,  fo- 
re,  ut  genus  mortaiium  aliquando  univerfaliori  regularum  disGteticarum 
obfervafioni  conftanter  adfuefcere  queac  ,  medicis  in  artis  fuse  exercitio 
apud  nos  ctiam  multum  otii  cnafciturum  fit ,  prout  aliud  ex  fubfequen- 
tibus   uberius  patebit. 

§.     X  L 

Maxima  fcilicet  hyemis  proxime  antecedentis  parte  apud  nos  quoque 
fatis  miti ,  &  magis  Zephyri  quam  Septentrionis  perrlationi  obnoxia- , 
non  potuit  fieri ,  qiiin  coniuetus  &  ubique  fere  gentium  toties  obferva- 
tus  (0)  ejufmodi  cocli  minus  fereni  &  humidioris  effectus  in  noftrorum 
quoque  hominum  corpora  ,  ad  illos  reeipiendos  difpofita  ,  tonum  par- 
tium  folidarum  in  iliis  nimis  laxando  ,  &  pororum  collapfu  inde  produ- 
clo  ,  colluviem  humorum  corruptorum  ,  hac  via  alias  excernendorum  , 
in  maiia  ipforum  fanguinea  coacervando  ,     fe  exfererec ,    ipfofque   variis 

segri- 

(0  )  Sic  verbi  grntia  ab  sfeflate  &  autiirrino  folito  humidiore  vere  &  feftate  fequefi- 
te  febrem  contmuam  exanthematicam  ortam  jamdum  obfervavit  &  deilripfit  praeftai- 
tifiimus  Med-cus  Gallus  Nicoi.  Cbifmav  Libr.  V.  obfervat.  ultim.  &  antcpenult.  adeq- 
que  adfcrtum  Hoffmannianum  ,  quod  in  ejufmodi  conftitutionibus  morborum  epidemi- 
cis  ad  tempcftatem  antec^dentem  non  minus  ,  qiiam  prfefentem  &  illos  concomitari- 
tem  refpici  debeat  ,  fui  jarhdum  temporis  experientia  confirmat.  Conftitutionem  epi* 
demicam  febris  intermittentis  Anni  1720.  a  vere  humido  &  ajftate  nimis  ficca  &  ca^ 
lida  productam  vide  in  laudati  modo  Hoffmtotui  mcdic.  confu't.  part.  2.  dcc.  2.  caf.  7. 
Idem  variolas  poft  hyemem  mutabilem  ,  iqualidam  ,  fine  conftanti  &  aciiori  gelu 
epidemice  graffintes  cbfervavit  mcd.  rational  fyflan.  Tom.  IV.  Sect.  I.  cap.  7.  oif.  1. 
Fcbrem  petechialem  epidemicim  ex  prfegreffa  autumni  &  hyemis  conilitutione  tepi- 
da  ,  auftrina  &  pluviofa  obfervavit  C.  J.  Languu  opp.  p.  560.  difp.  28.  idem  a  ii- 
mili  cauila  vanolas  denvat.    Colit^.  lafu.tf.  cuf.  28.  p.  282. 


OBSERVAT.   CIRCA   CONST.    EPTDEMIC.        327 

argritudinibus  magis  obnoxios  redderet.  Hinc  jam  ante  veris  initium  , 
practer  plures  catarrhos  mitiores  ,  rheumatifmos  aliofqne  minoris  momen- 
ti  morborum  adfectus,  tum  febres  continuae  ,  ut  videbantur  ,  initio  fa- 
tis  mites ,  &  veram  fuam  indolem  ,  quotl  ejufmodi  morborum  generi 
follemne  eft  aliquamdiu  occultemtes  ;  tum  intermittentes  ,  tam  fimplices 
quam  compoiuae  ,  pleuritidefque  &  ipfae  variolae  hinc  inde  unum  &  al- 
terum  corripere  incipiebant ,  donec  ebullitione  &  motu  fanguinis  calore 
vernali  (p)  &  xftivo  adau&o  ,  aliis  caulfis  occafionalibus  accedentibus , 
fe  magis  explicarent  ,   plurefque  adorircntur. 

§.     XII. 

Ut  jam  ,  qu9e  in  quolibet  horum  morborum  fpeciatim  mihi  occurre- 
rfnt  uberius  indicem  ,  febris  illa  continua  ,  quam  ad  illud  genus  ,  quod 
fynochum  putridam  medicorum  fcholae  nominant,  refero  ,  aeftu  praevio 
horrore  fubfequente  &  ad  momenta  increfcente  ,  ciborum  appetitu  pro- 
ftrato  ,  pulfuque  celeri  &  fubduro  ,  fed  fatis  forti ,  aliifque  fignis  con- 
fuetis  ftatim  prsefentiam  fuam  manifeftub.it  ,  ita  tameu  ,  ut  nec  cepha- 
lalgia  infignis ,  nec  fitis  adeo  intenfa ,  vel  naufea  aliudve  malignitatis 
i-ndicium  in  plerifque  compiicaretur ,  lingua  tamen  albo  muco  ftatim 
obdu&a  &  arida  ,  ac  urina  fiammea  prodeunte ,  quse  vero  circa  dies  con- 
fuetos  optima  materise  morbificae  concodionis  &  crifeos  imminentis  figna, 
fedimento  copiofo  ad  fundum  vitri  dimilfo  ,  exhibebat  (q).  Prout  tran- 
fpiratio  ad  fenfum  minus  turbata  ,  &  lenis  udor  in  aegrotis  debito  tem- 
pore  apparens  ,  hanc  de  felici  morbi  exitu  fpern  conceptam  quoque  infi- 
gnker  augebat  ,  prsecipue  ,  quum  nulla  delirii  vehementioris  indicia  ap- 
parerent.  Nonnulli  tamen  de  doloribus  inteftinorum  interdum  conquere- 
bantur ,    alvus  in  aliis  laxior ,    in  aliis  obftructa ,  nullo    fere   clyfmatis 

gsne- 

(p)  Quod  ad  variolas  attinet ,  Rbazes  a  prasfbntiflimo  de  Violante  §.  18,  p.  16. 
allegatus  &  laudatus ,  jam  obfervavit,  quod  earum  cpiJemia  tempore  veris  pocifli- 
mum  revivifcat ,  praefertim  quando  hyemale  frigUS  valde  fuent  temperatum.  Ex  qui- 
bus  omnibus  quidem  peifpicirur  ,  quod  plerarumque  conftitutiorium  epidemicarum 
cauffa  in  aeie  vel  nimis  frigido  ,  vel  calido  ,  vcl  humido  vel  ficco,  vel  una  harum 
qualitatum  diutius  durante,  aut  cum  altera  citius  altern-mte  confiftat  ,  &  attenden- 
tibus  deprehenfu  haud  difficilis  fit.  Sspe  tamen  etiam  illud  accidit ,  qimd  experkn- 
tiflimus  Sy  lenbamim  oper.  med.  de  morb.  acut.  p.  tn.  J8.  obfervavit ,  u'  annos 
quoad  manifeftim  aeris  temperiem  fibi  plane  conftntientes  ,  difpar  tamen  admodum 
morborum  agmen  infeftet  &  viceverfa.  Prout  &  «ltera  ipfius  fpeciofa  f:me  obferva- 
tio  cum  experientia  apprime  confentit  ,  quod  fcilicet  uplurimum  una  fit  conftitutio 
epidemica  univerfalis  per  aliquod  teittpus  durans,  quae  pro  diverfitate  individuorum , 
aetatum  &  anni  temporum  in  hoc  variolas  vel  morbillos ,  in  akero  febrem  intermitten- 
tem  ,   in  tertio  febrem  dyfentericam  &  fic  porro  producat. 

[  q  ]  Febres  epidemicas ,  fudoribus  largis  initio  morbi  ftatim  confpicuas ,  cum  fignis 
concoclionis  in  urina  fine  Jevamine  ,  vide  quoque  apud  Sydenbaminm  p.  162. 


328  F    A    B    R    I    C    I    I  , 

genere  referanda.  Interea  vis  motbi  brevi  tempore  ita  invalefcebat ,  vi» 
refque  vitae  fuperftites  adeo  depafcebat,  ut  mox  in  fummo  rerum  peri- 
culo  segros  conftituteet ,  illofque  ex  illorum  numero  ,  qui  vel  omnem 
medelam  initio  neglexerant ,  vel  minus  convenientia  adfumferant ,  aut 
calidiorum  abufum  aliofque  in  diseta  errores  commiferant,  ac  antca  jam- 
dum  vitio  pecloris  fubinde  laboraverant,  perimerec.  Qiii  morti  in  prx- 
dam  cefferunt  ,  iis  plcrumque  fupervenit  vel  affecftus  foporofus  vel  ali- 
qualis  tantum  mentis  vacillatio  ,  cum  fudoribus  frigidis  colliquativis  , 
fubfultu  tendinum ,  anguftiis  pr?ecordiorum  &  pulfu  exili  &  celerrimo 
ac  refpiratione  difficili ,  circa  8-  9.  n.  &  in  aliis  poft  2i.  demum  diem 
finem  vitce  imponente.  la  uno  horum  defun&orum ,  quem  cultro  ana- 
tomico  fubjiciendi  occafionem  nadus  fui ,  utrofque  pulmonum  lobos  ae- 
que  ac  mefenterium  inflammatione  profundiffima  correptos ,  &  hepatia 
infignem  portionem  fphacelo  affeclam  reper\  Exanthemata  cutanea  in 
nullo  horum  segrotorum  initio  adparuerunt,  nec  ullum  contagii  indi- 
cium  in  quoquam  eorum  occurrit.  Qiii  vero  fingulares  ex  hac  vel  illa 
domo  eis  corripiebantur  ,  erant  utplurimum  homines  setatis  virilis  ,  ro- 
bufti  ,  plethorici ,  hsemorrhagiis  narium  aliifve  naturalibus  ,  nunc  fup- 
preffis ,  antea  adfueti.  Nonnulli  ex  iis  ,  qui  hunc  morbum  feliciter  fu- 
perarunt ,  poftea  doloribus  arthriticis  aliifve  incommodis  vexabantur,  a 
quibus  non  nifi  multa  opera  adhibita  hberari  potuerunt.  Terapus ,  quo 
hsec  febris  fcenam  fuam  lufit,  erat  ab  initio  Januarii  ad  folftitium  jefti- 
vum  ufque  &  ultra  ,  quo  a  fchemate  fuo  ,  hucufque  fervato,  paulatim 
deflectens ,  in  nonnullis  purpurse  miliaris  tam  albae  quam  rubrae  aut  fe- 
bris  fcarlatinse  forma  comparuit  ,  quibus  eifdem  remediis  ,  quse  infra  an- 
notantur ,  mutatis  mutandis ,  occurrere  ftudui.  Cauffte  occafionales  , 
hunc  morbum  excitantes  ,  fucrunt  iracundia  fuppreffa,  frigus  externum 
admhTum  ,  vense  fectio  neglecta  ,  abufus  fpirituoforum ,  tubercula  criu 
da   pulmonum. 

§.     XIII. 

Remedia  ,  quse  huic  morbo  oppofui  ,  tum  anno  praecedente  hicHelm- 
ftadii  in  fimili  cafu  proficua  reperta  ,  tum  antecedente  diuturniore  expe- 
rientia  comprobata  ,  fuerunt  fequentia.  Ante  omnia  venaefectionem  in 
iis ,  qui  fe  fatis  mature  cune  mese  crediderunt ,  inftituere  confului.  Huie 
deinde  pulveres  nitratos  refolventes  diaphoreticos  fixos  leniter  camphora- 
tos  fubordinavi ,  additis  fub  decurfu  morbi  tum  liquore  anodyno  mine- 
rali  Hoffinanni ,  (r)   tum  mixturis  temperantibus  diaphoreticis,  nec  non 

emul- 

[r]  Hoc  ego  liquore  hucufque  nonfolum  tanquam  remedio  antifpafmodico  excel- 
lentiffimo  ,  fed  etiam  seftum  febtilem  temperandi  fcopo  in  pluribus  «grotis  optimo 

cum 


OBSERVAT.   CIRCA   CONST.   EPIDEMIC.     329 

emulfi-onibus  &  pro  re  nata  >  infufis  theiformibus  pe&oralibus  ,  fperma- 
te  ceti ,  gelatina  cornu  cervi ,  finapifmis  plantis  pedum  adhibitis  ,  &  cly- 
fteribus  demulcentibus.  Dircta ,  quam  pnefcrip fi ,  erat  tenuis,  diluen&, 
temperans  ,  eum  regimine  leniiftmo  diaphoretico ,  quibus  etiam  in  haud 
paucis  fperatum  effectum  obtinui  r  in  aliis  vi  morbi  prsevalente. 

§.     X  I  V, 

Kullse  vero  ,  ficut  in  aliis  Ionge  diffitis  locis ,  ita  apud  nos  quoque 
ftoc  anno  nragis  frequentes  fuerunt ,  quam  febres  intermittentes  ,  tam 
iimplices  ttrtianae  ,  quam  duplices,  cum  quotidianis  quartanifque,  quas 
per  totam  hiemcm  ,  ver  &  asftatem  diverfte  setatis  &  fexus  homines  in- 
feftatunt ,  poft  folftitium  asftivum  tamen  fenfim  evanefcentes.  Quarum 
ad  decurfum  quod  atrinet,  nihil  infoiiti  in  illis  obfervavi,  practer  quod 
nonnihil  contagioiae  fuerint,  plures  ex  una  eademque  familia  corripicn- 
tes  ,  crebrion"  vomitu  ftipaoe,  curatu  tamen  ,  quantutn  ad  febres  ter- 
tianas  tam  fimplices  quam  duplices  pertinet ,  facillimse ,  ita  ut  plures 
ejufmodi  argvotorum  folo  faie  fedlicenfi  ad  unciam  unam  adhibito,  & 
efTentia  quadam  ftomachica  antifebrili  cum  diseta  &  regimine  convenien- 
te  fubjun&a  ,  fine  recidivse  metu ,  in  folidum  fanaverim.  Nonnulli  ta- 
men  fub  principio  morbi  tempore  paroxyfmi  delirio  fatis  acuto  invade- 
bantur.  ln  aliis  iracundise  deditis  eodem  tempore  infultus  afthmatico- 
fyncoptici  vehernentifiimi  fe  exferuerunt ,  poft  liquoris  cornu  cervi  fuc- 
cinati  aliorumque  antifpafmodicorum  remcdiorum  ufum  in  diarrhoeam  fa- 
lutarem  &  typum  febris  intermittentis  regularis  denique  terminati  ,  ac 
nemini  funefti ,  praeter  quod  quartanoriorum  quidam  hydrope  denique  cor- 
ripereHtur,  ac  ex  reliquorum  quoque  febricitantium  numero  aliqui  ob 
errores  in  diaeta  commiifos  morbum ,  antea  profligatum  ,  aliquoties  re- 
currentem  (s)  experti  fuerint,   ultimo  tamen  perfe&e  fanatum.. 

§>   XV. 

cum  fucceffu  ufus  fui.  Confentit  quoque  B.  AnBor  M.  R.  S.  T.  IV.  Cap.  VII.  p.  170, 
dum  eum  loco  fpiritus  nitri  edulcati ,  idque  ,  ut  teftatur ,  niajori  cum  frudu  adhi- 
beri  poffe  dicit.  Et  fi  ad  id  attendamus  ,  quod  omnis  calor  febrilis  ab  aliquali  fem- 
per  cordis  &  totius  reliqui  fyftematis  vaforum  conftridtione  fpafmodica  oriri  ,  vel  ea 
comicari  foleat  ,  fumma  hujus  medicamenti  utilitas  eo  apertius  cognofcitur.  Praeci- 
pue,  quum  principium  acidum  vitriolicum ,  nimiam  fluidorum  corporis  humani  te- 
nuitatern  corrigens  ,  in  illo  liquore  femper  adhuc  prasdominet.  Requirit  tamen  ufus 
hujus  remedii  aeque  ac  omnes  reliqui  fpiritus  acidi  edulcati  vifcera  sgrotantis  integra , 
&  pulmonts  prascipue  illibatos,   ne  fibias  nimis  iiritando  noceat. 

(  s  )  Reveriiones  febrium  intermittentium  non  adeo  extimeo,  nam  dum  modo  vi- 
fcera  falva  fint  ,  plerumque  remedio  laxante  &  cortice  Peruviano  repetito  ,  poftea 
eo  conftantius  emanent  lllis  vero  cornJptis ,  omnis  alia  quoque  medela  vana  eftj, 
nifi  quidem  ufus  feri  laccis  vel  aquarum  felteranarum  aliquid  auxilii  adferat,  qui  ve- 
ro  ,  febre  cortice  Peruviano  fanata ,  itidem  locum  adhuc  invenit ,  fi  res  circumftan- 
tes  illud  requirant. 

Difput.MeMco-FraZl.  Tom.  V.  T  t 


3?o  F    A    R    R    I    C    I    I, 

§.     X  V. 

Quod  ad  curationem  harum  febrium  refert ,  emeticis  vix  opus  habui, 
fed  pulveribus  dlgeftivis  per  fufficiens  temporis  fpatium  aJhibitis,  hs 
diebus  intercalaribus  fal  amarum  fcJticenfe  vel  epfomenfe  (t)  laxmdi 
fcopo  ad  unciam  unsm,  plus  minus,  femel  vel  aliquoties ,  interpolui  , 
quo  tjcto  ,  &  quinto  vel  fexto  miriimum  paroxyfmo  fupera:o,  clectua- 
rio  chinato  vel  pulvere  ex  eodem  corcice  &  pauco  cinamomi  p.irato ,  & 
aeftu  declinante  fingulis  quatuor  horis  exhibito  ,  fimationem  utplurimum 
confeci.  Id  quod  vero  in  iliis  tantummodo  aegrotis  ita  fuccedebat  ,  qui 
regimini  &  diseise  ipfis  ordinatis  haud  immongeri  fuerunt  ,  per  totum 
morbi  decurfum  a  cereviliae  ,  ladticiniorum  ,  ovorum ,  aliorumque  mi- 
nus  convenientium  ufu  follicite  abftinentes  ,  &  finuil  fudori ,  fub  finem 
paroxyfmorum  erumpenti  ,  probe  aufcultantes.  Hac  ratione  fex  fxpe  tau- 
tum  drachmae  corticis  fupra  lauJati  fufficiebant  ,  interdum  vero  ad  un- 
ciam  unam  cum  dimidia  afcendendum  erat  (it)  Egregie  eciam  ad  mor- 
bi  recurfum  impediendum  in  nonnullis  profuit  etfentiae  corticis  Peruvia- 
ni  &  Cafcarillae  ,  febre  exantlata ,  adhuc  per  aliquot  ieptimanas  ufus 
continuatus.  A  cafcarilla  vero  in  fubftantia  propinanda ,  ob  infignem 
amaritiem  ejus  ,  plerifque  aegrotis  mokftam  ,  ac  inverfionem  ventriculi 
«S:  omnium  fequentium  medicamentorum  horrorem  facile  excitandum,  ab- 
ftinui.  In  eis  ,  qui  morbi  recurfum  palfi  funt,  rlores  chamomilloe  ad 
mencem  Mortoni  ufurpatos  interdum  etiam  egregios  deprehendi ,  fiepe 
tamen  cortice  Peruviano  fanationi  poftea  colophonem  denique  imponen- 
te  ,  ita  ut  his  rloiibus  nullam  infignem  praeeminentiam  in  tali  morbo 
tnbuere  queam. 

§.     XVI. 

Praecedentibus  malis  par  fuit  frequentia  non  quidem  fimultanea  ,  fed 
fuccelfiva  (x)  moibus  peripneumonico- pleuriticus  verus ,    prxter  quod 

ille 

(O  Prajfhntiam  faHs  amari  in  rebribus  intenuittentibus  cum  aliis  medicis  prag- 
maticis  experientiHimis  quibufque  etiim  agnofcic  Santornms  Obferv.  de  Febribus 
P.rt.   I  I. 

(  u )  Non  dubitarem  tamen  alia  occafione  in  febre  rebelli  &  perrinaci  hunc  cor- 
ticem  ad  mdiore-n  doiin  cafu  neceffitatjs  pedetentim  exhibere ,  quuin  hic  £ev,ue  ac 
in  r-mnibus  aliis  morbis  ad  prculiarem  conftitutionem  individuorum  nunqu2m  non 
rtfpici  deb^at.    Confer.   illuftr.  Werlbof  Obferirgfc.   de  Febrib.    Sect.   V.   §.   ?.   p.   190. 

v#)  Conftat  hunc  morbum  alias  efle  vemalem  ,  circa  initium  veris  &  finem  hye- 
mis  potiiBmoni  a  frigore  externo  inciute  admiflTo  primordia  capientem.  Eundem  ve- 
ro  etiam  medio  slbtis  vel  tardius  adhuc  demum  ingruere  ,  &  tunc,  utpote  mcon- 
C".ium  ,  maiores  medico  in  fanatior.e  difficultares  fubinde  objicere,  tum  hocanno, 
t  m  alia  occafione  exrertus  fui  ,  cuji:s  eventus  ratio  in  nulla  alin  re  ,  quam  in  vi- 
cgroti,  calore  a°ftivo  p>lus ,  quutn  vere  dilfipatis ,  &  fanguiqis  majote  acrirro- 
ontracta  ,  nuhi  qujerenda  videtur. 


OBSERVAT..CIRCA    CONST,    EPIDEMIC.        331 

.'•dlle  utplurimum  non  nifi  juvenes ,  in  flore  &  vigore  xtatis  conftitutos , 
circa  ufum  potus  fpirituofi  infignem  errorem,  committentes  ,  vel  iracun- 
dire  deditos,  corriperet.   Symptoma   quam  maxime  ominofum  in  his  segro- 

1  tis  erat ,  reliquis  fatis  ordinate  procedentibus  ,  quod  expecluratio  illa  fa- 
lutaris  nullo  fere  refolventium  &  pe&oralium  medicaminum  genere  in 
eis  procurari  potuerit  ,  adeoque  fufficiens  indicium  piaebuerit  ,  vel  pleu- 
ram  folam  vel  regionem  exteriorem  tantum   pulmonum  cum  illa  adfectam 

.  &  .•inflammatione  correptam  ,  vel  totam  matlam  fanguineam  quam  maxi- 
me  aduftam    &  fpiffam   in  eis    fuiffe.    Nonnulli  vehementer  delirabant , 

.  non  infaufto  femper  exitu  ob  id  infequente  ,  aliis  &  plerifque  mens  per 
totum  motbi  decurfum  optime  conftabat.  Qui  fputa  pauca  ,  bvunea  , 
quafi  adufta  rejiciebant ,    vel  diarrhoeis  corripiebantur ,   utut  primo  intui- 

.  tu  mitius  quam  alii  aegrotare  viderentur  ,  utpluiimum  in  fummo  rerimi 
difcrimine  verfabautur  ,  vense  feclione  licet  dtbite  adhibita  ,  aliiique  con- 
venientibus  remediis  ufurpatis.  Qui  convaluerunt ,  omnes  die  nono  fu- 
dore  largo  critico  erumpente  fanati  fuerunt.'  Reliqua  methodus  medendi, 
contra  hunc  morbum  adhibita  ,  fimilis  fuit  ei ,  qua  in  fupra  defcriptis 
Febnbus  acutis  ufus  fui ,  acidis  omiflis  fed  pulveribus  refolventibus  ni- 
tratis,  leniter  camphoratis,  &  oleo  amygdalarum  dulcium  ac  fpermate 
ceti  vehiculo  conveniente  eo  diligentius  ufurpatis.  Genus  mortis  ,  in  pau- 
cis  iljis  ,  qui  fato  concedebant,  erat  repentina  fuffocatio  sbfque  motibus 
convulfivis  concurrentibus  ,  pro  dubio  ab  empyemate  fubito  ingruente. 

5.     XVI  I. 

Illud  vero  rhorborum  gentis  ,  quod  qustn  maxime  univerfaliter  htc  lo- 
ci  &  in  vicinia  nofta  hoc  anho  occurrit ,  funt  variolse  tam  difcretse,  ut 
pler?eque  erant ,  licet  copiofiilimae  utplurimum  ,  quam  confluentes.  Erant 
illse  eodem  tempore  ,  quo  ftbres  fupra  recenfitae  in  adultionbus  potiiii- 
nmm  obfervab-antur  >  juniori  setati.  moleftse  .(  y  )  ita  tamen  ,  ut  hujus 
morbi  conftitutio  epiderriica  ad  autumnum  ufque  fe  extenderet  (  z  ). 

'  §.     X  V  I  I  I, 

■ .  .  .  -       - . 

Quod  ad  fchema  illarum  refert ,    quod  hoe  anno  fe  obfervandas  prx 
buerunt  ,    prsegrcftis   in  multis  individuis  haemor.ihagiis  iiurium  confuetfs , 
quae  etiam    tempore   eruptionis   ve!   maturationis  demum  in '  nonnullis-  ic 
exferuerunt  ,     vomituve  ,   tenflones  dorfi   (a)   fpafmodicac  &.do'entes  , 

T.  t     2  artuum 

(y)  Confirmat  illtid  obfervationem  Sydenhr.mianam  fupra  allegatam  ,  quod  eadem 

'caufla  -nniverfalis  •,  qtias  in  aetetemajoribus  febres  excirat ,    in  juniotfbus  variplas  Eiut 

roorbillos  uno  eodemque  tempofe  facile  pioduc;.t.  -  ■ 

(2)  ldem   obfervavit   modo   laudatus  SytiFnbc&t  ^Qrhtr..  p.'   m.   4.1*   •' 

C«]'Ex  his  aliiique  nonnullis  fymptomatibus  li.  JiqffhMWiif  Mctlic.  ration.  S«f- 

•  ccr1 


33*  F    A    B    R    I    C    I    I  , 

artuum  gravitas  ,  ac  totius  corporis  languor  &  aeftus  ,  horripilationibus 
&  lypothimiis  interdum  intercurrentibus  ad  tantum  vehementi^e  gradum 
brevi  invalefcebant  ,  ut  aegri  fe  lecfto  tradere  cogerentur.  Pofthsec  macu- 
\x  ilke  rubicundae  fenfim  in  tubercula  elevatx  ,  ac  in  nonnullis  initio 
fpeciem  exanthematum  miliarium  praebentes  ,  in  aliis  fecundo  jamdum 
die,  in  aliis  tertio  vel  quarto  demum  erumpebant.  Lingua  in  p'erifque 
«cgrotis  manebat  humida  &  rubicunda ,  in  aliis  ftatim  exarefcebat  ,  & 
muco  tenaci  obducebatur.  Appetitus  ciborum  in  multis  per  totum  morbi 
decurfum  optime  conftabat  &  ad  voracitatem  ufque  interdum  augebatur, 
in  aliis  ftatim  fub  initium  morbi  proftratus.  Illi  aegroti ,  quibus  haec  pri- 
ma  morbi  periodus  magnis  prsecordiorum  anguftiis  ftipabatur  ,  &  in  qui- 
bus  exanthemata  jufto  citius  apparebant ,  variolas  deinde  eo  utplurimum 
copiofiores  vel  plane  confluentes  experiebantur  (  b  ).  In  quibus  vero  ma- 

culae 
tem.  Tom.  IV.  Sccl.  I.  Cap.  VII.  $.  ?.  probare  contendit ,  quod  materia  prima  va- 
riolarum  in  tubulis  quibufdam  medullse  fpinals  latitet,  fed  hsec  mera  hypothcfis  eft, 
rationes  enim  ab  ipfo  allegata:  hoc  tantum  confirmant ,  quod  morbo  variolarum  prz- 
fente ,  Syftema  nervorum  limul  vehementibus  fpasmis  adficiatur ,  minime  vero , 
quod  caufla  variolarum  in  illo  radicetur.  Prius  enim  in  aliis  quoque  morbis  accidit  , 
in  quibus  tamen  cauffa  mali  manifefte  in  alia  corporis  regione  haret ,  verbi  gratia 
in  epilepfia  ex  ftomacho ,  vermibus  &c.  Majori  hinc  probabilitatis  fpecie  dolores 
illi  dorfi  vel  ab  irritatione  nervorum  cutaneorum  univerfali,  dum  materia  peccans 
ibi  erumpere  tcntat ,  &  cutis  inflammari  incipit ,  medullam  fpinalem  &  totum  Syfc 
tema  nervorum  in  confenfum  rapicnte  ,  denvatur ;  vel  a  fortiori  pulfatione  arteriae 
aortae  ,  ad  fpinim  dorfi  fita; ,  &  in  fere  univerfali  illa  obftructione  infLmmatoria 
arteriolarum  cutanearum  majorem  renifum  experients ,  cum  Antonio  Coccbi  Medi;o 
Romano  ( vid.  Nov.  Acfta  erudit.  Lipf.  Ann.  1749.  Menf.  Febr.  p.  67.)  vel  ab 
utrifque  his  caulfis  fimul  deducitur.  Aeque  pirum  fundata  videtur  recentior  celeb. 
de  Violante  opinio ,  fedem  morbi  variolarum  cum  Arabibus  in  fucco  atrabildrio  « 
glandulis  fuprarenalibus  contento,  quarrentis.  Ratio  potius ,  cur  pleiique  morta- 
lium  variolis  fubjeifti  fint ,  in  univerfum  loquendo  nulb  verior  efle  poteft  ,  quam 
quia  crafis  nativa  fanguinis  noftri  in  plerifque  noftrum  ita  conftituta  eft,  ut  con- 
tagio  variolarum  cxterno  accedente  ,  vel  idonea  conftitutione  aeris  epidcmica  reg- 
riante ,  talis  ebullitio  in  illo  excitecur,  quae  materiam  peccantem  numerofiflimorurn 
tuberculoiap  veficulavium  fpecie  ad  cutem  expellendo  variol  >s  facit  ,  eo  ipfo  vero 
Naturarrjf^morum  noftrorum  ita  immutat ,  ut  esedem  cauflaj  extemae  fubfequen- 
tibus  tenvoribus  recurrentes  ravius  ,  &  in  plerifiue  nunq'iam  ,  eundem  morbum  de 
novo  producere  queant,  utut  qualius  illa  fpecifica  fanguinis,  variolas  invitans , 
in  Medicina  nondum  indicari  queat ,  quae  in  pluribus  aliis  morbis  quoque  Maiicos 
fubterfugit. 

C^3  Miranda  eft  diverfitas  rariolarum  ratione  malignUatis  etiam  in  una  eademque 
famiiia,  ita  ut  mihi  jam  olim  infaar.es  iifdan  parentibus  genici  ,  &  xquah  vigore 
naturz  ad  fenfumdonati  occurrerint ,  qui  fnnul  quam  maxime  difcrepantis  indolis  va- 
riolis  corripiebantur ,  ut  nonnulli  ex  illis  vix  lecto  fe  traderc  opus  h.ibuerint»  & 
omnia  mitiifima  experti  fuerint ,  reliqui  vero  graviflim  s  &  funeftis  ftatim  Sympto- 
matibus  fcilicet  deliiio  ,  petechiis,  micftu  crucnto  ,  dyfenteria,  virioiarum  confluxu 
&  fubfidentia  affligerentur  ,  &  methodo  licet  medcndi  ad  morbi  indoiem  ftatim  ac 
commodata  morerentur.  Eadem  varietas  in  hoc  quoque  obfervatur ,  quod  in  con- 
ftitutionibus  cxtera  quam  maxime  benignis  fcmper  tamen  varioUe  deterioris  &  peri. 
culouoris  nots  in  uno  &  altero  «grotorum  occurrant. 


OBSERVAT.    CIRCA   CONST.   EPIDEMIC.        n$ 

culac  poit  quartum  dcmum  diem  confpicuse  fiebant  ,    iili  eo  paucioribus 

papulis  poftea  infeftabantur ,   licet  hoc  etiam  in  nonnullis  fefellerit ,   five 

ob  confuetam  moiborum  pro  diverfa  individuorum  conftitutione  nativa 

varietatem ,   five  propter  verum  morbi  initium  ab  aegrotis  ob  nimiam  for- 

midinem  fecuritatemve  animi  male  adnotatum ,    ficuti  illud  in  aliis  quo- 

que  morbis  epidemiis  Hiepe  contingit,  ita  ut  terminus  a  quo  in  eis  non- 

nunquam  quam  maxime  dubius  fit ,  &  haud  leves  in  indicationibus  the- 

rapeuticis  rite  formandis  aliquando  difficultates  Medico  objiciat.  Exanthe- 

macibus  in  lucem  productis  ,    prima  febtis  in  aliis  quidem  ceffahat ,    in 

aliis  vero  continuabat ,   ut  haud  pauci  scgroti  fub  ipfa  maturationis  vel 

exficcationis  etiam  periodo  adhuc  plurimus  novis  puftulis,    praecipue  in 

artubus  inferioribus  infignirentur.    Fere  in   plerifque  individuis  una  vel 

altera  papufa  nigra  reliquis  interiecta  erat ,   fine  tamen  infigni  damno  in* 

fequeute  ,    prouc  vix  in  uno  quoque  omnes  puftulae  tam    perfecte  ele- 

vabantur ,  quin  plures ,  prsecipue  in  facie ,  nonnihil  depreflse  manerent, 

§.     XIX. 

Eruprione  exanthematum  pera&a  ,    in  nounullis  jegrotis  fexto  in  aliis 
feptimo  xiie ,  uc  regularicer  fieri  coufuevit,    papulae  ilhe  in  pultulas  fen- 
fim  elevabantur ,   cum  tumore  faciei  &  manuum  ,  qui  tamen  in  iis  ,  qul 
paucioribus  variolis  laborabant ,   vel  exiguus ,    vel  nullus  erat ,    in  aliis 
etiam  die  decimo  vel  undecimo  demum  ingruens.  Si  vero  penitus  ema- 
nebat ,   variolis  licet  de  reliquo  fatis  confertim  prodeuntibus  &  elevatis  » 
peifimum  utplurimum  omen  conftituebat,  nifi  ptyalifmus  tempeftive  erum- 
pens  hunc  defedtum  falurari  eventu  refarcitet.  In  permultis  variobe  ini- 
tio  valde  feffiles   manebant  ac  foveis  depreflk ,    &  non  nifi  fub  ingruen» 
tibus  variis  motibus  fpafmodicis  artuum  vel  thoracis  &  diaphragmatis 
ac  tremore  demum  pure  repleri ,    &  ad  formam  convexam  perduci  inci- 
piebant,    id  quod  interdum  fubito  &  una  no&c  accidebac  ;   vel  motibus 
convulfivis  &  epilepticis  ,    iifque  enormibus ,   ficut  tempore  eruptionis, 
ica  elevationis  quoque  &  fuppurationis  papularum ,    comitabantur.    Ut- 
plurimum  quoque  tunc  ftatim  poft  feptimum  diem  fecunda  febris   cum 
pulfu  celeiiori  &  duro  ac  agrypnia  ineipiebat.  In  plerifque  obftructio  alvi 
pertinax  ad  g.   vel  plures  dies  fine  noxa  continuabat ,  diarrhoea  in  pau- 
ciilimis  occurrence  ,    haud  pauci  vero  de  ardore  urinse  conquerebantur. 
Quibufdam  tempore  fuppurationis  phly&enae  in  utriufque  oculi  cornea 
enafcebantur  ,   poftea  fponte  exfiecatae.  Delirium  utplurimum  vel  nuHum 
vel  noctwnum  tantum  ,    in  aliis  vero  poft  diem  14.  Urina  erat  coloris 
citrini  ,  ut  in  aliis  quoque  febribus  exanthematicis  toto  die  obfervamus  „ 
matetia  peccante  a  renibus  reliquifque  vifceribus  ad  cutem  converfa.   Qui- 
dam  primis  ftatim  diebus  fudoribus  difHuebant ,    ita  ut  fatis  copiofis  ni- 
hilominus  papulis  poftea  corriperentur  ,  aliis  abdomen  per  integrum  mor«- 
bi  decurfum  infigniter  inflatum  &  difteutum  confpiciebatur.    Unum  e 

T  t    3  mo- 


334  F    A     B     R    I     C    I    I  , 

moieftiflimis    fed  fimul   minus  periculofis  fymptomatibus  er.at  obftruct-io 
narium  a  variolis ,    membranam  pituitariam  obfidentibus  ,    quae  vero  pa- 
pulis  diffupris  ,   fponte  evanefcebat  (  c  ).  Suppuratione  a  feptimo  ad  undeci- 
mum  diem  ufque  coniinuata  ,    in  plerifque  fymptomata  &  quidem  in  non- 
nuUis  nono  jamdum  die  remittebant ,    in  aliis  vero  variolis  confluentibus 
laborantibus    ad  XIII.    ufque  diem   vigebant  ,    donec  rumpi    &  exficcuri 
pultulse  inciperent ,  quse  tunc  quoque  fepe  ,  prgecipue  in  tibiis  in  ingen- 
tes  veficas ,   valde  urentes  ,    &  fero  acri  repletas  ,  confluebanc  ,  pedeten- 
tim  fine  ulteriori  incommodo  fkxatas ,    prseter  quod  in  nonnullis  levis  ie- 
bricula  ,    ad  aliquot  dies  durans  ,    iis  reduceretur.   Qoibus  fub  declinacio- 
ne  morbi  infignes  macuice  higree  erumptbant,   aut  peripneumonia   fuper- 
veniebat,    moriebantur.    Ptyahfmus  (  d )   in  duobus  tantum   vel   tnbus 
horum  segrotorum  apparuic  ,   lalutari  cum  eventu  ,    ti  non  nimis  cito  fup- 
pnmeretur ,   eo  enim   conlhicho  faucium   ftra-ngulatoria  iniigniter  levaba- 
'  tur.    In  omnibus  fere  rcgrotis  plantae  pedum  copi;?fis   variolis  occupaban- 
tur  ,  quse  confluentes  unius  fscpe  majoris  veiicae  fpeciem  exhibebant  ,   dor- 
fum  vero  &  abJomen  paucioribus  varioiis  ,   &  tardius  erumpentibus,  fei 
majonbus  iifdem  ,   confpicuum  erat.   In  plerif^tie  segrotis  pus  veficularum 
apparuit  bene  codhim  ,   nec  in  ulio   cryftalli  fpeciem  exhibens  (  e  ).   Qpi- 
bus  venae  fectionem  abhibere  ftatim  fub  primum  morbi  infultum  licui*  , 
adhibuimus  autem  inomnibus,  annos  pubertatis  fupergreilis ,   vel  eifdem 
proximis  ,   &  ad  quos  fatis  mature  vocati  fuimus  ,    ii   omnia  deinde  pa- 
catiora  &  mitiora  experti  funt ,    etiamfi  copiofiilimis  &  confluentibus  puf-  ' 
tulis  corriperentur  (/).  ln  omnibus  vero,  qui  paulo  copiofioribus  puftulis 

labu- 

[c]  Mortonus  Hijlor.  LVII.  hanc  obdurationem  narium  in  variolis  fere  fufVo- 
cativam  obfefvavit 

[//]  Ceieb.  Halles  Ha;maftatic.  Exper.  22.  §.  2^  ptyalifmum  in  varioiis  a  tran^ 
piratione  fupprelTa  eieganter  deducit ,  non  in  omnibus  tamen  coniiuentibus  adeTfc 
piyaiifmum  notavit  jam  Ufierus  p.  33.  varioias  vero  confiuentes  abfque  Ptyaiifma 
jnterdum   fanari  recte    annotat  Lobb  jtpbor.    V. 

[e]  Variolas  tamen  cryltallinas  Frenidii  aliis  conftitutionibus  epidemicis  olim  ob- 
fervavi ,  quas  etiam  Scbenckins  Libr.  VI.  Objs  Vlll.  jam  indicat.  Bverbaavius  Apho- 
rifm.  de  cngnofcend.  &(CUKind.  morb.  ,§.  1380.  dicit,  quo  citius  variolarum  morbus 
in  hyeme  incipit  ;  co  violcntior,  id  quod  quidem  utplurirnum  licet  non  fcmper 
ita  fe  habet  ,  fi  eventum  fpectes.  Hse  noftra  enim  confticeuione  prima  hyeme  |am 
aliquot  infantes  hoc  morbo  decimbebant,  &  tameii  poitea  anno  aduitiore  in  ple- 
rilque  fatis  fatiite  fuccedebot  medeia.  In  hoc  tamen  fummi  viri  obfervatio  apud 
nos  fe  confirmavit,  quod  poft  folftitium  a.-ftivum  femper  malignioris  indolis  fuccellive 
redderentur  variola? ,  exulcerationibus  cutaneis  profundioribus ,  &  pulmonum  vo- 
micis  funcltis  fupervenientibuS  infignes.  Idem  $.  H98.  dicit  :  quo  micior  ftatus  con- 
tagii  ,  eo  lcnior  liattis  infiammutionisi  id  quod  itidem  fuam  fubinde  cxceptioncm 
patitur.  Interdnm  enim  initio  omnii  fant  mitiiiima  &  brevi  polt  fupcrveniunt  fym- 
■ptomata  periculolillima  vel  plane  funelta.  Sspe  principium  morbi  e(t  turbulentif- 
iinuim,  &,  dcinde  tamen  omnia  pacata  fiunt  &    ex  voto  iluunt. 

[/]  Purpuram  fed  malignam  moibillo?  infecutam  ,  vide  apud  Pecbtmum  Obf.  X. 
' Lbr.  II.  Ego  iilam  &  cum  variolis ,  6c  cum  morb.'l!is  nlia  occaiione  infauito  pa- 
ritcr  omine  compIicataSn  bbfervavi. 


OBSERVAT.    CIRCA    CONST.    EPIDEMIC.       337 

laborabant ,  tempore  fuppuratiotiis  praecipue  notanda  erat  tenfio  cutis  ita 
aucia,  ut  afferis  inftar  dura  ta&ui  explorantis  fe  exhiberet  ,  quam  pri- 
nium  vero  impetus  fcbrls  fecundarix  ceflabat ,  omnia  quoque  ad  priftu 
nam  mollitiem  redibant.  In  nontuiliis  motbo  fuperato  oedemata  pedum 
per  aliquod  tempus  apparuerunt,  epichemat ibus  ficcis  adbibitjs  brevi  tem- 
pore  difcuffa.  In  aliis  morbo  exantlato  exanthemata  purpurea  miliacea  fcd 
abfque  febre  per  aliquot  dies  in  eute  eiflorucrunt  ,  ad  quae  profliganda 
vix  alia  re  ,  quam  regimine  diaphoretico  opus  fuit.  Ex  tenuioris  fortis 
xgrotis  ,  in  quibus  vel  omnis  medela  neglecla  ,  vel  inconvenientia  ,  exem- 
pli  gratia  vinum  enulatum  ,  adlnbita  fuerant ,  plures  morti  in  praedam 
ceflerunt.  Nonnulii  quoque  infantes  ruricolarum  mihi  poftea  allati  fuerunc 
#  variolis  ,  utroque  oculo  eroto  &  humoribus  efHuxis  ,  vifu  privati.  De 
quibus  ex  morbis  &  fymptomatibus  prscgreftis  judicare  oportebat ,  quod 
labe  occulta  pulmonum  aliufve  vifceris  jam  dum  laboraverint  ,  exempli 
gratia  palpitatione  cordis  vel  ocdematis  pedum  &  habitu  corporis  cachec- 
tico  ante  faepius  correptis  ,  in  eis  medela  non  adeo  faufte,  ac  in  reliqu's 
fuccedebat.  Cardialgia  enim  &  refpirationis  difficultns,  vel  etiam  delirium 
vebementiffimum  illos  a  primo  morbi  principio  ftatim  invadens  ,  quidem 
remediis  adlvbitis  nonnihil  initio  cedere  videbatur ,  variolaeque  faris  con- 
feitim  fucceffu  temporis  erumpebant ,  tumor  tamen  ilie  falutaris  faciei 
&  manuum  plerumque  emanebat,  fummaque  virium  proftratio  cum  an- 
guftiis  pr.xcordiorum  ,  vel  fputo  copiofo  purulento  apparens ,  illos  btevi 
poft  in  inevitabile  mortis  pericul.um  conjiciebat  ,  id  quod  vero  in  duo- 
bus  tantum  me3e  curic  concreditis  ita  acoidit.  Sanguts  horum  3e"rotorum 
primis  morbi  diebus  veux  fectione  emiifus  erat  ftoridus  &  rubicundus  , 
tertio  vero  die  jamdum  v.alde  nigricabat  <k  inflUmmationem  adaudam  pro- 
debat.  Cruftam  vero  albam  &  fpifTim  illam  pleuriticorum  in  nullo  eorum 
obfervavi ,  quam  Bctglivus  Prax.  Msd.  Cap.  IX.  Ae  variolis  p.  m.  6%.  va- 
riolofis  quoque  familiarem  effc  dicit ,  id  quod  vero  ob  clima  Romanum 
calidius  ,  &  infiammationem  inde  in  incoiis  illius ,  variolis  correptis  ,  ve- 
hementiorem  ibi  fortaffe  ita  accidit.  Qui  moriebantur  ,  iis  utplurimum 
octavus  vel  nonus  moibi  dies  funeftus  erat ,  nonnulli  vero  tardius  &  poft 
decimum  quartum  adhuc  diem  fatis  cedcbant.  Reliqui  dies  ,  quibus  falus 
aegrorum  quam  maxime  periclitabatur  ,  ennt  7.  10.  &  11.  In  univerfum, 
ut  fupra  jamdum  dictum  ,  primo  vere  &  seftare  beniguiores  apud  nos 
obfervabantur ,  quam  seftivo  calore  deinde  magis  invalefcente ,  id  quod 
in  aliis  quoque  morbis  Cxpe  contingit  &  def-bribus  intermittentibus  fpe- 
ciatim  dudum  annotavit  illuftris  Werlhofius  Obf.  <le  Ftbrib.  Se&.  I.  §.  ///. 
p.  m.   10.   [g]    An  in  iis ,  qui  variolis  mortui  fuerunt ,    vifcera  quoqu? 

puf- 

fg]  C&nftitutionem  vero   yarjolirum    per  sethtem  ob  aerem  auftrinum  pcfllmam, 
autumno  autem  mitiorem  BartboUniu  Ccntitr.  IV,  Hijhr.   [„ 


33«  F     A    B     R    I     C     I    I, 

puftulis  [  b  ]  o^fefla  fuerint,  ob  defe&um  Autopfiae  Anatomicse ,  quam 
parentes  &  rcliqui  confanguinei  talium  defunclorum  vix  concedunt ,  de- 
terminare  nequeo.  Denique  adhuc  notandum  ,  quod  unum  eundemque 
aegrotum  uno  anno  variolis  bis  vel  fsepius  cotreptum  hac  occafione  haud 
obfervaverim.    [i] 

§.    XX. 

Methodus  medenrjfi  a  me  ad  debellandum  hoc  malum  adh.ib'ca  fuit 
leniffima ,  alias  quoque  femper  proficua  reperta ,  nifi  (ymptomara  fu- 
binde  aliud  expofcerent.  Licet  enim  minime  ego  is  fim ,  qui  in  corpore 
humano  motus  tam  fecundum  naturam  quam  prseter  naturam  contingcntes 
a  providente  quodam  principio  innato  ,  eos  in  confervationem  iliius  defti- 
Kante  &  dirigente,  cum  celeherrimiG  quibufdam  noftri  sevi  Medicis  de- 
ducam  ,  fed  potius  principiis  Phyfico  Mechanicis  in  phsenomenis  corpo- 
ris  humani  explicandis  ubique  palmam  conccdam  :  tamen  certiifime  etiam 
perfuafus  fum ,   quod  fi  uilus  alius ,   certe  variolarum  morbus  ita  conf- 

titutus 

[/;]  Notum  eft  optimos  Obfervatorum  Medicorum  hac  in  re  inter  fe  diiTentire, 
DoUtts  ,  Bounetus  ,  Fernelius ,  Horftius  ,  Ballonius  aliique  ab  experientilhmo  Lobb 
Traft.  de  variolis  p.  :n.  4.  £f  f.  edit.  Gallic.  allegati  ,  vifcera  interna  variolis  ob- 
iita  viderunt ,  &  fupra  citatus  Bartbolinus  Cent.  IV.  Hijior  L.  pancreas  fpecucim 
iis  coneptum  obfervavit ,  cum  quibus  confentit  Maurit.  Hojfmann  Syntagm.  Pa- 
thol.  Therapeutic  p.  10}  z  cujufmodi  vero  a:groti  fortaffe  omnes  moriuntur ,  cum 
pus  rnptione  talium  puftularum  internarum  ad  cavum  aliquod  corporis  effufum , 
nulla  arte  educendum,  non  poffic  non  plura  funefta  fymptomata  excitare,  fi  eas 
variolus  excipias,  quee  in  faucibus  ,  oefophago,  ventriculo,  canali  inteftinorum  ,  vel 
afpera  arceria  efflorefcunr.  E  contraria  parte  Lcntiiius  Eteodr.  Med.  pract.  p.  r$j. 
puerum  exhibet  nono  poft  invafionem  morbi  die  variolis  defunctum  ,  qui  cultro 
Anatomico  fubjectus  omnia  vifcera  abfque  vaiiolis  &  faniffima  exhibebat ,  cujufmodi 
exempla  mihi  etiam  aliunde  nota  funt.  Ratio  vero ,  cur  materia  peccans  in  variolis 
ud  cutem  praecipue  erumpat ,  eft  miafmatis  fubtilitas  &  levitas  ,  vi  cujus  iliud  a 
motu  fanguinis  adauclo  cum  materia  tranfpirationis  ad  cutem  propellitur ,  &  acii- 
monia  fua  ibi  copioliffimos  abfcefTus ,  vafculis  capillaribus  erofis  &  inrlammatione 
fufcitata  ,  producit ,  ica  uC  in  quavis  variola  non  poffint  non  toC  vafcula  fimguifera 
&  ferofa  ramulique  &  papillulae  nerveaj  ac  pori  cutanei  pefTundari  ,  quot  compre- 
henduntur  area   a  bafi  puftulx  defcripta. 

Q  i  ]  Variolas  una  asftate  in  iifdem  hominibus  bis  vel  ter  erumpentes  vide  fis 
in  Obfervat.  Edimburg.  Tom.  1.  Num.  4.  p.  m.  43.  Easdem  fpatio  duarumheb- 
domadum  bis  in  uno  individuo  de  novo  apparentes  notavit  Atherton  apud  Morton. 
llijhr.  variolar.  LXV.  Ipfe  Mortonus  eafdem  &  quidem  difcrecas  ante  bis  in  alio 
degroco  incra  fpacium  unius  menfis  obfervaverat,  abfque  fuppuracione  infequence  , 
cum  dnrrhoea  funefta.  Hoc  vero  hac  noftra  conftitutione  itidem  ccntigit  ,  ut  illi 
etiam  variolis  corriperentur  ,  qui  eis  ante  plures  nnnos  laboraverant.  Prouti  hoc  quo- 
que  aliquoties  expertus  fum,  quod  a  crebiiori  varioloforum  contactu  in  iis  quoque 
una  &  altera  fine  febre  &  ulteiiori  noxa  effloruerit  variola ,  qui  hunc  morbum  ante 
pJurimura  temporis  jam  cxantlaverant. 


OBSERVAT.    CIRCA   CONST.    EPIDEMIC.       337 

(titutus  fit  ,  ut  per  folas  acliones  &  motus  ex  ftru&ura  artificiofiffima 
machinae  humanse  refukantes  ,  &  ex  monitu  Baglivi  prscftantiffimi  me- 
dici  mechanici  Prax.  Med.  Libr.  I.  cap.  9.  in  aegris  variolis  decum- 
bentibus  prsefertim  a  medico  religiofe  obfervandos  ,  faepe  fuperari  queat , 
&  in  eo  confentientes  habeo  reliquos  peritiffimos  medicorum  pragmati- 
corum.  Dum  modo  fcilicet  medicus  impedimenta  prsecaveat ,  per  abu- 
fum  6  rerum  non  naturalium  ab  segrotis  vel  adftantibus  alias  naturse 
objicienda  &  procrennda  ,  nec  morbus  malignitate  laboret  ,  vel  alia  la- 
bes  cum  eo  complicata  fit. 

§.     XXI. 

Qui  itaque  de  hoc  morbo  ob  segrotos  in  vicinia  fua  eo  laborantes 
fibi  timebant  ,  iis  propinato  prius  remedio  leniter  per  alvum  evacu- 
ante  poftea  auctor  fui  ,  ut  bis  in  hebdomade  pediiuvio  ex  folo  decocto 
florum  chamomillse  parato  uterentur  ,  quo  id  obcinui ,  ut  adfluxu  fan- 
guinis  a  partibus  fuperioribus  &  capite  pracfertim  ad  artus  inferiores 
invitato  ,  poftea  omnia  fub  ipfa  curatione  hujus  morbi  aufpicatius  pro- 
cederent  ,  nec  illi  tam  facile  deliriis  vehementioribus  ,  aliifque  ab  in- 
flammatione  partium  capitis  interiorum  orientibus  fymptomatibus  infe- 
ftarentur. 

§.     XXII. 

Quam  primum  vero  figna  ebullitionis  in  fanguine  eorum  actu  prsefentis 
fe  declararent ,  in  omnibus  paulo  adultioribus  aegrotis  &  annis  puberta- 
tis  vicinioribus,  vel  eos  fupergreffis  ,  fine  n,ora,  ut  fupra  dictum  ,  vense 
fectionem  in  pede  inftituendam   [  k  ]   curavi ,    tantum  fanguinis  emitten- 

do , 

[£]  Ratione  i/us  vens  fectionis  in  variolis  valde  difTentiunt  Auctores.  Lobb  nie- 
dicus  Anglus  rejentiflimus  cap.  10.  libri  fupra  citati  cum  aliis  celebribus  viris,  ab  eo 
allegatis ,  non  nifi  plethoricis,  variolis  correptis ,  eam  convenir-e  demonftrare  cona- 
tur,  id  quod  fano  fenfu  quoque  verum  eft.  Verum  quum  plerique  a?grorum  ,  vario- 
lis  correptorum  ,  fanguine  ex  hodierno  vitae  genere  abundcnt ,  &  vc-1  jufta  tantum  fan- 
guinis  copia  praefente  ,  ille  tamen  poftea  tempore  ebullitionis  &  inflammationis  fem- 
per  plus  sequo  extendatur  ,  fejcile  comprehendimus ,  ftalin  in  arteriis  cutaneis  vel 
vifceribus  quoque  interionbus  femper  multo  minus  vehementem  &  periculofam  fieri  , 
C  portio  ejus  ,  viribus  ttgroti  accommodata  ,  vemtfecrione  evaciietur.  JEque  acii, 
qui  harmorrhagiis  njrium  largioribus  initio  hujus  morbi  fponte  correpti  funt  ,  poftea 
in  decurfu  murbi  omnia  utt  lurimum  mitiora  experiuntur.  Hinc  in  paulo  adultioribus, 
nulla  penuria  fmguinis  evidtnte  laborantibus  ,  illam  femper  vel  ut  plurimum  tamen 
receff-riam  effe  recfte  ahi  ftatuunt ,  e  gr.  l.iflerm  de  variolis  pag.  16.  &  17.  Cbef 
ncan  libr.  4.  obf.  1.  de  variaih;  qui  banc  opcrationem  jam  fuo  tc-mpore  in  infantibus 
trimeftribus  Pariliis  in  ufu  fuilfe  refert  ,  quam  vero  hoc  c:-ifu  Gallis  relinquimus  ,  Pecb- 
linvu  obf.  14  libr.  2.  de  Jio/aiite  §.  104.  &  primi  variolarum  defcriptores  medid  Ara- 
bes  vid.   Nov.  Afl.  ertd.it.  Lipf  An.  »735.  mmf  Augufi,  p.  348- 

DiJpHt.  MeMcu-Fratf.  Tom.  V.  V  v 


338  F    A    B    R    I    C    I    I  , 

do  ,  quantum  vircs  reliquseque  res  circumfhntes  fuadcbant.  Vcnae  fe« 
clioni  deihde  utplurimum  fubjunxi  mixturam  lcniter  diapnoicam  ex  aqua, 
florum  tiTiae  ,  fcorzonerac  ,  ceraforum  nigrorum  ,  fragorum  ex  fuccis , 
pulvere  bezoardico  Anglico  ,  cornu  cervi  philofophice  praeparaco  ,  nitro 
depurato  &  cinnabari  nativa  ac  fyrupo  contrayervx  paratam  ,  fingujisj  2 
vel  3  hotis  coch!e-»tim  propiuandam  ,  argro,  circa  thoracem  levi  amictu 
muniio  ,  (e  in  lecto  lcviifime  tedtum  in  conclavi  oblcuro  ,  omni  calore 
f  ictitio  carente  ,  continente.  Potus  erat  infufum  herbae  theae  cum  ladte 
[/]  frequcnter  calide  hauitun,  aqua  panata  ,  cerevifia  tenuis ,  vel  bro- 
dium  avenaceum  apud  nos  ulitatiifimum  &  utiliffimum.  Cibos  vero  non 
nifi  eupeptos ,  &  jufcula  tenuia  potiifimum  conceili,  carnium  efu  maxi- 
mam  partem  incerdidto. 

§.     XXIII. 

Hoc  obfervato  ,  opus  eruptionis  variolarum  in  p'erifque  blandiffime 
fuccedebat  ,  ita  tamen  ,  ut  in  nonnullis  ante  tertium  diem  papulae  jarn 
apparercnt  ,  quorum  aliqui  pottea  quidem  copiofiifimis  &  confluentibus 
■v-iriolis  correpti  eifatum  SyJeiihatuii  opp.  p.  149.  confirmabant.  Si  qui- 
bus  vero  motus  convulfivi  vel  plane  epileptici  fupervenirent ,  liquor  auo* 
dynus  mineralis  Hoffmanni  fyrupo  rubi  idsi  vel  florum  papaveris  erratici 
temperatus  ,  fingulis  4  horis  fumendus  fuadebatur  ,  interpofita  miltura, 
ex  aqua  florum  tiliae  ,  rutse  ,  ceraforum  nigrorum  ,  antepileptica  Langii, 
pulvere  bezoardico  Anglico,  lumbricis  terrcftribus  ,  nrro  &  fquore  cornu 
cervi  fuccinato  ac  fyrupo  florum  psconiae  &,contrayervsc  parata.  Sic  mo- 
tiis  illi  violenti  nonfolum  brevi  evanefcebant  ,  fed  etiam  puftula:  fenfitn 
elevatse  [  m  J    pure  repleri  incipiebant ,  quam  quidem  replctionem  emul- 

fione  , 

[/"]  F.xperientiffimus  de  Viohinte  §.  i^R.  po'um  largum  aqueum  in  vaviolis  exem- 
plo  celeberrimi  Arfgti  Richtrd  MeaA  ltidem  maximopere  commendat ,  idque  optim?, 
racione  ,  dum  fic  tota  maffa  fanguinis  rluidior  redditur  ,  &  partes  aqtieae  ejus ,  ni- 
mio  ;vftu  depnditK,  reiarciuntur ,  purifque  fecretio  egregie  promovetvir.  Hoc  tamen 
curandom,  ne  vd  riimis  calide  talis  potus  fumatur ,  ficque  anxietates  pr*cordiorum 
pioducat,  vel  tempore  pomeridiano  ,  proximc  ance  nodtem  prsefcrtini  ,  ab  a:gro  in 
ejus  ufj  exceflus  committantur  ,  nifi  quidcm  noctem  infomnem  &  turbulentum  ex- 
poiisi  vclit ,    ut  in  uno  &  aUero  cont^ilfe  obfervavi. 

[>;;]  Modum  elevationis  variolarum  elegancer  &  fecundum  regulas  mechanico  hy- 
rlraulicas  explicat  des  Sqtivages  de  inflammat  §.  iz2.  ldem  §.  12?.  rationem  exhibet, 
ex  mollitie  partum  potiflimum  defumtam  ,  cur  majores  trariolse  in  fjcie  &  niambus  , 
<Sc  minores  mtjorique  cum  difticultate  in  pethbus  erumpant.  Qiice  obfervatio  tamcn 
rion  in  -omnibus  jndividuis  obtinet  ,  qtuim  plenque  noftrorum  ajgrotorum  maores  & 
uerfe&iores  variolas  in  cruribus  &  tibiis  ,  quam  in  facie  &  manibus  exhibuerint ,  in 
plantrs  v  ro  pedum  annutationes  SaUvagH  verilfims  funt.  Ratio  ,  cur  facies  &  ma- 
rus  C0|  iofis  v.iriolis  curripiantur  ,  ex  faciliore  propulfu  fanguinis  per  arteiias  caroti. 
des  Si  ii.viiiares  ad  di&«is  partes  quoque  haud  male  dcduci  potcft  ,  prout  e  cpntrario. 


t>BSERVAT.    CIRCA   CON-ST.    EPIDEMIC,        339 

jfione ,  ex  femine  aquilegise  ,  napi ,  cardui  Marise  ,  pineis  ,  aqua  cardui 
Benedi&i  ,  fcorzonerse  ,  ceraforum  nigrorum  ,  pulvere  bezoardico  Angh- 
co  ,  nitro  &  faccharo  confecta  ,  &  fingulo  bihorio  exhibita  ,  ubi  opus 
fuit  ,  juvavi.  Contra  nimium  seftum  &  agrypniam  ,  tempore  maturatio- 
nis  nonnullis  infigniter  moleltam ,  tincluram  florum  beliidis  &  papaveris 
erratici  in  aqua  panata  largiore  ad  guttas  2f  vel  30  cum  levamine  in- 
fequente  ordinavi ,  ita  tamen  ,  ut  ad  coagulationem  emulfionis  impedien- 
dam  ,  ifta  fub  illius  ufu  vel  plaue  omitteietur  ,  vel  tamen  fatis  longis 
intervallis  exhiberetur.  Quibus  fuppuratio  fine  graviori  incommodo  pro- 
cedebat ,  eis  non  nifi  lapides  cancrorum  citratos  cum  pauco  nitro  in  for- 
ma  pulveris  vel  mixttnse  prxfcripfi  fumendos.  Si  qui  de  diflficultare  de- 
glutiendi  &  ardore  faucium  conquererentur  ,  illis  oleum  amygdalarum 
dulcium  recens  expreffurri  ,  cum  potu  calido  frequentius  ad  cochlearia 
minora  datum  ,  egregie  profuit.  Saepe  vero  accidit  ,  ut  die  morbi  10 
Vel  1 1  ab  alvo  diutius  obftructa  ,  cardialgia  vehementilfuna  &  afthma 
fpafmodicum  ,  multum  periculi  minitans  ,  nonnullos  comperet ,  clyftere 
ex  decoclo  florum  chamomillse  cum  lacle ,  nec  non  oleo  chamomillae  & 
faccharo  vel  nitro  parato  facile  tamen  fedandum.  Denique  puftulis  ex- 
ficcatis  fal  Sedlicenfe  vel  Epshamenfe  aut  aliud  remedium  laxans  dofi  cu- 
jufvis  setati  conveniente  exhibui  ,  ficque  curationi  moibi  coronidem  im» 
pofui. 

5.    XXI  V, 

Prxter  hos  morbos  ,  poft  aequinoclium  autumnale  fenfim  evanefcen» 
tes  ,  nulli  alii  epidemici  occurrerunt.  Quae  enim  circa  finem  menfis  Jul  i 
&  initium  Augufti  in  intenfiilimo  illo  seftu  in  pluribus  apparebaiK  exan- 
themata  purpurea  abfque  febre  erant  ,  &  dyfcrafiae  fcorbuticie  ,  calore 
atmofphserse  adaudae  ,  &  ad  peripheriam  corporis  invitat^  ,  tnbuenda 
videntur  ,  brevi  poft  pauca  remedia  abforbentia  &  nitrata  adhibita  ite- 
rum  evanefcentia.  Prout  &  diarrhcex  &  ipfa  dyfenteria  ,  eodem  tempore 
in  nonnullis  fefe  manifeftantes  ,  erroribus  in  diaeta  &  potu  largiore  com- 
roiilis ,  aliifque  cauffis  occafionalibus  potiifimum  adfcribi  meientur  ,  & 
^tunc  ftatim  fopitae  fuerunt ,  licet  nonnulli  fatis  vehementer  &  periculofe 
eis  decubuerint ,  in  quorum  vero  fanatione  nihil  notatu  dignum  obfervavi, 

thoracem  &  abdomen  pauciores  puftulce  occupant,  qu<a  motus  fanguinis  ad  has  par* 
tes  per  arcerias  intercoftales  &  lumbares  minus  vegetus  eit.  CaulTa  vero,  cur  variohe 
pleraeque  in  figura  lentis  appareanc,  nulla  alia  efle  poteft ,  tjuam  quia  materia  puris 
per  tubulos  cutaneos  conoidcos  vel  cylindricos  erofos  &  deftru&os  guttacim  feu  ifi 
forma  globofa  etfluens  ,   cuticulam  fimili  forma  elevat. 

F    I    N    I     S. 

.v  v  a 


(  340  / 


HF.NRIC) 


C  L  X  I  X. 

HENRICI     MAII 

E     T 

ARPOLDI   PHILIPPI   KOPFF, 

D     E 

FEBRE   CASTRENSI, 

£  U  A  M     V  U  L  G  0 

CEPHALALGIAM    EPIDEMICAM 

V    0    C    A    N    T, .     . 
Rinthelii    1^91. 


V  v     3 


(  343  ) 

"■  "*  '  '  "    SSSSCS         "   -" 

PRiEFATlO. 

UBiquc  fere  bellum  f  non  finc  ratione  in  h&c  verba  erumpere  licct.  Cir- 
cumjpicite  qtutfo  f  £5?  Martem  quotidie  terra  mariquS  res  novas  mo- 
Jiri ,  ex  improvijo  hojles  ,  provincias  fplendidas  ,  urbes  eminentes  ,  ac  tant 
celebritate  ,  quam  maguitudiue  memorabiles ,  fimulatque  munitas  arces ,  £<■? 
quicquid  praterea  terrarum  in  proximo  e/i  ,  insiruBo  paratoque  exercitti 
invadere  ,  #wo  i>e/«/  impetu  oppugnare  ,  £«?  «i  ultimum  penitus  devajiare  vide- 
bitis.  Quid  ?  quod  non  tanttim  de  latijjimo  terrarum  orbis  ambitu ,  fed  nojira 
( proh  dolor !  )  etiam  de  Provincia  ac  Republica  Microcofmica  hoc  verif 
fimuni  eji :  Eteuim  ,  nulla  ibidem  pars  tam  nobiiis ,  nulLa  tam  eminens  ac 
prajians  ,  nulla  tam  munita  exijiit ,  cui  a  morbis ,  hojlibm  ijlis  crudelibus 
ac  truculentis ,  belium  non  inferatur ,  &  cui ,  unde  timeat ,  non  in  ftn- 
gula  fere  momenta  immineat ,  fub  quorum  vexillo ,  cum  £5?  militet  nec  ul- 
timum  ducat  agmen  morbus  ijie  Cajtrenfis  diclus ,  ejus  qunque  atrocitas  ac 
Iugenda  catafrophe  ad  Meditationem  hancce  Inauguralem  me  invitavit  atque 
commovit ;  cajiris  igitur  motis  ,  pro  viribm  huic  hojii  Microcofmico  oppo- 
ftturus ,  £•?  ad  illius  impetus  intejiinos  debellandos  remedia  ,  tanquam  arma  , 
denionjiratttrm  ero.  Qtiod  dum  facere  tento  ,  iugredi  videor  viam  dijficilem  , 
acjpinetis  fentibufque  multis  obfitam  ,  fed  facilsm  monfyabit  auxiliatrix  Dei 
ter  optumi  maxumi  manus  :  Adteigitur,  0  potentiljime  omnium  morborum 
domitor ,  Iehovah  ,  oculos  meos  extoilo  ,  &  Jollicitis  veueror  precibus  ,  velis 
mentem  meam  illujirare  ,  mihique  clementiam  ac  Beneditlionem  tuam  largiri, 
£«?  Spiritu  tuo  San&o  fuccurrere ,  qtto  hujus  armatus  auxilio ,  nil  nifi  Di- 
vino  nomine  glariofa.,  mihique  ac  proximo  utilia  fcribam,  fiatuam  atquc 
defendam ,  hojiifque  ita  prxfentis  violentiam  haud  infelici  cum  fuccejfn  pro- 
pellere  &  obterere  poffim.  Lellorem  Benevolum ,  vana  fi  qu<e  habet  pr<e- 
judicia  £•?  immicos  veritati  ajfeStus  ,  a  tergo  ut  relinquat ,  nec  Jlyli  ele- 
gantiam ,  attt  mellitos  verborum  ftofcttlos  hic  a  mc  exjpeciet ,  fed ,  fi  quid 
reperiet ,  in  quo  aliquid  humani  paffus  &  erraverim,  utifaclum  ejfe  credo, 
cum  nemo  in  fcribeudo  adeo  feltx ,  ut  illum  non  aliquando  error  feducere 
pojjit ,  erranti ,  au&ore  Tttliia,  folam  confejjionem  ejfe  medicinam  ,  meque 
homiuem ,  nec  humani  quid  a  me  alieuum  ejfe ,  idemque  Sibi  aliquando  e- 
venire  pojfe  probe  memiuerit ,  ea  ,  qtta  par  eji,  humanitate  &  modefiia 
ftto  atque  contendo. 


Theo- 


I   344  ) 


Theorema    I. 

Dlmidium  facti ,  qui  bene  csepit,  habet,  Horatius  quondam  cecinit  > 
hujus  monito  &  ego  obtemperaturus ,  antequam  in  hunc  non  le- 
vis  armaturse  hoftem  microcofmicum  copias  educam ,  methodo  haclenus 
recepta  atque  confueta  ,  nomen  ejus  quoad  Etymologiam  ,  Homonymiam 
&  Synonymiam  perpaucis  delibare  atque  expendere  e  re  fore  duxi.  Ut 
autem  a  primis  ,  quod  dicitur,  incunabulis  rem  deducam  ,  hoftis  ,  qucm 
in  medium  produco,  vocatur  morbus  cajhenfis ,  morbus  falutatur  quall 
/u,cp@»  /3lx  ,  infortunium  vitse  ejfato  Excell.  Moeb.  Epit.  inftit.  medicar. 
lib.  2.  part.  i.  c.  I.  pag.  69.  Morbus  enim ,  utpote  noftrse  vitse  gla- 
dius  fecundum  Helmont.  ignot.  hofp.  morbus  §.  11.  pag.  m.  313.  mor- 
tis  elTe  folet  prodromus ,  atque  ad  illam  via  habetur  proxima ,  vel  fal- 
tem ,  dum  dies  no&efque  circa  vitam  noftram  hofpitatur ,  eamque  in- 
fidiis  deftruere  conatur,  in  miieram  infortunatamque  vitam  nos  prseci- 
pitat ,  id  quod  iis ,  qui  multorum  annorum  decurfu  ,  &  chronicis  de- 
cumbunt  morbis ,  noto  eheu  !  notius  eft.  Cum  vero  morbus  admodum 
generale  fit  vocabulum ,  omnibufque  ferme  affeclibus  applicari  poiiit , 
imprsefentiarum  mihi  tantum  fermo  de  morbo  cajirenfi,  utpote  in  caf- 
tris  ob  enormes  diaetse  errores ,  quos  martis  filii  in  fuis  corporibus  com- 
mittunt ,  aut  committere  coguntur,  aeremque  inquinamentis  ex  aquis 
cadaverum  injeclione  corruptis  ,  ex  caftrorum  fordibus ,  item  cadaveri- 
bus  partim  hominum  crudeli  Marte  in  proeliis  cceforum  ,  vel  morbis  con- 
tagiofis  extinclorum ,  partim  brutorum  ,  per  agros  fparfim  jacentium, 
nec  humatorum  fufceptis ,  pollutum  &  confpurcatum  ,    familiaritlimo. 

T    H    E   O   R.       II. 

Homonymiae  loco  monendum  erit  morbum  caftrenfem  (  1  )  fumi  la- 
tijjime,  pro  quovis  fere  morbo ,  quem  milites  ex  caftris  attulere,  (11) 
late  pro  aliis  morbis  in  caftris  qui  funt  frequentes  &  fimiliares.  (m) 
Jiri&e,  pro  febri  maligna  ,  continua ,  contagiofa ,  dira  cum  cavdialgia, 
ac  cephalaigia  ,  aliifque  d;verfis  ftipata  fymptomatibus ,  quae  ultima  ac- 
ceptio  etiam  eft  hujus  Ioci. 

T  H   E   O   R.       III. 

Ac-edendum  nunc  ad  Synonymiam ,  ubi  varia  quae  huic  morbo  im- 
pofita,  explicanda  veniunt  nomina.  Diverfis  vero  ab  Authoribus  diver- 
fis  infignitur  nominibus.  Quam  plurimis  vocatur  morbus  Hungaricns 
feu  febr's  Pannonica ,  hancque  fuam  denominationcm  hinc  acce;>iife 
conjicio  ,  fcilicet,    quod  Anno  156^,  vel  ut  alii  voluunt ,  (relatum  enim 

lego) 


D  E    M  O  R  B  O     C  A  S  T  R  E  N  S  I.  34T 

lego)  Annoi572.  Maximiliano  II.  Imperatore  contra Turcarum  Tyran- 
num  Solimannum  ad  Comorrham  exercitum  ducente  ,  tanta  hujus  con- 
tagii  vis  exorta ,  quae  non  modo  illum  exercitum  maximam  partem  in- 
vaferit  atque  oppreiferit ,  fed  esiam  exauclorato  poftmodumque  difrluente 
roilite,  <iliis  exinde  Gentibus  ac  Regionibus  ,  infefta  ac  lugubris  advenerit. 
Gennani  appellitare  folent ,  Das  Ungarifche  Fieber  ,  die  Ungarifche  Seuche. 
Aliis  morbus  Caftrenfis  feu  militaris  dicitur  j  Die  Feld  Soldaten-oder  Krie- 
ger-Kranckheit.  Nonnulli  Cephalalgiam  Ungaricam  feu  epidemicam  no- 
minant ,  tcfte  Thom.  Minadoo  lib.  i.  de  febr.  malign.  ob  acuHffimum 
ac  exquifitiiiimum  capitis  dolorem  ,  quo  hac  lue  correpti  miferabiliter  &  ju- 
giter  excruciantur  ,  noftrates  dicunt,  das  Ropjf  Wehe.  Aliis  ob  contagium 
n.imiumque  decumbentium  calorem ,  der  hitzigen  anfte<ke  iden  Ropf-oder 
Haupt-Kranckheity  Aliis  a  delirio  ,  quod  accedit ,  des  Hiritobe ns  nomine 
yenit.  Ut  alia  cognomina  a  iymptomatibus  hanc  febrem  comitantibus  pe- 
tjta  ,  leciori  delicatulo  tsedium  exinde  nonnunquam  oriundum ,  ne  cau» 
fem,  filentio  praeteream. 

T  H  E  O  R.      I  V. 

.  Perfpecto  hu)u^  hoftls  deperditi,  hominibufque  mukiplices  infid;as  ftru- 
entis  nomine  ,  ejus  perfona  j;im  delineanda  erit.  Defcribitur  vero  morbm 
Cajirenfis ,  quod  fit  febris  maligna  ,  cotuinua  ac  contagiofa,  feu  corru 
motio  &  exiiftuatio  fpirituum  &  malla:  fanguinese  per  totum  corpus 
prseternaturalis  ,  modo  a  materia  setherea  pafticulis  malignis  ac  hoftilibus 
impracgnata,  modo  a  partieu^s  p.  n.  in  corpore  latitantibus ,  atque  a 
caufis  procatardicis  in  adiim  dedu&is  ,  exoriunda ,  cephalalgia  infigni  & 
cardialgia ,  ingenti  atque  fubitanea  vinum  proftratione,  flti ,  reliquaque 
infelici  fymptomatum  caterva  fhpata. 

T  H  E  O  R.      V. 

Ex  febrium  ,  &  quidem  malignarum  cenfu  efTe  afFedtum  hunc  prsefentem," 
nemo  fymptomatum  eum  concomitantium  vehementiam  confiderans,  fa- 
cile  ambiget;  cumque  non  ftatis  folum  temporibus,  fed  nullo  non  tem- 
pore  potius  ,  null  fque  induciis  ac  feriis  datis  ,  aegrotum  continue  acin- 
definenter ,  quamvis  mterdum  remillius ,  interdum  fortius  id  fiat ,  affli- 
git  atque  divexat,  illum  d/ci  debere  continuum,  extra  dubitationis  ale~ 
am   quoque  eft  pofitum. 

T  H  E  O  R.      VI. 

Contagiofum   &  iftum  appello  ,   neque  id  immerito,  cum  excurfiones 

in  aliena  ftci.it  fubjecta  ,  caftraque  locet ,  totufque  domos  imo  integras  non- 

JDijput.  Medko-Fratt.  Tom.  V»  X  x  nurv 


%tf  M    A    I    I  , 

nunquam  famillas  devaftet ,  ille  enim  ,  qui  ad  hujufmodi  scgrum  ,  ceu  ad 
ignem,  ace^dit  propius,  incalefcec  plus  facis ,  hinc  vult  quoque  Ralanduf  % 
iftum  ,  qui  luem  hanc  velit  hoc  privare  encomio ,  dignum  elfe  ,  qui  tam- 
diu  cum  ea  lue  correptis  verfecur,  dum  haufto  femmario  pari  fe  teneri 
•  affectu  ipfe  confiteatur.  Non  tamen  ftatim  fequitur  quafi  omnes  omni- 
no  homines  corripere  neceffario  debeat,  magis  enim  huic  quam  illi  in» 
fidiatur  ,  corporaque  quaedam  facilius ,  quaedam  non  ita  prompte  luem 
hanc  malignam  fufcipiunc ,  prout  nimirum  magis  vel  minus  corpora  ad 
fomitem  iltum  recipiendum  fove.idumque  funt  difpofi  a ,  qutbus  igituc 
difpofitio  &  indoles  corporis  ineft,  ibi  prompciifime  concagium  fefe  in« 
finuat ,  &  infidias  fuas  exftruic.  Atque  hinc  deducenda  videtur  ratio,  cur 
contagium  plerumque  promtius  de  parentibus  in  liberos ,  fratre  in  fra- 
trem ,  confanguineum,  quam  in  alium,  qui  de  parentela  non  eft,  pro- 
pagetur  aut  vim  fuam  exferat ,  &  quo  quis  fanguine  conjunct:or  &  ma« 
gis  propinquus  (obfcrvatum  enim  ab  Autoribus  pradticis,  nonnullos  im- 
pune  cum  infectis ,  quibus  nulia  fanguinis  cognatione  eranc  devincti ,  con- 
verfatos,  poftea  a  confanguineo  infecto  levi  occafione  etiam  infedtos  fuilfe) 
eo  celerius  faepenumero  malum  hoc  alter  ab  altero  concipiat ,  confangui- 
neique  magis  habeant  quod  metuant ,  quam  qui  nullam  fanguinis  cogna- 
jtionem  agnofcunt,  folent  enim  corpora  parentum  ac  liberorum ,  fratrum 
aut  aliorum  de  parentela  nonnunquam  fibi  fimiliora  eife ,  ideoque  ad  femina- 
zia  hujus  miafmatis  recipienda  fovendaque  magis  apta  atque  accommodata. 

T   H   E    0   R,      VII, 

Quemadmodum  dux  bellicus  non  faeile  cinget  hoftilcm  exercitum  ,  nid 
e)us  ficum  fatis  fuperque  cognitum  habebit  atque  perfpe&um  ,  ita  nec 
rnedicus  de  exftirpanda  minera  morbi  cogitet ,  nifi  fedem  e')us  atque  hof- 
pitium  fufficienter  exploraverit,  uti  Celfts  lib.  4.  de  re  med.  monet ,  cx 
hujus  nempe  cognicione  accurata ,  qua  parte  irruentibus  turmis  contra 
eundum  fit  ,  dein  patefcit.  Quo  igitur  &  ego  fuccumbenti  magis  parti 
fucpurrere  in  tempore  queam  ,  poftulat  neceifitas  ,  ut  fubjedtum  ,  feu 
guonam  in  loco  hoftis  hic  maleferiatus  caftra  fua  ponat ,   rimer  intimius, 

T  H  E  O   R.      VIII. 

Snbje&nm  vero  feu  pars  affe&a  communi  veterum  ,  ac  nonnullorum 
etiam  recentiorum  fuffragio  ftatuitur  cor  ,  ac  cum  Galeno  libr.  1.  de  differ. 
febr.  etiamfi  reliquse  corporis  partes  calorcm  habeant  prscternatu-alem , 
is  vero  ad  cor  non  pertingat ,  nunquam  oriri  febrem ,  iihi  firmiter  per- 
fuafum  habent  ,  verum  enim  vero  attenta  mentis  cogiratione  in  examen 
vocata  hac  Galeni  fententia  ,  nemo  non  ,  cui  veritas  cft  cordi  ,  nec  iit 
verba  Galeni  (  cum  Majfaria  dc  fc  ipfo  fateri  nou  erubcfcente ,  fefe  Ga- 

imi 


DE    MORBO    CASTRENSI.  347 

teiii  erroribus  aflemiri  malle  »  quam  indagare)  jtiraverit,  clare  &  di- 
itincle  perfacile  videbit  ,  illum  veritatis  fcopum  hac  in  re  minime  attigif- 
fe ,  apud  me  faltem  nunquam  pr«econcepta  haec  opinio  tantum  poterit , 
ut  etiam  fine  ratioue  valeat  autoritas  ,  ignofcet  mihi  itaque  veneranda 
antiquitas  ,  quod  hoc  in  paflli  illius  partes  fcclari  non  liceat ,  meque 
ejus  difcipulum  profiteri  veritas  obftet.  Cordis  enim  vitalitas  ab  ea  fup- 
pofi  ta  ,  nondum  firmis  rationibus  demonftrata  eft  ,  irno  plurima  exem- 
pla  potius  evincunt  ,  cor  (nifi  illud  colleclive  cum  fpiritibus^ac  tota 
mafTa  (anguinea  acceptum  velis)  ornnem  fuam  aclivitatem  &  operationem 
fton  ex  fe ,  fed  ex  fpiritibus  fcenerari ,  eoque  duntaxat  nomine  vitalita- 
tis  reddi  particeps ,  fi  enim  influxus  fpirituum  per  paucula  temporis  mo- 
menta  fufRaminetur  ,  a  motu  ceflat,  &  aeque  torpidum  ac  immobile  eva- 
dit ,  ac  al;a  corporis  pars ,  id  quod  expcrimcntis  confirmant  VViUif 
Anatom.  cerebr.  cap.  24.  Lorver  de  corde  cap.  7.  Rjvin.  de  ftfrritu  & 
minis  vitali  cap.   $,  §.   g. 

T  H   E   O   R.      i  %* 

Proinde  fepofkis  omnibus  praejudiciis  mihi  fubje&iim  principafe  fcu  par$ 
immediate  atfecta  erunt  fpiritus  ,  a  medicis  tam  infitorum  quam  influen- 
tium  ,  vitalium  ac  animalium  nomine  indigitati ,  fpiritus  inquam  funt  * 
iri  quibus  miafmata  peregrina  tragocdktm  ludunt ,  hrnc  ipfi  veteres ,  durri 
h\  d  geftionis  vitiis  facukates  concoclrices ,  in  larfo  motu  expukrices  pro- 
xime  accufarunt  t  quid  aliud  infinuatum  ivere  ,  quam  vitale  quoddam 
principium  ,  a&ionum  tum  naturalium  ,  tum  prseternaturalium  primarium 
iubjedlum  j  &  ex  recentioribus  Sylvius  &  Willifius  ,  quando  in  alFignandis 
■fcbrium  caufis  ebullitiones  &  effervefcentias  extollunt ,  nihil  aliud  ,  quam 
mtus  agentem  fpititum  ,  impetum  illud  faciens  Hippocraticum  ,  tncitef 
ineulcare  videmur,  Cum  igkur  eor  eatenus  hoe  in  morbo  male  afficiau 
tur  ,  quatenus  fpiritibus  animatum  exiftit  ,  eaiorque  omnis  in  corpore 
perceptibilis  a  fpirituum  prsefentia  dependeat ,  uti  non  modo  probat  fu- 
tiitaneum  ejus  augmentum  ,  quod  ex  fpirituum  commotione  in  animi 
pathematibus  ,  v.  gr.  in  ira  (qua  etiam  mukos  in  febres  malignas  inci-» 
difle  praclicorum  fidefes  teftantur  obfervationes  )  obortum  ,  quivis  in  fe 
ipfo  experiri  poteft,  fed  &  e  contra  notabile  frigus  in  artuum  extremita* 
tibus  fenum  ,  irem  e  morbo  graviori  eluclantium  ,  vel  potius  in  agoni- 
iantibus  ac  morte  ipfa  ,  obfervandum ,  quando  recedentibus  fucceilive 
fpiritibus  cum  vita  fenfim  fenftmque  corporis  calor  quoque  reeedit ,  to- 
tumquc  corpus  friget,  Kvet  ac  pallet ,  his ,  inquarn  bene  penfitatis  ,  ne* 
mo  facile ,  nifi  forfan  folo  contradieendi  ftudio  deleftetur  ,  ac  litium  fis 
amans ,  diclis  fidem  derogabit ,  fpiritibus  nempe  primarium  ac  prineipal<r 
febris  hujus  malignje  fubje&um  exiftere  atque  domicilium, 

X  x    3  Theoiu  % 


T  H   E   O   R-      X- 

Cognito  fubjecto ,    ufus  &  neccffitas  adurgent  ut  progredlar »   follici- 
tus  de  caufis  j    nam 

Felix ,    qui  potidt  morbi  dignofcere  caufas. 

Qiiam  abftrufura  autem  fxpiffime  fit  hoc  caufarum  fcrutinium  ,  practici 
tota  die  toto  peclore  ingemifcentes  proh  dolor  !    experiuntur  ,    ea  prop- 
ter  &  veniam  mihi  polliceor ,   fi  forfitan  cuipiam  vifum  fuerit ,   me  in  re 
tam  obfcura  &  abftrufa  ob  ingenii  humani  imbecillitatem  a  tramite  veri- 
tatis  aliquantum  aberraviffe.    Si  vero  ullibi  ,    certe  hic  locum  habet  7o 
Ss7ov  &  fupernaturale ,   illud  enim  ftabiliunt  verba  Jehova:  :    fi  non  aii- 
diveritis   me  ,    conftituam  fuper  vos  febres  &c.    Levitic.  26*.  v.   14.   I?. 
^?  16".  &  Deuter.  28.  v.  if.  22.   Ex  caufis  mere  naturalibus  pro  caufa 
immediata  &  proxima  agnofco  materiam  setheteam    (  vocat  ut  lubet ,   non 
moror  ,    quid  enim  verborum  diffenfus  ,     modo  de  re  ipfa  liceat  conve- 
nire)  particulis  feu  effluviis  malignis  maffse  fanguinesc  poris  ac  fpirituum 
noftrorum   maxime  improportionatis  ,     ideoque  mixtionem  blandam   re- 
nuentibus ,  tin&am  atque  inquinatam,  iila  enim  aura,  utpote  vedor  /^teto-- 
fteflw  effato   Celeb.   D.   Wedel.  Phyfiol.  fe&.  3.  cap.  19.   §.  9.  pag.   Iff.' 
dictis  effluviis  a  variis  caufis  ,    quas   longa  ferie  recenfitas   vide  apud 
Ruland.  de  lue  hungar.  cap.  2.   contaminata  &  infecta  ,  vel  mediante  inf- 
piratione ,    vel  per  poros  cutis  foras  intus  &  intus  foras  fpe&antes  ,    vel 
affumtorum  aut  falivae  poris  fefe  infinuans  in  corporis  penetralia  recepta, 
vel  etiam  hoftis  in  ipfo  corpore  ob  tranfpirationem  infenfibilem  fufflami- 
natam ,   vel  haemorrhoides  in  viris ,   menftruas  purgationes  in  foeminis  , 
&  lochiorum  five  fecundinarum  retentiones  in  puerperis  ,    aliafque  con- 
fuetas  evacuationes  prohibitas  &  fuppreffas  ,    in  tubulo  quodam  vekit  in- 
tra  msenia  inclufus  ac  delitefcens  atque  a  materia  fubtili  peregrina  &  exo- 
tica  ,    ira  ,    terrore  ,    imaginatione ,   motu  aut  exercitiis  immodicis ,    ir. 
medicamentis  prsepoftere  praeferiptis  aut  ufurpatis  ,   aliifque  erroribus  in 
diseta  commiffis  valide  exagitatus  ,    ficque  cellula  fua  amplius  capi  nef. 
cius  ,   fed  qua  data  porta  e  latebris  prorumpens  ,    &  ad  maffam  fangui- 
neam  &  fpiritus  proveniens  ob  confufionem  particularum  inter  fe  maxime 
contrariarum  non  amica  conjunctio  ,  fed  potius  impetuofa  conflidhrio  at- 
que  adio  &  reactio  exoritur,    ficque  fanguis   &  fpirims:  ad  tnmuhuofos 
hos  impetus  &  fedltionem  febrilem  concitantur  ,    triftcmque  hunc  affe- 
ctum  &  afpectum  in  fcenam  producunt.     Pro  diverfa  vcro  fubjcctorum 
quae  invadit ,    conftitutione  ac  miafmatis  peregrini  indole  ,  proque  majo- 
ris  vel  minoris  quantitatis   in   corporc    praefentia  ,    eo  p>us  quoquc  vel 
minus  fpiritibus  faceflit  negotium  &  ad  feditiones  inteftinus  vias  fternit , 

febriC- 


DEMORB.  OCASTRENSI.  349 

febrifque  modo  mitior  ac  remiffior  ,  modo  gravior  ac  atrocior  ,  nune 
paucioi  lbus ,  ac  levioribus ,  nunc  pluribus  &  gravioribus  ftipatur  fymp- 
tomatibus. 

T   H    E    0    R.      XI. 

Ne  cseco  quodam  impetu  in  fpedatiffimum  curationis   campum  prius 
irrumpam  ,    quam  hoftis  hujus   deperditi  cognitionem    fuerim    confequu- 
tus ,    exploratores  nonnulli ,    quorum  minifterio  ejus  ftru&as  jnfidias  di- 
gnofcere  queam  ,    prsemittendi.     Signum  vero  hoftis  imminentis  certum  & 
infallibile  vix  aut  ne   vix  quidem  determinare  poifum  ,     etenim  morbus 
hic  prima  fronte  fpeciem  levis  prse  fe  fert  momenti ,  &  indicia  habet  adeo 
exigua  ,   ut  &  ipfi  aegri  feie  morbo  laborare  vix  credant ,  fed  per  aliquot 
dies  circum  ambulantes  ,    deucken  ,    Sie  wollen  es  iibergehen  ,    habe  nichts 
zu  bedeuten  ,•    medici  quoque  ipfi  vocati  malignum  hunc  morbum  fsepiu^ 
pro  benigno  ,    magno  falutis  2egri  cum  detrimento  ,    habeant ,    aft  verif- 
fime  mel  in  ore ,    fel  in  corde  gerit.     Quod  fi  tamen  plures  eodem  tem- 
pore  hoc  decumbant  morbo  ,    &  epidemice  graffetur  malum ,    varios  quif- 
piam  errores  in  diseta  commiferit ,  &  adhuc  committat ,  ,cum  alio  eodem 
morbo  decumbente  converfatus  fuerit ,    (prseprimis  fi  ex  parentela  eft ) 
hincque  de  naufea  ,    virium  imbecillitate  &  laffitudine  membrorum  dolo- 
rofa    ( multi  enim  primo  morbi  incurfu  fefe  plane  defeffos   &  elumbes  , 
haudque  aliter  ipfis  efTe  ,    ac  fi  fuftibus  probe  fuerint  percuffi ,    conque- 
runtur  ,    quomodo  vero  &  quibus  in  locis  moleftiam  percipiunt ,   clare 
&  diftincle  exprimere  non  poffunt ,   Sie  klagen  ,   Sie  wiiren  fo  matt ,  kon- 
ten  den  Kopjf  nicht  mehr  oben  behalten  ,-   Es  ware  ihnen  nicht  anders ,    al$ 
yvann  ihnen  alle   Glieder  zerfchlagen  whren  ,    und  es  thue  ihnen  aUes  wehe  ) 
de  levi  it.  horrore  ,   quem  calor  prseternaturalis  excipit ,   &  cephalalgia 
ac   praecordiorum  anxietate  conqueratur  ,    fingula  faec   tragsedise  prolo- 
gum  agunt ,  &  proditores  funt  adverfantem  interius  latitare  hoftem ,  jam> 
que  collu&ari  incipere  indicant, 

T   H   E    O    R.      XII. 

Naufea  adeft  adeo  ]  ut  ciborum  ne  confpedlum  quidem  vel  odorem 
folum  perferre  queant ,  quatenus  vel  ventriculo  oblata  alimenta  alienis 
ac  vix  fubige1  dis  aut  domabilibus  praedita  corpufculis  ,  vel  ventriculus 
a  materiu  peccunte  ita  obrutus  ,  ac  debito  fpirituum  agmine  depaupera- 
tus ,  ut  fuo  rite  defungi  nequeat  officio.  Virium  obfervatur  fubitanea 
projtratio,  ob  fpirit  's  craleos  ac  texturae  limites  tranfilientes  ,  &  a  caufa 
morbrfica  aggravatos  atque  oppreiTos.  Accedit  lajjltudo  membrorum  a  fpi- 
rituum  languore  6c  torpedine  ,  caufaque  morbifica  mufculofas  partes  oc- 
cupante  ,   vei  ob  vaCi  a  fanguine  exseftuante  plus  folito  diftenta  nervof- 

X  x     3  que 


$50  M    A    I    I , 

que  anguftnntia  ,  ut  fic  fpiritus  fatis  copiofe  non  admittettt.  Cnm  fkper- 
ficiali  horrore  orditur  tragggdiam  ,  quatenus  nimirum  fpiritus ,  dum  irt 
expulfionem  ejus  ,  quod  hoftile  eft ,  infurgunt ,  pro  hac  facilitanda  vi- 
res  quafi  fumturi ,  exteriora  aliquatenus  relinquentes  ,  interiora  petunt, 
proque  majori  vel  minori  defertione  exteriorum ,  frigoris  vel  horroris  ma* 
jor  rr.inorve  producitur  fenfus,  infidus  vero  hic  hoftis  a  materia  fubtili 
agitatus,  fpirituum  expugnationem  ftrenue  dum  affectat,  ilH  ab  hofte  la- 
ceifiti  ftatim  c'aificum  canunt ,  &  quam  citiffime  copias  fuas  (  quafi  bei- 
licse  difciplinac  ritu  inftructi )  undique  contrahentes  ac  in  fubfidium  ad- 
vocantes  ,  cum  toti  in  id  incumbant ,  quod  ad  falutem  ceconomiae  per- 
tinet ,  fadto  velut  agmine  omnem  ad  ingratum  &  moleftum  hunc  hofterrt 
oppogriandum  navant  operam  ,  dum  autem  contra  hoftilem  impetum  in- 
furgunt  ,  validique  cnm  impetu  fibi  mutuo  occurrunt,  hic  trudit  ,  illi 
repellunt  ,  hinc  bellum  fuccedit  inteftinum  ae  pro  victoria  decertant , 
.  quo  ex  confli&u  &  motu  non  poteft  non  fubfequi  calor  prMernatnrali*, 
Cephalalgia  intolerabili  fere  perfeverantia  continuante  tniferrime  affl'cftan- 
tur  atque  detorquentur ,  baudque  aliter  dolet  caput  ,  ac  fi  in  partes* 
mox  dilfiliret  (  qua  loquendi  formula  argri  utplurimum  utnntur.  Sie  hlct- 
gtn  ,  es  tviire  nkbt  mders  ,  als  ivaun  ihnen  der  Kopjf  -wolte  in  fiiickem 
zerfpringen  )  ab  irritatione  &  vellicatione  nimia  fibrillarum  capitis  ner- 
vearum  feceifiim  a  fe  invicem  mcditantium  ,  exorta,  Anxietates  ipfis  argris 
non  fatis  explicabilcs  circa  pracordia  (  quas  vulgo  Hertzens-Angfi  appel- 
litant )  diuturna  obfidione  rn  eas  faepe  illos  redigit  anguftias  ,  ut  de 
fummis  illis  anxietatibus  ac  inquietudinibus  a  rofiona  atqne  lancinatione 
nervorum ,  fecundum  veterum  anatomicorum  ordinationem  ,  fexti  pa* 
ris ,  vel  a  conftridione,  contraclione  aut  crifpatura  fpafmodica  fibraruns 
nervearum  irritatarum  oriricii  ventriculi  ,  diaphragmatis  ,■  pleurje  ,  vet 
ipfius  etiam  mediaftini  &c  vel  a  diftenfione  ventriculi  ftatulenta  nimia  * 
adeoque  diaphragma  comprimente  ,  ejufque  motum  impediente  conque- 
rentes ,  quo  fc  vertant  nefcii ,  ficque  fefe  contrahentes  interdum  ,  ut 
genua  contingant  ora ,  intolerabiles  ferme  anxietates  hac  ratione  leniti»- 
ri ,  intimis  gemitibus  atque  fufpiriis  (trifte  vifii  &  auditu)  medieorum 
implorent  auxilium  &  confilium.  Sie  klagen  ,  es  fey  ihneu  fo  angft  und 
hnnge ,  fo  enge  ,  voll ,  und  gefpannet  um  das  Hertz  und  um  die  Bruji  , 
daJJ  fie  nicht  vtiifien  zu  bleiben  t  noch  wo  fie  fich  hiukehren  oder  rvenden  /o/- 
ten.  De/irium  fuperveuiens  fpirituum  copias  modo  huc  ,  modo  illuc  ex- 
curfiones  facere  ,  ac  in  diverfas  rapi  partes  ,  hincque  fni  juris  non  am- 
plius  eife  ,  adeoque  funclionibus  fibi  demandatis  non  praceife ,  fed  a  de- 
bito  deviare  munere  demonftrat.  Sitis  dependere  videtur  vel  a  falis  aeri- 
monia  fui  dilutionem  expoftulante  ,  vel  ab  obftru&ione  pororum  glan- 
dularum  ftomaticarum  in  os  f.  n.  hiantium  humoremque  falivalem  de- 
plorantium.  Oris  adeft  ficcitas  &  ariditas  ,  ob  calorem  febrilem  humo- 
tem  falivalcm  depafcentem ,   vel  ob  ferum  fanguinis  per  habitum  corpo- 

ris  > 


DEMORBOCASTRENSI.  3?i 

r!s ,  aut  per  alias  vias  magna  copia  extra  corpus  protrufum ,   vel  obftru- 
&ionem  glandularum  oris. 

T   H   E   0  R.      XIIL 

Fulfus  mentitur ,  non  fida  fui  ta&us  prsebeus  indicia  ,  inlerdum  enim 
fanis  quam  fimillimus ,  nunc  magnus  ac  robuftus ,  holtis  copias  prodens, 
fpirituumque  refiftendi  valorem  oftendens ,  nunc  parvus  ac  debilis  ob 
fpiritus  a  conflictu  debilitatos  atque  abfumtos.  Urim  quoque  prout  puU 
fus  incertus  veritatis  aut  falfitatis  demonftrator  ,  unde  experientiilimi 
<etiam  practici ,  &  Argo  ferme  oculatiores  fefe  ab  iufidiofiflimo  hoc  hofte 
facpiilime  deceptos  fuifie  lateri  coguntur.  Cactcra  ficco  lubeus  pede,  bre- 
vitatis  caufa  ,  praetereo  ,  proinde ,  plura ,  qui  defiderat ,  figna  ,  pra&i- 
corum  haud  gravatim  adeat  monumenta  ,  ubi,  quae  hic  defunt ,  abunde 
reperieti  probe  autem  attendendum  eft  ,  figua  hinc  inde  a  practicis  quae 
defcribuntur ,  non  in  omnibus  fubjectis  adelfe  fimul ,  fcd  modo  haec  , 
modo  illa  ,  nunc  pli>ra  ,  tiunc  pauciora  animadverti ,  pro  hoftis  nimi- 
fum  febrilis,  corporumque  infectorum  diverla  difpofitione  atque  indole  , 
jquse  confilio  &  prudentiae  medici  pracfentis  committimus.  Monendum 
vquoque ,  ne  uni  alicui  foli  inuifi  figno  ,  inconfideratc  nimis  ocyus  mor- 
bum  hunc  dijudicemus  ,  fed  potius  omnibus  fimul  conjunclis  circumfpe- 
cte  dignofcere  perdifcamus  fecundum  erTatum  Galeni  :  ^V  ***/*  Ssd- 
traScu  l<t  <r»jAtf7«  k*i  f*y  7n<?evetv  evl ,  L  e.  omnia  iigna  fimul  funt 
conlideranda ,   nec  uni  ioli  hdes  adhibenda. 

T   H   E    0    R.      XIV. 

Signu  diagnosiich  declaratis  ,  prognojlica  quoque  non  intadla  relicfturus 
fum,  cum  vero  hic  valeat ,  quod  Tullim  Romanis  bellum  diifuafurus  di- 
xerat  :  omnis  beUi  exitns  ejl  dtibim  ;  juifuque  ac  fuafu  Hippocnitis  2.  aphor. 
19.  morborum  acutorum  non  omnino  &  fine  dubio  ,  adcoque  non  in 
totum  &  abfolute  certae  falutis  auc  mortis  fiut  praedidtiones  ,  ideo  pru- 
dens  &  circumfpcct-us  medicus  in  prognofi  formanda  fuum  potius  judi- 
cium  differat  atque  fufpendat ,  donec  manifefta  alterius  partis  victorise 
fefe  obtulerint  indicia  ,  ne  videlicet  prouo  nimis  judicio  ac  pracpoftere 
praefagiendo  turpiter  fe  det  ,  famamque  fuam  vulgi  ludibrio  exponat  .• 
hinc  &  Hippocrates  in  libr.  prognojt.  inquit  :  mediaun  providentia  nti , 
ut  opinor ,  tptimwn  ejl.  Non  ftatim  ergo  ex  hujus  vel  illius  fvmptoma- 
tis  remittentia  felix  cventus  certo  praedicendus  ,  nec  ex  atrocitate  iymp- 
tomatum  non  fubito  mors  infallibiliter  praefagienda  ;  cum  haclenus  ob- 
fervatum  fit  faepius  tantam  fymptomatum  adfuiife  vehementiam  ,  ut  mor- 
tem  prsefentiflimam  cife  quis  dixerit ,  nihilominus  tamen  optatum  fa!utis 
cxitum  infequutum ,    e  contra  vero  quamplurimos  mitiorum  lymptoma- 

tum 


3^2  M    A    I    I  , 

turra  prsefentia  ,  &  ubi  certiffima  falutis  fpes  promittebatur  ,  vitam  cum 
rrtorte  commutaffe  ,  blanditur  enim  hic  morbus  ,  &  fallitjnftat  canuin  , 
qui  minus  latrant  ,  acrius  mordent ,  &  dum  falutem  ia  fronte  ,  in  oc- 
cipitio  funus  gerit. 

T  «   £    0    R.      XV. 

Unde  nec  audienda  eft  Hippocratis  fententia  ,  de  diebus  criticis  iti 
morbis  tam  ftri&e  obfervandis,  cum  infirmo  admodum  itet  talo  atque 
f undamento  j  raro  enim  ad  aegrum  in  principio  morbi ,  fed  ubi  vetula- 
rum  &  agyrtarum  confilia  nil  amplius  poffunt  ,  &  ridiculum  ac  magis 
abominabile  proverbium  ,  Wir  rvoUen  es  noch  einen  Tag  oder  was  an-oder 
zufehen  ,  minitatur  periculum  ,  primum  vocatur  medicus  ,  ut  hiiic,  li- 
cet.fpintuum  conatum  criticafque  videat  evacuationes ,  ncfciat  quo  hae 
die  eveniant  :  deinde  etiam  in  febribus  malignis  ordinem  dierum  accu- 
ratiifime  obfervanci  ,  rariifime  vera  &  perfecta  cricica  evacuatio  cerca  ali- 
qua  ,  prsecife  nimirum  hac  vel  illa  die  ,  non  alia  ,  pracprimis  in  segris. 
noftris  obvenit  notanda  ,  omnibus  namque  diebus  fpirius  adhuc  validi 
adque  refittendum  alacres ,  hofpitem  ipfis  maxime  inimicum  expellere 
valent  ,  nec  opus  habent  ,  ut  fibi  prxfcribi  patiantur  a  certo  dierum 
numero. 

T    H    E    O    R.       XVI. 

Mente  conftare  ,  &  ad  oblata  CcCt  bene  habere  bonum  2.  aphor.  33/ 
Unde  ii  medicamenta  exhibita  non  evomuntur  ,  fymptomata  revera  re- 
mittunt  &  mitigantur,  virefque  confervantur  ,  emuncloria  eciam  corpo- 
ris  funt  aperta  ,  ut  materia  peccans  caeceraque  excernenda  rite  excernao- 
tur  ,  fpirituum  triumphantium  arguit  robur  ,  &  contra  j  segroti  in  Denut, 
medicum  &  medicamentum  fiducia  adque  pharmaca  fumenda  obfequium, 
animum  ac  fpem  fanationis  promittit  ;  ii  vero  eos,  quihus  alias  femper 
aifuetus  fuerit ,  formidare  folet  aeger ,  arque  prscter  morem  ad  remedia 
refradtarius  fit  ,  fpmous  item  terroribus ,  fonrmiifque  turbulentis  plenus, 
nialum  eft  fignum  telte  Hippocrate  2.  aphor.  x.  Sudor  etiam  frigidus 
juxta  Hippocr.  1.  aphor.  37.  cum  febre  acuTa  mortem  portendit ,  hunc. 
tamen  p!urcs  inforues  p.iiios  eife  annotat  Nobilijf.  Dol.  Encyclop.ed.  pag. 
7S9-  idem  &  fingulthrn ,  quem  in  febribus  mahguis  ad  mortem  pritdi- 
cendam  fe  nunquam  deccpiife  F.piphan.  Ferdinand.  verum  tcftatur  ,  fie- 
pius  obf-rvavit,  fed  non  femper  funcftum  ,  pag.  395.  7^9.  Mala  quo- 
que  lumitur  prognofis  ,  quando  virium  proftrationes ,  anxietates  circa 
pisccordia  indies  magis  magifque  ingravefcunt  ,  motufque  fuperveniuut- 
convulfivi  4.  aphor.6j.66,    WiUif  4e  febr.  pag.  m.   184.     Trifte  etiam 

fignum. 


D  E    MORBO     C  A  S  T  R  E  N  S  f.  353 

fignum  eft,  fi  ficies  accedit  Hippocratica  dicVa  &  oblivio  amicorum  at- 
que  adftantium  couftans  ,  segri  nunc  corpore  perpetua  agitatioue  ante- 
riora  ,  nunc  pofteriora  verfus  inclinant  &  indecenter  fe  denudant,  mox 
fiiper  lecto  erecli  fedent  ,  mox  ex  eodem  fubito  exfiliunr ,  floccos  caf- 
puac  ,  vel  piicas  fupra  lectum  explicant  ,  medicamenia  potumve  com- 
munem  avide  &  quafi  raptim  bibunt  ,  vel  quodiibet  objecVum  inordi- 
nate  arripiunt ,  quod  qui  faciuht ,  atteftante  Dol.  Encyclop.  pag.  759* 
rariilime  evadunL 

T  h  E  o  r.     XVIL 

AffecVus  hic  prsefens  cum  fit  acutus  ,  brevi  qiioque  illum  valediclurum 
effe  fperandum  ,  inprimis  fi  ftatim  ab  initio  remedia  adhibeantur  idonea  $ 
vires  refpondeant ,  nullufque  error  intercedat ;  terminatur  utplurimum 
modo  per  fudores  ,  modo  per  hoemorrhagias  narium  ,  modo  per  urinas, 
Vomitus  aut  feceifus ,  Confer.  Willif.  de  feb.  cap.  9.  p.  m.  171.  per  abf- 
eeifus  vel  pbne  aures  ,  vel  aiio  loco  erumpentes  ■,  telbbus  Gabekkov-. 
ceut.  1.  cnrat.  8-  Ruland.  de  Lne  Huiigarica  cap.  2.  per  fluxum  hsemor* 
rhoidalem  iri  viris ,  quale  exemplum  ipfe  prsebet  Coberm  Decad.  1.  ob- 
ferv.  cajtrenf  10.  fag.  m.  54.  per  menftruas  purgationes  in  foeminis  * 
idque  vel  ad  fahitem,  Ci  modo  dicVae  evacuationes  &  excretiones  a  fpiri- 
tibus  vel  iponte  ,  vel  medicamentis  adjutis  infticutse  5  cumque  scgrorunl 
£v<Pof>ix  viriumque  refe&ione  conjuncVse ,  vel  ad  mortem  ,  fi  cum  vi- 
rium  difpendio  facVye.  Ssepe  etiam  morbum  iri  folutum  puftulse  &  tuber- 
culi ,  nares^  labia  ;  imo  oris  intertia  1  faucefqiie  obfidentes  notant  ■,  qua- 
tenus  nimirum  loca  illa  materise  peccantis  fubterfugia  eife  a  peracla  lucla 
conjicioj  dum  enim  particula:  heterogenese  morbificse  una  cum  fanguine 
a  centro  ad  peripheriam  cofporis  circulantur,  ac  per  poros  avolare  ge- 
ftiunt ,  id  vero  vel  ob  lentorem  conjunctum  ,  vei  ob  vias  non  fatis  pa- 
tentes  atque  patefa&as  cum  iion  reque  poifint ,  in  ambitu  corporis ,  tan- 
quum  littore  microcofmico ,  quod  alluit  fanguinis  unda  ,  concretse  ac 
defixse  hserent.  Nonnunquam  in  alium  tranimigrat  morbum  ,  fic'  DoL 
Encyclop.  pag^  760.   in  hydropis  caftra  tranfiiife  annotat. 

T    H   E    O    R.      XVIII 

Hoftis  alterum  oppugnaturus  non  facile  prius  intendit  lu&am  ,  quam 
rnachinamenta  &  vires  contrarise  partis  probe  fit  expertus ,  quare  hinc 
inde  heftis  falutis  noftrse  prsefentis  ,  caftris  viribus  perfpectis ,  divina 
afpirante  gratia ,  nunc  ad  id  ,  quomodo  fit  adoriendus  ac  debellar.dus-» 
trophaeac. ue  cum  vi&oria  fint  obrinenda  ,  meditationes  meas  reftringam. 
Metkodns  medendi  deftinata  eft  hifce  confultationibus  ,  illa  enim  per  m- 
dicationes  faluuria  eri.it  auxilia.    Pritno  igitur  peilimus  ifte  hoipes  in  di- 

Di^ut.  Medico-Frad.   ionu   V\  Y  y  ver- 


3T4  M    A    I    I» 

verforio  corppris  ttaftri  .planiffime  non  tolerandus,  fed  quantocius  ,  quf- 
bufcunque  fieri  poteft  remediorum  arrois ,  ejus  acie  retufa  ecorpore  ex- 
pellendus  &  profligandus ,  omniaque  externa  ,  atrocifiimo  huic  hofti  fti- 
mulum  addentia.,  .evitanda  &-e  medio  tollenda.  Secnndo  ,  fpiritus  tranf- 
fugi  in  delertas  itationes  revoca.ndi,  ferocientefque  placandi  &  demul- 
cendi ,  ut  exinde  dulciffima  quies ,  exoptataque  pax  inducatur.  T&Sttft 
fpiritus  etiara  a  confiictu  debilitati  novis  vitibus  per  medicamenta  accom- 
moda  in  tempore  erigendi  atque  corroborandi ,  qno  parcs  fint  ferenda 
oneri  &  oppugnando  hofti ,  ficque  medico  fuppetbs  ferre  poffint ,  nec 
dubium  erit ,  quin  viiibus  unitis  de  crudeliifimo  hoc  tyranno  victoriam 
iint  reportaturi.  Qiuvto,  partium  obftrudarum  quoque  femper  habenda 
eft  ratio  ,  unde.  obttrudDe  referandie.  vise ,  .omneque  iilud  ,  quod  liberum 
languini  curfum  interdicere  ,  atque  coactam  quietem  imponera  aptum  , 
ilfud  extirpandum  &  eradicandum  ,  quo  fanguis  circuitum  fuum  debito 
modo  ablolvere  „ac  libere  peragere  valeat.  .  Qirinto ,  .prsecavendum ,  ne  fe- 
mel  profligatus  hoftis  recrudefcat,  ac  Me  recolligat,  notaque  repetat 
diverforia.&  caJJra,    ficque  novas  excitet  tragsedias. 

T  H  E  o  R.  .  X  IX. 

Confilio  inito  hofti  obviam  eundi ,  ingrediar  &  vifkabo  Armamenta- 
Yiiim  tnbus  Camerh  diftin&um  ,  atque  ex  iis.  varia  &  idonea  medicamen- 
torum  tela  &  arma  depromam  ac  defumam  ,  quibus  hoitem  hunc  debel- 
lare  &  propulfare  queam.  In  prima  igitur  Caroera  Chirurgi  gladiolum  , 
qui  venam  pertundit  atque  perfodit ,  veusfe&ionem  puta  ,  invenio  ,  h?ec 
atitem,  cum  tanquam  giadius  fit  in  manu  infantis  ,  caecutientis  aut  fu- 
riofi ,  fi  non  cum  judicio  &  cauteia  ufurpata  fuerit,  in  hoc  affectu  pro- 
be  perfpiciendum  ett ,  an  admitti  velomitti  debeat ,  heic  vero  acriter 
inter  Doctores  controvertitur ,  fingulis  pro  fua  fententia  tanquam  pro  i 
aris  ac  focis  pugnantibus ,  laudatur  ab  his,  culpatur  ah>  illis  j  a  phlebo- 
tomia  inchoat  FJverius ,  atque  fanguinem  non  folum  mittendum ,  ied  e- 
tiam"itcrandam  vcnscfectionem  putat ,  id  quod  in  Gallia  quidem  fortaf- 
fe  quis  imitari  poffet ,  noftri  vero  .germani  talem  fanguinis  profufionem 
non  futtmebunt.  Unumquemque  igitur  fuoingenio  abundare  facile  con- 
cedens ,  per  me  fit  fuum  cuique  pulchrum  ,  &  ut  paucis  meexpediam, 
libere  pronuncio,  plus  (ttidii  conferre  ad  pretiofilfimum  vitsc  thefaurum 
3C  baltamum  fmguincm  cuitodiendum  ,  quam  vensefectione  dimittendum, 
gloriofius  utiliufque  eife ,  quod  fi  tamcn  retentiones  haemorrhoidum  in 
vitis ,  .menfium  iin  mulieribus  ,  ,  aut  alterius  evacuationis  confuetac  fup- 
preifione^s  accidant ,  malumqucab  illis  foveatur  ,  fpiritus  ipfi.vel  per  nariuni 
hxmorrhagiam  ,  cum  evQaPtcc  t2men  scgtoti  conjunclam  ,  vel  aliis  mo-  • 
dis  hac  medendi  ratione  modoquc  itbi  fuccurrendum  Q^t  moneant  , .  ip-  . 
faque  fufRaminata  cvacuatip  ita  .tieri  debere  urgeut  ,  vena:fectiu  quidem 

utilis 


DE     MORBOCASTRENSI.  3^ 

utilis  elTe  videtur  &;in  ipfd  principio  principri ,  ubi  vires  adhuc  prse- 
valent ,  parce  tamen  &  cum  moderarhine ,  ne  quid  nimis ,  adminiftra- 
ta,  locum  ipfr  concedere  poffum  ,  ftatim  tamen  poft  potens  exhibeatur 
bezoardicum. 

The  o  -r.    XX. 

Veficatoria ,  quamvis  illorum  ufusa  nonnullis  in  dubium  vocetur , 
magno  cum  fru&u  ,  quatenus  materiae  hoftilis  majorem  ad  circumferen- 
tiam  corporis  ;<fHuxum  procurant,  &  ita  illam  fero  dilutam  fimul  e  cor- 
pore  eliciunt  &  evacuant ,  appljcari  &  in  ufum  vocari  poifunt.  Friffio- 
nes  b'andae  infthutx  hic  etiam  non  erunt  de  mhilo  ,  quatenus  cutim  rn- 
refuaendo  ,  poros  ejufdcm  aperiunt ,  quijbus  reclulis  ,  corpus  nvgis  rcd- 
ditur  tranfpii abile  ,  atque  commodior  poftmodum  &  fejicior  ma!eii;c  e- 
xoticsc  fit  tranfpiratio  ,  &  licet  quidem  ad  hoftcm  hunc  in  tottfm  oppri- 
mendum  ac  oppugnandum  iint  infufficientes  ,  fuum  tamen  actduns  fym- 
bolum  ,'  illifque  quse  majori  gaudent  virtute  &  efficacia  ,  auxihacrices 
prabent  manus,inio  a  cane  non  magno  fepe  tenetur  aper. 

T  H  e  o  r.     XX  1. 

Armamentarii  fecunHa  camera  pharmacin  dlcla  auxilia  etiam  exhibet 
prsercntillima  ,  inttr  quse  pnmo  loco  Ig\q  offerunt  voimtoria  ,  quze  ,  (1 
error  in  acceilione  rtbrili  iri  diaeta  commiifus,  magnamque  JFabilrr-am  vi- 
tioiorum  humorum  circa  ventricuhim  h^erere  evidentia  adilnt  jndicia  ,  ce- 
gium  vel  vomirus  vei  inaiiis  aliqua  vomendi  prbpenito  fub  febris  ini- 
tium  intertuibuverit ,  vel  acthue  naulea  &  iricHhatio  ac  prqclivitas  ad 
vomitum  urgeant ,  ft.tim  ;b  iniiio  vinbus  adhuc  integris  ,  vel  faltem 
non  atfeo  prolfratfe,  nec  alia  contra  indicantia  prohubeant  ,  locum  qui- 
dem  h  bere  pollunt,  propinatis-  tamen  jufta  dofi  ac  cum  admixtis  funul 
b.zoaraicis  ,  ut  it  i  una,  qubd  dicitur.,  ,fi  *elia  ,  duos  deulbemus-  pane- 
tes;ex  aliis  commendo  tartan  emet.  Nobil.   D.  Wedelii  &  Alyuf. 

T   H    E    O    R.      X   X    I   I. 

Secundo'occurrunt  purgantia  ,  quse  ,  imprimis  fi  fortiora  ,  cum  a  circori- 
feremia  ad  centrum  ducant,  uludque  hoc  in  calu  furame  noxium  eft, 
cum  e  contra  potius  caufu  morbifica  a  centro  nd  .circumferentiam  corpo- 
ris  qiiantocyUs  6'ropelli  &V  e-xpelh  oporteat,  dormientem  in  corpore  ho- 
ftem  adhuc  fhagfs  exciterit ,  Ipiritus  vcro  diifpent^  virefque  ita  jam  tum 
debifes  qnseqUe  hoc'itv  aff  ctu  maxiroe  conftrvandae  ,  magis  adhuc  de- 
bilitent  arque  profternarit ,  iicque.  purti.affl.ctoe  afflitffotxcm  addam  ,  mc- 
ritohic  fufpecfta'  iurit ,'  'ac '  r§reganda  potius  &  pfofcribenda ,  quam  pr<e- 

Y.y     2,  fcri. 


3^  M     A     I     I, 

fcribenda ,  ne  ita  pix  &  fulphur  affundatur  camino ,  ignemque  oleo  ex- 
tinguere  videamur.  Quocl  fi  tamen  alvus  admodum  obftrucfta ,  lenientiat 
uti  cremor  tart.  tartarus  vitriolat.  ckc,  quae  alvum  apertam  retinenc , 
particulifque  heterogeneis  pandunt  fores,  &  excurfionem  quandam  con- 
cedunt ,  admitti  poflunt,  vel  in  horum  locum  fubftitui  poterunt  clyjiercst 
caute  tamen  ac  provide  ,  &  ut  ne  quid  nimis ;  qux  omnia  a  prudentia 
medici  juxta  xgri  conltitutionem  ,  aliafque  circumftuntias  accurate  moder 
rari  &  in  ufum  vocari  queunc   &  debent. 

T   H    E    O    R.      XXIII. 

Prxcipua  vero  perque  rationem  &  experientiam  probatiilima  in  hoc 
hofte  debellando  arma  &  a  quibus  xgroti  falus  fub  altiffimi  Dei  aulpi- 
cio  maxime  exfpc&anda  eft  ,  funt  diaphoretica  feu  fudorifera  ,  &  alexi- 
fhurmaca  feu  bezoardica,  ad  quse  tanquam  ad  facram  ialutis  anchorarn 
confugiendum  ,  ac  pro  ratione  circumftantiarum  primo  invafionis  inful- 
tu  ac  momento ,  modo  horripilatio  aut  aiia  inxqualitas ,  malo  hoc  epi- 
demice  gralfante,  in  corpore  fentiatur,  a  prudenti  medico  ordinanda  & 
prsefcribenda  ,  aegtotufque  ,  prxprimis  fi  fpiritus  ad  ludorem  propeniio- 
nem  demonftrant ,  modice  ad  fudores  excitandus  ,  cum  notum  fu  ,  ho- 
rum  ope  hoftem  extra  caftra  propelli ,  feu  miafmata  fylveftria,  ijuaie- 
nus  illa  a  partibus  interioribus  ad  exteriorem  corporis  ambitum  depor- 
tant  &  evacuant ,  fpiracula  quoque  cutis  aperiendo  infeniilem  tranfpira- 
tionem  ,  utpote  in  hoc  aflfectu  maxiine  neceflariam ,  promovent ,  felici- 
ter  ,  imo  feliciilimc  eliminari  vel  eliminata  fuiife.  Obfervandum  tamen, 
quod  leni  ac  blar.ua  diaphorefi  xgri  fint  tra&andi ,  nec  contmuo  ac  iar- 
go  nimis  fudore  ultra  evQcpiav  cruciandi  &  emaciandi  :  Conf.  Celeb.  D.  D. 
fVede/ii ,  Patroni  ac  Pr<£uptoris  mei  qnondam  Jen<c  omni  venerationis  cul- 
tu  profequendi  Amxn.  Mat.  Med.  Libr.  2.  $e&.  2.  cap.  4.  pag.  330".  £f 
Libr.  2.  Seci.  2.  cap.  6.  pag.  353.  &  de  Medicament.  Facultat.  Libr.  2. 
Sect.  2.  cap.  3.  pag.  173.  174.  Udor  feu  mador  lenis,  qui  poros  cutis 
apertos  rctinet,  tranfpirationemtiue  liberam  fervat ,  fxpeiufficit,  fi  enim 
«ffluvia  peregrina  per  contagium  communicari ,  &  per  poros  ingredi  pof- 
func ,  quid  obftat  ,  quo  minus  etiam  per  poros  ,  itimulanubus  impri- 
rnis  fpiritibus  &  medicamentis  ,  iterum  exfpirent. 

T   H    E    O    R.      XXIV, 

Cum  autem  diaphoretica  &  bezoardica  varii  fint  generis,  qux  omnia 
cx  citat.  D.  D.  Wedelii  Amsn.  Mat.  Med.  £f?  Libr.  de  Medicament.  Fa- 
cultat.  ceu  ex  comu  copix  Benevo/m  Le&or  haurire  poterit  :  nobis  ftent 
in  acie ,  radic.  angelic.  anthor.  biftort.  contrajerv.  carlin.  caryophyllat. 
galang.  gentian.  helen.  imperat.  olfnit.  petafit.  pimpinel.  pentaphyll.  fcor- 

zon 


DE    MORBO    CASTRENSI.  357 

zon.    tormentil.  zedoar.   Herb.  card.  bciied.   centaur.   rain.  chserefol.  ga- 

leg.  millefol  rut.  fcord.  (  Apprime  digna  funt ,  quae  de  fcordio  Busbeckiiius 

in  Epijwlis  fuis :  cum  enim  miiTus  ipfe  Qrator  ad  Turcas  eifet,  depafcens 

quoddam  contagium  in  itinere  corripuit  latus  ejus  ftipantium  catervam : 

medicus  igitur  ipfis  adjundtus  pro  re  nata,    cum   in  promtu  non  eflent 

medicamina,   follicitus  de  hac  lue  in   heiba  ,   ne  glifceret  latius ,   oppri- 

menda,   fylvam  peragravit,   &  inyento,   de  quo  magna  fibi  pollicebatui, 

fcordio,   decodlum   inde  paravit,    eoque  Divina  gratia   ad  unum   omnes 

reititui   eadem  lue  affe dtos  :)  fior.   calendul.   4.  cordial.  g-ileg.  rut.  fam- 

buc.    fcabiof.  ulmar.  bacc.  juniperi.  femin.   4.   trigid.   major.  aquileg.  card. 

bened.  rut.  cortic.  aurant.  citri ,    cinnam.  antim.   diaphor.  arean.   dupii- 

cat.  bczoar.  orient.  &  occident.  bol.  armen.  camphor.  corali.  rubr.  C.  C, 

crudum  &  ultum,  eTaur ,  lap.  cancr.  lap.  prunell.  margarit.  myrrh.  nitr. 

antimoniat    fuccin.   fW.   fulphur.    fimpl.  &   myrrhat.   terr.   lemn.    figill. 

Unicornu  foiIi!e.    Pulvis  bezoard.  rnajoris  &   minoria  apparatus  Exceli.  D, 

Wedelii  in   Am&n.  Mat.  Med.  pag.   32^.  defcript.    Pulvis  bezoard.   D.  Seu- 

nerti ,   epilept.  Marchion.   pannon.  rubi.   aqu4  :    angelic.  aceiof.   acecoieii. 

acac.  4.    flor.  cordial.    calendul.  card..  bened.  cerafor.  nigr.   cinnam.    ga- 

leg.    rofar.    fl.  fambuc.  fcabiof    fcord.    fcorzon.    theriacal.    prophylacfcica 

JD.  D.  Sylvii  &  Barbette,   Acet  bezoard.  mynf.  calendul.  card.  bened.  ro- 

far.  rut.  fcord.  theriacal  fpirit.  C.  C.  f.  &  fuccin.  ebor.  falis  &  nitri  dulc. 

tartari  ,    vitrioli  ,  theriacal.  caraphorat.  ,&  ex  his  compolica  mixtura  fim- 

plex  ,  tintlura  bezoardica  D.    Wedelii  Am.m.    Mat.    Med.  pag.    328-  329. 

D.    Rpljincii  Chym.in  art.  form.  redail.   pag.    189.  propofita  ,    D.  D.  Mi- 

chaefte  &  fjQJfrnanni ,   de  qitibus  vid.    D.  Schuhz.   Tra&at.  de  Tin&ura  Be- 

zoardica,    tindura  4.  #or.  cordial.    corall.   ejfent.   anodyn.   D.    Wedei.  in 

Opiolog.  p.  74.  caftor.  myrrh.  thcriiic.   elix.    P.  P.  Diafcord.  fracaitor.  mi- 

thridat.  theriac.  androm    extraB.   caftor.  card.    bened.  centaur.    min.  ga- 

leg.  gentian.    fcabiof.    icorzon.   fcofd.  zedoar.  fyr.   acecoiicac.   citri    acecof. 

acetofellae  ,    card.  bened.  fcord.  fcorzon.  0/.  angelic.  caryophyll.  camphor. 

citri ,  rut.  fuccini  &c, 

T  h  e  o  r.     XXV. 

Ex  hifce  &  fimilibus  varia  conciunari  queunt  medicamenta  fub  alia 
atque  alia  forma  ,  fingulis  3.  4.  vel  6.  horis  pro  re  nata  propinanda  , 
donec  fpirituum  roboii  hoitis  ceclat ,  fpiritufque  vidtoriam  canant ,  non 
temere  tamen  nec  timide  nimis  tradtandus  hic  morbu*  ,  fed  longe  ma- 
jori  prudentia  ac  vigilantia  ,  nec  nimis  fidendum  failaciilimo  huic  huiti. 
Opiata  debita  doii ,  alifque  congruis  prxcautionibus ,  aliis  bezoardicis 
maritata  ,  admodum  belle  fefe  gerunt,  materiam  quippe  rebellem  in  cor- 
pore  mire  pacificant ,  unde  &  theriaca  a  graccis  yet^vt]  j  i.  e.  tranquilla 
aut  tranquillitatem  adferens  cognomimtur. 

Y  y     3  Theor, 


358  M    A    I    I, 

T  h  e  o  r.     XXVI.. 

Qjuod  Ci  forfm  fpiritus  expurgandae  materiae  morbif)>3e  viam  affeclent, 
ac  per  me;itus  urinarios  iliam  expellere  conentur  ,  adjuvandi  erunt  Diu- 
rtticis ,  quse  enim  ducenda  funt  ,  eo  quo  vergunt ,  ac  per  loca  conve- 
nientia'&  commoda  eife  ducenda  Hippocrates  i.  Aphor.  21.  monet.  Sy;np- 
tomata  quod  attinet ,  a  Galeno  indicantis  rationem  proprie  didti  habere 
non  creduntur,  cum  tamen  nonnumjuam  qusedam  nimis  urgeant  &  coii- 
ftanter  permaneanc  ,  ne  xgris  nolliis  de  hifce  folum  tollendis  conque- 
rentibus  nimis  rigidi ,  auc  aliquid  nos  intermifnfe ,  quod  in  falutem  il- 
Jis  ccdere  potuifie  ,  videamur  ,  lftis  partim  modo  recenfuis  ,  partim  aliis 
remediis  appropriatis  fuccurrendum,  quae  cum  Ibnga  ferie  apud  practi- 
cos  ,  ad  qoorurh  volumina  B.  L.  aniice  remitto  ,  icguntur ,  ob  evitan- 
dam  prol.xitatem  filentio  praeterire  cogor ,  habito  tamen  fempcr  potiori 
ad  mihfmatis  malignitatem  rcfpcclu  ,  ne ,  dum  uni  proJeflc  ftudeamus , 
akcri   noceamus. 

T  h  E  o  r.     XXV  t  I. 

Agmen  claudit  Dixfa ,  qux  ut  Arw.a  Chirurgka  ac  Pharmaceutica  op- 
tatum  fortjatur  fucceflum  ,  ler-itima  &  accuratiiEma  inftituatur  ,  quan- 
tum  cnim  iri  nos  fex  rcrum  non  naturaliUm  ufus  queat  ,  vel  lippis  & 
tonforibus  notum  ,  quo  &  collimat  Sd:ola  Salertiitana  fcr.bens  : 
Si  tibi  dejicmnt  Medici  ,  Medici  tibi  Jiant , 
Hxc  tria :  mens  hilaris ,  requies  vtoderata ,  Dixta. 
Peffime  it3que  agunt  scgri  ,  qui  nonnunquam  five  Medicus  quidpiam 
imperarit ,  aut  prohibuerit ,  cx  a  bitno  tamen  faciunt  quicquid  lubet, 
&  clam  illum  ,  qux  erant  ab  eo  vetita  Tngurgitaut  ,  quem  n;fi  ie  ipfos 
Failunt?  Miferum  fane  eft,  cum  nolint  mori ,  non  omnia  facere  ,  ut  vi- 
vant.  Pcflhne  agunt  ^egri ,  qui  haud  raro  medicamenta  fibi  a  Vetulis  8i 
/}-yviis  magna  cum  obteftatione  commcndata  clam  Medicum  aifumunt, 
&  vel  ob  ingratum  faporem  ,  vel  alios  metus  ridiculos  ,  medicamenta  a 
Medico  pdefcripta  non  ufurpant  ,  mhiiominus  tamen  redeunti  M.dco 
pc  fuadentis  fe  ftricle  ad  pisefcriptam  vixilfe  normam  ,  cui  ,  nifi  iibi 
ipfis  nocent?  Cum  ufurpatis  medic.tmentis  peregrinis  ,  vel  ordinariis  re- 
mixtis,  vel  oriinino  intermiiTis  ,  mutatio  notabilis  infequatur  ,  quam  a 
medicamcnto  fuo  medicus  noh  exfpeclarat ,  nonne  tunc  attonitus  ad  lec- 
tum  segtoti  ftat,  ign  rus ,  e  quo  toritc  tam  inexfpedt  itas  morbi  muta- 
tiones  deducere  d^beat  ?  Credo  ,  hinc  feepius  fieri ,  quod  Medicorum  non- 
nulli  fe  ab  hujus  vel  illius  mcdicamenti  exhibitjone  hoc  vel  illud  mirum 
&  paradoxon  obfervaife  fcnbunt  ,  quod  tamcn  ab  aifumtione  medicami- 
nis   fortaifan  peregtini ,  medico  infcio/  ptovenerat.  iNonhe  hicc  eit  egre- 

gia 


D  E    M  O  R  B  O     CASTRENSI.  ^9 

gia  faUacIa  fecundum  non  caufam ,    ut  caufam  ?   Ita  fsepe  medic's  .illudi 
ex  fpontanea  segrorum  convalefccntium  confeilionc  deiu  expsriuntur.  Sejj 

haec  obiter. 

T   H   E    o    R.       XX    VII   I. 


tis  ita<UJeconftitutio  ,  irt  qua  segroti  decumbunt  ,  fit  temperata,  itai 
C  seftu   fuo   morbo  fomitem  ac  Itimulum  addat ,    neque  fri&ore  meJ 


Aeri 
ut  nec  seltu  luo  morbo  tomitem  ac  mmuium  addat ,  neqt 
dicamentorum  operationi  ofHciat ,  requifitamque  dijphorefin  feu  jnfenfi- 
bilem  tranfpirationem  intercipiendo  malum  exalperet ,  male  ergo  fuis  cou- 
fulunt  jegris,  qui  vana  perfualione  dudli  arbitrantur,  quo  fit  calidius 
conclave  ,  eo  fore  segrotanti  faiubrius ,  non  temere  tamen  denudet  acgcr 
aliquas  corporis  partes  ,  thoracem ,  brachia  pedefve ,  ne  incidat  in  fcyi- 
lam  ,  dum  vult  vitare  Charybdim ,  ac  pro  levi  refrigerio  quod  optac, 
mortis,  quam  non  vult,  fubeat  periculum  ,  neque  ubi  res  jam  in  vado 
elTe  videtur,  &  convalefcere  incipit,  incaute  aut  nimis  cito  aeri  fefe  ex- 
ponat  praeprimis  frigido ,  cum  dormiens  faepe  adhuc  dum  in  corpore  hof- 
tis  ,  &  caufa  externa  adjutus  ,  in  a&um  iterum  deductus  atque  prseter 
omnem  exfpe&ationem  tales  jugularit  ,  prudenti  igitur  hic  femper  op.us 
eft  cautela  ,  ne  nimium  vel  jam  a  malo  liberatis  confidamus.  Cum  au-. 
tem  aer  in  conclavi  copiofiifimis  efHuviis  heterogeneis  inquinatus  fit  , 
fuffimigia  ex  baccis  juniperi ,  maftich.  myrrh.  fuccin.  ,thur.  inllituantur,  , 
&  fi  ccclum  faveat ,  feneftras  valvafque  parum  patefacere  ,  ut  aere  vitio- 
fo  expulfo  ,  recens  intret ,  cubiculuroque  pcrflct ,  hocque  fucto ,  mox 
iterum  fores  ae  feneftras  claudere  conducet. 

T   H   E   0    R.  .    X   X  IX. 

F/iT/«j  fit  tenuiflimus  I.  Aphor.  7.  Peftime  igitur  fanitati  confu'unt  mu-, 
lierculse,  quae  segrotis  adfident  vel  inlerviunc  tam  affines  quam  amici  in-  . 
vifentes,    indifcriminatim  aegros  alunt,    cibofque  illis  quam.piurimos  eof-  . 
que  folidos  ac   fsepius  ,   vi   quafi  obtrudunt ,  ad  vires ,    prout  garriunt , . 
fuftinendas  ,    putantes  ac  firmiter  ,   fed  faliiiiime  credentes ,    scgros ,    ii 
non  vi  morbi ,    fame  perituros  effe ,  cum  potius  verum  ,  imo  verillimum 
hic  fit  elogium  Hippocratis  2.   aphor.    10.    Corpora  impura  ,   quo  plus  nu- 
tries ,    eo  magis  Udes.    Potus  segrotis  non  adco  rigoroie  denegandus,    nec 
parca  minus  ideo  prsebendus  manu  ,    fitque  tamen  alimentofus  &   medi- 
camentofus  fimul  ,   quam  ob  caufam  in  illo  fruftula  C.  C.  cort.  citri  & 
aurant.  rad.  acetof.  &  fcorzon.  fufpendi  poifunt ,   alteretur  itidem  ad  gra- 
tam  aciditatem  guttulis  aliquot  fpirit.  vitrioli ,  falis  aut  nitri  dulcis ,  Tin- 
clur.  rofar.  violar.  aut  lap.  prunellae,   utpote  qu.f  prunse  huic  vel  fervori 
febrili  maxime  conveniens  dicente  Nob.    Wedel.   Anurn.  Mat.  Mtdic,  pag. 
230.  Sommts  &  VigilU  aurese  Mediocritatis  limites  non  excedant.  2.  «pho- 

rifm. 


3<^c  M     A     I     I  , 

rifm.  3*.  J/o/w  inordinntus  corporis  ,  ja&itatio  ac  dertudatio ,  praeprimis 
ubi  ambiens  aer  frigidusexift.it,  prohibendus  eft  ,  unde  corpus  levibus 
ftragulis  muniendum  ,  &  ut  jcgrt  tranquilli  fint ,  quo  pori  corporis  blanda 
diapho.efi  aperti  fervemur  ,  ikque  miafmata  maligna  exterius  mitti  ac 
tranfpirare  poffint  ,  &  ftatus  priftinus  toto  reftituatur  Microcofmo ,  ad- 
monendi  funt.  Excernenda  atque  ^etinenda  jufto  fefe  habeant  moderami- 
ne.  Anhni  Pathematibm  f.>rriilimum  injiciatur  fr^enum  ,  ac  re&ic  rationis 
habenis  compefcantur.  Paucis :  Modice  quifque  fibi  Medicus  efto  ;  &  Hip- 
pocratis  2.  aphor.  4.  prseceptum  probe  attendat.  Exulent  ira  ,  triftitia  , 
planctus  ,  praefentifque  calamitatis  frequentiffima  recordatio ,  abeant  etiam 
in-patientia  ,  defperatio  ,  ac  de  metu  mortis  infeliciter  conceptse  cogitatio- 
nes ,  Deo  potius  initar  boni  ac  cordati  militis  abfque  inani  obmurniura- 
tione  ,  &  poft  illum  Medico  confifus  9eger ,  animum  dulci  falutis  fpe 
erigat,  quam  &  Adftantes  prseter  Medicum  confirment ,  cum  Experientia 
cognitum  fit ,  hanc  aliquoties  ad  recuperandam  fanitatem  haud  parum  feciife. 

T    H    E    O    R.       XXX. 

Atque  hifce  receptui  cano  ,  Deo  immortali  immortales  agens  gratias  pro 
ineifabili  hactenus  in  curfu  ftudiorum  rrnorum  fuppeditata  gratia,  eun- 
dem  fupplicibus  veneror  precibus  ,  ut  &  per  neliquam  vitae  mese  curri- 
culum  ipfius  Honori ,  aegrorumque  ingemifcentium  Saluti  deftinatum  ,  pa- 
ri  clementia  atque  benedi&ione.  perpetuo  mihi  adfit ,  quo  de  morborum 
inimicis  infultibus  triumphans  ,  fubinde  nova  eutviKiK  decantare  valeam, 
Decem  talenta  cceteris  -  -  -  $cd  ima  contigit  mihi , 
Et  ejt  fat  illa  drachmda  -  -  -  Dator  fupremo  fac  Tibi  t 
Sit  illa  drachma  fwuori ! 
Leitorem  Benevolum  Meditationts  hafce  meas  quales  quales  ,  veloci  cala- 
mo  iuci  expoiitas  publicae,  candido  animo  ut  accipiat  ac  interpretetur  ite- 
rum  iterumque  rogito.  Equidem  fortis  mesc  haud  ignarus  ,  de  bonis  op- 
tima  fpero ,  invidorum  invidiam  &  contemtus  minime  curo.  Etenim  ,  fi 
quid  dixi ,  dum  veritatem  inveftigo ,  quod  a  vecitatis  femita  aberret ,  id 
non  dictum  velim  ,  neque  ullus  tam  promte  ad  muncndum  erit ,  quam 
cgo  ad  mutandum  ,  fi  meliora  me  docuerit ,  efficiamque  ,  ut  licet  erro- 
ris  me  forfan  aliquis  convincat ,  pertiuacise  tamen  me  nufquam  accufare 
poifit.  Proinde  &  arma  depono  verbis  Lipfianis.  M  hi  quidcm  mens  ubi- 
que  bona  ,  &  C\  alicubi  humana  hsec  lingua  aut  calamus  titubavit ,  ne 
afpere  qusefo  nimis  luam.  Claudo  voto  tnlti  hoc  terapore  &  beliicofo  feculo. 

.  _  .  _  Pacem  te  pofcimus  omnes  \ 

-  -  -  -  Pax  optima  rerwn. 

T    A    N    T    U    M. 


o 


C  L  X  X. 

MICHAELIS     ALBERTI 

E   T     AUCTORIS. 

I    GEORGII    SCHULLER, 

D     E 

MORBO    HUNGARI^    HAGYMAZ, 
EJUSQUE   CURA   PR^CIPUE    PER 

SPECIFICUM, 

Hal»  1736, 


Vifrut.  MeMco-fraU.  Tom.  V. 


7  1 


Suj. 


c"  3^3    ; 


Xvv  0£&  A^drqto  l 


CUm  tot ,  tautaeque  exiftant  res  ,  Cafufque  Medici ,  imo  hunc  ad 
ufque  diem  ,  novae  ,  novique  adhuc  communicentur  ,  elaborenrur, 
forte  ne  &  fingantur ,  dubius  utique  diu  diuque  manebam  ,  quid  fcili- 
cet  mihi ,  de  re  aliqua  inangurali  medica  cogitaturo,  relictum  ,  intactura- 
que  manferit,  quod  parker  orbi  erudito ,  tanquam  fpecimen  aliquod 
conatuum  meorum  medicorum  ,  grata  mente  ofTerre  &  cpmmunicare  po£ 
fim.  Et  hoc  in  dubio  ,  anxius  dum  ita  hserebat  animus  ,  incidit  in  tnen- 
tem :  vajiijfimwn  eiie  medicinse  campurn ;  hinc  infinitas  obfervationes 
adeoque  dijudicans ,  impollibile  fore  quin  omnia  perfpqcta  &  palam  ef- 
fent.  Nec  utique,  durn  paulifper  adcuratius  elaborata  perluftrarem  the- 
mata  medica  ,  fruftrabar  fpe  ,  multa  enim  ,  bone  Dens ,  perverfe  ad-rio- 
dum ,  fallis  ex  principbs  ,  tum  in  tkeoreticis  ,  tum  &  pradicis  ipfis  ad- 
plicata  ,  irijie  obfervare  licuit ,  -imo  nec  vereor  adferere ;  per  multa  in- 
tatla  plane  pofteris  ,  &  relicta  ,  &  nedum  reete  perfpecta  e(fe,  vid.  D. 
Joban.  Hernuvn.  Ftirjieuctti  differt.  Efijiol.  de  iis  qu<e  dejtderantur  in  pra- 
xi  medica  ,  exempli  loco  pauea  haec  funto  :  faifa  adplicatio  phyficA  com- 
munis  ad  ipfam  praxin  ciinicam,  fpontanea  varicum  apertio ,  £«?  illitts  fpon- 
tanea  percuratio ,  traiiatio  Geographia  phyfico-medicA  ,  vis  fpecifica  foiani 
furiofi  in  Cancro  occulto ,  Injibulatio  Veterum ,  ut  ut  caufa  tohg<sruitati$ 
&  Virditatis.  De  pr<trogativa  Vente  Sectioms  in  locis  Jrigidis ,  pr&  cali- 
dis.  etc.  etc.  &  haec ,  ni(i  me  omnia  fallant ,  nondum  aut  plenarie  ,  aut 
fecundum  genuiuam  medicirce  methodum  pertractata  proftant ,  his  ad- 
do ,  reiiam  methodum  pertra3andi ,  &  cum  cautelis  addifcendi  inedicinam , 
quod  imprimis  thema  ut  ut  inauguraie  ego  in  me  lubens,  certas  ob 
rationes  ,  fufceperam ,  &  perplurima  etiam  elaboraveram .  pro  certo  per- 
fuvfus ,  rem  non  modo  jucundam ,  fed  &  utilem  fore.  Hanc  vero  men- 
tem ,  hocque  confilium  eo  quidem  lubentius  mutavi ,  &repudiavi,  quo 
promptius  quidam  mihi  ex  Fatria  amieorum,  Ouonidem  ,  Herbulam  ali- 
quam  per  nuncios  aut  rabularios  ira  dictos  pubiicos  ,  ut  ut  in  morbo 
Contagiofo  epidemico  Hagymaz  fpecificam  ,  quam  etiam  defideraveram , 
communicavit ,  quod  quidem  remedium  mihi  pariter  notum  fuir ,  ge- 
nuinum  vero  &  vulgare  nomen  botanicum  ,  (ic  ut  iplis  in  patria  ,  (ic 
&  mihi  quadantenus  incognitum  erat.  Liceat  rnihi  itnqne  de  movbo  hocee 
Hagymaz  ,  oder  hitzigen  Huupt-Krauckheit >  quem  a!ii  ettam  Febrem  Hun- 
gxvicam  adpellanc ,  annexa  in  Patria  ufuali  tractacione ,  quam  nuilibi  me 
legiffe  reminifcor ,  quxdam  ditTerere.  Quae  intimior  perfcrutario  ,  priori 
omnino  ,  ut  &  patrise  mese  dulciilimse  ,  nec  non  hic  loci ,  pvx^mm  fi 
tentamina  qujedam  hocce  re.medio  f  Jortes  practici  rationaliter  initituent, 
erit  &  jucundior ,  &  utilior  ,  imo  folatio  patier*um.  Quem  iaborem  ut 

Z  Z     2  fum- 


364  A     L    B    E    R    T    I, 

fummum  &  dlvinum  numen  gratia  &  dire&ionc  fua  fecundare  ,  falutarem 
ut  nancifcatur  fcopum ,  velit ,  eft  quod  in  limine  pnefentis  noftri  co- 
natus  practici  devotiffime  &  cordicitus  precor.  Tu  autem  Leclor  benevo- 
le  ,  qui  hxc  fcripta  legis ,  fin  minus  ubique  judicii  exquifitioris  limam  fuf- 
tineant ,  fejfiuabuudo    calamo  condonabis. 

§.     I. 

QUando  itaque  cum  Deo  fufcepi  hac  vice  qusedam  de  Morbo  Hagy- 
maz  diiferere,  fic  non  placet,  fecundum  vulgarem  tra&andi  me- 
thodum  ,  multa  in  huius  morbi  sTvixoXoyiav ,  aut  o u-ovv ui ctv  inquirere  ; 
ufus  enim ,  quem  practici  nonnulli ,  in  fcrupulofa  aliqua ,  prsefertim 
exvtxoXoylct  quserunt ,  non  femper  magni  eft  ponderis  &  momenti ,  fuf- 
ficit  [  nam  aK^SoAoyiav  illam  cum  Galeuo  lib.  I.  de  meth.  med.  Cap.  9. 
parvi  facio  ,  dicente  feu  morbum  quis  Diouem  aut  Jheouem  adpellet , 
parum  eft  damni.  )  indicaffe  ,  Morbum  hunc  ,  noftris  in  patria ,  Hun- 
garica  voce  x«?  e^o%Y\v  nominare  :  er  hat  den  Hagymaz  ,  quando  vero 
cum  Germanis  loquuntur,  dicunt  patientem  laborare  morbo  Hungarico , 
er  habe  die  Ungrifche-hitzige-Haupt-Kranckheit ,  quem  morbum  ,  quare  il- 
la  voce  Hagymaz  folide  adpellent ,  ipfie  etiam  ,  praetcr  conjecluras  in- 
cognitum  manet ,  fatis  ergo  fcire  eft ,  fub  hac  Pannonica  notione ,  ni- 
hil  aliud  intelligere ,  quam  febrem  illam  Epidemico  Hungaricam  ,  alii 
febrem  venenatam  ,  anti  medicam  ,  flagellum  medicorum  ,  caufum  cor- 
dis ,  alii  morbum  caftrenfem  rectedicunt,  non  illa  quidem  generali  de- 
nominatione  ,  ubi  plurimi  graifantur  morbi ,  quos  milites  ex  caftris  re- 
deuntes  ,  domum  adferunt ,  veluti  Anginam,  Scorbutum,  Dyfenteriam, 
Petechias  ,  &c.  fed  JpecialiiTime  illam  intelligi  febrem  Malignam  ,  conti- 
nuam ,  contagiofam  ,  cum  gravi  Cardialgia ,  anxietate  intolerabili,  Ce- 
phalalgia  ,  indeque  graviflimis  deliriis ,  &  graviore  Prunella  ,  conjunclam. 
Proptcrea  Tcutones  fatis  apte  pro  fymptomatum  varietate  diverfimodc 
dicunt ,  &  reddunt ;  die  Haupt-Kranckheit ,  propter  intenfiffimos  dolores 
capitis  ,  die  Hertz-und  mund- Eriiune  ,  ob  fummam  &  magnam  cardialgiam 
ut  &  nigricantis  linguse  colorem  ,  die  Hirn-tobeude  Kranckheit ,  das  gif- 
tig-anjleckende- Fieber  &c.  Contagiofa  vero ,  non  ideo  fecundum  men- 
tem  Ciceronis  de  Divinat.  lib.  I.  nominatur ,  quafi  vis  qusedam  a  ftel- 
)is  defluat ,  &  in  fublunaria  influat,  fed  rectius  ideo ,  fecundum  Mau- 
rit.  Hojfruannum  de  Morb.  Contagiof  Difp.  1.  &  Thom.  Willifium  de 
febrib.  Cap.  12.  quia  miafma  aliquod,  aut  fecundum  autoris  mentem, 
aclivitas  qusedam  ,  in  adfedo  corpore  refidens  ,  fui  fimilem  excitet  in 
alio ,  &  quidem  vel  immediate  &  corporaliter  per  contadum ,  vel  me- 
diate  &  ad  diftans. 

Malignitas  autem  a  paritate  hominis  maligni  optime   explicatur,  qui 
•  fub 


DE   MORBO    HUNGAR.    HAGYMAZ.  36? 

fub  fpecie    recti ,   alium   homtnem  decipic  &  proftituit :  fic  etiam  febris 
hsec  maligna  fe  mitem  oftendit  aft  hominem  occidit. 

Porro  vero  ,  quare  dicatur  morbus ,  itiuem  non  habeo,  quod  in  ex- 
plicatione  hac  diutius  immorer,  cum  terminus  in  Medicina  adeo  frequens 
fit,  imo  omnibus  notus ,  ut  vix  ac  ne  vix  quidem  ullus  alius  partim 
fit  frequentior,  partim  huic  Nobili  arti  dedito,  incognitus.  Id  unicum 
faltem  monere  hic  loci  placet,  quod  quidem ,  uti  vulgo  morbus  dicitur 
&  vocatur  a&nalis  &  phyfica  illa  corporis  humani  periclitatio  &  laefio: 
fic  differentia  illa  ,  praxi  ipfa  fundata  ,  probe  &  bene  femper  facienda 
eft ,  in  quantum  non  omnes  morbi ,  nuda  nitantur  lsefione  partium , 
fed  fedulo  deftinatos  eife  ad  recuperandam  fanitatem  ,  adeoque  recle  ,  mor- 
bus  alio  fenfu  obfervatur  Phyfico ,  alio  vero  medico  ;  quam  differen- 
tiam  neceffario  hic  adnotare  debui ,  quia  hsec  ipfa  cum  refpedu  fuo , 
in  nonnullorum  pathologia,  minus  abfoluta  ,  mirifice  inter  fefe  confundi 
iblet,  cum  indifcretim  omnes  morbi  pro  accidenti  praeternaturali  frivole 
ebuccinentur.  Confer.  lllujlr.  Stahlius  de  febre  perfe  jion  lethifera ,  Ma- 
gnific.  D.  D.  Prafes  de  Therapia  Morborum  morali ,  illius  Pathologia  &, 
difp.    de  Morborum  Salubr.itate. 

§.     I  I. 

Sic  etiam  altera  illa  Curiofitas  ,  quse  in  Chronologicb  -  Hiftorica  fcien- 
tia ,  confideratione,  &  evolutione  confiftit,  videlicet ,  an  Hippocratis 
uti  conje&uratur  ex  libr.  VI.  Epidem.  Com.  I.  T.  29.  item  lib.  II. 
Epidem.  &  libr.  VII.  ex  hifioria  fullonum  vel  Galeni  tempore  3.  Epidem. 
Comm.  3.  T.  3.  hic  Morbus  fuerit  frequens  &  notus,  Conferatur  D. 
Martinus  Panfa  de  Febribus  libr.  IV.  Cap.  14.  p.  $44,  an  vero  in  ex- 
peditionibus ,  ubi  Milites  in  Pannonia  ponunt  tentoria,  tum  folum  tem- 
pore ,  &  alio  non  illos  hoc  adfligi  malo  ,  an  vero ,  referente  Senner-- 
to ,  Cap.  2.  tra&.  de  febribus  fuperioris  feculi  Anno  Millefimo  Quin- 
gentefimo  Sexagefimo  fexto  ,  vel  Septuagefimo  fecundo  ,  in  exercitu 
militum  Csefareorum  Maximiliani  II.  Imper.  contra  Turcas ,  ni  falloL- 
Solimannum  ,  in  Hungaria  pugnante  ,  primum  Natales  vel  fumferit ,  vel; 
innotuerit  -,  hanc  itaque  inveftigationem  ,  quoad  adplicationem  ipfani 
Practico-Clinicam,  incongruam  ,  nimis  fcrupulofmi ,  imo  afcopo  raeo  pla-- 
ne  alienam  fore  adfero.  Etenim  ,  quamvis  quidem  ,  uti  me  minime  la». 
tet ,  folerti  ex  hac  hiftorica  inveftigatione ,  id  ipfum  fequeretur,  mor- 
bum  hunc ,  vel  Antiquioribus  diu  jam  turn  fuiffe  cognitum ,  vel  vero- 
novam  aliquam  effe  Corruptionis  fpeciem  ,  quse  Machinx  noftr?e  peri- 
culum  minatur ,  aft,  nullus  tamen  inde  ,  (fcil.  ex  nuda  illa  hiforicave- 
ritate,)  genuinus ,  &  magnse  Virtutis  redundaret  Ufus ,  quam  exiguus 
folummodo  ille ,  qui  in  hiftorica  aliqua  penfitatione  confifteret  nuda ,  & 
quid  qusefo  Practico,  hac  notione,  qua  tali,  prodeft  ?  Nulla  revera  inde 

.Z  Z      3  »Ar 


$66  A     L     B     E     R     T     I  . 

uiiquam  fperanda  erfet  medela ,  prxfertim  fi  Veteres  nullas  addjdere  ra- 
tiones  ,  obfervationcs ,  cautelas ,  &  fperatas  curationes,  Recemiores  ve- 
ro  itidem  in  perverfa  iilorum  manenc  methodo ,  quae  nec  bona  fiducia, 
ne  dicam  Coniciciuia,  adplicabilis  eft,  &  fi  forte  uhro  adpliceuir ,  ut- 
plurimum  pisecipiti  &,  funefti  eft  eventus. 

§•     I  1  l 

Confultum  ergo  duco ,  imo  e  re  noftra  potiuserit,  ConfiderationU 
bus  his  prsemiilis  generalioribus  ,  propius  ad  reulem  pr>tfencis  thenutis 
e.xplicationem  me  convertere.  Agendum  itaqae  erit,  de  genuina  <S:  in 
praxi  ipfa  rationali  adplicaciva,  &  fundata  ,  fontici  hujus  morbi ,  !3e- 
finitione ;  quo  ftatim  in  limine,  &  quafi  uno  intuitu  omnibus  perfpec- 
tum  fiat ,  quis  i!le  m  hulole  &  natura  fua  fit  adiectus ,  quidve  corpori 
noftro  vel  proitt,  vel  minetur.  Antequam  vero  id  ipfurn  perluftrare  pe- 
•nitus  lubet,  fic  prius  omni  jure,  &  plaue  coacius  praemonere  cogor  , 
nos  minime  illis  p.offe  fubfcribere,  pr?efentem  qui  morbum  ,  fecund  m. 
■vanam  fpeculationem  ,  fictionem  ,  &  diu  expiofium  dogma ,  ne  nihil  Xu. 
xiife  videantur ,  male  &  frivole  ebuccinant,  erfervefcentiam  &  inicm- 
■periem  eife  calidam  ,  vel  a  ferment&tionibus  Kerkrhmanis  ,  (Yiliijninis , 
vel  araptu  &  tumultu  fpirituum  &  excandefcentiayfn/je/  Hehnontiani  exor- 
tam.  Unde  potius  ac  fectius  ad  mentem  lUuftris,  &  indeffeifi  motuum 
Naturse  animalis  perveftigatoris  ,  D.  D.  Sthalii,  &  ex  rei  ipfius  ejfentia, 
Moybum  lumc  Hagymaz  defiuimus ,  quod  fit  :  fpecies  febris  per  acntse 
va'de  maiignse,  contagiofo,  communiter  epidemice  graiiims ,  imo  Patriae 
mc«e  fere  endemia,  in  qua  (fiU.  febre  )  natura  eveoyyja.  fua  per  auclos 
valde  motus ,  materiani  &  miafma  aliquod  periculofo-malignum  ,  unde- 
cumque  natum  ,  corporique  commuuicatum  ,  expellere  &  prorRigate  pe* 
nitus  fatagit. 

$•     I  V, 

Iam  ordo  itaque  rerum  ,  antequam  ulterius  progrediar ,  exigere  vi- 
dctur  ,  ut  quxdam  in  praxedenri  thefi  obvia  ,  pociora  tamcn  ad  h:ac 
confiderationem  facieutia  ,  delibemus  ,  praemittamus  ,  &  quomodo  noftra 
dnta  dejinitio  ,  melius  {e  fe  accommodetur  huic  adfectui  ,  in  examinis 
incude,  tanquam  in  lydio  lapide  probunda  eft.  Confiulto  diximus  morbum 
kunc  Hagymaz  effe  febrem ,  ubi  hoc  laco  fufceptationem  illam  in  me 
non  fufcipiam  ,  unde  nam  iebres  oriantur.,  aut  denominationem  fuam 
iudt«c  lint ,  an  a  fermentatione ,  putrcfa&ione ,  an  a  feftis  Romanorum 
februorum  ,  an  dea  iit ,  vid.  Valertus  maxhnus  Itbr.  11.  Cap.  5.  eicero 
de  niuura  Deorum  libr.  111.  Plinius  libr.  11.  Cap.  7.  Augujihtus  de  Ci- 
witate  Dei  iibr.  11.  Cap.  14.  imo  an  Febri  huic ,  uti  Infi.rip-ione  Oftrn- 
hcnfi  in  Hurzegwiji   Dtjiriitu  patrix  uie#  edoeemur,    vQta  ract*    iun , 

quam 


t)E    MORBfO    HUNGAS.    HtAGYMAZ.  ^7 

<ijuam  Aualectoritm  au&or  fic  habet :'  /e/?r/  D/u^  _/e£r/  SanEia ,  /e£r/  jfcfdf- 
gtf<<>  Camilia  Amata  pro  Filio  Male  AffeUo  P.  aut  an  delubria  exftruxe- 
rint ,  &  quod  templa  fecundum  reiatioriem  Alexandri  ab  Alexandro  Ge~ 
nialium  libr.  I.  Cdp.  13.  Romae  erecla  fint  &c.  Sufficit  iri  definitione' 
Tebrem,  Genus  ipfum  jureconftituere  ,  minime  vero  ,  u-ti  atitea  monui , 
effervefcentia  &  intemperies  illa  calida  fambfa  ,•  &  prior  &  poiterior  enirri 
quam  plurimum  adeife  poifun* ,  abfente  tameri  omni  febre  Hagyma2  ,• 
indolem  ergo  febrium  nori  exliaurit ,  qus  aclui  fiio  folenrii  refponderet  ,• 
conducibilius  itaque  erit ,  ejnfmbdi  confufos  conceptris  ,  penitus  e  fchola 
medica  profligafe ,  quo  tandem  illius  eximia  digriitas •',•  exquifitus  ordo  , 
iypus  ,  grddus  ,  fuccejfus ',  &  decurfus  eo  majori  utilitate  &  fplendore  efful- 
geat.  Confer.  lllujlr.  Stahlii  Difp.  de  febriiim  ratioriali  rcitione  ,  de  febr'i< 
hifloria  in  geriere ,    de  febris.  pathologia  in  genere. 

Ipfos  vero  tumultuantes  quod  attinet  fpiritm ,  quia  ex  falfa  hypothefi 
ortum  duxere,  ex  hinc  frivole  fupponorttur ,  multa  diiferere  fuperfluurn' 
eifet,  dum  e  choro  &  foro  rnedico  jam  tum  diu  ab  Apoiline  ipfo  iri 
perpetuum ,  fecundum  eruditum  And.  Ottoni.  Gmlikii  fchediafma ,  fpi- 
ritus  animalis  ex  foro  medico  reiegatus  ,  funt  profligati  &  relegati ,  de 
qua  re  fufius  in  phyfwlogicis  difcurfibus  egit  Magnif.   Dominus  Prxfes, 

§.    V,- 

Et  hsec  theoretica  funt ,  praclicis  potius  lucubratioftibus  fiic  daftduS 
eft  loeus.  Hunc  morbum  ergo  eife  febrem  dciitam ,  mdlignam  &c.  tef- 
tantur  ipfa  figna  ,  pulfus  velox  ,  calor  imprirais ,  fitis  continuo  adfligens  * 
&  aucti  valde  motus  ,  vid.  §.  VIII.  quse  figna  hic  fatis  eminenter  ad- 
paffcrit  nec  per  intervalla,  curfi  ccTrvpe^Ieig  quadam  vicifjitudine ,  ut  iit 
ipfis  intermittentibus  ,  exaceibantur.  Hinc'  ciim  Celeberrimo  Bmhavid 
in  Aphorifm.  de  coguofcend.  &  mrandis  rnorbis ,  adfero,  in  quocunque 
rnjorbo ,  haec  prsefentia  eognita  funt  ,  ornnes  medicos  docet ,  febrim  a^ 
deife,  quorum  abfentia  judicant  hominem  ab  il!a  immunem  eife ,  &  & 
564.  edit.  lH.  Lugdun.  in  qua  ergo  febre  fixc  ilgna  adfunt  ,  velociter 
&  cum  periculo  decurrunt ,   illa  acuta  dicitur. 

Quoad  malignitatem  vero  ,  notandum  eft,  noftris  demum  temporibus  , 
fcil.  dimidium  &  quod  excurrit  feculum  ,  ufu  magis  receptarb  eife  Vo- 
cem  malignitatis  ;  ipfi  enim  Veteres  utplurimum  morbos  inctirabiles  *  fe- 
belles ,  malorum  morum ,  t£  yS-xs  kxkit  >  utpote  ex  ipforum  fiypo- 
thefibus  aliquid  monftri  alentis,  malignos  nominabartt,  qui  tahien  morbi , 
genuino  fenfu ,  non  adeo  maligni  reprehenduntur ,  vetiori  ergo  feniu 
malignitas  tum  demum  de  morbo  quodam  praedicatur ,  ubi  talis  adeft 
iiialignitas  contumax  conjuncla  cum  contagio  &  periculo ,  ubi  per  & 
gropter  introdudas  peregrinas  fubftantias  valdefubtiles  &  ex  diiiolutione 
a^entesj  eorpori  putredo  qusedam  riiinatur,  &  fanguis ,  fecundum    Ga^ 

immi 


3*8  A    L    B    E    R    T    I  , 

Umint  de  fuccorum  bonitate  &  vitio  Cap.  I.  Z.icut.  Lufttanum  in  Prax. 
admirand.  lib.  111.  obf.  41.  Caff.  a  Reies.  qiufi.  juaoid.  camp.  qu&fi. 
%6.  diflblvitur,  ipfa  autem  placidi  motus  vitales  curfu  fuo  turbanrur, 
invertuntur,  ut  inde  irreparabile  ,  ccconomise  noftrse ,  damnum  aut  ira- 
mineat,  aut  actu  ipfo  jam  prsefto  fit.  Hinc  omnes  morbi  malignt  peri~ 
cuiofijjimi  quidem  ,  &  ancipitis  funt  eventus ,  natura  vero  fua  ,  &  in 
fe  non  abfolute  lethales ,  uti  recte  ex  propria  obfervatione  judicat  ,  Ga~ 
lenus ,  quando  libr.  I.  prorhet.  4.  inquit  ,  maligni  morbi  ii  adpellantur, 
quicunque  periculum  minantes  ,  fpem  falutis  non  adimunt.  Num  vero 
hic  morbus  ilt  contagiofus ,  fic  ipfum  nemo  negabit ,  nifi  forte  omni 
ratione  deftitutus  fit ,  aut  cum  Gregorio  NylTeno  ,  qui  ab  Hieronymo 
Mercuriali  trad.  de  Pefte  citatur ,  in  chimerica  illa  fuerit  perfuafione, 
qui  nullum  morbum  contagiofum  effe ,  contra  omnem  experiensiam , 
frivole  proclamavit ,  ex  falfa  illa  argumentatione  ,  quod  fanitas  non  fic 
contagiofa  ,  ergo  &  nullus  morbus.  Conf.  Andr.  Tenzelius part.  I.  tned. 
Viafiat.  Cap.  1.  p.  22.  Tandem  quid  per  epitheton  morborum  ex  genere 
communium  eV^jf/**®- ,  atque  per  termmumnatura  ,  iHiufque  evspyeat 
intelligamus  ,  plurimis  notum  eft  ,  &  ne  in  his  nimis  prolixus  fim  ,  con- 
fuli  polfunc  ipfa  fcripta  medica,  ipfum  Collegium  Manufcriptum  dena- 
tura ,  prseleclum  Anno  1 702.  a  Viro  llluflri  Stahlio ,  &  Magnif.  D. 
jD.  Pr&fidis  partim  Philafophis.  che  und  Medecini  che  Schriften ,  partim 
Phyfiologia  ipfius  C«p.  1-  &c.  Pauca  faltem  haec  memori  mente  tenenda 
funt,  febrem  hanc  non  efle  effeclum  materise  ,  fed  actum  illius  dictse  ua- 
tur<z ,  oppotitum  materise  malignae ,  quo  hanc  fubjuget,  tandemque  lc- 
gitime   evacuet. 

Reliqoa  autem  in  definitione  ipfa  obvia  ad  fpecialius  exhauriendam 
ac  determinandam  illius  morbi  faciunt  naturam ,  &  magis  genuinam  hu- 
jus  febris  abfolvunt  indolem. 

§.     V  I. 

Adeoque  cum  hic  morbus  ,  uti  ex  praecedentibus  §§.  patet ,  Effenthx , 
feu  formalitate  fua  generica  ,  cum  aliis  quidem  malignis ,  motibus  vtta- 
libus  infenfis  ,  conveniat ,  ita  ,  quicquidde  illisgeneraliter  d.ci  meretur  , 
sd  tpfum  etiam  noftro  quidem  morbo  in  fpecie  arribui ,  omni  jure  poceft. 

Adfectuum  vero  maligni  moris  ,  cum  multiphces,  imo  infinitae  dentuf 
Species,  inimicse  &  infenfae  tum  tmteriae ,  tum  motibus  ,  aut  his  con- 
junctim,  ita  quidem ,  ut  hacc  malignitas  folum  &  fimpliciter  contumax 
fit ,  uti  illa  eft  in  malo  Hypochondriaco ,  Hyljcenco ,  Epilepcicoi,  Ul- 
ceribus  anciquis  ,  &c.  vel  eft  contumax  &  pericuiofa  ,  fine  contagio ,  ve- 
luti  obfervatur  in  paralyfi  vera,  Heclica  inveteraca ,  Hydnne  ,  Tym- 
paniride ,  ictero  nigro ,  &c.  aut  eft  contumax  &  contagiofo  fijie  pericalq , 
huc  rcfero  Lepram  Graccorum ,  Luem  Veneream,  Scubiem  &c.  aucrm- 

dcni 


DE    MORBO   HUNGAR.    HAGYMAZ.  369 

dem  malignitas  illa  ,  non  folum  contumax  deprehenditur ,  verum  etiam 
conjuncia  manet  cum  Contagio  &  periculo  ,  ubi  corpori  animali  ferius 
ocius  magna  &  extraordinaria  noxa,  damnum  ,  &  periculum  infertur, 
cujus  indoiis  nofter  obfervatur  Hagymaz  :  tum  ergo  ,  omnes  hi  morbi 
probc  a  noftro  diftinguantur ,  ne  confuiio  qusedam  in  praxi  ipfa  committatur. 

§.     VVI  I  I. 

Specialius  vero  de  hac  re  dilTerendo  ,  tum  quidem  non  opus  habeo 
omnia  fymptomata  recenfendi,  fufficit  quaedam  fpecialiora  heic  loci  ad- 
notare  figna ,  unde  videre  licet  qusenam  differentia  inter  pofteriores  or- 
dinis  morbos  vere  malignos  contagiofos  intercedat.  Communiter  in  Schola 
medica  ,  febris  catarrhalis  maligna ,  a  nonnullis  minus  attentis  ,  prouna 
eademque  declaratur  ac  putatur,  &  licet  quidem  ,  quod,  quadantenus 
nofter  cum  illa  convenientiam  habeat  morbus ,  diiferunt  tamen  ,  non 
quidem  ipfa  ejfentia  malignitatis ,  fed  gradu  ipfo  fymptomatum ,  quae 
omnia  acerbiora  in  hoc  adfe&u  fentiuntur  ,  fpeciatim  autem  nofter  morbus 
Hagymaz  quoad  caufam  materialem  non  tam  catarrhum  acrem  caufticum 
pro  fundamento  habet ,  cum  is  ordinarie  non  reperiatur,  necque  more 
febris  malignae  catarrhalis  temporibus  frigidioribus  graifatur  ,  fed  &  his 
&  calidioribus  imprimis ,  omnifque  generis  fubjecla  ,  ubi  graifatur  ,  in- 
vadit ,  &  corripit.  Sic  etiam  febris  hsec  ,  de  qua  fermo  mihi  eft  ,  ma- 
ximis ,  adeoque  atrocifiimis  tam  capitis ,  quam  prsecordiorum  doloribus, 
juncta  gravi  cardialgia  &  anxietate  maxima  ,  faevit  j  contra  Petechialis 
non  tantis ,  eifque  intenfiilimis  doloribus  capitis  &  praxordiorum  eft  ad- 
fecta  ,  neque  fymptomata  ,  tam  exacerbata  funt ,  calor  enim  in  hac  febre 
mitior  videtur ,  necmaculselecundum  quseftionem  Rnlandi  o&avam  femper 
adfunt ,  qu£e  tamen  de  jure  in  febre  ipfa  Petechiali  die  quarta  ,  vel 
ieptima ,  raro  ferius ,  aut  fecundum  relationem  Chr.  Frid.  Garmanni 
de  Mirac.  Mort.  Libr.  11.  Tit.  I.  §.  13.  f.  317.  poft  mortem  ipfam 
erumpunt ,  confer.  AB.  natnrx  Cur.  Dec.  1.  Au.  111.  obf.  72.  vid.  Rie- 
dlinus  pag.  611.  &  niii  in  hac  febre  maculae  ipfse  adpareant  ,  non  pe- 
techialis  ,  fed  petechizans ,  aut  in  genere  maligna  dicitur  febris ,  unde 
etiam  Primerojius  libr.  IV.  Cap.  II.  pag.  410.  hanc  febrem  petechi- 
alem  nominat  purpuream.  Demum  quomodo  a  Pefte  ipfa  dirTerat  brevi 
rem  expedire  placet ,  hsec  tanquam  fummus  morborum  malignorum  apex 
cum  publica  hominum  ftrage  conjungitur ,  &  eft  omnium  maxime  con- 
tagiofa  ,  malignifiima ,  graviora  in  fummo  gradu  habens  fymptomata » 
multofque  interficiens  ,  imo  hac  plures  fubito  pereirunt ,  quam  fervantur , 
utplurimum  adfunt  bubones  ,  Carbunculi ,  petechiae  ipfae  ,  quse  omnia 
tanta  vehementia  &  prsecipiti  eventus  in  morbo  Hagymaz  non  adfunt, 
operam  medicorum  non  ita  eludit  ,  plurimi  ab  ipfo  malo  prsefertim  in 
Patria  mea  ,    fervantur  ,   quam  quod  fatum  cftomune  experire  deberenr. 

DiQntt.  Medico-Pra8.  Tom.  V,  Aaa  §.  VII I, 


370  A    L    B    E    R    T    I, 

§.    VIII. 

Pofita  ipfa  Dijferentia ,  propius  ad  retn  ipfatn  me  adcingp ,  illjqug 
hac  vice  quantum  poffibile  brevibus  enarrabo ,  quae  vifui  perfpecta  ma- 
nent ,  aut  quae  fsepius  hoc  de  morbo  Hagymaz  experta  funt :  adeoque , 
quidnam  in  principio  ejufdem  ,  progrefTu,  &  fine  quotidie  adhucobfervetur. 

Invadit  ordinarie  hic  morbus  homines  utplurimum  Epidemice  &  con- 
tagiofe  uno  eodemque  tempore  quam  plurimos,  cujufcunque  fint  condi- 
tionis,  setatis ,  temperamenti ,  fexus  ,  &c.  prae  aliis  autem  maxime  in- 
fenfus  eft  ipfis  plethoricis ,  fmpuro  laeri  expofitis  ,  putridas  exhalationcs 
hauriemibus  ,  &  vitiofa  utentibus  diacta.  Inchoat  utplurimumleni  rigore, 
laffitudine  &  hanc  infequente  aliquali  Cephalalgia  &  naufea  ,  ita  ut  dolor 
faltem  levior  o<reoK07rog  fentiatur  ,  &  quia  aegri  fe  morbo  laborare  vix 
credunt ,  prsefertirn  fi  non  epidemice  grafletur  Nojbrates  ftatim  dicunt , 
es  hat  nichts  zu  bedeuten ,  ich  habe  getfemmert ,  qui  nwrbm  Tfemer  in 
Patria  quidem  vili  penditur ,  eft  vero  ibi  Endemim  tranfitorie  homines 
naufea  &  lauguore  corripiens  ,  uti  id  ipfum  bene  obfervavit  D.  Tobins 
Coberus ,  qui  obfervationes  Caftrenfes  Hungaricas  edidit ,  fubfequente 
autem  tempore,  lenis  ille  rigor  mutatur  in  frigus  ac  horripilationem  , 
ex  Cephalalgia  quadantenus  leviori ,  fit  CephaUa  atrociffima ,  segrum  va- 
lidiffime  &  continuo  infeftans ,  adeo  ut  prse  cephalsese  hujus  &  vehe- 
mentia  ,  &  continuatione ,  reliqua  fymptomata  ab  cegris  nonnunquam 
non  fentiantur  ,  tandemque  calor  ille  primum  mitior  ,  brevi  temporis  in- 
tervallo  ex  fcintilla  hac  vaftum  per  totum  corpus  exorditur  incendium , 
adeoque  accedente  seftu  intolerabili,  fiti  inexplebili ,  fumma  naufea , 
inappetentia  ,  averfatione  &  odio  in  omnis  generis  cibos  ,  conjundo  af. 
fiduo  comite  anxietate ,  infigni  cardialgia  ,  ita  ut  non  facile  quenquam 
reperias  ,  ut  recfte  inquit  Tob.  Coberus  Decad.  2.  obf.  VI.  pag.  43.  qui 
non  manu  quafi  deduda  ,  ad  hunc  locum  adfectum  fitdeducendus.  Ob- 
fervatur  porro  color  faciei  pallidus  ,  lividus ,  inquietudo  anxia ,  quae  vero 
non  femper  totum  adfligit  corpus ,  fed  nunc  brachium  unum  vel  alterum 
movent,  nunc  pedes  agitant,  aut  extra  lectum  exerunt ,  imo  profiliunt, 
mox  integumenta  hinc  inde  movent,  praefto  eft  pervigilium ,  oris  ama- 
rities  ,  labra  ficca  ,  lingua  continuo  arida  ,  nigricans  ,  fcabra  ,  fiffa , 
&  facpius  tumida  ,  ficque  vox  articulata  perit ,  pnefertim  accedentibus 
farotidibus ,  corporis  jedtigationem  nonnunquam  vomitus  excipiunt ,  ref- 
piratio  eft  difficilis  ,  crebra,  frigida  &  fcctida,  aures  tinniunt,  imo  a- 
liqui  plane  furdi  fiunt ,  nox  infomniis  &  vigiliis  cum  debilitate  &  prof- 
tratione  omnium  virium  tranfigitur ,  interdum  vigiliis  oppofiti  adfectus 
foporofi ,  convulfiones ,  deliria ,  terrores ,  aliaque  phantafmata  cum 
fomno  turbulento  ipfos  corripiunt ,  fudores  in  multis  nullius  funt  ordi- 
nis ,    aliquando  copiofidtes  ,    aliquando  pauci ,    utplurimum  particulares 

99 


DE    MORBO   «UNGAR.   HAGYMAZ*  371 

ftc  frigidi,    fic  etiam  alvus  nunquam  fere  rite  fuccedit ,    vel  enim  nimis 
aperta  ,   conjuncla  diarrhcea  ,    vel  nimis   ariftri&a  &  occlufa  detinetur.    Et 
hxc  tragmdia  vefpertinis  imprimis   luditur  horis ,    dum  circa  hoc  tempus 
communiter  paroxyfmi  denovo  pertinacius  redeunt  &  exacerbantur.   Imo 
tanta   tandem  fallacis  hujus  morbi  &  dolofi  hoftis  eft  iuconjiantia ,    atque 
mutabilitas ,     ut    cum  quam   plurimis  adfeclibus  fcepiflime  Jtipata  repe- 
fiatur ,    pro  fubjedorum   enim  diverfitate  ,   temporum  viciflitudine,    re- 
giminis  &  diartse  perVerfitate  confpirant  &  concurrunt  adfc&us  cotarrhales, 
petechiae ,  fluxus  dyfenterici  »  anginodea  &  prunellodea  adfli&io,    nariurrt 
jiaemorrhagise  ,    parotides  ,    paratyfes  &  hemiplexix*    Quod  autem  pulfum 
&  urinam  ipfam  attinet }    in  his  quoque  vari<e  mutationes,    alterationes, 
&  confuliones  reperiuntur.    Pttlfus  enim  fjcpe  chamseleonte   ipfo    mutabi- 
liot  &  inconftantior ,    nam  in    principio   sequali  arteriarum  dilatatione , 
fnagnitudine  &  vigore ,    naturali  eft   fimilis ,      ut  a  fanorum    pulfu  vix 
diftinguatuf,   poftea  iri  augmento  morbi ,   refpedu  rythmi ,    imcqualis, 
intercifus,    undofus  ,    interdum  intermittens  &  denciens ,    in  fta:u  autem  , 
feu  vigore  iiiordinatus ,    &    refpectu   rcboris  plane  debilis  ,    mox  vero  le- 
gitime  febriiis.    &magnus,    durus,    ac  interdum  etiam  contra  malignarum 
febrium  indolem  impetuofus.    Quoad  urinam  Vero  idern   fatum  ,  nam  iri 
initio   parum  eft  mutata ,     rnodo    tenuis  &  aquofa   adparet  ,     progreflu 
vero  ingravefcentibus  fymptomatibus ,   nonnullis  cruda  ,    fed  abfque  fe- 
dimeato  ,   plurimis  tamen  cratTa  ,   turbida  ,  rubea  ,  flammea  ,  conturbata  , 
&  iuetida  exiftit.    Hujus  morbi  autem  tempus  declinationis  ,    modocitiuSj 
modo  tardius  contingere  folet ,    communiter  a  prima  per  alteram  &  ter- 
tiam  periodum  febrilem  progreditur  ,    &  durat,   nonnunquam  vero  citius 
decurrit ,    &  terminatur  excretionibus  vel  efferttialibus  exquifite  febrili- 
bus ,     moderate    diaphoreticis  ,     vel  cum  fymptomaticis   hsemorrhagicis , 
alvi  fiuxibus  ,    aut  metaftafi  &  tumoribus   modo  poft  aures ,  modo  circa  - 
alas  &   inguina.    Adque  hsec  de  morbo  noftro  fatis  larvato  ,    quoad  hif. 
toricam  relationem  fufficere  poffunt ,    ccetera  quas  forte  addenda  effent , 
ne  medicus  illius  7sroAv/u>oP<Pt'ce,  decipiatur  ,    prudens ,   &  ex  ipfis  rerurri 
phsenomenis  per  ipfam     experientiam   intenta ,    &  attenta  cujuslibet  ob- 
fervatio  facile   aut  evitare ,     aut  etiam  quantum  in   ipfum  cadet  penfita* 
tionis  ctK(>i@eicc-,  e  vera  caufali  habitudine  &  mutuo  inter  fe  nextf,    b&> 
Iievole  fupplere  &  addere  poterit* 

$.    IX* 

Cum  adhuc  in  pathoTogicis  verfer  explicatlonibus  ,  (ic  jarn  progfediol 
ad  ipfius  morbi  Cavffalem  explicationem  ,  Medico  ufui  imprimis  adcom* 
modatam  ,  quo  a  vanis  &  inutilibus  multorum  Medicorum  contempiatio- 
nibus,    fpecioiis  magis,  imoohotis,  liberi  &  repurgati  maneamus.  Hinc 

A  a  a     3  -    minl-. 


37*  A    L    B    E    R    T    I  , 

minime  Veteribus  aifenfum  praebeo  ,  qui  cauifrs  hujus  morbi ,  ex  doctri- 
na  Hermeticorum  ita  crude  &  nude  dicunc  effe  venenum  Antimuni  ile  , 
Aconitale  ,  A>  fenicale ,  Mercnnale ,  Cicutofum ,  Napellinum.  &c.  Con- 
fer.  Minder.  libr.  de   Pejlilentia  Cup.   III.  p.    3  r . 

Hic  enim  infignis  committitur  fillacia  non  caujfa  ut  caujfie,  cum  prxeun». 
te  Willifio ,  venena  dicant  fanguinem  cuagulare ,  faltillima  fuppolita  ana- 
logia  inter  venena  quacdam  coagulantia  ex  regno  Minerali  ac  vegetabili  , 
&  iubltantias  tenues  atque  agites ,  febres  mihgnas  parientes  ;  aut  qjia 
poft  fefhonem  cadaverum  ,  pefte  praelertim  extmdtorum  ,  fanguis  coagu- 
latus  in  corde  ,  ventriculo  &  vaiis  majonbus  connexis  repertus  fuit  , 
hinc  ad  fimile  concludentes  ,  quae  ,  qualis  quanta?  Alia  certe  eft  indoles 
venenorum  mineralium  ,  vegetabilium  &c.  acido  conftringenu  craifins  ope- 
rantium  &  liquamina  animalium  coagulanrium  ,  a  fubjiantia  in  febribus 
maligne  agentium  ,  quae  tenerrima  fua  textura  fanguinetn  potius  cor- 
rumpit ,    &  dfeontinuat. 

Porro  etiam  minime  illis  fibrcribo  ,  qui  rcm  acutius  perfcrutari  rnitant, 
&  cum  Paracelfo  Tratl.  //.  de  Pejle  inopportune  adferunt  efle  Sulphur , 
&  nitrum  cum  Arftmco  remixtum ,  vel  (ecundum  Petrum  Se  ■.•erinttm  in 
idea  Medicinx.  C>p.  VI.  de  Seminibus  &  Aftris  rertm  ,  Afira  ut  caulfun 
efle  agnofcunt ,  quod  turpe  ,  imo  abfurdum  eft  Medico  ejufmodi  libi  fin- 
gere  cauiras  ,  quae  partim  ignotae  ipfi  manent  ,  partim  vero  in  ipfas  nul- 
Io  modo  operari  poteft.  Acccdunt  etiam  illorum  fententiae  ,  qui  peccatum 
ipfum  tanquam  fontem  hujus  mali  declamitant ,  nefientes  quod  a  Medi- 
co  naturales  morborum  vel  mortis  cauflae  explorentur ,  unde  hoc  loco 
tales  etiam  hujus  morbi  caufas  fcrutari  cogito  uti  antea  dixi  ,  quae  me- 
dico  ufui  func  adplicabiles.  Et  qui  plures  hac  de  re  Opinionum  diver- 
fitafes ,  quibus  tamen  recenfendis  &  refutandis  hoc  loco  non  immorab^r, 
fcire  defiderat ,  videat  Scheuneman.  Tralt.  de  Mnrbo  Mercttriali ,  Cap.  UL 
Tetreum  in  nofologia  Harmon.  WiUifium  Sylvium  ,  Unzerum ,  Petrum  Fabntm 
in  Palladio  fpagyrico  Cap.  X.  Joh.  Bapt.  ab  Helmont ,  Hpdericum  a  Cajiro 
in  Tra&.  de  Pejle  Neapolitana  pag.  16.  Zacut.  Lufitanum  ttbr.  11.  Prax.  ad- 
mirand.  obf.  42.  (=$  libr.  IV.  Med.  Princip.  Hiji.  46.  quajl.  42.  &  alios 
quam  plurimos. 

§.    X. 

Ergo  potius  in  obftrufa  hac  ,  &  tot  difficultatibus  obvoluta  dotlrina , 
illos  veritati  propius  accedere  ftatuo ,  qur  caufam  hujus  morbi  agnofcunt 
miafma  valde  fubtile  falinofulphureum  ntaxime  agile ,  &  cito  fermentefcens , 
(  id  quod  vires  ejus  in  corpus  aliud  tranfeuntes  ceftmtur  )  undecunque 
ab  extra  corpori  noftro  communicatum  ,  imprimis  maifae  fangumeae  def- 
trudtionem  minitans ,  imo  toti  noitree  oeconomiae  confuiionem  inferens  , 
&  tamdiu  qualitate  fua  nociva  durans,  quamdiu  non  pcnitus  eliminatur, 
unde  &  jam  continuo  auctior  &  intenfior  perdurac  circulus  fanguinis  , 

prop. 


DE    MORBO   HUNGAR.    HAGYMAZ.  375 

propter  periculum  quod  imminet ,  quae  caufa  plus  rationalis ,  quam  phy- 
fica  exiftic. 

Ergo  non  a  miafmate  illo  ita  fimoliciter  phyfico ,  aut  a  matemli  fua 
conftitutionc  ,  combinationes  &  effi-acia  productur  Lucta  qu-td  mi  ,  in 
nonnullorum  cerebro  efficta ,  quse  pondere  vires  decermmec  ,  feb  emque 
tmpellat  ,  cum  iila  ipfa  materia  nociva  ,  plane  eo  ipfo  a  poteftite  fua  rhy^ 
fica  privatur  &  debellatur  ,  a  mala  enim  cauffa  &  re ,  nil  b  >ni  prove- 
nirr  poteft,  dum  luBatn  illam  ,  aut  rectius  dixero  fcbrim  ,  non  abTulute 
quid  mali  elfe  fupra  jam  dixi ,  qukiquod  &  ipfi  Paroxyfmi  ,  havi  finfc 
infultus  Natura.  qui  per  motus  f^briles  ,  pro  materia  praeparanda  &  eva- 
cuanda  directi  funt.  Rectius  ergo  id  ipfum  dices  ,  quod  a  fapienti  quo- 
dam  fiant  Vrincipio  ,  tamquam  ipfa  caufa  Formali ,  quam  Maturam  ad- 
pello  ,  qux  inllrumentis.  fuis  naturalibus  &  proprie  ftructis,  pulfu  vide- 
licet  forciori  cordis  ,  progreifu  celeriori  fanguinis ,  &  matu  proporciona- 
to  Tonico .  miafma  hocce  corpori  infenfum ,  e  reliquo  humorum  &  lati- 
cis  pinpurei  nexu  placide  &  fucctifive  eliberat ,  ac  abftergt ,  &  in  ap- 
tis  organis,  ad  futuram  eliminationem  adfervat,  quam  deinde  infequicuc 
fecretio ,  excretio,    &  corrupcionis  averfio. 

Et  hinc  rette  explicatur  quare  non.nullae  febres  cum  horripilatione  inci- 
pianc ,  unde  poveniac  fuperficialis  corporis  conftriclio  ,  extenuatio  ,  pal- 
lor,  &  calor ,  dolor  capitis  ,  dejectio  adpetitus  ,  agrypnia  ,  &c.  Conf.  Ma- 
gnif.  D.  D.  Frajidis  Falholog.  fe&,  IX.  de  febribus  in  genere. 

§.    X  I. 

Sed  ad  viam,  e  quapaululum  digreflus  fum  ,  redeundum  eft  ,  expo- 
fita  genuina  cauffa  Materiali  &  Formali ,  jam  fequuntur  ipfae  externse 
Occajionales ,  remotse  ,  quae  huncmorbum  etiam  aut  provocare ,  aut  ma- 
gno  patientum  damno  exalcare  &  deteriorare  poffunt.  Tales  funt  illae  caaf- 
fae ,  quae  quidem  directe  &  proxime  ad  inCernam  cffentiam  corporis  noti 
pertinent ,  quas  Medici  vocant  ret  non  naturales ,  quae  ut  fub  ongrua 
adplicacinne  fub  concurfu  corpori  noftro  longiorem  vitam  ,  durabilitaterh f 
firmicatem ,  &  continuatam  confervationem  conciltanc  :  Confer.  Illujir. 
htahl.  difp.  de  vita ,  &  Magnif.  D.  D.  Prajid.  Vhyfiohg.  Cap,  IV.  de  lije- 
oria  corporis  humani  medica  §.  X.  ita  e  contra  maximo  etiam  d  irrrno  & 
defrimento  andm  praebent.  Ex  his  immediate  maffam  fanguine  m  adfi- 
ciens  eft  imprimis  Athmofphxra  viciofe  fe  habens  ,  quando  fci'.  Aer  per 
accidens  infinuacur  humonbus,  ubi  revera  nihil  combinat  &  conjungit, 
verum  ,  fi  fub  motu  ipfo  Jiumorum  incalefcic ,  hos ,  ipfe  aer  ,  at  inf- 
trumentum  motus  fermentationis  ,  nimium  expandit ,  rarefacit ,  diifolvit, 
difcontinuat ,  &  fuffocationem  minatur  ,  praefertim  aer  frigidus  &  humi- 
dus ,  partes  reddit  rigidas ,  fluida  coagul.it ,  difponit  ad  reiaxationes 
partium ,  unde  Adfe&us  Caiharrhales ,   ftafes ,    ftagnationes ,  &c.  nimis 

A  a  a     3  vcro 


374  A    L    B    E    R    T    I  , 

vero  ficcus  &  calidus ,  humores  confumit  &  cxarefcit ,  &  fi  /«  excejfu  funt; 
ad  noflrum  plane  difponunt  Morbwn  malignum ,  Petechias ,  ipfcmgue  pef- 
tem  •,  omnium  maximevero  ad  maximam  fanitatis  perturbationem  contri- 
buit  aer ,  partim  fqualidus  ,  humidus  ,  nubilus  ,  &  impecuofus  ,  par- 
tim  ftatum  pueter  naturalem  induens ,  quatenus  impraegnatur  ,  &  in- 
quinatur  putridis,  malignis  ,  &  vaporofo  fulphureis  impuritatibus ,  qua- 
le  quid  in  illis  contingit  locis  ,  ubi  metalla  fodiuntur  ,  funduntur,  ubi 
paludofse  funt  uligines ,  putridse  &  foctidic  lacunse,  fuligmes  fubterranese 
&c.  Aut  ubi  etiam  corpora  humana  crudeli  marte  ,  &  morte  vel  crudehori 
pefte  extincla ,  non  vero  nimis  profunde  fepulta  funt  ,  accedic  ubi  muita 
funt  lchthyotrophia ,  uti  Cibinii ,  in  quibus  jeftate  calidiori  ,  diu  demot* 
tui  jacent  pifces ,  auram  inquinantes ,  adcoque  talis  aer  cum  per  infpi- 
rationem  attrahatur,  ejufmodi  exiftit  caufa  morbi.  Idem  etiam  fentien- 
dum  de  Vcntis  turbulentis  ,  impetuofis  ,  diuturnis  borealibus ,  Occid.n* 
talibus ,  &  feptentrionalibus  ,  quia  praefertim  pofteriores  funt  humido  fri- 
gidi  j  excretiones  periphericas  turbantes ,  adeo  ut  particulae  falino  fulphu- 
rese  ab  exitu  prohibeantur  ,  in  fanguine  coacerveutur,  quee  demum  fo* 
mitem  mali  fuppeditant  ,  ita  ,  ut  h*  paululum  fubjeclorum  prascetferit 
prava  diseta  ,  fpeciatim  commeftio  frucluum  immaturorum  ,  potus  aqua- 
rum  putridarum  ,  hoc  morbo ,  imprimis  ubi  epidemice  grauatur ,  faciU 
lime  imo  certo  corripientur ,   modo  videant  ne  penitus  fuccumbant. 

Quod  autem  reliquas  attinet  res  non  naturales  ,  fic  morbofum  etiarrt 
adpatatum  prsebent  prava  victus  ratio  ,  corrupta  fcillicet  &  fermemeloen- 
tia  alimenta  ,  putredini  obnoxia ,  uti  funt  fruclus  terrae  &  arborum  , 
aut  immaturorum  ,  aut  ex  prava  anni  conftitutione  corruptorum  ,  aut 
etiam  mal  gna  aura  affiatorum  ,  huc  pertinent  animalia  moibo  laborantia* 
cibi  aromatibus  exoticis  nimis  calidis  conditi ,  &  in  excelfu  adfumpti ,  ut 
&  ufus  potulentorum  fbgnantium  &  putridorum  ,  a^ua  ex  cce.iofis  la- 
cubus  haufta  ,  vinum  pendulum  &  corruptum  aut  tandem  alimentis  liis 
oppofita  calamitas  ,  qux  eft  annonas  caritas  ,  undc  eciam  hoc  malum 
plus  fsevit  in  vulgus ,   quam  lautioris  fortunsc  deditos. 

Porro  anfam  prxbent  fe  &  excretiones  interceptae  autprotinus  turbatse, 
feu  WVx,  fint  ex  genere  Ha:morrhagiarum  ,  feu  excretionum  alvinarum  , 
fudorum ,  urinse ,  falivse  &c.  Animi  Pathemata  autem  modum  exceden- 
tia  ,  quantum  corpus  noftrum  ,  imprimis  ttrror,  timor ,  triftitia,  ira, 
ad  hunc  adfeclum  difponere  queant  ,  explicatu  non  erit  difficiie  ,  didu 
autem  nimis  prolixum.  Confer.  Ilhifr.  Sttoaiii  Difput  de  pajjionibus  animi , 
varie  ctrpus  alterantibus. 

§.    XII. 

Inrer  cauflas  ukimato  occafionales  adnumeratur  ctiam  nort  fine  otnni 
fundamento   Contagium  pcr  alios  induftum,    five  per  conta&um  ,    five 

iomi- 


DE   MORBO    HUNGAR.    HAGYMAZ.  37? 

fomltem  ,  vel  ad  diftans  id  fiat ,  Confer  Cafpari  a  Rjjes  Elyf.  Jucund.  qit<?fi. 
Comp.  Qtt<fjl.  61.  Nwnero  XII.  feqq.  Sio  imprimis  ut  quibus  ex  necefli- 
tate  ,  aut  officii  ratione ,  vei  ex  legibus  Gonfcientlae  cum  ejurmodi  perfo- 
nis  hac  lue  adfectis  arclior  &  frequentior  intercedit  converfatio  ,  noa 
exclufis  aliis  commerciis  per  nummos  ,  lanam  ,  veftes  ,  goflypium  ,  &c. 
inftitutis ,  facilius  ,  nifi  fibi  bene  profpiciant  ,  contagio  tali  vehementer 
adfici  poflunt ,  quotidiano  exemplo  adftantium  ,  famulorum  ,  &  aliorum 
domefticorum  ,  facerdotutn  ,  imo  &  Medicorum  ,  qui  prius  fanifiimi  fue- 
re  ,  paulatim  vero  a  tali  miafmate  quaquaverfum  difperfo  corrupti  funt, 
ilmilemque  contraxerunt  labem.  Hinc  etiam  ad  praefervationem  maligiji- 
tatis  Mercurialia  fuadent ,  &  citante  Rejefio  p.  m.  891.  Lacuna  in  Diofc. 
$n  pr&fat.  libr.  VI.  tamquam  unicum  a  fe  experientia  confumatum  ma- 
xime  laudat  Arfenicum  ad  cordis  regionem  adplicatum  ;  a  talibus  vero 
periculofis  prsefervativis  fedulo  fibicaverefuadet  Valentini  in  praxi  fua  Me- 
dic.  infallibil.  dum  prsemonente  Guiberto  in  Trafit.  de  Vefie  Medico  chari- 
tativo  annexo  ita  Capit.  IV.  p.  m.  172.  Cautel.  111.  diflerat :  Inter  periapta 
&  amuleta  cave  tibi  ab  Arfenicalibus  &  Mercurialibus  ,  cum  veneno  fe  a 
veneno  pr&fervare  periculofijjimum  fit.  Sic  &  D.  D.  Teichmeyer  ex  relatio- 
ne  B.  Wedelii ,  in  ejufmodi  vifitationibus  mihi  fingulariter  commendabat 
Jlad.  Colchici  cum  rad.  Plantaginis ,  tempore  autumnali  erutas  ,  inftar 
amuleti  geftandas  ,  de  qua  re  conferatur  citati  Beati  Wedehi  Schediafma 
de  Arcano  duplicato  catholko ,  &  D.  Chrijl.  Litdoit.  Wilhelmi  trafii.  Ger- 
tnunic.  de  Coldnco  mittel  tvider  die  Peji.  num  vero  tantae  fint  virtutis  mi- 
afmata  maligna  ab  ipfo  ccercere  corpore,  hac  vice  fufpendo  meum  ju- 
dicium  ,  forte  vero  facit  qttod  potefi ,  non  autem  quod  fiepe  neceffitiu  pof- 
tulat.  Meo  judicio  ,  Amuletum  &  prscfervativum  fecurilfimum  erit  :  Fz- 
ducia  in  Deum ,  devota pr<zces ,  &  animam  fitam  Chrifio  Saluatori  confecrare, 
confer.  locus  Syracidis  Cap.  II.  verf.  6.  £jJ  Cap.  XI.  v.  21.  fed  hjec  o- 
biter,  jam  ad  rem,  fuboritur  mihi  hic  quaeftio  ab  au&oribus  mftituta, 
occafione  hac  dum  diflerui  de  contagio  per  alios  introdu&o,  fcil.  quae- 
rkurj  mortuane  an  viva  corpora  magis  inficiant?  Hanc  quseftionem  e- 
rudite  ventilavit  Garmanus  de  miracul.  mortuor.  Lib.  III.  Tit.  II.  §.  47. 
Ab  utraque  parte  fuos  hsec  quseftio  habet  defcnfores,  fundamenta  Le- 
vini  Lemnii  Libr.  II.  de  occultis  naturx  miracul.  Cap.  III.  p.  151.  Con- 
tagium  magis  eit  nocivum  morientibus ,  quam  mortuis  adfiftentibus  , 
fecundum  alios  mox  mortua ,  mox  fecundum  Kircherum  viva  magis  in- 
ficiunt  corpora.  Vid.  Hieron.  Fracajlor.  Lib.  I.  de  contag.  cap.  12.  Matth. 
Tiling.  de  febre  petechial.  cap.  X.  Laurent.  Joubertus  de  pejte  cap.  III.  &  im- 
primis  Cafpar.  a  Beies  quajl.  LXVI.    Num.  XI.  p.  m.  889.„ 

§.     XIII. 

Perfpe&is  eauffis,  aliifque  animadvcrfionibus  ,   jam   de  prognofi  ipfa 

quje- 


37^  A    L    B    E    R    T    I  , 

quxdam  dicenda  reftant.  Ilic  quidem  de  triumphantis  vel  vidlac  naturx 
indiciis  quid  certi  adfirmare ,  ut  in  omnibus  febribus  maligniselogio  Hip- 
pocratis  fect.  II.  aph.  1 9.  morborum  acutoruvt  non  in  totum  certccfunt  pr&- 
nunciationis ,  neque  filutis ,  neque  mortis',  difficillimum  eft  :  fic  prsefertim 
de  vidoria  noftri  movbi  Hagymaz  prognofin  daturus ,  videat  medicus 
ne  temerario  judicio  fama  periclitetur  ,  dum  faepe  prseter  fpem  xger  mo- 
riatur. 

In  genere  hic  morbus  multis  refpetftibusadj^w/tfowa/tf ,  partim  quoad 
ipfum  exitum ,  gravifllma  &  periculofiffima  eft  febris  ,  &  quo  magis  fub- 
jecla  funt  plethorica ,  &  in  his  majores  translationes  fanguinis  ad  fupe- 
riora ,  unde  fi  majores  oriantur  capitis  dolores  ,  ac  deliriaquo  vehemen- 
tius  urgent ,  eo  majorem  jacluram ,  imo  majorem  metum  phrenitidis 
incutiunt. 

Hinc  recte  admonet  Waldfchmidim ,  quod  medicus  nunquam  ab  aegro 
recedat ,  nifi  prius  infpexerit  oculos  ,  quoruminfolitamutatio  infauftum. 
prsedicit  eventum  ,  &  dum  pulfum  explorat ,  femper  attendere  debeat ,  an 
manus  aegrotantis  fit  tremula  ,•  infpiciendi  ergo  funt  oculi,  quo  diju- 
dicet  de  futuro  delirio ,  &  fi  in  vola  manus  aegcr  fentiat  tenfiones  vel 
titillationes  ,  tum  convulfiones  imminent,  ac  fiilla  fruftra  venantur,  fef- 
tucas  legunt,  vulgo  das  Feder  lefen  ,  floccos  de  veftibus  evellunt,  far- 
cinas  colTigunt ,  vel  plicas  fupra  ledtum  explicant ,  aut  quodlibet  obje&um 
inordinate  &  confufe  adripiant,  triftillimum  &  fere  femper  lethaleeftfi- 
gnum.    hippocrat.  prognoft.  IV.   10. 

Quo  vero  vires  fortiores  ,  &  fymptomata  mitiora  funt ,  eo  melior  fem- 
per  morbi  eventus  fperandus,  contra  quo  periculofiora  cum  viribus  de- 
bilitatis  concurrunt  fymptomata ,  eo  majus  portendunt  periculum  ,  adeoque 
periculofior  eft  morbus. 

Delirium  in  hac  febre  frequentiiTimum  non  adeo  deterreat  medicum,1 
prsefertim  fi  a  fomno  compefcatur,  &  fimul  fufficienti  fudori  jun&um 
(it  ,  poft  fomnum  vero  perfeverans  cum  torva  facie  futurcc  phrenitidis 
indicium  eft.  Commune  etiam  eft  huic  morbo  quod  nonnunquam  per 
excretionem ,  nonnunquam  vero  per  abfcelTum  terminetur  ,  unde  aliquando 
evenit  ut  Ci  hic  inopinato  ,  praeter  rationem  ,  varia  ingravefcant  fympto- 
mata,  crifin  imminere  indicio  eft ,  quse  communiter  die  quarto  aut  fe- 
ptimo  accidit ,  imo  plerumque  etiam  per  haemorrhagiam  narium  ,  vomi- 
tum  ,  diarrhceam  vel  fudorem  judicatur.  Hinc  fudores  hic  optimi  funt  , 
qui  in  diebus  judicatoriis  fiunt ,  &  febrem  perfetle  tolhmt ,  boni  vero  fimt  , 
qui  per  totum  corpus  contingunt ,  hominem  facilius  morbum  ferre  faciunt , 
qui  vero  tale  qttid  non  effecerint ,  incommodi  funt ,  inquit  Hippocrat.  pr<e- 
notf  §.  f.  Text.  1.  2.  Aperta  autem  alvus  femper  melior  eftocclufa ,  ni- 
mis  vero  laxa  &  referata  ,  quam  potius  alvi  fluxum  dixeris  ,  cum  infigni 
virium  jactura ,  peffima  eft  ;  hsemorrhague  autem  narium  ut  ut  die  cri- 
tico  bonac  funt ,    (wextra  hoc  tempuscontingeMes,  imprimis  incompletae, 


DE    MORBO   HUNGAR.    HAGYMAZ.  377 

&  poft  maculas  adparentes ,  fufpecl?e  funt  j  ipfse  autem  macutoe  pete- 
chiaies  latse  ,  lividae,  cceruleae  plus  minus  nigricantes  huic  fcbri  acce- 
dentes  non  folum  ptffimse  funt ,  verum  rcs  periculi  pleniffima  manet, 
ficetiam  quocitius,  accedant  faucium  inflammationes ,  loquelse  articulatse 
amiifio ,  prunella,  fortes  &  conftantes  inquietudines,  eo  malignior  eft 
ftatus.  Metaftafes  vero  humorum  ad  parotides ,  melioris  funt  progno- 
feos ,  quam  ad  fauces.  Vrina  autem  &  pulfus  quo  magis  fanorum  funt 
fimiles  ,  &  quo  longius  ita  manent ,  eo  periculofius  dicas  fignum  ,  ac- 
cedentes  tandem  convulfiones  ,  Hsemorrhagise  Symptomaticse  ,  diffluente 
quafi  cruore  ,  fudores  frigidi ,  deliquium  animi ,  utplurimum  ad  mor- 
tem  ipfam  terminantur  funeftam  ,   urinam  faltem  beatam. 

Obauditionem  &  furditatem  vero  in  acutis  ,  in  ftatu  adparentem  ,  fetnper 
eife  fignum  reconvalefcentiae,  quod  ad  falutem  portendat,  fecundum 
Bjyerii  p.  451.  &  D.  Pelargi  Obferv.  Clinic.  Part.  I.  p.  7.  &  194.  ex- 
perientise  fidne ,  folidse ,  &  conftanti  non  refpondet ,  fruftra  ergomiratur 
citatus ,  D.  Pelargus  quod  recentiores  obfervatores  Stahliani  id  ipfum 
fignum  non  animadverterint  ,  &  inconfiderate  fuis  fcriptis  inferuerint , 
quid  ?  quod  celeberrimus  vir  D.  D.  Junckerus  ,  ( fub  cujus  fideli  ma- 
nuduclione  per  fat  longum  tempus  praxin  ipfam  exercui  ,  cui  folemni 
hac  occafione  seternas  perfolvo  grates  ,  )  hicinquam  vir  experientiflimus 
hoc  fignum  utique  fsepiilime  obfervavit,  mox  vero  felici ,  mox  infelici 
eventu  ,  hinc  revera  anceps  eft  fignum  ,  ut  recle  cum  Hippocrate  feft, 
I,  aph.    1 ,   dicas  :  Experientia  fallax ,  Judicium  difficik. 

%.     XIV. 

Pofitis  refpectibus  &  fundamentls  Pathologicis  ,  ad  PraBicam  fontici 
noftri  morbi  explicationem  &  methodum  progredior  ,  &  quse  ad  hujus  fe- 
bris  percurationem  pertinent  fedulo  indicabo. 

Hanc  methodum  medendi  fummum  arcanum  in  falutari  arte  medica 
effe  ,  nullus  eft  qui  dubitat,  quo  verohsec  falutarem  nancifcatur  finem, 
de  neceifo  pro  bafi  &  fuicimento  veras  & genuinas  cauffas ,  perfpeclas  ,  ad? 
ipfum  fub}edum  morbi  adplicabiles ,  habere  debet ,  unde  demum  ratu 
onalis  fuboritur  praxis ,  adeoque  haec  methodus  medendi  illud  plane  efi; 
filum  ariadyieum  ,  quo  ducimur  ad  morbi  hujus  di&as  cauffas  ,  nexum  , 
juftum  effe&um ,  ordinem  ,  indolentj  progreffum ,  fuccejfum ,  &c.  ratione 
fubjedi  vero  segrotantis,  ad  ulteriorem  pervejligationem  fexus,  setatis  , 
temperamenti  ,  vitsegeneris,  educationis,  confuetudinis ,  idiofyncrafise , 
morum ,  fenfibilicatem  ,  &c.  Ad  debellandum  autem  morbum  recenfita 
hsec,  uti  fumme  quidem  funt  neceifaria  ,  ita  tamen  nondum  omnem  ab- 
folvunt  rem  ,  licet  enim  cognito  ftatu  morbi  quam  exaciiilimo ,  carente 
autem  notitia  adminiculorum  &  auxiliorum  certorum  ,  imo  aliquando  e- 
tiam  fpecificorum ,   fic  irrita  &  vana  omnis  noftra  evadet  fpes  ,   ac  induf- 

DifpuU  Medicc-Fraft,  Tom.  V,  B  b  b  tria  t 


378  A    L    B    E    R    T    I  , 

tria  ,  &  hacc  utique  utplurimum  etiam  cauffa  aliqua  erit ,  quod  non  r"a- 
ro  medici ,  fecus  Celeberrimi ,  in  eradicando  morbo  ,  multum  confumant 
temporis ,  alius  vero  in  auxilium,  quamvis  dignitate  infenor  ,  vocatus, 
illum  brevi  &  expectatione  citius  exterminet ,  &  funditus  exftirpet ;  nou 
erravero  itaque  (i  illud  remedium  ,  ipfamque  methodum  magis  particu- 
larem  &  Specificam  ,  Patria  mea  ,  felici  fucceffu  ufualem  ,  orbi  erudito , 
prius  hic  loci  communicem  ,  addita  fV/w/n  ,  quid  fcil.  de  illa  fentien- 
dum  ,  demum  hujus  morbi  propriam  ,  genuinam  ,  &  magis  notam  fup^ 
peditabo  curationem. 

§.     X  V. 

Si  quis  ergo  inter  Noftrates  leni  rigore ,  demum  frigore  &  horripi-, 
latione  corripiatur ,  fubfequente  calore  continuo  ,  &  fine  internvffione 
adfligente  ,  conjuncta  cordis  anxietate  ,  fiti  inexplebili  ,  dolore  Capitis 
iutolerabili ,  conjunctis  deliriis  ,  &  vigiliis  perpetuis  &c.  ftatim  hariolan- 
tur  eife  morbum  Hagymaz ,  hinc  confeftim  ,  uti  in  morbo  fupra  dicto 
Tfemer  ad  falem  ,  allium  ,  &  acetum  ;  fic  hic  ad  Herbulam  Ononideni 
tnmquam  ad  facram  Ancoram  confugiunt.  Qiiod  ergo  attinet  methodum  , 
fcu  modum  adhibcndi  hocce  remedium  ,  fic  adjlantes  folent  recipcre ,  to-« 
tum  caukm  cum  Hb.  &  flor.  Ononidis  ,  offic.  fpinof.  flor.  purpur.  vul- 
go  Hauhechel ,  Noftratibus  a  vi  jpecifica  ,  quam  exerit  in  morbo  Ha-> 
gymaz  faltem  dicitur  Hagimaz-Kraut ,  hujusrecipiuntv.gr.  manus-tres, 
addendo  ccpae  alb.  No.  j.  &  prscterpropter  caryophyllorum  gr.  xvj.  Ipji , 
forte  ex  fuperftitione ,  faltem  No.  jx.  fuadent ,  mixt.  conc.  gr.  M.  Co- 
qu.  in  olla  nova  fictil.  adfufo  vino  gencrof.  lb.  ij.  vel  lb.  ij/.  opt.  crufta 
panis  occluf.  ad  aliquam  partis  confumtionem  ,  fign.  capitiluvium.  Hoc- 
ce  jam  decocto  tepide  patientis  caput  in  totum  bene  tcr  de  die  lavare 
folcnt ,  adeoque  vefperi  ,  deinde  mane  ,  &  iterum  hora  vefpertina  ,  hac 
adhibita  cautcla  ,  quod  illa  in  ufum  tracta  portio  ,  demum  femper  reji- 
ciatur  ,  &  quoties  repetitur  ,  totics  etiam  de  novo  dccoctum  vel  pra> 
paratur  ,  vel  qux  remanfere  ,  recipiuntur ;  qui  vero  agrotorum  hanc 
lavationem  fuftinere  &  perferre  nolunt,  tum  omnes  illius  jun&uras  lin- 
teo  ,  tali  decocto  imprrcgnato ,  fortiter  fricare  folent ,  idque  etiam  ,  ut 
fupra  ,  tcr  de  die  repetendo  ;  confequens  feu  effectus ,  qui  hocce  re- 
mediuni  infcquitur  ,  fperatijjima  eft  mitigatio  omnium  fymptomatum  , 
prxfertim  deliriorum  ,  conjuncto  placiditfimo  fomno  ,  cum  leniori  fu- 
perveniente  fudore ,  (  nulla  enim  fcbris  reftituitur  uuquam  fine  omni  fu- 
dore  ,  fecundum  problemata  febrium  llluji.  Du.  D.  Stahlii  ).  Aliiecontra, 
qui  hanc  Ononidem  in  promtu  habere  non  poffunt ,  aliud  decoctum  fub- 
ftituere  &  parave  folcnt  ex  Artemifia  latifol.  vulgar.  Hb.  majoran.  offic. 
Roremar.  Abrotan.  vulgar.  Caryophyll.  aromat.  addito  allio  &  cepa  ,  pro- 
portio  pro  lubitu  adftantium  rccipitur  ,  nifi,    quod  iterum  quoad  Carvo- 

phyll. 


DE    MORBO    HUNGAR.    HAGYMAZ.  379 

phyll.  No.  jx.  ut  corrigens  &  adjuvans  addant ,   h?ec  invicem  decoquun- 
tur  vino  gencrofo  q.  s.   adplicatio  eadem   eft  ciini  fuperiori.    Cum  vero 
hoc   decocium  non  tantse  fit  virtutis   &    cfficaciae  uti  prioris  ,    tum  nec 
in    ufu   ita  frequentiori  cft  ,    nec  ab  ipfis   ita  fuadetur ,    &  in  ufum  ad- 
hibetur  a    Medicis  ,   pahnam  enim   Ouonis   quse  bafin    in    decocto  priori 
conftituit ,    reliquis  omnibus  cum  laude  praeripit.    Hinc  de  pofterioribus 
iplis  herbulis,   alias  fat  bonis ,  nihil  hic  loci  dicam  ,    de    priori  vero  de- 
c    to  paucis  hxc  addo  Onouidem  quod  attinet ,    ut  principalillimum  noftri 
decocli  ingrediens  ,    de  aliis  enim  non   loquor  ,    cujus  prarfertim  Nadix  , 
quinque  aperientibm  minoribus  &  Htpaticis  adnumeratur ,    tum  iila  qui- 
oerri   principia  polfidet  parcius  fulphurea  ,    copioiiora  vero  faliuo   nitrofo 
alcalina  ;    hinc  cum  Hba   fuam    virtutem  imprimis  habet  humores  refol- 
\!ente<n  ,   ftuidificanCem ,  abftergentem  ,   colliquanTem  j  difcutientem ,   imo 
&  diureticam  ,   adeoque  eo  folum  reipe&u  illius  vires  non   funt  contem* 
fiendx  ,  unde  cuivis  facile  patet  quare  &  a   Galeno  ,    Diofcoride ,    Ettmiil- 
iero  ,    Sculteto  objl-rvat.   Chirurg.  obj'.   63.   &a  Borrichio  in  Acl.   Hafn.  voL 
1.  magni  fit  a:(timata  &  commeudata ,   num  vero  illas  virtutes  ab  ipfis , 
recenfitis  Auctotibus  femper  prscftiterit  ,   alia  eft  qiutftio  ,    de  qua  hac  vi- 
ce  non  diifero ,  fuflTcit  qiundantenus  palam  eife  &  in  hoc  noftro  morbo 
minime   parvi    faciendam  ,    a  priori  quidem  ,    fi   rationes  allaturus  fum  , 
utuc  de   Remedio  Specifico  ,    in  quibus  fpecialilfima  latet,  habilitas  ,     gene- 
i\iliter  tantum  quycd  >m  proferre  potero  ,  de  modo  enim  illius  operandi  fpe- 
cijlius  qusedam  diccre  ,    res  ipfa  vetat ,    fubtililTimae  enim  fpecificorum  mix- 
tioues  ,    &  inde  dependerites  pecul.ares  temperies  nou  ad^.o  diftincle  fenfi- 
bus  noftris  externis  kk  objiciuut  ,    id  autem    folertes  &   iudefeifos    trium 
regnorum  ,  frutatores  minime  laret ,    revera  talia  dari  remedia  fpicifica , 
qux  ,   adfereme  Magnif.  D.   D.  Yr.tfide  in  Therap.  Med.   Cap.  iX.  §.  IV. 
multos  medicos  latent ,    &  magis   fimplioibus  &  imperitis  hominibus   co- 
girta  funt,    unde  evenit  ut  interdum  anns  aut  opilio  cum  fimplici  herbu- 
la  ,  fine  ullo  veneficio ,  admirandos  erlectus  perficere  poflit  ;  quales  ftupen- 
dae  erudicionis  &  grandiloquae  fsepe  experientiae  artifex  perficere  non  potuir. 
A  pofteriori  autem  ■,  bona  fide  ,   hoc  infum    DecoBum ,    cujus  rationali 
pradtico  ad  ulteriorem   inveftigationem  commend.tre   poifum  ,     quid  quod 
jplurimi  nojtrainm  a  periculoilima  hac  febre  maligna  eliberantur  ,   &  prifr 
tina  fanicate  donantur  ,    uti  quidam  etiant    Amicorum  in  epiftola   ad  me 
exarata  id  ipfum  plurimis  atteftatur ,    dum  imprimis  inquit  :  Das  decoc- 
tum  thttt  feinen  richtigen  effect ,    teie  es  alhie  die  Erfahruug  fajl  tliglich  lehreU 
Conf.  de  Specificis  Citat.  Magmf.  viri  Schediafmata  de  medicamentorum  mo+ 
ih  operandi.  &  Tberap.  pag.  226.  ut  &  Experieutijf.  D.  Junckeri  Conf 
petf.  Therap.    General.   Tab.  XX. 


B  b  b    %  %.   XVI, 


\ 


38©  A    L    B    E    R    T    I  , 

§.    XVI. 

Haclenus  de  cura  quadam  particulari  ,  &  magis  fpecifica  ,  Patria  meae 
ufuali ,  actum  eft  ,    jam  fequitur  ,    fecundum    promiiii    §.  XiV.  altera 
illa  methodus ,    videlicet   Iherapeutico-  Pra.ftca ,    111  foro  Medico  -  Clinico 
magis  ufualis ,    nota  ,    atque  perfpecta.    Cum  autcm  hic  ob  varia  conjun- 
cla  fym.-comata  &  malignitatem  ipfam  ,   pericuium  in   mora  fit ,    fic  ip- 
fe  hoft  s>  ,    caftris  &  vinbus  rite  perfoectis  ,  cum   Deo  ,   abjecta  omni  hae- 
fitadone  &  cunctacione  intrepide  ,   att  mature  adgrediendus  e't ,    &   quo 
major  imminet  ruina  &  pernicies  ,    adeoque  quo  magis  hic  adredtus   eft 
complicatus  ,    intricatus  ,    &  periculofus  ,  eo   maior  etiam  omni  tempore 
adhibenda  eft  circumfpeCtio  ,    ne  quo  pidto  talia  fuadeantur,   atqu^  ordi- 
nentur  confi  ia    &  auxilia  ,    quae  fuueftu  n  nccelerant  eventum  ;    etenim 
in  hoc  morbo  praecipiti ,    citius  f  i  ihul  ve  perverli  con  »tus  &  aufufi  medi- 
ci ,   dauinum  quam  commodum   adferunt ;    hinc  Cautelas  nonnullas  pras- 
ticas  in  hoc  morbo  obfervandas  ,    omni  jue  praenvttendas  elfe  di|udico. 
Abftinendum  itaque  eft  in   methodica   noftri  Hagymaz  percurucione  ,    a 
perverfa ,    pr3epoiter.i  ,   &  curatoria  evacuatione  fanguinis  ,     ut  &  indif* 
creto   ufu    Vomitoriorum  ,    quse  niii  adhibeantur  congruo  cempore  ,    aut 
ii  mala  adfit  difpofitio  fubjecti  ai  fubeundam  talem  vehemencem  &  fon- 
ticam  excretionem ,    &   [\  tamen  ul  ro  contra  omnem  iacionem  ipfa  ur- 
geatur ,  tum  peftifera  magis  quam  falucifera  evadec  ;    fugiendaeeciam  fuut 
impetuofe  &  lurgiores  illse  diaphorefes  ,    imprimts  cum   remediis  illis  vul- 
garibus  calidioribus  ,    humores  impellentlbus ,  mmifque  effentificatis ,  inf- 
titutae;  cum  enim  omnia  hic  in  motu  fortiori  funt ,   idem  eveniet  ac  (I 
igni  oleum  adderetur  ,    ea  propter  etiam  fedulo  cavendum  elt  a  limplici 
aut  liberaliori  Camphor*  ufu  interno  ,   feu  nitro  commixta  lit,  feu  minus, 
eo  pejus  vero  Ci  Thuringis  ufitatum  illud    fit  oleum  Bezoardicum    Vedelii% 
hinc  rejicio  etiam  omnia  illa  remed-a  motus  &  humores  valde  irricantii, 
nimis  volatilia  ,    concentrata  ,    fulphurea  ,    fpirituofd ,  fanguinis  ebullitio« 
nem  excitantia,    imo  &    Narcotica  ipfa  vulg^ca    Opiata  ,    non   exclufo 
communi  ufu  perverfo  tkeriacalium ,    qu<e  fingula  prye<entem  (tatum  val- 
de  deteriorant ,    &  segrotantes  admodum  concurbant  &  enervant  ,    prae« 
fertim   Opinta  dicta  communia  ,    non  modo  prafentem  motuum  vitalium , 
animalium ,  &  naturalium  confufionem  fuftent^nt  &  augenc ,  fed  &  virium 
jadturam  accelerant ,  fimul  &  femel  motus ,   falutariter  inltitutos ,    cohi- 
bent ,    &  non  raro  mortem  ipfam    caufmtur    fubitaneam.     Abfint  etiam 
adjiringentia  ,  valde  incratfantia ,    &   fymptomata  fubito  fupprimentia  ao 
inique  fedantia  ,    confufaque  tandem  &  multiplicara  remediorum  oblano , 
quse  communiter  medicorum  imperitiam  &  inconltantiam  facile  produnt, 
imo  necelfarias  ipfas  evacuationes  penitus  turbant  ,  totumque  morbi  fche- 
ma  magis  deteriorant.   Et  hae  principaliores  caurelae  practicse  funt ,    quae 
m  hoc  noftro  cafu  attcntionem  paulo  adcuratiorem  merenxur. 

§.  XV IL 


DE  MORBQ   HUNQAR.   HAGYMAZ.  38* 

§.    X  V  I  I, 

Proponendum  ergo  potius  erit,  quaenam  indicationes  praclicae  pojith&^ 
in  hoc  adfedu  prae  fingulis  aliis  conatibus  therapeuticis  cerram  &  fecu- 
ram  qu  indam  curationem  promittant  :  harum  indicationum  fequentes. 
obfervandae  &  cum  fperato  ufu  adplicandae  funt  :  (  1  )  uc  impedimenta 
generaliora  ,  quae  morbum  ipfum  deteriorare,  aut  curam  ipfam  retardnre 
poifunt ,  rernoveantur  ,  (2)  ut  miafmacis  malignitas  quun/um  poilibilc 
pracparetur,  jnvolvatur,  coerceatur ,  &  efFe&us  putrefidlioms  intercipia- 
tnr ,  (  £  )  ut  excretio  neceflaria  hujus  malignae  materiae  fara  per  congrua 
medicamenta  ,  quam  per  fdonea  regimina  promoveatur ,  &  (4)  ut  (ymp- 
tomatibus  urgentibus  debite  fubvenia^ur. 

Omnes  autem  hae  indicationes  maxima  cum  lenitate  exercendae  &  di- 
rigend*  funt ,  eum  hic  morbus  nullam  immoderaram  &  prsepofteram  , 
atque  impetuofam  perferat  commotionem  ,  omnia  cum  recta  raiione  prae- 
meditate  inftuuantur ,  neque  ab  uno  ad  akerum  pracmature  tranfgredien- 
dum  experimentum  ,  neque  diu  ita  follicite  materix  praeparationi  &  ni~ 
mis  fcrupulofae  correc}ioni  infiftendum  eft ,  cum  artificis  labor  primarius 
in  promotione  excretionis  legitima  confiftat ,  quae  ob  materiae  maligni- 
tatem  diu  dirFerri  non  poteft ,  eo  ipfo  autem  minime  reliqua  accidentia 
negligenda  erunt ,  veriun  potius  conjunctim  debice  &  methodice  traclan= 
da  ciTe  dijudico, 

Quod  ergo  nunc  quamlibet  harum  Indicationum  feorfim  attinet ,  turo 
Utique  impcdimenta  generaliora  ante  omnia  removeantur  ;  quod  Ci  La- 
que  artifcex  macure  ad  aegrum  ipfura  convocetur,  in  quo  redjte  praefumi* 
tur  multas  &  fufpeclas  in  primis  viis  adeife  impuritates  ,  infuperque  aliac 
circumftanti?e ,  inprimis  virium  jactura  ,  incongrua  aetas,  riimia  fenfibi- 
litas  &c.  non  obftant ,  tum  ibi  tempeftivam  &  moderatam  in  ufum  tra- 
here  poteft  Emefin  ,  conjun&o  femper  aliquo  roborante  remedio ,  noti 
autem  narcotico  aut  adftringente,  huic  fcopo  fatisfacit  prae  reliquis  cog- 
nitum  illud  remedium,  ex  croco  metalloruni  Rulandino  paratum  ,  fcil. 
Tartarus  Emeticus  Mynf.  ad  gr.  iij.  exhibitus ,  poft  cujus  vero  ufum  mi- 
nime  convenit  aquofas  &  impetuofas  fudationes  provocare  ,  aut  caLda 
alexipharmaca  exhibere ,  fed  potjus  totus  ipfe  decurfus  febrilis  cum  leni- 
tate  tra&etur. 

Altcrum  impedimentum  exhibet  Pletbora  urgens  &  fufpecla ,  quae ,  fi 
aAefl ,  maxime  motus  febriles  exacerbat  &  conturbat  ,  hijic  iila  tempe- 
friv.,'  ,  imo  aliquando  etiam  repetita  venaefe&ione  imminui  dcbet  ,  quo 
■variie  graves  commoiiones  hjcmorrhagicse  ,  orgafticae  ,    &  periculofse  in 

B  b  b    3 


382  A    L    ti    E    R    T    t  j 

fammationes  meningnm »  pteuritieoe ,  anginofse  &c.  pr?evertaritur  &  prx« 
occupentur.  Pndtat  vero  Maxima  cum  Cautela  &  bono  jv.dkio  mox  itt 
principio  priucipii ,  ubi  vires  adhuc  adfunt  ,  eam  adminiftrare ,  &  qui- 
dem  non  plane  more  ve:erum  ad  fyncopem  ufque ,  attamen  nec  parca- 
fed  fufficiens  &  Daulul.um  largior  fit  ,  cui  mox  fubjungatur  regimen. 
diapnoicum  ,  quo  hoc  modo  humores  eo  magis  ad  peripheriam  corporis 
ferantur ,  fecus  ut  plurimum  venaefecl;;o  funefta  &  noxia  evadet.  Con- 
fer.  Magnif.  D.  D.  Fi\cjul  Praxis  jpeciai.  SeSt.  IX.  cap.  14.  §.  2.  & 
cap.  20.  §.5. 

Tertium  tartdem  impedimentum  etiam  ,  aliquando  eft  (cnm  alias  ut- 
plv.rhnum  ad  alvum  liquidam  iuciinent ,  )  ObjtruBa  alvm ,  quac  miuime  po-. 
iirive  purgantbus  commovenda  ,  fed  muioribus  folum  lenitivis  ,  iha- 
barbarinis  ,  mannaiis,  paffulatis  ,  prunatis  ,  tamarindinatis  ,  imo  nitro- 
ils  j    aut  MR.  iimphci ,    vel  ciyftenbus  lenientibuSj   rcfeiuiida  eft. 

§.     XIX, 

Altera  indicatio  requirit ,    ut  materia  peccails  mitigetur ,   temperetur * 
&  ab  el«ficacia  maligna   arceatur  ,    ne  effedtum  «dat  malignum.    Hoc  im* 
petratur  per  materic-e  fubtilis  alte-ation.-m  ,    &  corre&ionem  erficaci?e  pu- 
trefcentis  ,    fcilicet  per  remedia  fimplicius  abforbentia  ,    aut  terrea  acidis 
covjunda  ,    per  oculos  caticr.   citratos  ,    coral.   r.   ppt.  C.  C.  S.   Ign.  iV* 
V.  ppt.  C.  C.   pulverif.  niirum  in  fubft.  parca  fed  repe:ita  dofi  cum  abfor> 
bentibus  aut  decoctis  mixtum'*    aut  pnretur  mixtura  quaedam   ex  ocu!» 
69.   pulverifat.  conch.  citrac.  additis  fyrupis   adpropriatis   &  aquis  dettil- 
latis  leniter  diapnoicis ,    cum  clylf   antim.  fulFhurat.  acuata ,    qtio  con- 
d-ucunt  etiam  decocia  e  radicibus   cichor.    fcorzoner.    Hb.   fcord.  fcabiof 
fior.  fambuc.   aven.   excortic.   palfuf    major.    &    minor.    cremor.   tartan 
cort.  citr.  recenr.  parara.    Non  contcmnenda:  etiam  utilitatis  pro  hoc  fcopcr 
funt  Juiap-a  ,     cjux  materiam  &    p;arp.irant,    &   evacuant ,    atque  vires 
coniervant  ,    cbnfkiantuf  illa  ex  decocto  cichorei  paifulato  ,    aquis  defti'* 
fgoraonerse ,  fcord.   Card.  Den,   flor.  famb.   tilise  ,   naph.  galeg.  pi  intogin* 
cetaii!   nigr.    borrag.   bugioif.  cinnam.   cydoniat.    add.  fyrup.   acetofit.   ci- 
trj  ,   rofar.   folut.  ceraff   nigr.    rub.  id.    &  fpirit.  nitr.   dulc.     Multam  in* 
fuper  etiam  efficac;am  habet  mixtnra  fimplex  parcius  tamen  camphorata, 
l.irgius  autem  nciduiata.    Votm  deinde  fufficicns  conccdi   poteft  ,    imo  de- 
bet  ,   Critncndus  enim  mcrito  peffmus  ille  mos  eft ,    quando  uti  in  omni- 
bus  .    fic  &  in  hac  febre  illum  ex  falfi  perfuafione  man  Jldrcke  das  TiebeV 
AadiCrch  ,    deneg-mr. 

Piscpi-ata  &  involuta  fubtiliori  mater'a  ,  tum  haec  fecundum  Fubfe* 
qutnuni  Tertltfm  indicationem  placide  leni  diaphorefi  evacuetur ,  itidem 
per  pulveres  abfo^bentes  ,  diaphorerico  fixos ,  aut  elfentias  temperatiilt- 
lnas  anti  fcbriles ,   compofitas  ex  eflentia  pimp.   alb.  fcord.  vmcetox.  ca- 

ryo- 


DE   MORBO   HUNGAR.    HAGYMAZ.  B8l 

ryophyllat.  &c  Ego  autem  potius  majori  fecuritate ,  prxfertim  noftratibus , 
fepofitis  omnibus  effentifcatis ,  mixturas  leniter  diaphoreticas  fuaderem , 
ex  aquis  deftillatis ,  &  pulvcribus  praecipitantibus  &  diaphoreticis  para- 
tas ,  ut  v.   gr.    loco  fpecimiuis  talem ; 

Rec.  aquarum  deftil.  card.  bened.  ulmar.  plantagin.  fcord.  fcorzoner 
flor.  fambuc  ceraf.  n.  naaph.  flavedin.  citr.  ana  unc.  j.  ceruff.  antimon. 
fcrup.  j.  lapid,  cancror.  citr.  ana.  drachm.  j.  /?fpirit.  nitr.  dulc.  dra- 
chm.  j.  M.  £  Mra  d.  in  vitr.  ter  per  diem  2.  cochlear.  pro  dof.  aut 
fi  quis  ultro  eiTentiarum  ufum  amat,  fic  is  huic  mixtune  commode  Sc 
tutius  addere  poteft  eifent.  pimpinell.  alb.  &  fuccin.  ana.  drachm.  fi. 
vel  fiat  tale  decoctum  autifebrile  alexipharmacum  v.  gr.  recip.  rad.  ci- 
chor.  unc.  ij.  fcorzoner.  unc.  j.  Hb.  Scord.  veron.  fcabiof.  ana.  man. 
femis.  fummit.  milleFol.  flor.  fambuc.  ana  pug.  j.  cort.  citr.  recent.  dra. 
chm.  ij.  pulp.  citr.  drachm.  iij.  Lapid.  prunell.  drachm.  j.  aven.  excort- 
unc.   j.   mixt.  decoqu.  cum  menfur.    iij.    aqu.   font.  levi  ebullitione. 

Methodus  autem  fpecialior  hscc  eft :  per  diem  decodlo  tali  alexiphar- 
maco  pro  cujufvis  beneplacito  inftar  potus  ordinarii  uti  poifunt,  &  cutn 
natura  pr<tparat ,  medicus  huic  etiam  infiftat  operationi ,  C\  vero  evacuat , 
tum  commendatas  mixturas  adhibere  poteft  diapnoicas  ,  quando  fcil.  ae- 
ftus  remiffior  exiftit ,  interpofitis  temperantibus ,  analepticis  ,  julapiis ,  ali- 
quando  etiam  emulf.onibus ,  maximum  vero  ju\7at  bonum  regimen  ,  quod 
ab  inquietudine  &  nimio  scftu  vacuum  eft  ,  ficut  etiam  omnes  refrige- 
jrationes  five  internse ,  Civs  externse,  follicite  evitandse  funt. 

§.     X  X. 

Excipit  nunc  Quarta  indicatio  in  hujus  morbi  cura  adminiftranda  , 
ut  fcilicet  fymptomatum ,  quorum  fupra  fummariam  fecimus  mentionem  , 
&  virium  habeatur  ratio,  &  videtur  fane  ac  C\  haec  principaliffima  eifet 
operatio  in  hac  adflidtione  fingulis  reliquis  indicationibus  attendenda  ;  fed 
fubinde  bene  etiam  notandum  eft,  quod  omnis  labor  artificis  vel  fruftra, 
neus,  vel  difficilis  fit ,  ni  per  pr&diilas  alias  indicationes  huc  via  prscpa- 
retur,  totufque  decurfus  febris  legitime  tradletur ;  haud  enim  commo- 
dius  confequentia  mala  avertere  poterit  artifex,  nifi  omnia  leniori  metho^ 
do  fufceperit ,  quod  enim  deliria  attinet ,  tum  Ci  seger  ab  initio  remediis 
temperantibus  ,  nitrofis  ,  abforbentibus  citrafis ,  potufufiRcienti&blando 
regimine  diapnoico  a  medico  adgreffus  fuerit,  tum  ukro  aut  defiftent, 
aut  mitius  adfligent,  fi  autem  ultra  tempus  permanent,  didta  jam  me- 
thodus  continuetur,  adhibitis  externisrubefacientibuspedibusadplicandis  * 
cucurbitulis  ccecis ,  epithematibus  difcutientibus,  unguento  alabaftrino, 
largiter  Camphorato  Spiritu.Vin^Campluorato-crocato,  aceto  rutaceo ,  ro- 
faceo ,  quibus  etiam  aliquando  una  vel  altera  guttula  Olei.  Papaver.  ex- 
preif.  addi  poteft ,   imo  in  fubjectis  robuftis  laudatur  ekcluarium  de  ovo 

cum 


3*4  A    L    B    E    R    T    I  , 

cum  ntiee  vomica ,  ad  fcrup.  j.  pro  dof.  Venae  autem  raninae  non  ita 
«onfeftim  incidendsc  funt ,  nifi  prius  congruo  tempore  vense-fedioinbra- 
chio  pracmifTa  fueric ,  hinc  confultius  fuerit  in  aliquibus  fubjedtis  leniori 
irritatione  narium  cum  ftramine  vel  aculeo ,  aut  modefta  lcdiincatione 
«arium  HyemOrrhagiam  provocare.  Opiatis  vero  ,  qui  haec  deliria  com- 
pefcere  conatur,  videat  ne  ex  Narcotico  hocce  remedio  ,  evadet  ne- 
croticum.  Confer.  Maguif.  D.  D.  Prafid.  Specimem  ultim.  dijfert.  de  we- 
dicdment.    Operand.   in    Corpor.   vivo.  Jub  titulo  fedativorum. 

Anginodea  &  Aphthodex  vero  fymptomata ,  per  interna  dicla  tempc- 
rantia  ,  &  Alexipharmaca  ,  perinde  tra&entur,  ufu  autem  externo  con- 
ducunt  Gargarifmata  ex  fpeciebus  refolventibus  ,  abftergentibus  ,  &  mi- 
tius  adftringentibus  parati,  vid.  D.  D.  Juwkeri  Confp.  Med.  Tab.  XXIX, 
fub.  Cautel.  Numero  7.  imprimis  effent.  Pimp.  alb.  flne  vehiculo  prsef- 
tantiffimae  efficacix  eft,  pro  Aphtis  autem  demulcendis  conducit  lini- 
mentum  ex  melle  rofaceo ,  addita  eifentia  quadam  balfamica  ,  vel  myr- 
jhae  ,  fuccini ,    vel  didtoe  effent.    Pimp.  alb. 

Diarrhseae  vero  vel  fimplices  ,  vel  Dyfentericse ,  nullo  modo  fuppri- 
mendse ,  fed  abforbentibus  ,  nitrofis  ,  pilul.  Stahlianis ,  tonicis  fecuri- 
oribus  tractandse  funt  ,  inter  quse  eminet  &  eximiam  utilitatem  habet 
cortex    Cafcarillx  ,  qui  fimul  lenit,  fedat  &  difcutit. 

Viribus  vero  profpicitu?  nervinis ,  Analepticis,  fuccis  acidulatis,  de- 
codto  fcorzonerx  ,  &  prse  caeteris  cardiacis  effentia  dulci  Orphanotro- 
phei  Halenfis :  e  dixta ,  imprimis  in  patria  vinum  generofum  aliquan- 
tulum  dilutum  etiam  non  de  nihilo  eft ,  quod  facilius  illic  locorum  con- 
cedi  poteft  ,  quia  eo  adfueti  funt 

Cseterum  concurrentes  aliquando  complicationes  Petechiarum ,  Infiam- 
mationum  ,  adfe&us  Cholerici  &c.  confultum  quidem  eft  illis  debita  me- 
thodo  occurrere ,  quo  iis  convenienter  artifex  fatisfaciat  ,  nunquam  ta- 
men  id  fiat  cum  morbi  principalis  negleclione ,  plurimum  vero  in  hac 
Jebre  ,  uti  antea  monui ,  congruum  &  bonum  valet  regimen  ,  quod  fub 
concurfu  graviffimorum  Symptomatum  graviter  etiam  turbari  folet.  Su- 
perato  autem  cum  Deo  morbo  ipfo ,  tunc  moderamen  in  diata  follicite 
illis  inculcandum  ,  ut  per  tempus  domi  fe  contineant ,  ne  quo  ullo  mo- 
do  ab  aeris  liberiori  admiffione ,   recidiva  caufetur  infperata. 

Et  ita  haec  fufficiant  fundamentaprincipaliora,  ne  limites  differtationis,1 
tranfcendam.  Hinc  nihil  amplius  reftat ,  nifi  ut  Deo  T.  O.  M.  pro  prsef- 
tito  fuo  auxilio-,  humillimas  perfolvam  gratias ,  cui  &  hunc  laborem, 
&  omnts  reliquos  mcos  conatus  commendo,  quo  faluberrimus  &  fperatus 
femper  obtuieatux. 

F    I    N    I    S. 

JOAN, 


C  L  X  X  I. 

J.  ANTON.  JOSEPHI   SCRINCI 

E     T 

GUILIELMI    BACHE 

D     E 

FEBRI    MALIGNA    CASTRENSI 

GALLORUM, 

Q_U  R  C  U  M  INGENTI  EQRUNDEM  STRAGE  P  E  R.  TOTUM 
REGNUM  BOHEMI*  MAXIME  VERO  PRAGiE  INTER 
EOSDEM  GRASSABATUR. 

Pragse  1743. 


Difput.  Mko-¥ra&.  Tom.  V. 


C  c  c 


(  387  ) 


HISTORIA   FEBRIS   GALLIC&    CASTRENSIS. 

Qiia  in  Regno  Bohemia  ,    maxime  vero  Praga  An.  1742.  inter 
eofdem   Galios  grajjabatur. 

§.     I 

H  J  S  T  O  R  I  A       M  O  R  B  I. 

MUlta  deberemus  de  rnorbis  Gallorum  fcribere,    quae  hic  experti  fu~ 
mus  ,  non  paucas  quafdam   paginas  ,    verum  integros  tomos.    In- 
terim  ,  quae  ad  fcopum  noftrum  funt  ,   breyiflime  proponcmus.    Conque- 
rebanuir  ergo  Gaili  tribus  ,    vei  quatuor  dicbus  citius  ailtequara  leclo  af- 
jBgcbantur  de  virium  plus  minus  pioftratione  ,   aliqui  eandem  proftratio- 
nem  virium  ftatim  experti .,    ad  Nofcnjomia  deportabantur.    Praeterea  nau- 
feam  ,    aut  vomitum  ad  initium   febrium  expcrti  funt  ,    inappetentiam  , 
capicis  doiorem  ,  calorem  ,   fitim  ,   vigiiias ,  deliHa  ,    rufTlm  ,    catarrhum  , 
vefperi  ordinarie  morbi  hujus  exacerbationem  patiebantur  ,    verbo  :    con- 
fueta   fymptomata  ,     ficut    alias    in   febribus    malignis    petechialibus    nos 
omnes  in  his  Kegionibus  Gerrnaniae  experimur  ,   illi  pariter  experti  funt. 
Umirr:  tamen  fymptoma  pra.   allif  obfervabi'e  fuit ,     Si  quo  omnes   ferme 
faborabant  ,   nempe  diarrhaea.    Jam  non  dicam  ,    quod  apud  unum  \)  mp- 
tomata  remifliora  ,    apud  alterum  graviora  luerint  ,   aut ,    quod  quadam 
varietateatque  numero  fymptomarum  in  individuis  fe  monftraverint ;   ne- 
que  dicam  ,    quod   in   pcrituris  fstalia   fymptomata  pariter  fe  monftrave- 
rint  .    prouti  alias  fe  monllrare  folent  in  febribus  malignis  ,    unum   tan- 
tum  dicam  ,    quod  maxime  notatu  dignum  eft  :    quod    Galli ,    licet  in 
aihmofphsera  noftra  fuerint  ,    ubi  ordinarie   noftri    homines  ,     dum  fe- 
bribus  malignis  corripiuntur  ,    exanthermna  five  petechialia  ,    flve  milia- 
ria  alba  accipiunt  ;   licet  iuquam  Galli  in  eadem  noftra  athmofphaera  fue- 
rint  ,    nullus  imo  nec  unicus  a  medicis  Gallis  rroctatus  ,    (  bene  vero  a 
noflris)   vel  minimum  exanthema  accepit  ,    &  hoc  tanto  magis   mirabile 
cft  ,    quod  faltem  ad  minimum  triginta  millia  infirmorum  computare  pof- 
flm  ,    tamum  Pragsc  exiltentium  ,    hocque  roorbo  corrcptorum.    Imo  pa- 
ruro   dixi  triginta  millia  j    nam    faltem  triginta  millia  hoc  morbo  defun- 
clorum  partim  in  urbe  ,    maxima  pars  vero  extra  urbem  fepurta  jacent. 
Aliquot  e.nim  magna  Nofocomia  fakem  quinque    (nam  in  ommbus  etiam 
domibus  jacebant )    enumerari  poffunt  ;    ut  ,   magnum  palatium ,    quod 
domus  invaljdorum  vocatur ,    non  procul  ab  urbe.     Ia   urbe  vero   ipfa 

C  c  c    2  mag- 


388  S    C    R    I    N    C    I  i 

nragnum  Collegium  R.  R.  P.  P.  jefuitarum  ad  S.  Cjemeritern  ,  Colle- 
gium  Jefuitarum  novae  urbis  ,  Monafterium  &  Templum  Reverendorum 
Patrum  Benediclinorum  in  Emaus ,  magna  aula  regia  di&a  ^  atque  Hof- 
pitale  Bavarorum  ,  de  aliis  locis  nihil  dicam.  Jam  omni  die  rumor  incre- 
buit  per  urbem  ^  in  uno  hoipitiiii  quudraginta  ,  fexagiuta  etiam  nona- 
ginta  efle  mortuos  j  i\  tantum  deccm  eomputes  ,  &  per  tredecim  meilfes  , 
nempe  a  vigelima  lexta  Novcmbris  A.  1741.  ubi  urbs  expugnata  fuit  * 
ufque  ad  fecundam  Januarii  1743.  ubi  denuo  hberata  ,  fi  inquam  tan- 
tum  deeem  compuies  mortuos  eile  ,  in  quolibet  hoibitali,  iic  intra  dient 
quinquaginta  mortui  funt ,  atque  per  integrum  hoc  tempus  19500.  prse- 
tcr  propter.  \reruni  ionge  rfiinoterri  numerum  pofui  ,  contra  manife- 
ftara  experientiam  <Si  veritatem  ,  interim  potius  minorem  pofui  ideo ,  quia 
pofita  veritate  potuilfet  tantuy  numerus  mortuorum  fufpectus  eiie.  Di- 
cam  paucis  ,  pauciliimi  ex  innrmis  Gallis  decumbentibus  fanitati  reftituti 
funi  ,  qui  vero  evaferunt  ,  vix  intra  quadrantem  aut  medium  annum 
vires   tecuperabant. 

Cnra    Gallorum. 

Cura  autem  varia  &  mira  fuit  ,  per  quam  medici  Galli  atque  cfii- 
rurgi  fuis  fanitatem  reftituere  volebant.  Piimum  ergo  mdximum  &  fa- 
moljlOmum  Galloium  remedium  fuit  ,  non  dicam  terme  in  omnibus 
morbis ,  faltem  in  febribus  quibufcunque  ,  fine  diftinctione  ,  etiam  iri- 
terrmttentibus  j  vense  fc&io.  In  quem  finem  vero  ,  aut  quare  hoc  fa- 
ciant  ,  mihi  non  conftat,  interim  taliter  apud  nos  pradlicarunt ,  &  quan- 
quam  a  noftris  medicis  audiviifent ,  quod  talis  cura  *  non  dicam  expe- 
rientiac  tantum  ,  verum  fariSe  theorise  adverfetur  ,  nihilominus  pertinaci- 
ter  fua2  confuetudini  infiftebant.  Potuiffet  eofdem  terrere  infelix  expe- 
rientia  ,  atque  tantus  nurrierus  mortuorum  ,  fiori  modo  hic  Pragac ,  ve- 
rum  per  totum  Regnum  Bohemiac  -,  hsec  omnia  tamen  Gallos  periuadere 
iion  poteraiit  *  ut  ad  methodum  noftram  aliam  aiTumant  praxim.  Venae 
fectionem  non  modo  in  omnibus  febri  maligna  decumbentibus  femel  ad- 
miniftrabant ,  verum  octies ,  decies ,  decies  lexies  &  ultra ,  nempe  f dtem 
omni  die  femel ,  bis ,  fi  non  ter ,  &  ultra  longe ,  donec  patiens  fpiritum 
exhalaifet.  Praeterea  clyfteres  pro  plebeis  ex  aqua  &  furfuribus  pro  of- 
ricialibus  ex  aliis,  ut  fpeciebus  :  emolient. ,  fachar.  oleo  charnom.  &  fi- 
milibus  parabant.  Clyfteres  hi  nori  modo  omni  die  ,  verum  etjatri  iri- 
tra  diem  lacpius  applicabantur  ,  non  obftame ,  quod  diarrhsca  ferme 
continua  panentes  laboraverint.  Prxterea  vomitoria  ad  initium  ftatim 
ialtem  femel  aDplicabant  ,  quse  ordinaric  etiam  fexta  ,  feptima  ,  imo 
decima  die  repetcbantur.  Tertio  :  laxantia  ex  caifia ,  ex.  rhabar.  po- 
tiones  mannatas  &  fimilia  in  his  febribus  propinabant ,  &  quidem  al-~ 
tcrnis  diebus.     Qiiarto  :    emulfiones  dabant   etiam   fuis    patientibus  ex 

amyg- 


DE    FEB.    MALTG.    C  A  S  T  R.    G  A  L  L  O  R.  38? 

amygdalis  &  feminibus  frigidis.  Quinto  :  pro  cutarrhis  fuir  univerfale 
remedium  fyrtfp.  capill.  vener.  Sexto  :  quibiifdam  etiam  fulphur.  an- 
tim.  certa  enchyrefi  praeparat.  propinabant.  Septimo  :  pro  potu  ordina- 
rio  ptilana  ex  hordeo  atque  liquiritia  fuit  ,  pro  cibo  coryza  cocla  ,  at- 
que  divcta  valde  tcnuis.  Si  multi  in  febres  interrnitterites  incidebanc ,  hos 
omnes  cortice  Peruviano  five  in  iiifufo  ,  five  in  fubftantia  curabant  j 
quod  mirum  non  fuerit  ,  quod  plurcs  cacheclici  ,  hydi  opici ,  atque  he- 
&ici  ta&i  fint  j  &  ita  fatis  pariter  ceiferint ,  falcern  plurimi.  Poflem  quU 
dem  adhuc  diverfa  alia  rcmedia  adferre  ,  quse  Galli  hic  partim  habue-- 
runt ,  partim  Gallis  nppiicarunt ,  fed  nimis  fufus  foreni ,  illud  tanturri 
annotavi ,    quod  a  potiori  praclicatum  fuit; 

§.     I  L 

Caufie^ 

Si  de  caufis  morbi  hujus  difcurrendum  nobis  fit  ,  rhagha  hobis  pro- 
bonuntur  j  cur  enim  tanta  ftrage  hic  Pragse  &  per  totum  Regnuiri 
Bohemiae  fine  u!!o  inito  praelio  notabili  exercitus  Gallicus  proftratus  eft  » 
&  quidcm  tam  numerofus  ,  qui  quafi  totum  Regnum  Bohemise  inunda- 
vit ,  maxima  vero  ex  parte  per  morbos ,  &  ih  fpecie  per  febres  malig- 
nas  periir.  Duplices  aifignari  poffunt  caufe  ,  Divhut  &  human<e.  De 
divinis  raihi  fcrmo  hon  elt ,  cum  fori  mei  non  iit  theologum  agere,  iri- 
terim  tot  facne  paginse  exempla  demonftrant ,  quando  Detts  fuos,  acque 
eleclum  populum  tueri  voluit  ,  per  varias  ftrages  inimicos  exercitus  de- 
levit.  An  non  icis  ?  an  ignoras  ?  quid  in  exercitu  Zenacherib  (11  fa&um  ? 
alia  exempla  fcripturse  praetereo ,  cum  mihi  ut  medico  propofitum  potius 
iit  caufis  naturales  inquirere ,  quia  per  eafdem  tanquam  per  ihftrumenta 
fua  author  naturse  Dem  ordinarie  agit.  Fuit  quidem  a  fupremo  Gallo- 
rum  Belli  Marechalio  Beililio  medicis  Pragenfibus  pro  deliberacione  pro- 
pofitum  fequens  problema  :  Qtiivnam  videantur  ejfe  caufd,  tantA  JiragiiS 
Gallorum  ,  cum  eidem  Marechallo  uon  apparent  ejfe  ordinaria  febris  Ca- 
.Jlrenfis.  Refponfum  autem  fuit  fcripto  a  Facultate  Medica  Pragenfi  da- 
tum  ,  &  caufse  fatis  libere  &  vere  expoficae.  Nos  vero  jam  non  dice- 
mus  de  Divina  Nemefi ,  quse  ulciones  fuas  accepic ,  cum  noftri  fori 
hon  fit  hsec  indagare  ,  verum  ad  Theologos  pertineat  i  fed  potius  iu 
caufis  naturalibus  manebimus  ,  iri  quantum  hse  ipfiffims»  caufse  inftru^- 
menta  Divinse  Juftitiae  efle  poflbnti 


c '  e     |  Pcmtria 


390  S     C    R    I    N     C    I  , 

Fenuria  Kerum  &  iter    Gallorum  ad   Germaniam  ,    atque    Bohemiam. 

Audivimus  intra  hax  tempora  ,  dum  excrcitus  Gallis  iter  fuurn  prae- 
parabat  ad  bella  haec  hoftilia  intentanda  ,  quod  magna  rerum  pcnuria  in 
Ga!l  a  fuerit  ,  hinc  corpora  exhaufta  magnam  famem  paticntia  ad  oras 
noftras  appulerunt ,  quomodo  vero  fames  ,  corpora  ad  motus  putredino- 
fps  difponat ,  clarum  effc  :  dum  denciente  novo  chylo  fucci  corporis  no- 
ilri,  maxinie  fanguis  jnultum  atteritur  in  maifulis  fuis  ,  fit  alkaleftens 
jnagis  ,  hinc  ob  pracvalens  alkalinum  principium  ,  atque  maifulas  FacYas 
minores  per  attritum  ,  vel  maxime  ad  novos  inteftinos  motus  concipien- 
dos  difponitur  ;  non  enim  afluente  novti  chylo  oleofo ,  tnucilaginofo  , 
utique  fanguis  antiquus  in  attritum  majorem  deducitur  ,  &  pluies  maf- 
fulas  alkalinas  atque  fubtiles  oleofas  producit.  Iter  longum  atque  conti- 
juiatum  ,  paria  facit ,  imo  concurrente  duplici  caufa  malum  auget ,  nain 
tnotu  circulatorio  ,  per  iter  adau&o  major  fit  attritus  maiTulanuu  fin- 
guinem  conftituentium, 

Frigui. 

Dum  milites  fub  tentoriis  in  libero  campo  degunt ,  atque  Gaflra  fiu  lo- 
£ant ,  frigus  noclurnum  male  tecl.i  corpora  aftbgit  ,  atque  infcnfibilem 
tranfpirationem  cohibendo  ea  mala  producit ,  quse  fupra  attulimus  in  parte 
generali ,    qtuuido  noxas  infenfibilis  tranfpirationis  defcripfimus. 

Jnordiuata  di&ta. 

Quid  inordinata  diacta  fecerit  Gallorum  ad  morbos  hos  producendos , 
modo  confiderabimus.  Jam  non  dicam  de  venere  ,  corpora  debilirante  , 
motum  fanguinis  circulatorinm  imminuente  ,  &  per  coufequens  motui  pu- 
trcdinofo  occafionem  daute  ;  verum  de  cibo  &  potu  inordinato  dicemus. 
G  illi  enim  Cive  fame  ,  five  inconfucto  clymate  ftimulante  ,  enormiter  vo- 
races  fuerunt ,  &  quidem  quandoque  per  inconfueta  edulia  ;  Gallum  enim 
pcr  Ufbcm  obambulantem  finge  tibi  taliter  ;  quod  prxter  arma  mihtaria, 
femper  ollim  pro  eduliis  in  munibus  portaverit.  ]am  non  dicam  .  quod 
per  feptem  feptimanas  ,  imo  ferme  duos  menfes  equinam  carnem  cum  ma- 
gnafame,  atque  horrenda  rerim  penuria  (  quse  nos  adhuc  magis  torque- 
bat  )  comedere  debuerint.  Quid  enim  ex  his  omnibus  fequebatur  ?  quam 
cacochylia  in  prirms  viis  ,  cacochimia  in  ipfa  matTa  fanguinea  ,  &  omnibus 
humoribus  ,  unde  vepleto  cnormiter  ventriculo  cibi  non  digefti  ex  mente 
Boerhaayii ,  naturam  fuam  fequebantur  ;  qualem  ergo  ?  putridam  nem- 
pe  ,  in  loco  calido  &humido,  deficieutibus  viribus  vitae ,  quae  in  aliam 
paturam  edulia  tranfmutare  potuiifent.    Si  hsec  in  primis  viis  fint  facfta  ,   in 

fecun* 


t)E    FEB.    MAUG.    CASTR.    G.U-LOR,  $ot 

fecundis  non  melius  ,  verum  pejus ,  hinc  facilis  apparet  ratio  ,  quomodo 
ad  morbos  putridos  difpofiti  fuerint.  Jam  non  dicam  de  oarne  equina  co- 
mefta  ,  ab  initio  cum  naufea.  tandem,  rabidafhme  (timulante  avide  •>  quid 
haec  ad  putredinofum  motum  ftnguinis  excitandum  contribuerit ,  nolo  hic 
pluribus  exagerare. 

Vigilhe.  | 

Vigilias  perpetuas  ,  atque  labores  ad  fortalitia  extruenda  ,  &  pericuiurri 
imminens  avertendum  fultinere  debuerunt.  Hinc  corpora  vigiliis  fracta  con-> 
fumpto  nempe  liquido  nerveo  ,  &  per  confequeus  imminuto  fanguinis  cir-* 
eulo  ,  magis  apta  reddita  fuere  ad  motus  putredinofos  concipiendos. 

Sordities    Galloruni   £•?  alici; 

Inter  caufas  etiam  forditiefn  Gallorum  ponimus,  fi  enim  vidifTes  No* 
focomia  tanto  numero  infirmorum  repleta  ,  imo  m  uno  cubili  tantum  nu- 
merum  infirmorum  ,  qui ,  cum  maxima  ex  parte  diarrheas  conjunctas  ha- 
buerint  ,  &  fordes  fuas  fepiffime  ante  ledtos  fuos  depofuerint ,  fic  alitet? 
fieri  non  potuit;  nili  quod  ingens  faetor  in  Nofocomiis  fueiit.  Aer  in  clau- 
fis  cubiculis  tot  efHuviis  putridis  repletus  ,  partim  ex  (tercoribus  ,  partinl 
aliunde  ex  corporibus  infirmorum  exhalantibus  j  denuo  infpiratus  ,  tan- 
quam  efficax  fermentum  putredinofum  motum  hunc  ipfiilimum  in  humori- 
bus  auxit ,  imo  intrantes  infecit  ,  faltem  maxima  ex  parte  (  morbus  enim 
ille  fimul  magnopere  contagiofus  fuit  )  imo  per  contagium  in  corpora  pro- 
pagabatur.  Unicum  audi  exemplum  ,  non  tantum  medici  &  chirurgi  Gal- 
li :  qui  maxima  ex  parte  infecli  hoc  morbo  periverunt  ,  quod  pjuciirimi 
remanferint ,  ex  tanto  numero  medicorum  ,  atqte  chyrurgorum  Galiorum  / 
,.  verum  etiam  omnes  noitri  medici  ,  excepto  unico  ,  medicinx  tundidati  * 
atque  ftudiofi  ,  qui  fe  exponere  debuerunt ,  infeeti  &  mortui  funt.  Nemo 
ex  his  diu  fubintravit  hofpitalia  ,  qui  non  infedus  tandem  brevi  fuerit. 
Maxime  autem  conquerebantur  in  vita  adhuc  ,  jam  iii  Domino  defuncti 
fuper  fcetorem  &  forditiem  Nofocomiorum,  prauerea  mortuo  uno  ,  &kdto 
adhuc  a  fudore  madido  ,  alter  novus  infirmus  imponebatur.  Et  hsec  de 
taufis  dicta  fufficiant  ,  ad  hunc  morbum  producendum,  animi  enim  pathe- 
mata,   timorem  nempe  perpetuum  ,    nolo  in  apricum  proftrrei 

§.     III. 

Epicrifis  fuper  morbos  Gallorum.    V.  S.   Frequens. 

Epicrifim  noftram  in  medium  adferimus  ,  fuper  nihil  aliud  ,  qurihi  fti» 
per  inconfuetam  methodum  Gallorum  febres  malignas  traclandi.  Prin  o 
ergo  confiderubimus  tam  frequentes  vense  fectiones  ,    quas  Galli  admini- 

ftntrunt 


39^  S     C     R     I     N     C     I  , 

ftrarunt  in  fuis  febribus.  Indicationes  illorum  nefcimus  quidcm  ,  videntur 
autem  omnes  febres  acutas  pro  inflammatoriis  habere  ,  hinc  ad  tiaies  in^ 
flammatorias  minuendas  ,  &  ne  illac  ulterius  augeantur  ,  tot  frequentes 
videntur  racere  venae  fectioncs.  Nam  impetu  circularorio  imminuto  ,  ur- 
gens  a  tergo  fangu*s  .  tanta  vi  in  vala  minima  capiilaria  impelii  auc  mtrudi 
non  potelt.  Imo  etiam  Galli  nobis  objecerunt,  quud  inter  eofdem  nulla  pro- 
deant  exanthemata  ,  bene  vero  noftra  methodo  curandi.  Dicunt  enim  im- 
petu  fehriii  vafcula  minima  fub  epidermide  iatitantia  dilatari  primo  ;  fe- 
cundo  fanguinem  in  haec  ipfiilima  vafcula  impetu  febrili  ada<ftum  ,  ultra 
eorum  ofcula  propeili,  aique  fub  epidermide  extravalari ;  omnia  vero  hccc 
impediuntur,  ii  per  hequentes  venvc  fectiones  impetus  febriles  retundantur, 
Verum  tota  haec  theoria  falfa  eft,  atque  in  maximam  Gallorum  perniciem 
ab  iplis  Gallis  inventa,  Libenter  concedo  ,  multas  inter  eofdem.  Gallos 
graflkri  febres  inflammatorias ,  utpote  cum  plethorici  fint ,  potui  vini  ge- 
HCEofi  arfueti  j  verum  omnes  febres  acutas  inflammatorias  polfe  dici  ,  aut 
pro  fundamento  inflammationem  habere  ,  falfum  eft ,  &  pluribus  inanitas 
Imjus  theoriae  demonftrari  poteft.  Jam  modo  confiderabimus  tantum,  quam 
male  tot  frequentes  venae  lecliones  adhibitae  fuerint ,  ad  febres  has  malig- 
nas  curandas.  Primo  enim  falfum  eft ,  quod  febres  malignac  originem  NB. 
furnant  a  ftafi  infla-nmatoria  ,  unde  non  poflunt  pro  febribus  infla-nmatoriis 
fimpliciter  tradtan  ,  per  confequens  nec  tot  vense  fecftiones  adhiberi.  Imo 
poiito  ,  non  conceifo  febres  omnes  malignas  etiam  inflammatorias  elfe  ,  fic 
adhuc  locum  non  poflunt  habere  tot  frequentes  adhibitae  venae  fectiones  ; 
r;am  impetu  febrili  nimium  retufo  ft.ifes  illae  indammatoriae  in  minimis  vaf- 
culis  dilcuti  non  poterunt,  ergo  inflimmatio  in  gangraenam  &  fphacelum 
tranlibit  ;  quo  enim  alio  inftrumento  ,  natura  inflammationes  folvit,  nifi 
hoc  ipfnlimo  fmguinis  motu  circulatorio  proportionato.  Deinde  cum  febres 
maiigna  pro  primo  fuo  fundamento  non  habeant  ftafim  inflammatoriam  , 
verum  motum  inteftinum  putredinofum  atque  fpeciricum  irt  mafla  fangui- 
nei,  fic  ruit  totum  fundamentum  Gallorum.  Quid  enim  ad  motum  putre- 
dinofum  cohibendum  faciet  repetita  venae  fectio  ?  nihil,  imo  eundem  mo- 
tum  putredinofum  plus  augebit:  nam  motu  circulatorio  imminuto  (qui  ta- 
men  natura  fua  refiftit  motui  putredinofo  inteftino)  motus  putrcdinofus 
augmenta  accipit ,  unde  malignitas  augetur.  Ut  taceam  maximam  virium 
proltrationem  ,  quam  tot  frequentes  venae  fectiones  caufant ,  unde  natura 
ncceflario  fuccumbcre  debet.  Hinc  apparet  etiam  ratio  ,  cur  Galli  nulla 
acceperint  exanthemata  :  nam  tantopere  retulo  fanguinis  impetu  circnlato- 
rio,  grummuli  illi  per  putredinem  producti ,  nunquam  in  peripheriam  pro- 
trudi  potuerunt  ;  verum  potius  in  ipla  malfa  fanguinea  manferunt,  atque 
ad  vafa  capillaria  partium  internarum  delata  ,  ibidem  hzercntia  manferunt, 
ficque  gangraenas ,  fphacelos  atque  mortem  caufarunt.  Praefertim  cum  ma- 
juri  in   quantitate  in  maflii  fanguinea  oberrantes ,  plures  fibi  ad  invicem 

adhac- 


DE   FEB.    MALIG.    CASTR.    GALLOR.  393 

adhserere  potuerint ,   ficque  craffiorem  maflulam  conftituere ,  quae  minus 
tandem  proportionata  fuit ,  ut  vafa  capillaria  tranfeat. 

Vomitoria. 

In  progreflu  morbi  adhibita  vomitoria  ineptiffime  applicantur  ,  facillime 
enim  inflammationem  ventriculi  ,  atque  tnteftinorum  caufare  poflunt  : 
deftru&o  enim  per  motum  putredinofum  fanguine,  ille  minus  aptus  red- 
ditur ,  pro  motu  circulatorio  debite  fubeundo ,  prouti  etiam  ad  congruam 
mifcelam ;  omnium  vero  minime  capax  fiet  ,  ut  per  vaft  capillaria  circu- 
letur  (nam  etiam  iu  ftatu  naturali  tardilfime  per  hsec  vafcula  circulatur) 
aut  faltem  cum  magna  difficultate.  ■  Quapropter  irritato  per  vomitorium 
ventriculo  ,  fanguis  talis  fortius  in  vafa  fanguinea  ventriculi ,  atque  in- 
teftinorum  propellitur,  &  quia  difficile  vafa  capillaria  trandt,  fortiufque 
vero  fimul  in  hsec  impellatur  per  vomitoria ,  facillime  ibidem  haerens  ma- 
nebit ,   atque  ftafes  inflammatorias  produget, 

Qlyjleres. 

Clyfteres  cum  diftin&ione  debuerunt  adhiberi  ,  non  fufque  deque  abf- 
que  omni  diftinctione  ,  &  quidem  NB.  tam  frequentes  :  ubi  enim  auc 
putris  cacochylia,  aut  crudorum  humorum  ex  priori  inordinata  dixta  ap- 
paratus  in  volumine  inteftinorum  jacuit ,  ibi  cum  prudentia  unus  alterve 
clyfter  applicatus  locum  habere  potuit,  Verum  omni  die  &  quidem  repetiti 
clyfteres  ,  non  video ,  quid  profuerint.  Aut  enim  p*raefens  fuit  diarrhsea  , 
fic  applicati  clyfteres  eandem  auxer.unt  (  five  fibras  irritando ,  five  laxan- 
do  )  &  vires  magis  proftrarunt.  Quodfi  vero  diarrhsea  non  adfuiflet ,  fic 
huic  tandemoccafionem  dederunt.  Atque  quod  caput  eft,  diarrhoeae  in  febnV 
bus  malignis  prsefentes  non  tam  ab  infarctu  primarum  viarum  a  crudis 
humoribus  originem  fumunt ,  verum  potius  a  putredinofa  colliquatione 
malfde  fanguineae.  Unde  fi  criticae  fint  ,  dum  per-  clyfteres  inteftina  irritan- 
tur  magis  ,  crifes  ultra  modum  fiunt,  atque  laudabilem  naturae  intentio*. 
nem  turbant ,  &  vires  nimium  profternendo  in  futurum  naturam  inhabilem 
reddunt ,  ad  morbum  reliquum  fuperandum.  Si  fymptomaticae  fint  diar- 
rhseae ,  tunc  adhuc  pejus  eft ,  quae  per  tot  injeclos  clyfteres  potenter  au- 
gentur ,  atque  vires  confumendo  naturam  ipfam  profternunt,  &  fic  paiien- 
tem  ad  mortem  deducunt.  Idem  fentio  ,  imo  fortiori  cenfura  perftringendt 
medici  Galli  funt ,  quod  laxantia  dederint  in  febribus  malignis.  Libenter 
tandem  indicationes  fciremus  ,  quse  medicum  perfuaderent ,  ut  in  febribus 
malignis  laxantia  det  'i  Si  enim  fuerint  praefentes  diarrhaeae ,  fic  laxantia 
ilimulando  volumen  inteftinorum  ,  vel  maxime  afHuxum  colliquati  feri 
putredinofi  ad  inteftina  auxerunt ,  hinc  vires  ultra  modym  profternendo 
naturam  fuccumbere  fecerunt.  Imo  aufto  afflusu  feri  putredinoli  (cui  grum- 
Itifpiit.Mgclico-Pratf.  Tom.  V,  D  d  d  mu* 


394  S    C    R    I    N    C    I  , 

muli  illi  innatant)  ad  vafa  capillaria  fubtiliflima  inteftinorum ,  ltafes  at- 
que  exinde  inflammationes,  gangrenas  atque  fprncelum  harum  pmium  in- 
troduxerunt;  quod  non  mirum  fit,  quod  tanta  quantitas  militum  mortua 
fit,  Et  hiecpro  tenuitate  noftra  &propofito  compendio  difta  fufficiant  &c* 

F    I    N    I    S. 


JOSIA3 


C  L  X  X  I  1. 

J  O  S  I  A  S    WEITBRECL; 

D     E 

FEBRILI    CONSTITUTIONE 

PETECHIZANTE     PETROPOLT 
ANNO    MDCCXXXV.     GRASSANIIi 

&egiomonti  1735, 


Udd     2 


(  397  5 

■  m  '  =sa 

CAPUT      P    R    I   M    U    M. 

Hifioria  Morbi. 

*.    I. 

PRimo  quidem  hoc  tcne  t  lncppit  febris  noftra  phiegmatica  &  petec* 
chizans ,  fub  ipfum  anni  principium  ,  &  eodew*  ferme  /ff;;o;e  conti* 
nuavit  per  menfes  Februarium ,  Martium  ,  Api  ilem.  Primo  anni  trime* 
ftri  tempc-lbs  humida  &  procelkfa  rtgnabat.  Menfe  Apiili  ac  Majo  in- 
geifcrant  fe  morbilli  &  yarjolg?.  Ilios  m<<gis  fcarlatinatn  febrem  dixilTes ; 
lige  henigna  erant  ,  &  methodo  Sydenhamiana  facillime  curabantur.  Men- 
fibus  Majo,  Junio,  Julio  non  uili  leves  efHorefcentise  fine  notabjli  com- 
motione  apparebant:  iEftas  erat  calidijjlma  refocillante  ventorum  frigore 
nonnunquam  temperata ,  &  conjlans.  Augufto  &  Septembri  prifiina  re- 
dibit  conftirutio,  fymptomatis  qualitate  iifdem  ,  fed  non  tanto  icgrorum 
uunievo  :  ing'  uebat  autem  aer  magis  varius  ac  frigidm.  Odtobri  &  No- 
vcrnb'i  pleuritidis  ac  febris  continuse  fimplicis  faciem  induebat ;  donec 
tandem  Decembri  forma  fua  poftliminio  rediret. 

$.     I  I. 

Invafit  hsec  lues  nbfque  difcrimine  atatem  quamcunque ,  homines  ac 
Femiiias  >  pirts  tamen  feminas  quam  homines  ,  atque  ita  ,  ut  utriufque 
fexus  adnltiores  non  folum  numero  rehquos  fuperarcnt ,  fed  gravius  etiarn 
dgcumberent,  imo  plane  fuccumbcrent. 

§.     III. 

Quamvis  autem  numerus  decumbemium  ln  Te  non  adeo  «m^««j  elfet , 
flec  morbus,  ad  cujttfqne  fortis  homines  penetrar^t;  fiquidem  nonniil 
gives ,  viclui  non  adeo  crudo  alfuetos  ,  &  eos  quidem  maximam  partem 
indigenas  ,  tantummodo  fporad;ce  invadcbat ,  e  contra  ex  quingentis  ae- 
grotis  ,  qui  in  Nofocomiis  Petropolitanis ,  tam  marinis  quam  militarN 
bus,  quoridie  degunt ,  ne  unicus  petecrvzaus  reperiebatur :  hoc  tamen 
nomine  fcbris  epidemica  &  contagiofa  haberi  meretur ,  quia  fmgularibm 
fymptomatis  ftipata  erat ,  nec  tum  temporis  ullus  aiivs  morbus  ,  nifi  quos 
fiib  finem  anni  (  §.  I.  )  ingruere  dictbam  ,  fe  txeruerat ,  &  denique , 
quia,  fi  quam  domum  intraverat ,  non  prius  decedebat,  quam  omnes 
propemodnm  ex  famjlia  aggrefla  fuerat* 


398  WEITBRECT, 

§.     I  V. 

Morbus  ipfe  fequentibus  ftipatus  erat  fymtomatis.  TEgrotans  ab  ini- 
tio  non  nifi  lajjitudinem  aliqualem ,  tenfiones  rheumaticas  &  vagantes  ,  an- 
gujlias  circa  prse-ordia  ,  dolwrem  capitis ,  gravedinsm  vel  coryzam  ,  &  tujjim 
perfentifccbat.  Qjaedam  horum  remittebant,  quxdam  augebantur  ufque 
dum  circa  vefperam  febr/s  ipfa  ,  horripiittione  in  his ,  in  aliis  rigore  vehe- 
mentiore  ,  cum  fubfequente  calore  afiuve  ac '  fudore  manifeftaretur  ,  cui 
ifrXc  dolor  capitis  acutHjinus ,  anxietates  tenfivx  circa  prae.oidia,  &  de- 
bititas  fwmna  adfociabanc  tamquam  individui  comites  ,  &  fi  cephalalgiam 
excipias ,  nonuifi  fub  ipfum  finem  morbi ,  &  cum  illo  fenfim  evanelcen- 
tes.  Urina  plerumque  fedimentum  deponeb.it  fere  rofacei  coloris ,  in  qui- 
bufdam  albi  ac  furfuracei. 

$.     V. 

In  attgmeuto  duplex  morbi  fchema  adparebat.  In  quibufdam  efflore- 
fcebant  petecchix ,  feu  maculse  rubrae  ,  pulicum  morfibus  limiles,  in  his 
minores ,  in  illis  latiores ,  vario  coloris  gradu  rubentes  ;  in  aliis  iftiuf- 
modi  maculse  plane  nullae ,  fed  illarum  loco ,  morbo  diutius  decurren- 
te  ,  &  quidem  in  folis  teminis  purpura  ,  feu  puftulse  miliares  ,  in  puer- 
peris  foU  rttbra ,  in  reiiquis  indifcriminatim  ,  albx  &  pellucid.t%  autfolse, 
aut  rubris  interftindtse.  Petecchiye  plerumque  die  quarto  &ultrat  atque 
in  iis,  qui  calidiori  utebantur  regimine  ,  citius ;  purpura  rubra  undeci- 
moi  alba  ferius  decimo  quinto  ,  imo  decimo  oilavo  demum  prorumpe- 
bant.  Maculse  vix  dietn  unum  alterumve  durabant  ,*  puftulae  contra  ad 
decem  ufque  dies  perfiitebant.  Petechizintes  febrem  experiebantur  con- 
tinuam  quidem ,  fed  tamen  mitius  &  ordinatius  exacerbjtam  :  purpura- 
fcentes  autem  paroxyfm  s  valde  irregularibm  feracioribufque  vexabantur.' 
Imprimis  feminae  dolorem  capitis ,  atque  anguftias  illas  pro  ajfeclu  hijlc- 
rico  habebant.  In  utraque  morbi  fpecie  promifcue  aderant  pro  diverfitate 
fubjectorum  pulfus  parvn$y  citus ,  in  aliquibus  intermittens ,  Jitis  ,  iuquie* 
tudo  ,  ja&ationes ,  vigilia  ,  fudores  ingruentes  ,  urina  magis  ad  mturaleni 
accedens,    alvus  hic  adjirififa ,    ibi  libera. 

i 

s.    V  I. 

In  m  whi  Jlatu  omnia  (§.4.  ?.  )  plerumque  pejora}  vigilia  Contlnuae| 
fomnolentia  ;  phantafmata }  fermones  inepti  atque  111  ngruf ,  aliique  i>- 
liriorum  proaromi  }  iracundia  }  furditas ;  oculi  turbuienti  &  mucum  po- 
tius  tenacem  quam  veras  lacrymas  fundentcs,  a  luce  abhorrentes  ;  //'«- 
gua  ajba,   fubhumida,    mucida;  dolor  fauciwn  ac  malarum;  ptyalifmus 

incipiens  j 


DE    F  E  B  R  I  L  I    PET  EC  CHIZA  NTE.     399 

mcipitns ;  nares  ficca  ;  tnfficula;  diarrlma  ;  uriua  naturalls  ,  &  pallklloc 
pro  ratione  reliquarum  circumftantiarum  ;  dolores  tenfivi  fnrarwn  $  tre- 
mores  artuurri  ,*  fubjuitus  tenditiam  ;  in  morituris  fudores  vehementes  j  iu 
aliis  tcmptrata  tranfpiratio. 

§.     VII. 

In  declinatione  ptyalifmus  ad  fanitatem  ufque  durans  ;  purpura  ;  m 
illis,  qui  evafwi  erant ,  paroxyfmorum  febrilium  mitigatio  i  pulfus  ve- 
getior  nec  adeo  citatus  ;  fudor  periodicus  allevans  i  coput  liberum  ,•  furdi- 
tas  diminuta  i  faucium  ac  praecordioium  dolor  fenfim  evanefcens  >  alvm 
moderata  ,•  urina  fufpenfam  in  medio  vitri  tenerrimam  membranulam ,  & 
pulvere  quafi  coufperfam  exhibens.  In  morituris  contra  ,  febris  quavis  pe- 
riodo  vehementior  ,  fudores  imminuti ,  coma  ,■  delirium  ;  doloris  ullius  igno- 
ratio  i  lingua  arida  ,  afpera,  nigrefcens ,•  alvus  adfri&a;  ur ina  pa/lida , 
ex  improvijb  repetitis  vicibus  copiofe  excreta ,  &  repente  aquofa  ,  flgnum 
fatalis  metaftafis ,    &  a&us  tragccdise  ultimus. 

§.     VI  I  I. 

Qiii  ad  fanitatem  redicre,  illorum  paucifiimi  notablli  qtiadam  &  Jpe* 
tiofa  excretione  levabantur  :  unus  vel  alter  fudore  ingenti  perfufus ,  vel 
urina  turbida  ac  fubfidente  falutariter  judicatus  eft.  Quidam  febrem  re- 
mittentem  mox  vero  intermittentem  experti  funt ;  &  hi  quidem  difficulter 
at  perfe&e  tamen  reconvalefcebant.  In  plurimis  omnia  organa  fecretoria 
atque  excretoria  fenfnn  ,  fed  lento  gradu  ,  atque  abfque  fenfibili  commo- 
tione  ad  officfa  fua  redibanr.  Moribundi  aut  letargo  fepulti ,  ventre  tu- 
mente;  aut  delirantes  ;  aut  repentina  gangrsena  ,  uti  fcctio  docuit ,  irt 
vifceribus  correpti  erant ;  &  plerumque  abfque  uilo  fudore  colliquativo  dLe 
morbi  decimo  quinto  exfpirabant. 

§.     IX. 

Remedia  ,  quibus  segrotos ,  qui  mese  fe  curse  tradlderant ,  fublevare  , 
&  periculo  liberare  conatus  fum,  erant  fequentia  ,  pro  diverfitate  fub- 
jectorum  diverfimode  exhibita  :  Cafcarilla ,  camphora  ,  cortex  peruvianus 9 
nitrum  ,  mater  perlarum  ,  fpiritus  vitrioli ,  mixtura  fmplex ,  fuccinum  ,  pul- 
vis  e  chelis  cancrorum  ,  cantharides  ,  gargarifmata  ,  enemata,  potio  commu- 
nis  purgativa  Sydenhamii.  Labafcentes  autcm  vltse  vires  fuffulclre  ten- 
tavi  remediis  analepticis ,  fed  veris ,  non  imaginariis,  qualia  funtj  aquct 
jiorum  tili<e ,  acacia ,  aurantiorum ,  pulvis  ad  guttetam ,  amygdaU,  papa- 
ver ,  opium,  &  quod  omnium  cardiacorum,  diaphoreticorum  ,  princeps 
dixeris,  vinum  rhenanum,  fed  exquifite  bonum  :  quibus  rite  fubordinatis 
raro  deftitutus  exfpedato  fum  auxiiio. 

T"  CAPUT    II. 


400  WEITBRECHT, 

C     A     P     U     T       II. 

Conjetlura  de  origine  &  caufa  hujus  febrjs. 
§.    X. 

Dlfficilis  eft  quxftio  :  unde ,  non  in  genere  febres  ,  fed  fpecialiter  iftae 
populares  &  in  locis  niultum  diflitis  eundem  fere  typum  fervantes  , 
eadem  medela  fuperandse  oriantur  ?  Si  ex  vulgo  quscras,  refpondebit , 
frigus  admifTum  fuilTe  corpori.  Sie  haben  fch  verkjilter.  Plerique  doctio- 
rum  certum  quodpiam  miafmi  fubtiie  nacurse  inimicum ,  ex  aere  inde 
inquinaco  &  confpurcato  deducunc ,  quod  pro  receptivitate  fubjecti  effe- 
dus  fuos  edat. 

$.     X  L 

Hoc  miarma  aereum  locum  forte  obtineret  in  tk  potiilimum  ,  ubi  nuU 
la  manifejla  caufla  allegari  poteft ,  quare  hic  &  nunc  ,  quod  dicitur  ,  ae- 
grotent.  Sed  dantur  alii ,  in  quos  illud  agere  non  valet ,  qui  tamen 
tum  dcmum  obnoxii  morbo  fiunt,  quando  aut  aegrotantibus  ajjident,  & 
quidem  in  conclavibus  jufto  calidioribus  ac  humidis ,  aut  illis  minijhrant , 
aut  eadem  cum  i\\is  fuppelle&ile ,  culinaria  imprimis ,  ftragulifve  utuntur; 
cujus  rei  exempla  plura  expertus  fum  ,  unde  contagiofa  morbi  indoles 
(§.3.)  fe  manifeftavit.  Unde  autem  ,  qui  primi  segrotabant  hac  noftra 
febre,  fomitem  morbofum  hauferint ,  h&reo;  partim ,  quod  illa  non  ad 
adeo  ingentem  numerum  civium  penetraverat ;  partim  quod  ii ,  qui  aeri 
quam  maxime  expofiti  effe  folent ,  quales  funt  nautae,  &  milites ,  quam 
minimum  cum  hoc  raorbo  conrlictabantur  (§.3.)^  Ut  concludendum  in- 
de  mihi  videatur ,  aut  plane  nutium  tale  miafma ,  aut  illud  faltim  valds 
pfitet  debile  ac  rarum  fuifle. 

§.     XIIf 

Fuere  quidem  aliqui,  &  in  fpecie  du&  anciilae  forores ,  in  eodem  con- 
clavi  fimul  decumbentes  ,  quibus  Hera  fua  miniftrabat  &  ipfa  poftmodum 
correpta  ,  quas  malum  ex  aere  haufiffe  non  adeo  improbabile  eft.  IIIjc 
enim  menfe  Afcrcio ,  coclo  frigido ,  tempeftate  humida  ac  procellofa  ru- 
re  domum  redierant ,  in  quod  abiverant  fepultum  patrem  rufticum,  fe- 
niculum  ,  eodem  morbo ,  11 1  iftse  quidem  perhibebant,  dofunctum.  Scd 
primo  hoc  exemplum  non  necejfario  aerem  miafmate  quodam  peregrino 
inquinatum    teftatur,    curn   &  alw  quidam  agendi  xnodw  fuhefle  poffit; 

tfeinde  , 


DE    FEBRILI    PETEC  CHIZA  N  TE.    401 

deinde  ,  qu?  omnhim  primi  scgrotabant,  longe  aliis  occafionibns  moibum 
fuum  debebant ,  aut  certe  debere  autumabant.  Sub  ipfum  enim  initium 
Januarii  corripiebatur  febre  miliari  puerpera  ex  difficillimo  partu.  Ali- 
quot  autem  dies  poft  accidit  ,  ut  in  alia  domo  &  Pater  &  Mater,  & 
matris  fratres  duo,  &  filius  duodecim  annorum  uni  menfte  aflidentes 
anguillam  frixam  comederent ,  unde  omnes  segrotare  ,  alter  citius ,  alter 
tardius  ,  inceperunt.  Fratrum  alter  dies  aliquot  tantummodo  languebat ; 
alter  hoftem  eadem  ipfa  adhuc  hora  propellebat  ,  devorando  decem  in- 
tegra  piperis  grana  »  &  circum  ambulatione  ad  fudorem  ufque  corpus 
cxercendo.  Pater  autem  &  mater ,  ambo  fexaginta  quinque  annorum  & 
filius ,  febrem  petecchiafque  exhibebmt ,  unde  parentes  moriebantur,  fi- 
Jius  autem  vix  evadebat.  Divulgatum  erat  fama  ,  periifle  hos  homines 
efu  anguillarum ;  quamvis  autem  non  negarem  fieri  poile  ,  ut  inde  occa- 
Jio  morbi  nata  fit ,  cum  &  alibi  (a)  exempla  proftent  pifcium  cum  pe- 
riculo  comeftorum  ;  qtiia  tamen  typum  adeo  accuratum  febris  peteccbizan- 
tis  prae  fe  ferebat,  ut  tam  ratione  fymptomatum  ,  quam  ratione  termini 
mortis  (  §.  8-  )  »  fubfequenti  conftitutione  exadle  refponderet ;  numquam 
mihi  aut  aliis  perfuadere  paffus  fum  ,  omnem  morbi  culpam  in  anguil- 
las  devolvi  debere. 

§.     XIII. 

Quemadmodum  vero  in  indagandis  iftiufmodi  cauflis  imprimis  etiarn 
locorum  ratio  haberi  debet ,  in  quibus  talis  morbofa  conftitutio  regnat : 
ita  hoc  monitum  fpeciatim  de  fitu  Petropolis  valeto.  Eft  enim  hsec  urbs 
fita  fede  humili,  humida  ,  mari  proxima,  fluvii  Nevse  alveis  divifis  cir- 
cumcincta,  ipfi  aqu<r, ,  paludibus ,  uligini  fuperinftrucla  ,  ventis  raro 
quietis  undequaque  expofita  ac  patula ;  qua  ratione  partim  aliquse  mor- 
borum  fpecies  avertuntur ,  partim  vero  alise  indttcuntur.  Dum  enim 
ventorum  continuitas  ac  vehementia  nulla  montium  vicinia  interchulitur : 
illi  effiuvia  maligna  ex  paludofis  iftiufmodi  locis  evaporantia  ,  ac  ipfa 
putrida  humidaque,  fimul  everrunt  atque  abducunt ,  aeremque  ferenum 
ac  purum  reddunt  ;  hinc  rarillime  febres  tertianiu  quartanafve  aut  fimi- 
les  ex  aere  ftagnante  deduci  folitos  morbos  Petropoli  deprehendes ;  imo, 
ii  fortaile  in  segrotum  talem  incideris ,  ille  G  non  febrem  ipfam  ,  certe 
fomitem  fecum  ipfe  ex  Polonia,  aut  Oriente  attulit.  Hoc  vero  aliquale 
commodum  pluiibus  aliis  incommodis  obliteratur.  Non  enim  de  eo  nunc 
dicam  ,  quod  venti  ipfi  alias  particulas  corpori  fano  seque  nocivas,  e.  gr. 
fcorbuticas ,  e  peregrinis  locis  ad  nos  advehant ,  vel  quod  illorum  rapi- 
ditas  ac  vehementia  calorem  a  corponbus  animalium  fibi  expofitis  mira 
celeritate  auferant  :  fed  potius  de  illorum  inconfiantia  ac  variatione ,  & 
fpecifica  aliqua  frigida  qualitate  pauca  commemorubo,  quse  forte  ufu  fuo 
praclico  non  deftituuntur.  §.    XIV. 

(a)  C.  L.  N.  H.  XXV.   17H. 

Dijpuf,  Medko-Fraff,  Tom.  V»  E  e  e 


403  WEITBRECHT; 

§.    XIV. 

Tanta  ccrte  efi  ventorum  vkijjitudo ,  ut  maxlmam  partem  quovis  dle 
triplex  faltem  quadruplexve  tempeftas  nobis  imminere  folcat.  Svepe  poffc 
nodem  tranquillam  ,  lole  orto  ,  furgic  Eurut ,  qui  fimul  cum  hoc  lumi- 
n e  veifus  meridiem  in  aufirwn  defleclit,  donec  ex  oppofira  plaga  Zephy. 
rus  aliquot  horas  furere  inctpiac ,  &  nonnifi  cum  occafu  folis  definat. 
Sx^e  fuperficiem  tenac  aquilo  verrit ,  cum  rVpbes  in  fuperion  regione  cx 
meridie  feptencrionem  verius  ferantur ,  quse  vero,  vel  eodem  vel  fequen- 
te  die,  retrogrado  cuifu,  venco  priori  obfequences  ,  procellofo  impetu 
in  pluvias  nivefve  funduntur.  Sscpe  media  acftate  te  ex  uno  latere  ajlm 
folis  propemodum  exturret ,  ex  alcero  ventorum  borealium  irruentium 
frigore  tantum  non  necarh.  Raro  infignh  calor  afiate  ,  raro  intenfwn  fri- 
gus  hyeme  ,  ulcra  tres  d.cs  duranc  ,  fed  ucrumque  mox  &  quafi  ex  im- 
provifo  remittit  ,  &  quidern  minime  mediocriter  aut  lente  ,  fed  gradu 
auc  paffu  fumme  inoequali ,  ica  ,  uc  ceftate  illis ,  qui  tenerioris  func  h.t- 
bitus ,  de  cubiculis  igne  temperandis  ,  &  veftibus  mutandis  cogitandum 
lic ,  hyeme  autem  au  a  tepida  nivem  regelet ,  ut  nec  Icaii  mitiores  bru- 
trms  poifiut  experiri.  Atque  hae  continuac  ,  &  conftanres  dicam  an  hu 
conltantes ,  aeris ,  veruorum  tempeftatumque  vicil-fitudines  non  poflunt 
non  decrimentum  valetudinis  corponbus  «iflerre  vel  faniffimis.  Difcunt 
fd  fuo  damno  multoties  incautiores  ,  qui  veltimento  leviori  folis  tejium 
arcere  fatagunt ,  fed  eo  ipfo  concra  aeris  injuriat  quam  minime  (e  de- 
fendunt.  Hinc  rfon  nifi  febres  acutae  continuse ,  anginae,  catarrhi,  tufj. 
fes ,  pleuritides  ac  peripneumoniae ,  phthyfis. 

§.     X  V. 

Prxter  dictas  (  §.  14.)  varlationes  ventorum,  &  fimplicem  Inde  fe- 
quentem  caloris  abfcnriam  auc  privaiionem  ,  confi  leranda  mihi  vidctur 
tingularis  aliqua  frigiditati  ipfi  fuperaddita  qunht.ts  aeris  commoti  ,  quae 
fortaffe  cauffa  proxinm  tam  congelationis  quam  damni  in  corpora  noitra 
exinde  redundantis  haberi  potelt:  in  quam  fententiam  ut  defcenderem, 
varia  argumenta  funt,  qux  me  commovere  ,  &  quorum  nonnulla  faltim 
indicare  hoc  loco  fufficiet.  Nam  primo  quidem  fimplex  frig  di  aeris  ad~ 
mijjio  nulla  ratio  fuffciens  mihi  videtur  effecfcuum  ,  a  refrigeratione  vul- 
go  deduci  folitorum.  Quamvis  enim  facile  concedam  ,  qme  Cel.  Boer- 
haave  (&)  de  vi  ventorum  in  corpora  an.malium  diiTerit:  Ci  quis  tamen 
«ltra  fimplicem  caloris  ablntionem  ifta  extendere  velit  ;  Cl.  Jac.  Keillius  (c) 
in  homine  veitito  infujfxcientiam  argumenti  dilucide  fatis  oltcndic  ;    quin 

potiqs 

(b)  Vid.  Elcmer.ta  Chemia?  Ed.  Eu^d.   pag.   192.   19 j. 
(O  lu  Difquif.  de  frJgoiis  fufceuti  cauifa. 


DE    FEBRILI    PETECCHIZANTE.     403 

pofcius  conftrictiones  'wfiammatoridt ,  aut  enecatio  partium  vcl  totius,  quarn 
ullum  aliud  malum  inde  fequeretur :  cujus  rei ,  ingruente  intenfo  gelu , 
hic  locorum  quotidiana  exempla  proftant.  Deinde  experientia  docet, 
>ion  ovme  frigus  hanc  nocivam  qusiitatem  fecum  vehere ,  imo  maxinnm 
frigus  faepe  minhne  noxium  exiitere:  fiquidcm  plerumque  accidit  ut  iii 
regionibus  noftris  certum  aeris  ftigidi  gradum  ,  atque  illum  quidem  fatis 
iutcnfum ,  imprimis  fi  aliqualiter  conjiaus  fuerit,  abfque  notabili  incom- 
viodo  pcr  omne  brumale  tempus  tolerare  poflimus.  E  contrario  vero  , 
cum  frigus  aeris  ita  remiferit ,  ut  nives  in  piuv>as  &  giacies  in  aquam 
converti  incipiant  vel  faltim  vix  peifillant  ,  id  cft,  quando  mercurius 
in  thermometro  circa  illum  gradum  hseret ,  quem  aqua  gelafcens  indi- 
cat ;  fxpe  turmacim  iliae  moleftix  corporibus  noftris  inducuntur,  qiix 
vulgo  impeditse  per  admifTum  frigus  tranfpirationi  attribui  folent.  Ut 
bievibus  me  expediam ,  non  nego  pkctnomena  i  fed  nego  confequtntias  du- 
ci  foiiliis,  nego  ncxwn  piaetenfarum  caufarv.m  &  effechmm.  Neceifario  igi* 
tur  aliud  fuperadditum  aeri  frigido  effe  debet  ,  cui  tanquam  cauilk;  cffe- 
chis  ifti  tnbuanrur.  Satis  dubitanter,  fed  meo  quidem  judicio  ,  non  ita 
improbabiliter  Keillius  I.  c.  frigorific<is  aeris  particulas,  qu;bus  aqua  gla- 
ciatur  incufat ,  utpote  quse  non  quantitatem  humorum  tranfpirubilium 
fed  qualitatem  immutant.  Eft  fane  longe  alia  conftitutio  aqu$ ,  quac 
lefoiuto  frigore  e  glacie  liquefcit ,  quam  iilius  ,  quae  recens  in  glaciem 
erat  converfa  ,  quod  fieri  non  poffet ,  fi  non  nifi  nuda  caloris  tbfentia 
aquam  congciaiTet.  Adeft  igitur  aliquid  in  aere  frigido  fuperadditum , 
cujufcunque  illud  fubftantise  denique  fuerit.  Latet  fane  iftiuirnodi  parti- 
culis  ratio  ,  quare  aqua  non  lente  fed  momento  ,  non  ubique  fimul , 
fed  in  fuperficie  fola  in  glaciem  convertatur.  Latet  in  illis  cauffa  phse- 
nonieni  haclenus  inauditi ,  quare  nix  &  glacies  ccnfiantan  quendam  & 
scqualem  caloris  gradum  fervent,  li  vel  intenfiflime  augeatur  frig:.;s  am. 
bientis  aeris. 

§.    XVI 

Quemndmodum  vcro  cognitio  noftra  nondum  co  ufque  procedit ,  u& 
determiuatam  illarurri  particuiarum  (  §.  15.  )  figuratn  aut  ejfentiam  aflignare 
pofTimus :  ita  nec  modrn  agendi  in  corpora  hominum  fpeciaiiter  patet, 
Nec  fubjeclum  ,  in  quod  agunt ,  an  folida  fola  ,  an  fluida  ,  an  utraque 
fint,  nobis  haclenus  innotuit  indubitanter.  Hoc  unicum  frnfu  difcimus , 
ita  affici  corporis  noftri  partem  ,  ut  fimul  etiam  totutn  trahatur  in  con- 
fenfum  ;  aliunde  autem  novimus  ,  non  sfTici  folida  ,  quin  &  fimul  flui- 
da  patiantur  alterationem  ,  quse  non  neceffario  &  fimpliciter  accefiionem 
atque  admiftiohfm  qualitatis  alicujus  peregrinve  fupponit.  Qiiicquid  igitur 
fubjedum  fenfationis  ita  afficit ,  ut  fpafmi  cieantur ,  &  cohaerentes  par- 
tes  fimul  vellicentur ,  humores   autem  a  ftatu  fuo  defle&ant :    id  omne 

E  e  e    2  tanquam 


404  W    E    I    T    B     R    E     C    H    T,1 

tauquam  efFectus  hujus  caujfa  admitti  poteft.  Cum  vero  id  tam  a  Jtgurat 
quam  interna  conftitutione  ac  ejfentia  ,  itemque  &  a  modo  applicandi  de- 
pendeat  ,  nec  alterum  abfolutam  necejjitatem  aut  contradiStionem  involvat; 
ex  erFectu  quoque  folo  principium  actionis  hujus  ftrictius  determinare 
non  licet.  Qtialecunque  autem  principium  illud  fuerit,  illa  ipfa  partium 
fenfilium  commotio  ac  vellicatio  fufficiens  plurimorum  malorum  fomes  eft. 
Hinc  enim  fenfu  refrigerationis ,  in  corpore  toto,  etiam  bene  te&o  i  hinc 
horripilationes ,  non  a  fufcepto  frigore ,  utpote ,  quod  vix  centefimam  fu- 
perficiei  partem  corporis  attigit ,  fed  quia  totum  fyftema  cutis  nervofum 
convellitur ;  hinc  non  impedita  tranfpiratio  ,  fed  textur<z  &  crafeos  lym- 
phx  immutatio  ;  hinc  emundtoriorum  glandularumque  non  tam  conftri- 
ctio  ,  ( qui  proximus  frigoris  efFectus  effe  deberet,  )  quam  potius  rrri- 
tatio ;  hinc  non  retropulfa  in  naribus  ,  ore ,  palato ,  cefophago ,  tra- 
chea  fecretio  ,  fed  accumulata  humorum  congejiio  &  accelerata  illorum 
excretio:  hincgravedo,  coryza  ,  catharri ,  tuffes  humidae,  pituita  autem 
omnis  falfa ,  acris ,  rodens  i  hinc  febres  non  inflammatorise  a  turgefcen- 
te  fanguine ,  fed  phlegmaticA ,  lentae ,  pulfu  non  forti  aut  tnagno  ,  fed 
celeri  &  parvo  ;  hinc  tendinum  fubfultus ,  &  membrorum  tenfiones  dolo- 
rificse ,  &c.  hinc  vera  origo  fevbrium  iftiufmodi  popularium  petecchizan- 
tium  ac  miliarium. 

§.     XVII. 

Erimt,  quibus  ifbe  fuperindu£l<t  aeri  particuhe  (§.  if.  16.)  non  pla- 
cebunt :  fed  nec  mihi  vicijjim  miafma  placet.  Erunt ,  qui  contradicendi 
rationes  praegnantes  invenient :  fed  &  mihi  refponfiones  in  promtu  ef- 
fent,  fi  vacaret;  nondum  enim  ad  faccum  &  peram ,  quodajunt,  ex- 
cuffus  fum.  Nemo  a<item  putet ,  me  de  nomine  folo  difputare ;  parti- 
culas  dicat  aut  corpufcula  ,  au  vimt  quicunque  id  velit ,  hae  enim  voces 
indifFerentes  funt ;  atque  ubi  primum  definitionem  rei  geneticam  inve- 
neris  ,  facile  nomen  cudi  poterit.  Hactenus  in  folis  effectuum  phctnomc- 
nis  fubfiftimus ,  donec  in  caufFae  naturam  intimius  penetraverimus.  Tum 
vero  fortafTe  nec  mea  ipfa  mihimet  placebunt, 


C  A  P  U  T     III. 


DE    FEBRILI    PETECCHIZ  ANTE.  40? 

1  ■  1  1  ii  1  .1  ■■ 

C     A     P     U     T       III. 

Confideratio  phanomenornm  fpecialior. 
§.     XVIII. 

DOlor  capitis  ,  auxietas  pracordiorum  ,  lajjitudo  (  §.  4.  )  plerumque 
primns  morbi  invafiones  conftituebant.  Quemadmodum  vero  dolor 
capicis  fgepe  primis  quinque  diebus  mirum  in  modum  allevabatur  :  ita  e 
contrario  anxietates  fi  non  intendebantur  ,  certe  fatis  graviter  perfijlebant. 
Paroxyfmi  autem  uno  alterove  die  adeo  fubdole  fe  ingerebant ,  ut  potius 
omne  aliud  ,  quam  febris  fomitem  fubeife  putares  ,  ni  pulfus  celer  rem 
prodidilfet.  Hinc  in  aliquibus  omnis  res  adhuc  intra  terminos  horripilatio- 
nis ,  quando  aeger  ftragula  dimovere  aut  furgere  tentabat  ;  &  nonnun- 
quam  caloris  mediocriter  au&i ,  continebatur.  Hera  illa ,  (§.  12.)  dum 
lecto  quidem  affigeretur  ,  non  adeo  enormem  patiebatur  cephalalgiam  ; 
quin  ,  fanam  fe  reputaverat ,  fi  modo  per  importunas  illius  inftantias 
vomitorium  mihi  extorqueri  paffus  eflem  :  at  fi  vel  leviffimis  je&igatioui- 
hus  caput  motitaret  ,  aut  plane  furgeret ;  non  nifi  vertigo  fenfus  occu- 
pabat ,  segramque  humi  profternebat.  Alius  fenex  nonnifi  contra  oppref- 
fionem  pectoris  remedia  eadem  pofcebat ,  quse  ipfi  deccm  menfes  ante  in 
tali  cafu  prsefcripferam.  Debilitas  non  modo  a  principio  ad  finem  morbi , 
fed  etiam  adhuc  multo  poft  duravit.  Confiftebat  autem  illa  in  difficul- 
tate  movendi  membra  artufque  ,  quae  fine  dubio  non  ab  impedimento 
in  articulationibus  aut  illarum  ligamentis  orto ,  fed  a  prohibito  influxu 
Jitcgi  nervei  in  mufculos  proveniebat» 

§.     X  I  XT 

Dum  exaCerlationes  irregulares  (§.  ? .  )  &  nulla  fervata  diei  hora 'aufc' 
vehernentia  invadentes  ,  non  maculas  fed  puftulas  miliures  indicabant  : 
hac  ratione  confirmatur  experientia  Davidis  Jiamiltoni  (d)  ,  qui  fimili- 
ter  calnrem  &  frigus  fe  mutuo  irregulariter  excipere  tradid-t.  Neque 
minus  juftam  attentionem  promeritum  eft  illius  monitum ,  ne  per  acci- 
dentia  kyftericos  affeclus  aliqualiter  aemulantia  imponi  nobis  patiamur, 
atque  ita  in  diagnofi  decipiamur  ,  fed  potius  eo  ipfo  contea  ncquuiam 
febcis  miliaris  nos  munire  addifcamus. 

(rf)  In  trattatu  de  febre  nuliarj. 

E  e  e     3  $.  XX. 


4oG  WEITBRECHT, 

§.     X  X. 

Purpura  alba  (§.  S-  7-)  Ita  aKv^oXoyuc,  dicuntur  puftulx  candlcart- 
tes,  timpida  ,  diftincla:  a  puftulis  rubris  merito  nriliaribus  di&is.  Vidi  iti 
aliqua  albas  rubris  circa  pectus  intermiftas  ,  magnitudine  fibi  aequales  ; 
vidi  in  altera  rubras  folas  i  vidi  in  tertia  albas  folas  ,  fme  ulla  humo- 
ris  flavedine ,  verc  candicantes  ,  abfque  ullo  ftigmate  rubello  ,  magnitu- 
dine  lentis  dimidiatse  ;  fed  has  mediocriter  fparfas ,  non  cumulatas,  & 
quidem  circa  folum  peclus  &  collum.  Fundebant  albse  lympham  tenuifc 
fimam  ,  quando  abftergebantur  ,  ita  ut  cuticula  quafi  putrefacfa  poiiet 
detrahi ,  nec  ullum  veftigium  puftulse  relinqueretur.  Sin  iliibarse  fcva- 
bantur  ,  fimiliter  poft  unum  alterumve  diem  ornnis  nota  evanv.it  ;  durn 
e  contrario  puftulse  miliares  fcabritiem  quandam  poft  fe  reliqueran^  Cc- 
terum  obfervavi  ,  pultulas  vubras  ,  quum  primum  ho-r.o  morirnr,  co 
ipfo  momento  ftatim  albas  videri  ,  remota  omni  rubedine  ;  hinc  multi 
fortaffe  ex  purpura  alba  mortui  dicuntur  ,  quos  purpura  rubra  tameit 
necavit. 

§.     XXI. 

Vigilia  (§.  <\.  6".  ).  Anceps  fymptoma  &  moleftum  ,  fed  magis  tamert 
periculofa  procirvbas  ad  Ibmnum.  lllud  ex  dolore  lancinante  connnuo 
obortum  ,  inor,hnattu:t  motum  fpiritnum  animaiium  ,  h-ritxtiovem  eyx,s- 
QctAx  ,  &  determinationem  ubcriorem  fucci  ncrvei  ad  fenforia  organa 
indicabant  •,  fomitolentia  contra ,  congefiionem  lymphae  intra  cranium  Sc 
extravafnionem  minitabatur.  Vidi  ,  qui  mortui  funt  etfi  vigilarent , 
(e<J  paucos  -y  tres  ex  anguillsc  efu  decumbentes ■(  §.  12.)  fomnolentia  in- 
feftabat ,  quoruin  nonnili  unicus  &  quidem  puer  falvatus  eft  :  adeo  du- 
bic  de  morbi  eventu  exinde  potcrat  judicari.  Quodfi  autcm  oculorum 
turbulentia  cum  fubfequenti  lacrymarum  pituitofarum  excretione  accede- 
bar ,  quod  in  omnibus  ferc  accidit ,  femper  bene  fperare  de  vigiliarunt 
decremento  licebat.  Ni  igitur  cephalalgia  fimul  perdurabat ,  aut  Miria 
funefta  fuperventura  elfc  metuendum  erat,  plerumque  nihil  fpecifice  op- 
ponebam  ;   modo,  quo  ufus  cft  Ccl.  Stahlitts  in  cafu  (e)  fimili. 

§.     XXII. 

Lacryttuc ,  furdit,u  ,  fatichim  dolor  cum  fubfequente  ptyalifmo  progno- 
Jlicon  ianitatis  indubitarum  conftituere.  Lacrumatio  quidcm  &  furdiras 
loke  non  adeo  Jlabile  fignum  extiterant  ,    fiquidem  juvenis ,    de  quo  in- 

fra 

(c)  Vid.   cjus  obf.  Pratt.   quas,  edidit  Goezius,   Cl.  I.  ohf.  13. 


DE    FEBRILI    PETECCHIZANTE.  407 

fra  (§.  38-)  dicam  ,  quamvis  laudabiles  ifti  nuntii  aderant,  nihilominus 
niortuus  eft  ;  ptyalifinus  autem  nnnquam  me  fefellit.  Excernebatur  au- 
tem  in  aliquibus  pitnita  rnagis  lenta  &  mucofa  ,  in  aliis  puriiiima  ,  fpu- 
rnefcens  ac  tenuis  faliva  ;  cujus  quidem  excretionis  falubritas  uti  cuivis 
attendenti  luculenter  patet ,  ita  fateor  ,  me  non  polfe  explicare  ,  quare 
furditas  pro  laudabili  figno  habearur ,  &  vi  experienti?e  merito  haberi 
.debeat ,  ut  in  rationibus  ,  quas  fubeife  fufpicor ,  adquiefcam  '{  etfi  cauf- 
fam  furditatis  facile  cum  aliis  ailequar. 

§.     XXIII. 

Tufjicuia  ,  dolores  fpaflici  furarum ,  fnbfultm  tendinum  vagi ,  (§.  6*.  ) 
uti  haec  temporaria  accidentia  eandem  cum  reliquis  doloribus  cauflam  ar- 
guebant ;  ita  indicabant  inprimis  materiam  peccantem  adhuc  vagantem , 
m  vaiis  adhuc  contentam ,  nec  in  fede  quadam  fpeciaii  fixam ,  hinc  fa- 
cilius  a  partibus  nobilioribus  derivandam.  CeJebat  autem  tufficula  non 
iita  diclis  pe&oralibus ,   fed  externis  fotibus  caiidis  ;   rcliqua  veficatoriis. 

§.     X  X  I  V. 

Diarrhxa  (§.  6.  )  fi  intra  terminos  moderatos  confiftebat  ,  femper  p'us 
fevarninis  quam  damni  afterebat.  Etfi  enim  non  pro  abfolute  critica  ha- 
beri  poterat ;  fiquidem  ,  illa  non  obftante  ,  febricula  cum  exanthematis 
jiihilominus  fuo  tramite  decurrebat  :  tamen  non  oportebat  iili  impruden- 
ter  refiftere  ;  imo  potius  omn:s  opera  danda  erat  ,  ne  e  contrario  alvus 
adftringeretur ,  fed  femper  laxa  perfifteret.  Hinc  omnino  ex  monito 
Hamiltoni  (/)  in  hoc  cafu ,  fi  moderata  eft  diarrhoca  ,  quaecunque  ad- 
ftringentia  &  opiata  exulent ;  quia ,  ut  recte  judicat  ,  facpenumero  fatis 
eft  materiae  tam  in  fedes  ,  quam  in  puftulas  diftribueud?e  ,  &  hvec  ex- 
.cretio  tum  demum  periculofa  evadit ,  quando  tanta  eft,  ut  eruptionem 
puftularum  aut  lochiorum  fluxum  impedit.  Ego  vero  niniiam  quoque 
diarrhoeam  ,  etfi  periculofam,  non  tamen  lethalem  deprehendi >  cujus  qui- 
dem  rei  femina  illa  ,  de  qua  (  §.  12.  18-)  mentionem  feci  ,  tale  exem- 
plum  mihi  praebuit.  Videlicet  doior  capitis  immodicus  perdurans  &  ob- 
ftru&io  alvi  determinaverant  me  ,  ut  enema  injici  confulerem  ex  aqua  , 
jmfta  cum  iacte  &  pauxillo  olei.  Provocabatur  hinc  fedes  una  vel  aitera 
non  fine  notabili  prseienti  ievamine.  Hyec  agebantur  die  morbi  fexto. 
Patiens  rei  fucceffu  felici  excitata  follicitat  maritum  ,  ut  altero  mane  diei 
fc.  feptimi  medicinam  repeteret.  At  vero  inde  non  folutio  alvi ,  fed  to- 
iius  propemodum  inteftinorum  tra&us  plenaria  cifuilo ,    dum  intra  fex 

horas 

(/)   In  tractatu  citato. 


4o8  WEITBRECHT, 

horas'  faltirn  vicies  dejiceret.  Cognoveram  inde  &  mcmineram  ucquijjt- 
viam\(  g)  febrem.  Nam  quse  ante  ita  debilis  fuotat  ,  ut  pedibus  infi- 
ftere  non  valeret ,  jam  nunc  hac  excrctione  ita  frangcbntur  ,  ut  vix  lin- 
guae  compos  ,  vix  movere  artus  ,  je&igare  corpus  ne  vix  quidem  poffet. 
Accedebat  aliqua  nnimi  morofitas  ,  quse  voce  rauca  terribilior  evadebat. 
Adftantes  ipfi  alias  cariilimos  aut  negligebat  aut  objurgabat,  &  omnia  , 
quaxunque  agebantur  ,  in  malam  partem  interpretabatur  $  non  fine  qua- 
dam  ferocia  j  infallibili  teftimonio  ,  fe  fenfuum  internorum  detrimenta 
capere.  Quis  inde  non  omnia  exfpectabat  funeftiflima  ?  cum  per  motbi 
indolem  hoc  die  feptimo  nondum  exfpcctare  liceret  illius  folutionem  , 
nec  ipfa  hax  diarrhoea  ,  utpote  nimia  ,  &  virium  neceflariarum  dijjipa- 
trix ,  faciem  falutariter  criticam  prse  fe  ferret.  Interim  tamen  fatalis  ho- 
ra  nondum  aderat  :  fiquidem  continuato  cafcarilla  ufu  ,  adjundis ,  qusc 
pro  virium  proftratarum  inftauratione  (  §.  9.  )  indicabantur ,  analepticis 
remediis  id  obtinui  ,  ut  die  nono  ac  decimo  intra  binas  ternafve  deje- 
cliones  tota  hzec  formidolofa  excretio  fubfifteret.  Alia  adhuc  eft  circum- 
ftantia  ,  quae  attentionem  merebatur  ,  alvus  iuvoluntaria.  Saepe  in  acutis 
malum  hoc  fignum  eft.  Sed  didiceram  fenfim  in  hoc  morbi  genere  ,  ter- 
riculumentum  potius  efle  ,  quam  terrorem  juftum  :  depofui  igitur  prx- 
judicium.  Supponit  quidem  involuntaria  haec  adrio  animum  omnium  re- 
rum  oblivifcentem  ,  ignorantem  ,  fed  non  femper  ,  nec  fummo  gradu  , 
a  quo  tamen  omnia  dependent.  Aliter  fe  res  habet  in  phrenitide  ,  ubi 
inflammatio  intra  calvariam  in  propinquo  eft  ,  aut  jam  adeft  ;  aut  ubi 
totum  corpus  generaliter  convellitur  ,  &  nulla  non  excretionis  organa 
ad  motum  quendam  quafi  valedictorrum  follicitantur. 

§.     X  X  V. 

Vrina  (§.  4-80  cum  fedimento  lateritio  comes  efle  folet  intermitten- 
tium  ;  fed  fateor ,  me  talem  nunquam  invenifle  in  hoc  morbo ,  nec  a 
principio ,  nec  in  fine  segritudinis ,  etfi  tum  paroxyfmi  intervallis  fatis 
notoriis  ingruebant.  Quae  autem  de  colore  &  confiftentia  urinse  in  his 
febribus  petecchizantibus  commentatur  Cl.  G.  H.  Kramerus  (h)  ,  ni- 
mis  vage  mihi  dida  videntur  ,  quia  cerevifia  alba  ipfa  nec  omnis ,  nec 
in  omni  ftatu  eundem  colorem  prse  fe  fert  ,•  optarem  igitur  ,  ut  Vir , 
alias  accuratijjimm ,  fimile  quodpiam  magis  ftabile ,  imo  magis  notum  , 
nec  paucis  rcgionibus  alligatum  ,  in  medium  produxiflet.  Hujus  tamen , 
quod  memorat ,  phsenomeni  veritas ,  experientia  confirmatur  ,  quod  ni- 
mirum  color  urinae  numquam  ad  illum  rubedinis  gradum  evehatur  inten- 
fiilimo  licet   quoque  calore  ;    ad    quem  pertingere  folet  in  aliis  febribus 

injlamr 

(g)    Vid.  El.  Camerarii  difT.  de  nequitia  febr. 
(b)   Comru,  L,  N,  Hcbd.  2.  1734.  nr.  4. 


DE    FEBRILI     PETECCHIZANTE.  409 

infammatoriis.  In  ftatu  moibi  folo  claritas  aderat  urinae  naturalis ,  non 
tamen  perfc-de  ftrarnineus  color  ;  nec  quicquam  exinde  pro  vaticinio  hau- 
rire  licebat ,  nifi  quaienus  continuantibus  his  qualitatibus  indicabatur  , 
nullam  adhucdum  mutationem  morbi  adeffe  aut  inftare.  Quando  fenfim 
color  Jaturatior ,  cum  nubecula  vel  minime  &  in  medio  fufpenfa  appare- 
bat ,  femper  optima  qusevis  fperanda  erant ,  etfi  nihil  adhuc  fubfideretj 
at  vero  ,  fi  paliidior  evadebat  urina  ,  femper  metajiajin  oportebat  metue- 
re  ,  qure  penculofa  erat  pro  nobilitate  vifceris  ;  fsepe  enim  diarrhoea  in- 
noxia  fubiequebatur  ,  qua  remittente  urinae  quoque  color  priftinam  f&- 
ciem   induebat. 

$.     X  X  V  L 

Speciofe  excretionis  (§.8-)  unicum  afTeram  exemplum  ,  ob  alia  con- 
currentia  accidentia  memorabile.  Dantur  homines ,  qui  hoc  vel  illo  mor- 
bo ,  hoc  vel  illo  tempore  fe  morituros  effe ,  &  fibi  &  aliis  perfuadere 
volunt.  His  terrentur  plerumque  adftantes  &  familiares.  Interdum  even- 
tus  prsefagio  refpondet ,  cujus  exempla  memoratu  digna  invenis  in  egre- 
giis  obfervatiornbus  Henrici  ab  Heer.  Sed  agrota  nosira ,  quam  aliquo- 
ties  jam  (§.  12.  18-  24. )  allegavimus ,  fimilem  metum  elufit.  Hsec  enim 
poft  continuas  quatuordecim  dierum  vigilias  ,  nulloque  crifeos  inftantis 
figno ,  valedidione  &  benedidione  fuorum  fada  ,  rebufque  quas  poft 
mortem  fuam  fieri  vellet,  compofitis  ,  ita  ex  abrupto  quafi  ,  jam  fe  mo- 
rituram  dormire  velle  aliquot  dies  dixit,  prohibuitque  ,  ne  quifpiam  tur- 
bare  eam  auderet.  Didum ,  fadum.  Claudit  oculos  ,  fcifcitantium  nulli 
refpondet ,  aerem  fpirat  fatis  sequabiliter  ,  calefcit ,  inprimis  in  facie  , 
per  totam  nodem  ,  fudatque  puftuiis  albis  ad  lenticularum  magnitudinem 
circa  collum  &  in  pedore  paffim  prorumpentibus ,  pulfantibufque  arteriis 
&  venis  (/').    Duravit  hic  infenfibilis  ftatus  ufque  ad  vefperam  fequentis 

diei» 

(  f )  Singnlark  efi  hac  circumfiantia  ,  qua  omnino  adteudi  merttnr.  Pulfabant  au- 
tem  vena  rhytbmice  ,  Jic  ut  arteria  folent ,  non  tremebant  ex  alia  qualicunque  cauffa  • 
nonper  nunutum  tempork  vel  horulam  unam  aut  alteram  ,  jed  per  integrum  vvx§-vy-!?w  r 
donec  morbvu  perfefle  judicatus  erat.  Verbo  :  phanomeni  nullum  eji  dubium.  ~Non  enitn 
mea  interefi ,  ut  quicquam  fingam  ;  cum  perinde  mihi  effe  foleat  ,  five  propojitionk  alu 
cujw  affirmativajive  negativa  verajit ,  modo  veritat  conjiet.  Interim  ,  quia  hac  res , 
ut  bijiorice  prolata  ,  nonnifi  experientia  nititur  $  puto  ,  fidem  baberi  mibi  pojje  ,  qui 
pbanomenon  non  per  trafennam  ,  fed  deliberata  mente  oculifque  afcientia  anatomicci 
di\ \e£ik  intuitw  fum.  Quetnadmodum  vero  faciutn  nude  ut  bifioriam  propono  :  itapla-. 
ne  non  atideo  confettaria  inde  deducere  ,  qua  unica  experientia  nituntur  ,  multo  minm 
novam  tbeoriam  tnotw  fmguink  ,  (  quod  multk  folenne  eji ,  Ji  quid  femel  extra  ordu 
nem  natura  videruut )  affeHabo.  Crediderim  vero  obfervatiouem  hanc  ab  alik  corro- 
boratum  aliquando  iri  ,•  Jiquidem  ipje  in  alio  quodam  fubjeSio  antea  id  animadvertiffe 
mibi  vifw  fueram.  Quia  autem  fallax  lycbnorum  ciaritas  nofiu  impedibat ,  nc  fenjibus 
omnino  fidere  pojjem  :  noiui  ad  boc  quoque  exemplum  provocare  ,  fed  in  unico  potiui  ad- 
quiejcere  malo  ,    quod  pleno  £sf  claro  meridie  objirvare  mihi  tontigerat. 

Difpti.  Medico-Fratt,  Tom.  V.  F  f  f 


410  WEITBRECHT, 

diei  ,  qua  ex  improvifo  e  le&o  fe  proripiens  iti  alium  proxime  adftantetn 
eft  coa&a ,  ne  muilitans  quidem  ,  nifi  quod  pera&i  melodia  quadam  lu* 
gubri  indignabunda  erfutiret  :  Sie  yvollen  micb  mit  gewalt  tod  haben ;  de- 
nuoque  in  priftinum  ftatum  relaberetur ,  in  quo  ufque  ad  matutinum  tem. 
pus  diei  tettii  perftitit.  Tanta  autem  fomni  hujus  &  fudoris  fuit  eupho- 
ria,  ut ,  cum  tertio  mane  aegra  ad  fe  rediret  expergefacta  ,  non  nudam 
faniratis  futurae  fpem  concipere  polfet ,  fea  illam  jam  ipfo  fa&o  poilide- 
ret ;  dum  fymptomatis  reliquis ,  fola  lailitudine  excepta ,  fublatis ,  om- 
nia  fecretionis  &  vitae  organa  fundiones  fuas  debite  inftaurare  perfentif- 
ceret.  Atque  ita  falvata  eft  haec  scgrora  ex  bonitate  naturx  potius ,  quam 
medicamemorum  virtute ;  qux  partim  ulrimis  diebus  in  folas  vires  con- 
fervandas  dirigebantur  ,  partim  ipfa  denique  decimo  qiiarto  die  jam  plane 
omittebantur  ,  tantum  abeft,  ut  fudoriferum  propinatum  fuerit.  Num 
vero  materia  peccans  per  puftulas  quoque  eliminata  fuerit , .  Jnereo :  cer- 
te  refpiratio  moderata ,  fomnus  tranquillus  ,  pulfus  fortior  quam  in  toto 
morbi  decurfu  unquam  fuerat  ,  color  faciei  floridus ,  manuum  ,  vafo- 
rumque  in  illis  repsantium  hume&ata  quardam  extumefcentia ,  fudor  & 
mador  calidus  etiam  artuum  extra  ftragula  prominentium  ;  bac  oatnia  , 
puto ,  fatjs  indicant ,  naturam  vigore  quafi  novo  irritatam  intendiife  , 
lvmpham  morbidam  aequabili  humorum  motu  inftituto  per  peripheriam 
corporis  excretione  copiofiifima  depurare  ;  pttftulas  autem  non  nifi  acci* 
Aentaliter  criticas  &  falutares  elevatas  fuuTe. 


C    A    P    U    T      i  y. 

Methodm  medendL 
§.     XXVII. 

FEbricula,  dohres  ,  fpafmi ,  cauifae  horum  phaenomenorum  occafiona,- 
les ,  evacuationes  ferofc  a  natura  fibi  relicla  inftitutw  (§.  48-10-16.) 
indicarunt  non  folum  indolem  morbi ,  fed  &  fimul  viam  commonftrarunt, 
qua  eundum  erat  feliciter  curaturo.  Quapropter  id  unicum  agebam  ,  ut 
fympha  a  ftatu  fuo  deflectens  ad  priftinam  temperaturam  &  mifturam  cum 
languine  reduceretur ,  &  per  organa  fua  convenientia  expttrgaretttr ,  ne 
acrimonia  fua  &  lentore  convulfiones  totales  ,  ftagnationes  ,  atque  in7 
fiammationes  gangnenofas  ,  putridas  ,  alcalicas  in  corpore  produceret. 
Quicquid  his  indicationibus  fatisfaceret ,  adhibendum  duxi  ;  quod  repug- 
naret  ,  exulare  juffi.  Neque  fymptomatis  eifentialibus  aliud  quidpiam 
fpecialiter  oppofui  ;  nifi  quafenus  ad  iftas  indicatioues  pertineret.  Quis 
enim  eflentialia  morbi  tollere  poteft ,    quin  &  fimui  morbum  ipfum  tol- 

lat? 


DE   FEBRILI    PETECCHIfcAftTE.  411 

lnt  ?  Hfljiis  autem  indoles  cum  ita  comparata  fit ,  ut  fua  Jladia  decurrat : 
hine  etiam  fympromata  illa  ,  qusc  chara&erem  morbi  conftituunt ,  ante 
determinatum  tempus  tolerari  quidem,  non  vero  tolli  polfunt.  Ita  e.  g. 
anxietas  prxcordiorum  nullatenus  me  movebat ;  fiquidem  cerro  certius  , 
repetita  experientia  mihi  perfuafum  erat ,  hoc  fymptoma  tandem  evani- 
turum  ,  fi  modo  seger  intra  prasfcriptum  moderamen  tam  ratione  medi- 
camentorum  ,  quam  diaetse  fe  contmeret :  nifi  in  rionnullis  fubje&is  dan- 
dum  aliquid  vehementise  morbi  ,  &  obfequendum  precibus  patienris  du- 
xeram ,  ut  difficile  hoc  accidcns  quodammodo  mitigare  fatagerem.  Gravft 
enim  eft  medico  ,  audire  Foilicitatiofies  scgrotorum  ,  pricfertitn  cum  ab- 
furda  poftulent  aut  impoffibilia.  Frt  inde  aliquando  ,  ut  de  remeJiis  co~ 
gitet ,  a  quibus  abftinuifTet ,  ii  patientia  fola  ,  qiue  fola  etiam  faepe  fuf- 
feciens  eft  ,  uti  licuiifet.  Sed  de  medicamentis  (§.  9.)  ipiis  ilnctius' 
mentem  meam  paucis  exponaro. 

$.   x  x  v  1 1  i. 

Kincipio  de  iis  verba  f.iciarri ,  d  qnihm  abfiinui.  Vomiioria  nunquam. 
dedi.  Venam  fecavi  femel ,  &  quidem  virgini  viginci  annorum  ,  pletho- 
ricae  ,  ad  hxmorrhagias  narrurn  proiue  &  pulfum  vehementiorem  ,  quam 
in  aliis  folebat  effe  ,  habenti.  Atque  haec  quidem  falvata  eft.  Sane  fi 
nulla  alia  methodus  hunc  morbum  debellandi  fuperfuiifet  ,  a&um  de 
pluribus  oegris  fuiifet,  At  vero  ,  quamvis  ifta  duv  adminicula  pro  fac.-a 
cnchora  habeantur  ,  ad  quam  confugere  licet  in  febnbus  acutis  conti- 
nuis  ordinariis  :  jure  tamen  illa  hic  exulare  debere  arbitratus  fum.  Ne- 
que  me  commovu  oecum  quoddam  &  nimis  fcrupulofum  judicium  auto- 
rrtatrs  fcriptorum  practicofurn  ,  qui  in  iftiufmodi  m6rbis  hartc  medelam 
re):ciunt.  Sed  paitim  confideratio  omnium  fhmnoraenotum  ,  caufarum  ,• 
ae  jymptomatum  tale  confrHum  fequi  juffir ,  partim  in  quovis  fere  indi- 
viduo  fmgularis  aliqua  circumftantia  fe  ante  oculos  pofuit  ,  ne  quo  ta)i 
ancipiti  remedio  urerer.  Ita  e.  gr.  ad  illos,  qui  ex  anguillarum  efu  se- 
grotare  credeb.jntur  ,  non  nifi  quinto  die  acceili ,  poftquam  proprio  mo- 
tu  purgans  tertio  die  jvmi  aflumferanc.  His  igitur  anguillas  vomittt  re- 
vccare  ,  c^rte  fuiifet  infanire.  In  femina  iila  (§.  12.)  tanta  aderat  an- 
x;etas  ,  ut ,  fi  ufquam  ,  certe  in  ipfa  vomitorii  a-ctualis  efficaciam  expet*- 
tus  eflem  ,  quia  plura  indicantia  coneurrerant.  Aft  fluebant  catmnenia. 
Quia  igitur  crebrionbus  uteri  haemorrh-agiis  ,  &  paflionibus  hyftericis  , 
ad  epilepticos  motus  ufque  fepe  erat  obnoxia  :  indicationes  mese  ita  de- 
termmabantur ,  ut  ft  omnia  alia  tentarem  ,  eerte  vomitorium  omitterem. 
Srmvliter  nulla  ratio  fufficiens  aderat ,  quare  venmfe&io  adminiftraretur  j 
fed  iib  illa  me  plerumque  partim  fenilis  setas  ,  partim  juventus ,  partfai 
brumale  tempus  ,  partim  pulfus  exilitas  insequalitafque  ,  partim  infidu^ 
iirinse  eolor  avocarant.    Quod  quidem  ad  vomitoria  attinet ,  facile  aifen- 

Fff    3  furri 


4ia  WEITBRECHT, 

fum  a  me  obtlnet    G.  S.  Stahlius  ,    qui  ( ^ )    omni  rationi  contrarium 
putat ,    fi  quis  fibi  perfuadere  velit ,   quod  materia  fubtilis ,  halitus  forma 
in  corpus  infinuata ,    &  humoribus   przecipuam  efficaciam   fuam  exferere 
folita  ,     craffi  muci  aut  cujufcunque  proluviei  fpiljioris  inftar  ,    c  reliquo 
corpore  &  in  humoribus  univerfis  per  ventriculum  aliquot  vomitibus  exo* 
nerari  poflit.    Sive  enim   materia  illa  fubtilis  confiftat  in  miafmate  quo- 
dam  fpecifico  ,   five  in  fingularibus  quibufdam  particulis  cum  aere  frigido 
allatis  :  in  hoc  tamen  mihi  cum  Stahlio  convenit ,  quod  primo  ipfa  maffa 
humorum  &  in  fpecie  lympha  turbata  fit,    deinde  ,   quod  iltse  angufti» 
nonnifi  fenfatione  fpeciali  @  locali  differant  a  reliquis  doloribus ,    fpafti- 
cifque  tenfionibus  in  capite  ,    pe&ore    atque   artubus  ,    &  hinc  revera  a 
ftridlura  &  convulfione  nervorum  circa  prsecordia  potius ,   quam  a  fim- 
plici  congeftione  humorum  intra  vafa  ,    aut  colluvie  in  ipfo  ventriculi  al- 
veo  fqualente  derivandse  fint.     Qui  igitur  in  tali  cafu  vomitoria  exhibet, 
Ipafmis  fuperaddit  fpafmos ,   &  oleum  igni  arfundit ,   fatalemque  fucceffum 
non  morbi  malignitati  imaginariae  ,    fed  perverfae  methodo  imputare  de- 
bet.     Poffet   ratiocinium  fimile  adplicari  ad    vensefedtionem  ,    fi   vacaret. 
Fuere ,    qui   nulla  habita   ratione  genii  &  indolis    morbi ,    utpote  quam 
ignorabant ,    non  una  fed  repetita  vice  venam  fecabant ,  fed  eo  ipfo  mor- 
tem  certo  certius  ,    non  dico  ,     accerfebant ,    fed  omnino  accelerabant. 
Cum  enim  ,    qui  moriebantur ,   fibi  relicli  ,    aut  caute  traclati ,   nonnifl 
decimo  quinto  die  morerentur  :  illi  contra  hunc  terminum  non  exfpecU- 
bant ,   fed  mox  quinto  ,   feptimo  ,  undecimo  fatis  cedebant. 

§.     XXIX. 

Cafcarilla  &  Cortex  Peruviauits ,  duo  notiffima  funt  febrifuga ,  ut  plu- 
ra  verba  facere  de  illis  fuperfedere  poffim.  Neque  me  illi  liti  immifcebo , 
quse  irtter  plures  celebres  medicos  propterea  glifcit.  De  plantatione  &  ve- 
getatione  arborum ,  unde  hi  cortices  fumuntur ,  parum  hactenus  nobis 
innotuit,  imo  de  Peruviano  plane  nihil  ;  quia  Hifpani  folertiffime  ca- 
vent ,  ne  quid  inde  cum  reliquis  Europse  gentibus  communicetur.  Quae 
autem  de  virtute  illorum  novimus  ,  ex  effedu  deducimus  ,  atque  ad  ex- 
perientiam  pertinent.  Utar  jure  aliorum.  En  igitur  quac  perjeptem  an- 
nos  didici.  CafcariUa  atoniae  ventriculi  ,  ni  a  cauffa  aliena  ,  fed  a  diu- 
turna  confuetudine  vomendi  provenit ,  mire  fuccurrit.  In  febribus  pe* 
ripneumonicis  cxpeSforationem  fublevat.  In  febribus  phlegmaticis ,  quales 
noftrse  fuerant ,  pulfum  debilem  vegetioreni  reddidit ,  diarrh&as  ad  mo- 
deramen  reduxit ,  &  pedibus ,  poft  morbum  intumefcere  folitis  robur  na- 
turale  reftituit.  Concludo  exinde  ,  agere  hunc  corticem  tam  in  folidas 
partes  ,  quam  \nfiuidns  ,  &  quidem  fpecialiter  in  lympham ,  tam  demulcendo 

acri- 

(k)   Loco  citato. 


DE   FEBRILI   P  E  TE  C  C  H  I  Z  A  N  T  E.  413 

acrimoniam,  quam  texturam  alterando.  Medium  terminum  ,  credo,  qu9e- 
rentes  facile  invenient.  Dare  foleo  in  fubsiantia  pulverifata  ad  grana  de- 
cem,  intervallis  trium  ,  quatuor ,  fex  horarum,  pro  ratione  reliquarum 
circumftantiarum.  Aliquando  folam  effentiam  exhibui ,  quum  nimirum 
segri  pulverem  naufearent.  Famofus  autem  ille  cortex  peruvianus  eminenti 
modo  fuam  prseftitit  energiam.  Quia  enim  ea  animo  meo  infedit  fenten- 
tia  ,  illum  non  fimpliciter  adftringendo ,  fed  ipfam  lymphae  crafin  (  fimi- 
liter,  ut  cafcarilla  ,  gradu  tamen  efficaciori)  alterando  operari ,  &  hinc 
indicationibus  meis ,  quas  ex  confideratione  cauflarum  conceperam ,  om- 
nino  fatisfacere  debere  judicavi  :  illum  eo  audentius  in  auxilium  adhi- 
bueram  ,  quando  virtute  cafcarillse  neceflaria  deftituebar.  Et  quidem  pri- 
mo  cum  in  fummis  anxietatibm  una  alterave  dofi  hos  ambos  cortices 
jungerem  ,  segroti  mirifice  inde  fe  fublevatos  praedicarunt.  Deinde  id  fin- 
gulare  commodum  attulit,  ut,  cum  irregulares  paroxyfmi  segrotum  dies 
noctefqiie  impeterent  ,  medicinse  hujus  dofi  vel  unica ,  vel  ad  fummuni 
femel  repetita  ,  exacerbationes  in  ordinem  redigerentur ,  &  magis  sequa- 
bili  commotione  decurrerent ;  unde  virium  confervatiouem  obtinui ,  quae 
in  iftiufmodi  infultibus  turbidis  vehementer  frangi  folebant.  Denique 
etiam  obfervaram  ,  reliquias  febriles ,  fuperato  &  judicato  falutaiiier  mor- 
bo  ,  debilitatum  corpus  vexantes ,  foli  cortici  cedere  ,  praefertim ,  quia 
amiflae  vires  lentam  reftitutionem  aut  plane  ulteriorem  enervationem  abf- 
que  vitae  periculo  minime  permittebant.  Atque  hoc  idtimum  beneficium 
in  omnibus  febribus  continuis  ,  quae  in  remittentes  aut  plane  intermit- 
tentes  tandem  terminantur ,  Petropoli  fecure  poteris  exfpedlare ;  id  quod 
per  vivos  teftes  jam  aliquoties  ad  oculum  demonftravi  refragantibus. 
Dixi  fupra  (§.  13.)  raro  apud  nos  inveniri  febres  intcrmittenres ;  hinc 
parum  occafionis  eft ,  corticem  adhibendi.  Si  quae  tamen  fufKciens  ra- 
tio  occurrit  ,  quse  me  ad  ejus  ufum  determinavit ,  publice  hic  teftor  , 
rne  nunquam  finiftrum  vidiffe  effectum  ,  quales  illi  remedio  vulgo  impu- 
tari  folent.  Sunt  ,  qui  adhibere  quidem  illum  non  dubitant ,  fed  pur- 
gantia  ,  &  alias ,  nefcio  quas ,  pr?eparationes  prsemitti  debere  volunt. 
Sed  multi  dantur  cafus  ,  in  quibus  iftiufmodi  cauteU  manifefta  damna 
inferunt ,  tantum  abeft  ,  ut  utilitas  aliqua  ad  falubritatem  tendens  inde 
redundet.  Fateor  ,  fi  multts  cruditatibm  fcateant  primae  vise  ,  neccife  effe 
purgantibus  :  fed  multoties  iftiufmodi  inquinamenta  in  imaginatione  me» 
dici  potius  refident ,  quam  in  corpore  segroti.  Deinde  per  purgantia  faepe 
fsepius  magis  morbus  exafperatur,  &  humores  intimius  contaminantur , 
ut  eo  difficilius  fomes  febrilis  eradicari  poflit ,  cum  antea  levi  negotio 
principiis  obftitiffes.  Denique  tanta  fsepe  eft  paroxyfmorum  vehementia, 
ut  vires  vitae  amplius  non  pares  fint  fuftinendis  fequentibus ,  ni  cito  fuc- 
curratur  remedio  generofo ;  multo  minus  prudenter  aclum  efTet  ,  fi  eva- 
cuantibus  vires  porro  frangere  ,  &  tempus  &  medendi  occafionem  inu- 
tiliter  negligere  velles.     Ita   autem  me  gerere  foleo ,    ut  primo  mdla  re 

F  f  f    3  illum 


4U  WEITBRECHT, 

jllum  commifceam  ,  nifi  vehiculi  trtulo  aliquid  addcre  vells  :  qu't!  eniin 
artificioopus  cft ,  ubi  natura  fufficit  ?  Deinde  malo  ddte  pitlve rent ,  quam 
ullam  aliam  formam  :  quamvis  enim  nauteabundus  videatur ;  tamen  xgri  ,■ 
pott  unam  akeramve  dofin  gratum  &  aromaticum  potius,  qoam  fattidiofe 
amarutentum  faporem  in  illo  deprehendere  fibi  videntur.  Tandem  exh  beo 
methodo  Sydcnhamiana  ,  partitU  vicibus ,  immediate  fojl  declinationem  pa-< 
roxyfmi  antecedcntis ,  idque  tam  diu  ,  donecmilla  vellig.ia  redeuntis  exa^ 
cerbatiorris  appareant.  Tum  vero  cknique  quovis  rmvie  doim  tinam  impera- 
re  foleo,  nec  prius  defiPco,  quam  crifts  five  per  falivationem ,  Civc  perfu- 
doresmaleolentes,  five  per  diarrhoeam  ,  five  per  aliquam  cjuamcunque  vinmf 
facla  planeabfolura  fit ,  fiquidem  experientia  docet,  omnino  alFentiendum? 
effe  Albertino  ,  (*)  qui  femper-  eyacuationem  quamcunque  eJfici  nunc  tar- 
dius  nunc  citius ,  irfu  corticis  peruviani  arbitratur.  Peracli  aucem  crifi  ta^ 
itj  purgato,  per  me  ,  corpora  ,  quantum  velis  :  nihil  enim  erit,- unde-rei 
cidiva  metuenda  fir. 

§.     X  X  X. 

Gvnphora  a  lon^o  tempore  innotuit  inter  celebriorcs  Medicos  ,  famqunnf 
exceilens  remedium  ad  abigenda  deiiria  in  febribus  maligms.  Ulteriua 
ejus  laudes  evehere  nuper  ttuduere  Tralles , ■(**)  Yyerlhofius  ,  (cujus 
traciatus  de  febnbus  quam  vellem  ut  jam  ad;oras  h-is  noftras  perveniifet ,) 
alirque  in  morbis  peripneumonicis.  Egcr  in  hac  nottra  rebre petecchizanta 
&  puttulari  hinc  eandem  medicinam  adhibcre  nullus  dnbitavi ::  hoc  tameii 
difcrimine,  non  ut  deliria  debellarem  ,  fed-  ut  pr<ecctvefevt  inttm-tia.  Neo 
mea  fpe  unquam  excidi,  Imo  fanctil/ine  aflevero,  nnHum  segrotum  fuuTe 
mortuum  ,  cui  Cafcarillam  &  Ga-mphoram -m  priflfcipie  &  augmento  mor- 
bi  dilgcnter  propinavi ;  nutlum  peifecle  delirarle ,  ctii  camphorarn  &  can- 
tharides  adhibui.  Et  fane,  ricKcula  an  dtploranda  ?  videtur  methodm  \\\o<- 
rurn,  qui  talia  remedia  tum  demum  in  ufum  vocant ,  quando  ddiria  j  ira 
invalnerimt,  Qiiam  bonwn  tft  t  jegrum  mtnte  femper  coujhve !  quam  mak 
igituf  agis ,  fi  ea  non  avertis ,  quac  mentem  turbare  poiiunr.  Impoflibde 
ett ,  ut  prudens  Medicus  deliria  noii  praevideat  :  q-ui  iguur  hoc  nomen 
tueri  vis,  quare  hottem  admittis,  quem  ab'gere  fd-tile  poteras ,  &  quem 
pottea  difficulter,  imo  fepe  plane  non  ejicere  vales  'i  Exhibiri  autem  hanc 
medicinam  plerumque  ita  ,  utijacet,  duo  ,  tria,  &  quatuor  gr.tna,  quia 
emulfiones  non  fatisfacere  videbantur  imticationibus  meis  ;  &  cum  cortice 
cafcanllx  mifcui.  Qunndo  scgrorum  palato  pulvis  non  arridcbat ,  mixtu» 
ram  fimplicem  cum  eifentia  cafcarillse  propinare  folebam. 

§.  X  X  X  I, 

-(  *  )  Comment.  Ac  Bonon.  17 jt. 

(**)  Vid.  Comm.  L.  N.  1734.  N.  33.  34.47.  item  1734.  N.  4-  1» 


DE   FEBRILI   PETE  CCHIZ  AN  TE.  4*? 

§.     XXX  I. 

Spiritum  vitrioli  inftillavi  aliquorum  potui  ad  fallendam  fitfm.    Sed  ?,c- 

cidit  inter  ejus  ufum  ,  ut  duo  aegri  perpetuo  vomerent ,    idque  per  aliquot 

dies,  cum  euphoria.    Id  in  memoriam  revocavit  partim   commentationes 

IH.  Stablii  (*)  in  Elixir  polychreftum  Halenfe  ,   partim   Merhodum(**) 

Gailorum  inter  copias  .ad  Rhenum  ,  vi   cujus  Ypecacuanhae  ufwn  repetitwn 

iegrotis  furs  injungehant.   Qiiamvw  autem  ipfe  talem  medieinam  adhibere 

n.ollem,  ob  prsegnantes  rationes;   tamen  fareor ,  illam  non  adeo  irrationa- 

Jem  videri.    Siquidem  p.er  iftiusmodi  repetitam   evacuationem  fed  modera- 

tam  &  facilem  glandulse  ftornachi  atque  ccfoephagi  ad  excernendam  pituitam 

fcllicitantur,  atque  idem  efEcitur  ac  Ci  glandube  oris  ac  palati  ad  citati- 

orem  excretionem  lacefTuntur.   Neque  enim  ad  talem  methodum  adplicari 

poffunt  .  quae  de  vomitoriis  (  $ .  28-  )  dixi,  quia  ibi  de  intentione  medici , 

,qui  feihirrnm  tamquam  febris  fomitem  fub  initiivn  e  ventriculo  ejicere  fata- 

git ,  fermo  eft,-  hic  autem  in  decurfu  morbi,  giandulse  ftomachales  ad  eva- 

cuationem  \ymphx  criticam  detecminantur. 

$.    XXXII. 

Nitrum  ,  Mater  perlarum ,  puivis  e  chelis  cancrorum  compoftus.  En  omnia 
,snea  diapnoria  &  fudorifera.  Ultra  rarillime  afcendo ,  nec  in  febribus  acu- 
tis  intra  hos  fept.em  annos  feptem  drachmas  pulveris  aut  effemiae  aut  elec- 
tuarii  bezoardici  Theriacalis  confumfi.  Si  ex  natura  morbi  fudore  opus  eft, 
itie  certe  prorumpet  fine  tua  opera,  dummoio  definitum  tempus  exfpec- 
tes.  Si.n  aliam  natura  viam  intendit ,  quare  tu  artem  nocivam  afFedas  ? 
Si.n  properare  velis  impatienter ,  aegrotum  in  ignem  &  gehennam  conjicis. 
Solae  puftulse  miliares  poftulabant ,  ut  fudorem  ingruentem ,  debi  is  inter- 
vallis,  paullo  liberalius,  methodo  Hamiltoniana  proliceres  atque  inftiga- 
jres. 

§,     X  X  X  I  I  L 

Commendat  Hamilton ,  ut  artus  trementes  oleo  vel  ejfentia  fuccini  illini- 
antur.  Feci  id  aliquoties  i  quia  autem  iimul  vefieatoria  quoque  in  auxi- 
lium  vocaveram :  nefcio,  cuinam  potius  rei  effedum  fauftum  tribuere  de- 
beam.  In  hunc  eundem  finem ,  cum  veficatoriis  locus  non  erat ,  pulve- 
rem  ad  Guttetam  cum  Camphora ,  femper  cum  levamine  adhibui. 

§.    XXXIV. 

Cantharides  ;  Optarcm  ,  ut  prudens  aliquis  medicus,  &  qui  in  obfer- 
yando  habitum  fibi  acquifivit ,   hoc  thema  fibi  fumeret ,  ut  in  aciionem 

vefica- 
(*)  1.  cit.  obf.  14.  15,  (**)  Commerc.  L.  N.  17 j 5.  N.  sj. 


4i6  WEITBRECHT, 

veficatoriorum  ,  &  in  fpecie  camharidum ,  ntikm  aut  novicam ,  folertius 
inquireret ,  &  in  commentarios  referret,  quo  morbi  tempore  ,  quibus 
fymptomatis  vigentibus ,  quo  corporis  loco ,  qua  quantitate  ,  -cum  fruciii 
(non  forte  ex  aliis  remediis  concurrentibus ,  aut  ex  ipfa  morbi  indole  il- 
liufque  determinata  cooperatione ,  fed  )  ex  ipfo  hoc  a&u  immediate  fe- 
quente  ,  aut  cum  damno  illa  applicare  experiretur.  Sed  flagitarem  ,  ne  rem 
ageret  ex  hypothefi  ,  hoc  eft  ,  ex  principiis  &  propriecatibus  veficatorio- 
rum"  nondum  demonftratis  ;  fed  fola  experimenta  colligeret ,  fujpenja  tan- 
tifper  phsenomenorum  explicatione.  Animadverti ,  nimio  fiepius  hoc  reme- 
dium  in  abufum  verti ,  &  qux  de  hac  materia  fparfim  fcnpta  funt,  vix 
credo  fatisfactura  effe  cauto  pradtico.  (  *  )  Dicam  in  compendio ,  quid  mihi 
hadenus  occurrit.  Tres  certiifimi ,  &  proximi  efTedtus  emplaltrorum  ve- 
ficatoriorum,  cantharidibus  faturatorum  funt  hi :  primo  ,  ut  fn  lo^o,  ubi 
applicantur,  fi  apparatus  omnis  recte  fe  habuit,  debitumque  regimen  ob- 
fervatum  firit,  cuticida  a  cute  fubjacente  Jeparetur7'de'mde}  ut  humor  ali- 
quis  flavefcens  proliciatur  ,  atque  ita  quidem  ,  ut  d  cuticula  in  margine 
circumquaque  firmiter  adhacreat ,  veficula  aut  una  magna  aut  plures  di- 
ftin&se  formentur  ,  humore  ifto  turgentes.  Fiunt  h?ec  duo  infaillibiliter.in 
corpore  vivo  :  li  omnia  nempe  tam  remedmm ,  quam  apparatus ,  re&e  fe 
habeant.  Nego  enim  vera  efle,  quse  vulgo  dicuntur ,  veficatoria  non  agere, 
fi  morituro  applicentur.  Non  nego  fieri  polfe  ,  ut  aliquando  non  agant : 
nego  ,  id  accidere  ex  fatifcentibus  corporis  viribus.  Semper  deprchendi,  aut 
diffolut/u  apparatus  ligaturas  ,  aut  remedium  male  prxparatum  ,  aut  segroti 
jeiligationes ,  aut  nimis pr<zcipitem  remotionem  potius ,  quam  quicquam  uliui 
in  culpa  effe.  Taceo ,  mori ,  ubi  fat  ampias  veficas  naclus  eras  ;  vivere  , 
ubi  male  ceflerat  applicatio.  Tertius  effe&us  eft  perceptio  doloris  in  loco  , 
ubi  applicantur  ,  fi  quidem  scgrotus  mente  conttiterit ,  aut  faltim  non 
multum  deliret.  Ex  illis  enim,  qui  magno  furore  aguntur,  vel  caro  fepulti 
jacent ,  aut  nullas  doloris  querimonias  audies ,  aut  paucas,  &  quidem  non 
nifi  eo  tempore,  quo  aut  vefica  integra  multum  lymphas  &  diu  contineat, 
ut  acrimonia  ejus  per  calorem  audta  extremitates  vafculofas  nerveafque  vel- 
licet,  aut ,  rupta  vefica ,  impofita  linteola  vulnus  fricent.  Et  hi  quidem 
funt  efTectus  proximi  phyfici ,  omnibus  veficatoriis  communes.  Sunt  alii 
duo,  qui  ex  his  immediate  fequi  videntur.  Afficitur  hoc  modo  totum  fy- 
ftema  nervofum,  &  minuitur  copia  lympha.  Plura  mihi  certo  non  conftant. 
Qui  in  Jfiecie  de  cantharidibus  efferunt ,  provenire  iftam  vellicationem  a 
jpiculh  falium  caufticorum  ,  queis  etiam  lympha  incidatur  &  refolvatur ;  illi 
multa  fupponunt,  pauca  demonftrant ;  qui  vero  in  mitlum  cruentum  pro- 
vocant,  fallaciam  cauffe  committunt.  Efficacia  autem  praciica ,  &  ad  moibi 
conftitutionem  innocua}  falutaris  aut  uociva ,  valde  dubia  elt.  In  febribus 

acutis 

(* )  Vide  tamen  Diflcrt.  Ernfi.  Jleiufii  de  Cantharidibus ,  fub  nrsefid,  Bernb,  Albinj, 


DE    FEBRILI    PETECCHIZANTE,  417 

acutis  infkffllmatofw >  k&htco  ,   pulfu  vigente  ,   seftu  humores  depafcente, 
veficatoria  exulare  debent.     Ubicunque  iiiflammaiio  cerebri  aut  jam  facTa 
eft  aut  proxime  inftat ,  in  phrenitide ,  in  pleuritide ,  jam  delirantibus  & 
mufcas  captantibus  ,   efTccTu  irrito  imo  nocivo  applicantur.    Quando  cere- 
brum   &  principia    nervorum    ab   extema  caufla  ,   ut  ,    impreffo  cnrnio , 
extravafato  fanguine  ,  &c.  premuntur ,   fruftraneo  conatu  adhibentur.  Hinc 
talibus  ex  caufia  apople&ki  facTi  iftis  minime  commovcntur  aut  fublevantur. 
Qui  veficatoria  furis  aut  femoribus  applicant ,   dum  indicationes  capiti  aut 
nuchx  imponere  jubent  ,  oleum  &  operam  perdunt.     In   febribus  acutis 
phlegmaticts ,  quando  morbus  viget ,   dcliria  levia  funt  &  brevia  ,  cutis  ari- 
da  eft ,   &  tenfiones  aut  vellicationes  in  corpore  hinc  inde  vagantur,  id 
eft  ,   dum  caufla  convellens  adhuc  intra  vafa  permeabilia  continetur  ,   mo- 
bilis  eft,  &  humorum   circulationi  obnoxia,   tum  veficatoria  tuto  &  cum 
cuphoria  adhibebis;  fi  jam  fixa  erit  &  impacta  in  loco  quodam  anguftiori, 
accumulabis  obftrucTiones,   &  leviter  delirantem  in  furorem  &  convulfio- 
nes  lethales  conjicies.   Si  veficatoria  indicantur  :  applica  illa  fme  mora  ,•  hac 
«nim  methodo   fi  non  avertes  deliria  ,   certe  mirifice  rnimies.  Iterum  teftor, 
nullum  efle  mortuum    eorum  ,    quibus  cantharides  mox  in  principio  mor- 
bi ,  fecundo,   tertio  die ,  applicui,  indignamibus  licet  nonnunquam  acgro- 
tis  &  adftantibus  ,  qui  non  nifi  in  ipfis  dcliriis  id  fieri  debere  autumabant. 
Hac  ratione  obtinui  plerumque  caput  fublevatum  ,  vigilias  ruptas ,  falivam  co- 
piofam.    Si  vero  aut  segroti  pertinacia  vidus  ,  aut  fubdola  fymptomatum 
lenitate  deceptus  ,   rem  procraftines  eo  ufque,  donec  Hannibal  ad  portas 
ftcterit ;  tum   plerumque   conclamata  res  ett  ,    &    cancrum    lepon  aptas. 
Saepe  animam  prius  efBatam  vidi,  quam  fatis  temporis  fupererat ,   ut  can- 
tharides  fuam  exercere  actionem  poifent.    Si  morbus  pro  ratione  tempera- 
mentorum  &  fubjedorum  ,   lente  &  diflficulter  ,  tuto  tamen  ,  procedat :  ab- 
ftine,   ut  ab  omnibus  impetuofe  evacuantibus,  ita  ab   veficatoriis  ;  quod 
enim  fieri  poteft  per  pauca ,   non  debet  fieri  per  plura.  ln  perturbationibus 
criticis  fi  pulfus  exilis  de  naturae  debilitate  teftatur,   nec  tamen  figna  mo- 
ribundorum  adfunt  :  oportet  illam  incitare  veficatoriis;   ita  enim  materiam 
peccantem  ,  vagantem  ,   a  loco  nobiliori  derivatam  figes  ,   nec  efflctu  fpe- 
rato  deftitueris.    Si  crifis  inftet  bona  ,  &  vis  vitae  fufliciat  :  noli  tuibare 
motus  falutares  per  veficatoria.    Hsec  de  medicina  ifta  in  febribus  acutis. 
De  aftcdibus  chronicis  taceo,  ne  nimis  a  tramite  meo  deflecTam. 

§.     XXX  V. 

Gargarismata  per  fyringas  injecla  adeo  neceiTariam  curae  partem  confti- 
tuebant,  ut  (ine  illis  nullum  farvatum  vidiifem.  Hifce  enim  fauces  puras, 
a  muco  liberas  ,  glandularum  orificia  patula  ,  flbrillasque  illarum  ad  excre- 
tionem  difpolTas  obtinui :  illis  autem  omiflis  omnia  difficulter  procedebint. 
Quanti  autem  momenti  hoc  fuerit,  facile  iutelligur.t  ,    qui ,  in  felici  fali- 

Dijpnt.  Medico-FraSf.  Tom.  V.  Ggg  va- 


4i8  WEITBRECHT, 

vatione  (§.  22. )  pluriraum  falutis  pofitum  fuiife  s  confiderant.  Quapropter 
non  eoufque  exfpectavi ,  donec  exfcreationes  jafn  incepitTent ,  fed  fi  vel  mi* 
nima  doloris  fufpicio  fe  prodebat ,  mox  eluere  fauces  cocpi.  Plerumque  levi 
&  iblo  mellis  decocto  ufus  fum. 

§.     XXXVI. 

Enemata  ,  quemadmodum  in  aliis  febribus  continuis  ,  ita  in  fpecie  in 
hac  noftra  febre  utilitatem  non  contemnendam  pndeftiterunt.  Dolor  capi- 
tis  ,  fsepius  ad  miraculum  ufquc  ,  indfi  evanuit.  Eo  ipfo  autem,  quiai 
enematum  ufus  fere  univerfalis  ell ,  atque  inprimis  apud  Gallos  adeo  io- 
lemnis  eife  folet  ,  ut ,  propter  abufus  iufpicionem  ,  vix  cvitent ,  quin 
fabula  fiant  calumniatoribus  ;  eo  ipfo  ,  inquam  ,  mirari  fatis  non  pof- 
fum  ,  quare  Argentoratenfes  ( a  )  in  lue  fua  epidemica  ,  hoc  artificmm 
ab  anicula  edoceri  debuerint.  Hos  igitur  oportet ,  Matronas  iftiuimodi 
s  catalogo  medicaftrorum  in  pofterum  expungere, 

§.     XXXVII. 

Vinum,  a  cordatioribus  medicis  femper  pro  confortativo  infigni  hnbi- 
tum  fuit  ,  &  in  pofterum  habebitur  ;  quamvis  multi  ,  veritatem  hanc 
agnofcentes ,  in  praxi  tamen  ,  ab  ufu  ejus  abftineant.  lnfehx  medicus 
in  patria  mea  ,  cujus  aeger  moritur  ,  quum  vinum  propinare  aufus  erat 
in  febre.  Perdidit  llle  tali  a&ione,  ceu  vento  diferfam  &  eruditionem 
&  famam  ,  tam  apud  vulgum  ,  quam  apud  collegas  ,  ex  alterius  ruina 
gloriam  fibi  ftruere  ftudentes  Non  meum  eft  nunc,  uberius  explica/e , 
quare  &  quibm  in  cajibus  ad  hanc  panaceam  recurrendum  fit ,  quia  id  par- 
tim  cauto  pra&ico  &  principiis  phyficis  diligenter  inftruclo  per  fe  fatis 
luculenter  patet ,  partim  vero  ab  ahis  (b)  jam  faclum  cft.  Et  quidem, 
cum  ad  umbilicum  jam  perducla  hac  diifertatione  ,  his  diebus  in  BibHo- 
theca  Imperatoria  oberrarem  ,  incidit  in  oculos  meos  liber  fingularis ,  de 
quo  haclenus  nullibi  quidpiam  legi ,  aut  legere  memini  :  idea  febris  pe- 
tecchialis  Laur.  Donckeri ,  qui  autor  ,  e  Cartefianorum  ,  uti  mihi  vide- 
tur ,  fchola  ,  fyftemati  fuo  fatis  convenienter  &  graviter  hanc  de  vmi 
ufu  materiam  perftrinxit ,  illiufque  tam  utilitatem  quam  neceffitatem  de- 
monftravit.  Ingenue  fatendum  eft  ,  veritatem  fcripfiiie  iftum  virum.  Vi- 
num  exbilarat  ik  recreat  cor  hominis  ,  &  plura  praeftat ,  quam  ab  uilo 
alio  ita  diclo  cordiali ,  utut  fpeciofiflimo  nomine  infignito  ,  exfpeCtare 
poteris.  Suggerit  robur  virium  ,  quod  in  margaritis  &  lapidibus  anima- 
lium  fruftra  defiderabis.  Et  qualis  quaefo  confequentia  'i  Vinum  exxftuat 
atque  exagitat  ianguinem  ,   fi  illo  te  ingurgitaveris  :    crgo  non  propinan- 

dum 

(«)  Vid.    Commerc.   172  v    N.  8- 

{b)  Vkl.  Rof.  Lentjlii  Mifcellanea. 


D  E   F  E  B  R  t  L  I    F  E  T  E  C  C  H  I  Z  A  N  T  E.  315/ 

cfum  eft  illud  xgro  languenti.  Nocet  ,  einere  vino  inteftina  :  ergo  no- 
cet,  refocillare  Iabafcentes  3egri  vires  oocillo.  Lt  hic  tamen  omnis  nervtis 
contradiclionis  eft.  Valeant  omnes  calces  &  lapides  vel  pretiofillitni ,  va- 
leant  omnes  elTenti?e  vitales  ,  dulces  ,  foiates  ,  bezoardicse  ;  quibus  uil 
nifi  crumennm  patientis  emulges.  Aut  enim  tanta  exhibes  dofi ,  ut  effe- 
ttum  aliquem  ,  tranfpirationem  puta  majorem  ,  vel  fudorem  ,  obtineas  , 
tum  liquida  adeo  neceifaria  vitse  diilipas  ,  &  indicationem  vitalcm  bene 
quidem  agnitam  peiTbndas  :  aut  ad  guttulas  &  granuia  fcrupulofus  es ;  tum 
multa  agendo  nihil  efficis.  Das  heijk  recht ,  den  Peltz  tvafchen  und  nicht 
ttcip  machen.  Annon  igitur  praeftat ,  scgrum  fudoribus  jam  exhaujium  ,  & 
gravitate  morbi  pene  fticcumbentem ,  p6ru  diluto  ,  fed  fpiikibus  naturse 
amicis  xep]eto  ftijlentare  ,  humorum  motum  faciiitare  ,  &  viribus  viitz ,  a 
quibus  victoria  dependct ,  pabulum  prxbere  '{  Quemadmodum  vero  hunc» 
finetti  a  margaritis  &  cetefis  lapidibus  nunquam  obtinebis:  ita  muito  mitlujS 
illi  laudandi  iunt ,  qui  moribundo  &  agonizanci ,  viatici  loco  quafi  ,  iftiuf- 
rnr>di  panaceas  cochleatim  infunduntj  ita  tamen,  ut  maxima  pulvcis  pars 
in  ftintto  vitri  remaneat.  Suftentatur  videlicet  vita  quaiketcunque.  Cortcedo* 
fi  veTiieulurn  fluidum  ,  temie*  fragrans ,  fpirituofum  fuerit.  Hac  cau^eia 
tiegleclaomnis  labor  irritus  erit ,  quantumcunquc  lapidem  tuum  moveris. 
Ortrriiom  minime  vero  excufari  polfurtt  illi ,  qui  omnia  plane  potu^enta  ab 
tegrotis  arcent,  &  facile  patiuutur ,  ut  lingua  in  faucibus  exarefcat.  Vidi 
trifte  tale  exemplum  irt  hofhine,  qui  inortuus  eft  die  feptimo  ,  antequam 
voca'tus  ndventaram  ,  &  cui ,  qui  medebatur,  vix  guttulam  liquidi  concef- 
ferat.  Mifereatur  Deus  ignorantise  medicaftroruni,  vel  potius  camificurri 
iftiufmodi ,  qtii  omnia  pejora  promeruere; 

§.   x  x  x  v  i  1 1. 

Opium  :  papse,  horrehdum  nomen  !  Itatte  homines  occiJis  ?  Sed  audi  qiiri» 
que  argumentum.  Drachma  opii  lethalis  eft  :  ergo  quindecim  guttulae  lait- 
datiliqmdi  Sydenhamii  dcgrotum  riecatiti.  Petrus  &  Paulus  opium  fumfcrunt» 
cum  segrotarent  ex  phthyii ,  ex  afthmate  convulfivo;  &  mortui  funt:  ergo 
iex  opio  mortui  funt ,  reftjnguis  quidem  &  cortipefcis  ctrct^tav  Fpirjtuurrt 
aninvalium  ,  fomnum  inducis  poft  quatuordecim  dierum  vigilias,  colligis 
&  confervas  vires  vitae  ;  hoc  eft  :  omnia  ea  prseftas  >  quse  facerc  oportefc 
ad  confervandam  falutem  hominis^  imo  fcopum  qusefitum  obtines ,  (quis 
enim  phsenomenn  fucceiTus  felicis  negare  poteiti'-)  iednecas  tamen  jegroiurru 
En  egregiam  confequentiam,  contfadidtoriam  ,  &  mulroties  experientia  rg- 
Futatam  !  Longe  prudentius  ratiocinati  funt  dodtiilimi  ac  fagacillimi  Viri » 
Sydenhamhis  ,  G.  E.  Stahlins  ,  aliique  emunctlorum  nrrium  praclici ,  quo- 
rum  cautelas  qui  Edel  ter  fequitur,  opiata  nunquam  abfque  frudtu  in  ufuni 
vocabit.  Nemo  folis  opmtis  ullum  morbum  Janabit ;  fed  plurimi  quoque  Junt 
morbi ,  quos  nunquam  ciio  ^  tuto  curabis  Jhie  opiatis. 

G  g  g     %  %.  XXXIX, 


420  W    E    I    T    B    R    E    C    H    T  ; 

$.     XXXIX. 

Praeter  di&a  remedia  (§.  9.)  pauca  alia  fuere ,  ad  quse  nonnunquam  re- 
curri.    Columb<&  viva  dijje&£,   capiti  applicitae  ;  epifpajiica  ex  fermento  pa- 
nis  &  aceto  ,  acetum  rofatum  ad  carpos ,    unguentum  alabajhinum  &  fi  quse 
fuerant  reliqua  hujus  furfuris,   quse  a  variis  circumftantiis  requirebantur. 
Effectus  laborum  plerumque  fuit  exoptatus,   cognita  morbi  indole.     Ante- 
quam  vero  id  fieret,  accidit  mihi ,  quod  cautiilimi  practici  experiri  folent, 
ut  principio  febrium  epidemicarum  evitari  vix  poflit  (  c)  ,  quin  aliqui  mo- 
riantur.  Succubuere  igitur  vi  morbi  duo  illi  patientes  fenes  (§.  12) ;   mor- 
tuus  eft  alius  juvenis ,  cui  venam  fecaverat  chirurgus  die  tertio.  Inveneram 
hunc  die  quinto  delirantem  ,  vociferantem,  trementem  ,  toto  corpore  con- 
vulfum  ,  pulfucito,   debili.    Ufu  cafcarillac  &  camphorse,   adplicitis  colum- 
bis ,   quietior  factus  erat,    ut,  quamvis  die  feptimo  fudor  colliquativus  , 
fubfultus  tendinum  ,   delirium  ,    pulfus  exilis  ,    nil  nifi  inftantem  mortem 
teftari  viderentur,   nihilominus  tamen  ad  fe  rediret.  Sed  quia  vires  fra&se, 
deficiente  neceffaria  curatura  ,    nullo  modo  fuftentari  poterant ,  undecimo 
die  fatis  ceffit.  Fsemina  30  annorum  fub  finem  puerperii ,  cum  in  rus  abiif- 
fet  &  aeri  inclementi,  Augufto  menfe  incautefe  expofuiffet,  purpura  rubra 
correpta  undecimo  ,   naturse  debitum  folvit  decimo  quinto.  Huic  quidem  a 
principio  ad  finem  adftiti.    Sed  nec  camphora,  nec  veficatoria ,  necgarga- 
rifmata,   nec  alia  neceffaria  in  ufum  funt  vocata;  partim  quod  aegrota  pri» 
mos  morbi  infultus  pro  affedlu  hyfterico  haberet ,  cui  obnoxia  effe  folebat, 
&  hinc  prognoftico  meo  fidem  adhibere  nollet ;  partim  ob  alias  cauffas,  quas 
reticere  prseftat ,  ne  cuiquam  ftomachandi  occafionem  prjebeam ;  quippe  qus 
facile  patior  ,  ut  fuo  quifque  genio  abundet. 

(f)  Vid.  R.  LentiUi  Mifc, 


$  RlDF.RICl 


C  L  X  X  I  I  I. 

FRIDERICI    BRANDHORST, 

HISTORIA    FEBRIS    CASTRENSIS 
PETECHIALIS    EPIDEMICiE. 

Leydae  %%  April.  1746« 


•sgg    f 


, 


• 


»  ' 


(  42B  ) 


P    R    O    OE    M    I    U    M, 

C"^  Um  prinio  bello  Silefiaco  Magnl  inomnibus  Borufifbrum  Regis ,  Domini 
j  mei  Grafiojjjimi  ,  Cajira  per  Siiefia  Ducatum  ,  Margraviatum  \fo- 
ravi<£ ,  &  Bohemia>  F{egnnm  comitarer ,  fedulo  nofocamia  fub  aujpiciis  ex- 
pertijjimorum  Virorum  Jreqnc "iiando  ,  &  uiedicinam  ipfe  dein  exercendo  me- 
dictts  Nofodochii  Kuttenbergmjis  confiitutus  ,  varias  objhvationes  circa  mor- 
bos ,  qttibus  exercitus  numerofi  plerumque  decimantur ,  facere  tnihi  licuit. 
Pr<tprimis  vero  innumeris  exemplis  conjiitit  ex  haStenus  cognitorum  nuriiero 
nullttm  ,  prAter  vulnera  ,  (  qttx  funt  mititi&  pramia  )  majorem  Jlragem  edere 
magifque  militibus  funejium  ejfe  ,  ac  eam  continuarum  febrium ,  quam  prnpter 
juacuiarum  rubrarumjibi  conjun&am  fen.per  eruptionem  ,  petechialem  vocant. 
Hd\c  enim  cum  primtmi  caput  extollat ,  ferocifjimo  hofie  crudelior  tot  five  ullo 
dijcrimine  genninos  martis  fihos  ftmitl  intrepide  aggreditur ,  tautaque  j  vititx 
grajjatitr ,  ut  fat  multos  m  orci  fiemiliam  deducat ,  antequam  cafixra  defe- 
rere  ,  receptuique  canere  foleat.  H?cfortes  non  modo  &  Jirenuos  vnos  ,  a 
ferro  ac  igne  Jupirjiites  ,  fed  &  epfieminatos  ac  imbelies  pari  fiuore  invadit 
dirifque  modis  excruciat ,  adeo  ut  raro  militem  ab  expeditione  reducem  vidsre 
pojjis  ,  qui  7iiji  fdfuts  ,  Jemel  tamen  hac  febre  conjiiitatus  fncrit.  Hxctandem 
celebris  hinc  feu  potius  infamis ,  quod  &  eas  civitates  £«f  oppida  in  qu<e  mi- 
litares  copitz  ad  hibernaudum  fe  recipiuut  ,  occtq  et  ac  inficiat ,  atqus  ibi  mors 
ifiius  hofiis ,  qui  diu  fibi  negata  quam  obftdebat  arce  vipotitur  ,  primo  tmpetu 
neuiini  parcit  ,  fed  emnibus  quibus  ouiarit  optiutis  iiut  avibus  vim  infert  % 
&  interitum  eis  minitatur.  Qtianta  veritatis  hice  de  febris  hujus  genio  diila 
radient ,  magno  verborum  apparatu  ac  argumeutorum  vi  Jiabiiire  non  adni- 
tar ,  quamquam  fiacili  id  negotio  fieri  pojfiet ;  cum  non  modo  perfo/idosfere 
duos  annos ,  aiiquot  miiitum  millia  ea  laborantcs  vifitaverim ,  jed  &  ipje  ejus 
fzvitiam  cum  vit<c  periculo  expertus  fiue.rm.  ld  tantum  cur<c  cordique  erit 
ut  Tibi  B.  L.  brevem ,  veram ,  &  ab  dgris  ipfis  defumtam  ejus  hijioriam 
pro  Specimine  academico  exhibeam.  Qttam  ut  pro  mea  virih  abfolvam  ,  morbi 
invadendi  moduni  ,  ejus  fymptomata ,  ftgna  tatn  bona  quam  mala  prmnit- 
tam  ,  caujfam  deinceps  &  proximam  &  remotas  eruere  conabor ,  denique 
qu<x:  curationem  ejus  fpetJant  jubjungam.  Si  vero  qua  promitto  B.  L.  minus 
eleganter  ac  artifitciofe  te  judice  exeqmttus  fum  id  velim  teuuitati  ac ,  pr&cijb 
mihi  otio  tribuas.    Vale  interim  &  fi  lubet, 

Da  veniam   fcriptis  quorum   non    gloria  nobis, 
Cautfa;  fed  neceifitas  officiumque  ruic. 


§.     1. 


424  BRANHORST,' 


§.     L 

FEbris  definitionem  tam  nominalem  quam  realem  ftudio  praetermit- 
to,  efl  enim  morbus  frequentiftimus,  hincque  omnibus  tnedicse  ar- 
tis  cuhoribus  dextra  manu  notior.  Quam  defcribo  ,  caftrenfem  vocavi , 
quoniam  in  exercitu  ferenifT.  ac  potentiff.  regis  Boruffiae  domini  mei  lon- 
ge  clementifTimi  per  Ann.  1741.  &  1742.  popuiariter  grarTata  eft.  Pete- 
chialem  dixi  quia  raro  fine  peticularum  apparitione  ftadium  percurrere  con- 
fuevit.  Epidemicam  tandem  appellavi ,  quod  ex  communi  quadam  cauf- 
fa  orta ,  multos  milites  fimul  invaferit ,  ab  uno  corpore  in  aliud  tranf- 
migraverit ,    &   eandem  illi  labem    communicaverit. 

§.     I  I. 

Explicatis  fic  verbis  in  titulo  pofitis ,  aggredior  jam  hiftoriam  fympto- 
tomatum  qux  caftrenfem  hanc  conftitutionem  praeceffere  &  comitata  fue- 
re.  Praenuntiabant  autem  inftantem  fubita  mentis  obocta  qusedam  pertur- 
batio  ac  fui  difplicentia  pandiculationes  crebrse,  ofcitationes  &  horripu- 
lationes  frequentes ,  extremitatum  fuperiorum  gravitas  ,  genua  quafi  fa- 
tigata  ,  totius  corporis  laifitudo  &  torpor  ut  loqui  &  moveri  fanum  alias 
pigeret.  Altero  die  fucceflic  his  capitis  dolor  vertiginofus  &  obtufus  ,  ma- 
nifeftior  is  circa  originem  nervorum  opticorum ,  quibus  ut  ajcbant  a 
graviore  pondere  comprelTis  non  fine  moleftia  oculos  verttbant.  Pisecor- 
dia  tunc  anxietas  ,  ventriculi  regionem  gravitas  occupavit ;  ori ,  linguae, 
palato  ,  faucibus,  fordes  amareicentes,  putridac,  inhacrebant ;  obvolutis 
ita  papillulis  nervofis  guftus  fenfationem  eflficientibus,  amara  rcgris ,  in- 
fipida  ,  tetra  ,  omnia  dicebantur  quamvis  oblata  talia  non  effent.  RucTus 
infuper  emittebant  nidorofos ,  ventriculus  exceptis  acidis  omne  fcre  ali- 
menti  genus  refpuebat ,  &  carnium  ,  pifcium  ,  ovorum  &c.  vel  folum  af- 
pectum  nidoremque  graviter  fercbar.  Ingcfta  non  invitante  natura  cruda 
una  cum  biliofa  ,  putrefacTa  ,  rancida  fub  oleofa  ,  acri  materie  vomitu  rejicie- 
bantur.  Hsec  inter  inelucTabili  dormiendi  neceilitate  urgebamur  hocmorbo 
rapti  ;  fomno  tamen  ,  folito  licet  diuturniore,  non  reficiebantur,  quippe 
fomniis  tumultuofis  pleno.  Plurimi  difticulter  &  non  nifi  intermixtis  fuf- 
piriis  fpiritum  trahebjnt.  Alvum  plerumque  habebant  adftricTam ,  qua 
tamen  mota  &  medicamentis  foluta ,  duras  ,  ficcas ,  nigricantes  ,  exer- 
nebant  fseces,  Urinae  dilutae,  pallidae ,  crudse  ,  paucx,  nec  pro  ratione 
affumti  potus  reTditx  fuere.  Cutis  arida,  ficca,  tenfa  ,  tranfpiratio  in 
totum  fupprclfa  ,  pulfus  debilis,  exiguus  ,  frequens,  insequalis,  in  multis 
naturalem  mentiens  &  calor  primis  quatuor  diebus  adeo  tenuis  ut  fsepe 
neque  segcr  nec  medicus  quicquam  difcriminis  vererentur.    Quofdam  vero 

ita 


HISTORIA    FEB.    CASTR.  PETEC.  42J 

ita  proftravit  morbi  vehementia ,  ut  leclo  illico  affigerentur  ,  &fimulac 
vel  caput  tamum  erigerent  lipothimiis  arficcrentur. 

$.     III. 

Primum  fiunc  ftatum  fcgritudinis  mox  exeipiebant  febris  valicta  ,  Cnh  ma- 
gna  cum  Linguse  &  faucium  ficctate.  Vehcmentior  tunc  capitis,  prse- 
cotdiorum  &  artuum  dolor,  inquietudo  fumma,  puifus  plenuS  ,  fortis, 
celer  j  refpiratio  difficilis,  anhelofa  ,  urina  rubra  ,  faturata  ,  pauca  ,  de- 
jediones  nullae.  His  non  raro  jam  acceflit  praeteritorum  oblivio ,  mentis 
alienatio ,  interdum  leve  delirium.  Somnus  hac  periodo  parcus  ,  brevis, 
interruptus  ,  fopori  fimilis.  Quse  cum  a  quarto  poft  invafionem  male  je- 
gros  afficerent  ,  feptimo  tandem  die  auctis  omni  hora  quoad  vehementiam 
fymptomatibus  maculse  purpureae  inftar  pulicum  morfus  (  excepto  tamen 
horum  centrali  pundto )  in  peelore  &  collo  prius,  deinceps  iri  dorfo , 
brachiis  ,  ar.  femoiibus  ,  praevia  pe&oris  anguftia  &  levi  tufficula ,  erum- 
pebanr.  Non  tamen  rolei  femper  coloris  fuere  peticulae ,  fed  pro  humo- 
rum  diver-litate  ex  quibus  generabantur  ,  &  pro  vario  eruptionis  tempore, 
palfidai ,  lividae,  &  fufiae  crant.  Aliae  quoque  parvae,  alise  latx ,  alise 
iri  fomma  cote  apparuere,  alise  profundius  quafi  latitabant,  &  non  nifi 
e  franfverio  intuenti  in  confpe&um  venere.  Atque  hse  fere  peffimse,  & 
tri  plui.mum  lethales  fuere. 

$.   i  v, 

Tertium  quod  scgri  mgrediebantur,  ftadium  pericuiofiffimum  ac  dirif- 
fimis  cruciat  bus  ftipatum  fuit.  Ignis  enim  in  homine  poifibilis  accende- 
batut  iummus,  intenfi/fimus  ,  diu  vix  falva  vita  tolerabilis ,  continuus, 
fummo  mane  parumper  remittens  ut  interdiu  &  per  noclem  eo  vehe- 
mentius  recrudefceret.  Hunc  fequebantur  oculorum  ardor  ,  rubor  ,  eorurri 
varia  diftorfio  ,  vox  celeris ,  tremola  ,  iracunda  ,  co'or  faciei  ruber  , 
cardialgia,  fingultos  ,  artoum  tremor  ,  teridinom  fubfultus,  refpiratioi- 
nxqoalis,  frequens  ,  cum  fibilo ,  aut  tuifi,  fitis  inextinguibilis,  pulfus^ 
velox  ,  m?gnus  ,  durus  ,  vigilia  pertinax  ,  interdum  profundior  foriinusv 
infignis  in  leeto volutatio ,  mutandi  cubilis  defiderium  ,  fenfuum  exter- 
norum  hebetudo ,  mentis  ftupiditas,  deliriom  deniqoe  IeVios  quiderri 
matotinis  horis ,  ingravefcens ,  vefpertino  tempore,  numquam  integre 
ceifans.  Muki  hinc  furibundi  e  leclo  profiliebant  &  clamantes  hoftes  jamt 
adefle ,  qui  necem  iis  intentarent,  arripiebant  fclopetum  aut  gladium  uS 
vim  vi  repellerefit.  Alii  contra  clanculum  fefe  furripiebant  cuftodibus, 
&  noctambulorum  adinftar  totam  domum ,  parietes  contreetando  perme- 
abant.  Nonnulli  prse  acerbiifimo  dolore ,  &  nimia  anxietate  febrili  per* 
tscfi  forte  vitse ,  ftricto  ferro  violentas  fibi  intuliifent  marius,  nifi  &- 
Difput.  Medico- l'rdt.  Tora.  V,  H  h  h  roulo- 


■  • 


42S  B    R    A    N    D    H    O    R    S    T, 

mulorum  aut  commilitonum  convalefcentium  vigilantia  vanos  reddidifTct 
eorum  conatus.  Quofdam  fopor  affiduus  occupavit,  quo  detenti  aliena 
loqucbantur ,  ingemifcebant ,  murmurabant,  ftertcbmt:  Alii  denique 
caro  correpti  femi  mortuis  fimiles  Ciae  fenfu  &  motu  eundem  femper  iu 
lccto  polkum  fervabant  ;  hi  non  modo  d  ffijuker  excitabantur  fed  &  cx- 
pergefacti  oculos  illico  claudebant.  Sub  milerrima  hac  conditione  labia  tu- 
mebant ,  in  bullas  elevabantur,  gingivae  erant  ficcae  ,  fufci  coloris,  fe.-e 
combuftae  ,  Lingua  arida,  cratfa,  afpera,  tumida ,  fubnigra,  hincindo 
£lfa  ,  fauces  infl.immatse  ,  naturali  fua  lubricitate  orbatae  ,  fumma  deglu- 
titionis  inde  difficultas.  Urina  flammea  in  quibufdam  profunde  rubra  , 
fere  nigra  ,  pinguis  ,  olsofa  ,  parciffima,  copia  fcceffir.  Alvusdura,  (\c- 
ca  ,  perfpiratio  nulla.  Toto  corpore  rigidi  ,  ficciffimi,  nec  iibi  confcii 
veluti  (tatu^e  ore  aperto,  rerraclis  cruribus,  dorfo  incumbentes,  morbi  virq 
fuftincbant ,  &  ejus  folutionem  tam  falutarem  quam  funtftam  exfpedabant. 

f.     V. 

D!fficilimum  hunc  ftatum,  fub  teterrimis  modo  enarratis  fymptoma? 
tibus  quarto  &  decimo  a  primo  infultus  die  numerando  fequuta  eftju- 
dicatio  ;  quse  fi  falutaris  &  perfecla  ,  per  totumcorporisambitum  ,  largus 
plerumque  erumpebat  calidus  fudor  acidum  fpiransj  remi'tebat  &  illico 
fbris,  pulfus  crat  mollior,  acqualior  ,  &  ad  juftam  mediocritatem  re- 
dibat ,  urina  copiofius  excreta  ,  non  intenfe  rubra  craflum  &  fimul  album 
exhibebat  fedimentum.  Melior  quoque  iuccedebat  vultus ,  expeditior  fpi- 
ratio  ,  tranquillior  animus  &  major  in  convertendo  &  levando  corpore 
vis.  Evanuit  etiam  oris,  fauc:um ,  Linguae,  gingivarum",  &  labiorum  fic- 
citas  ,  aridura,  nigrities  j  fequcbatur  paulatim  combuikeepidcrmidis  fe- 
paratio  ,  horum  color  naturalis ,  volubilitas  &  humiditas.  Rediit  infuper 
cibi ,  potus ,  &  afluetorum  v.  g.  Nicotianae,  fpirituum  vini  &c.  ap- 
percntia  ,  fomni  diuturnioris  defiderium  ,  oculotum  lux  &  vigor  ,  major 
reliquorum  fenfuum  potentia  ,  ita  ut  de  fummo  dolore  in  dorfo  ,  ftra- 
guloium  duritie  ,  virium  plenaria  dejedione  ,  furditate ,  nientis  imbe- 
cillitate  &  omnis  tam  vitx  ante  adte  quam  fcientiae  oblivione  conquc- 
retentur.  Quod  ultimum  vero  de  medicis  praelertim  ,  &  reliquis  litte- 
f atis  qui  caftra  fequi  folenc  intellectum  velim. 

§.     V  I. 

Non  omnes  tamen  ,  qui  ex  febrili  hac  incurfione  evafere,  excretionl 
per  fudorem  falutem  acceptnm  referre  poterant.  Multis  enim  judiciali 
die  fupervenit  copiofus  alvi  fluxus,  qui  eo  fufior  &  biliofior,  quo  minor 
tunc  per  alia  emunttoria  evacuatio  facta  eft.  Junioribus  &  in  aetatis  flore 
conftitutis  funguis.  aljquanda  ubertim  c  tuiribus  deftillavit  cum  infigni  e- 

erurci 


HISTORIA   FEB.    CASTR.    P  E  T  E  C.  427 

bfum  levamine,  a  quibus  caput  male  habebat.  In  aliis  licet  rarius  na- 
tura  &  per  fputa  crifin  molita  eft.  Quibufdam  denique  abrcelfus  juxta 
aurem  oboriebatur ,  qucm  profkuum  pronuntiare  licebat  fi  cito  fatis, 
maturefcens  ,  album  ,  craffum  ,  copiofbm  cochsmque  pus  eiTunderet  i 
exitialem  contra  qui  maximus,  planifiimus,  &  verfus  interiora  tendtns 
non  fuppumbat.  Tunc  enim  inclufum  pus  mora  atque  calore  acrc  red- 
ditum  ,  &  per  erofa  ofcula  venarum  lyrophaticarum  vel  fanguiferarum 
reforbtum  ,  fanguiniquemixtum,  novam  excitabat  putridam  ,  qu?c  argrum 
a  prima  accefTione  jam  debilem  &extenuatum  ,  brevhrucid.ivit,  atque e 
mortalium   ccctu   etipuit. 

"    §.     VII. 

Talis  fuit  hujus  febris  indolcs ,  ac  talia  fymptomata;  quibus  nuncfi- 
deliter  &  qua  potui  brevitate  recer.fitis  non  incorgruum  eric  eaquoque 
proponere  figna  qusc  prognoftica  dixere  artis  magiftri.  Exhis  vero  fulutem 
promitteb.int  feptimo  pofi  infirmam  vaietudinem  emergentes  peuculse,  ru- 
brae ,  purpureae,  minime  fibi  mutuo  contiguae  ,  lenteevanefcontes ,  ref- 
piratio  a  naturali  noii  multum  recedens ,  puifus  acqualis  &  non  adeo  for> 
tis  ,  vox  parum  mutata  ,  mens  pacata,  fomnus  licet  parcus  ,  placidus 
tamen  ac  reficiens,  delirium  per  intervalla  remittens  nec  admodum  grave, 
judicatio  decretorio  fubotta  cum  notis  §.  ^to  exhibitis.  Principem  tamea 
inter  bona  locum  habuere  ,  &  vitse  confervationem  quam  certiilime  por- 
jtendebartt ,  furditas  in  ftatu  apparens ,  &  fudor  foctidum  acorem  fpirans. 
Hic  enim  teftabatur  tantam  durante  medicatione  acidi  copiam  ingeftam 
eife,  quanta  nempe  requirebatur  ad  fuperandam  illam  diathtfin  qua  hu- 
mores  in  alcalinam  &  putridam  vergebant  naturam  >  illa  autetn  indicio 
erat  noxios  humores  ,  vel  proprio  pondere  vel  nimia  acrimonia  cerebri 
ac  cercbeili  functiones  turbantes,  falutarem  metaftafin  ab  internis  capitis 
partibus  ad  exteriores  detrufos  fuilTe. 

§.    vii  i. 

E  contrario  periculo  non  vacabantexamhemata  lata  ,  violacea ,  livida, 
atra  ,  tarde  admodum,  preeprimis  in  lumbis  &  extremis  pedibus  prode- 
untia,  vehcmens  fpirandi  difficultas,  continua  corporis  je&igatio,  fitis  inten* 
fa,  faucium  tanta|inflammatio  ut  segri  ob  hanc  omnem  tum  ciburo,  tum  medi- 
camentum  averfarentur ,  oculorum  fine  voluntate  lachrimse,  eorum  ob- 
fcuratio  ,  pervigilium  perpetuum,  &  innumera  alia  ,  quorum  reeenfioni  lti- 
bens  fupetfedeo  ne  tn  his  nimius  fim. 

§.     I  X. 

Mortem  plerumque  cr?enuntiabant  dyfenteriadiarrhceje  judicatorixfupe» 

H  h  h    4  raccedensj 


428  BRANDHORST, 

fingultus  medicamentis  non  aufcultans ,  abfceiTuum  ficcitas,  eorum  livor, 
puiis  quod  fundebant  reforbtio ,  narium  haemorrhagia ,  vel  alia  critica 
excretio  paribus  diebus  contingens,  fed  ftatim  cefTans  i  membrorum  ca 
zefolutio  ut  voluntati  araplius  obedire   recufarent. 

§.     X. 

Ad  ultima  tandem  ventum  efle  demonftrabant  os  frigidum ,  lingua  frl- 
gida  ,  ejus  tremulus  motus  ,  &  variaediftorfiones,  deutium  ftridor,  coU 
Jifio,  vox  fubito  intercepta  ,  nares  acutac  ,  aures  languidae,  facies  hip- 
pocratica  ,  veficatoriorum  &  aliorum  epifpafticorum  vanis  locis ,  fub  de- 
bitis  cautelis  apalicatorum  efFectus  nullus ,  pediculorum  migratio  ,  lotii 
&  alvinarum  fcecum  profluvium  involuntarium  ,  fudor  frigidus  per  totum 
corpus,   ftertor  continuus,   nervorum  denique  rigor  ac  diftentio. 

§.     X  I. 

Cito  quoque  lethales  obfervatac  fuere  petechiae  a  fubita  refrigeratione,' 
terrore  inopino,  errore  in  viclu  &  potu  commiffo  retroa&oe  vel  qua- 
cumque  demum  caufla  retro  pulfe.  Quibus  autem  id  mali  vel  propria 
vel  miniftrorum  incuria  evenit ,  hi  quafi  ex  angina  pracfocati  oculi  niclu 
citius  exftinguebantur.  Aeque  mortiferum  fuit  ,  qu.mdo  aegri  brachiis 
ac,  cruribus  nudatis  ,  contradifque  genubus  fupini  jacerent ,  floccos  in 
linteaminibus  aut  veftibus  legerent ,  vel  fimbrias  diducere,  vel  mufcas 
&  alia  infedta  iibi  obvolitantia  prehendere  conarentur.  Neque  umquam 
fanitatem  recuperavere ,  quibus  proeter  citam  alvum  &  urinx  profluen- 
tem  largiorem  copiam ,  critico  motu  fufus  fimul  fudor  prorupit,  aut 
fputum  copiofum  fanguineis  ftriis  permixtum  feceflit.  Omnesvern,  quos 
atrox  hic  morbus  oppreilit,  vel  circa  ftaturn  cum  accellio  vehementif- 
fima  effet ,  celerrima  rapti  fyncope  jugulaii  fuere  ,  vel  ex  ficcitate  feu 
tabe  periere  ,  fcbre  ad  vigefimum  primum  ufque  protracta  &  fumma 
ferocia   faeviente. 

§.     XII. 

De  his  tamen  fignis  quae  prognofin  fpe&ant ,  cum  numquam  conjun- 
ctim  in  uno  eodemque  aegro  apparuerint ,  id  fubinde  commemorare  o- 
portet ,  quod  &  cautiffimo  aliquando  impofuerint.  Nonnulli  enim ,  uti  a- 
liquoties  vidcre  licuit  a  medicis  &  chirurgis  jam  deplorati ,  cum  periculo- 
fiilimis  fymptomatibus  inopinato  convaluere  ,  alii  contra,  de  quorum  fa- 
lute  non  dubit<iretur  inprovifa  mortc  fublati  fuere.  Neque  id  adeo  novum  eft 
nec  in  taota  hominum  varietate  ac  aegrotantium  multitudine  prodigio  par  ha- 
bendum  ,    cum  &  fuo  jam  aevo ,    divjjs  [  a  ]   jrfippocratcf ,  &  poft  eum  e- 

legait» 

f  « j  Hippocrat.   Aphorif.  Lib.    II.  Aph.  19. 


HISTGRU   FEB.    CASTR.    PETEC.  42-> 

tiflimusf^]  Celfiis  obfervaverit,  tam  falutis  quam  mortis  notas  inacutis 
niagis  fallaces  ac  incertas  eiTe  ,  atque  fpem  interdum  fruftrari  ,  immo 
&  aliquem   mori  de  quo  medicus  fecurus  primo   erat. 

§.     XIII. 

Indicatis  ha&enus  morbi  fymptomatibus  ,  &  fignis  tam  bonum  quam 
£niftrum  exitum  promittentibus,  proximum  eft  ut  inquiramus  in  ge- 
jiuinas  ac  germanas  ejus  cauflas  atque  experiamur  num  detur  probubili 
faltem  ratiocinio  eruere  fi  non  penitus  ftatuere ,  qualis  fuerit  in  febri- 
entium  corporibus  ,  fanguinis  &  aliorum  humorum  ftatus  atque  coudi- 
tio,  num  ad  fluorem  vel  ad  concretionem  potius  vergerent ;  quodexha- 
fcitis  obfervationibus  ac  a  pofteriori  ut  ajunt  philofophi ,  eo  fecurius  elici 
pofle  arbitror  quo  conftat  certius  experientiam  &  eventum  morborum 
cptimos  in  re  raedica  eife  duces  quos  fequi  oportet,  fi  tutiori  ac  com- 
.pendiofiori  yia  yeritatem  attingeie  velinus. 

§.     XIV. 

Antequam  autem  hoc  mihi  propofito  ordine  de  fingulis  feorfim  agam  , 
in  genere  notafle  juv<ibit,  medicinge  proctres  ab  omni  aevo  pro  ftibili- 
enda  caufla  proxima  motborum  epidemicorum  adeo  difiidentes ,  inter 
fe  pugnantes  ,  immo  &  parum  plaufibiles  protulirfe  fententias,  ut  qui- 
libet  ex  librorum  lectione  animo  potius  diftra&us,  quam  inftructus  abf- 
cedat.  Quid  quaefo  enim  lucramur  tam  antiquorum,  quam  recentiorum 
jmedicorum  oracula  eonfulendo/1  nil  quicquam  quod  ad  exadlam  earum 
cognitionem  facere  poilit.  Quam  plurimi  veterum  confentiebant  epide- 
micas  conftitutioncs  ,  jta  ut  reliquos  morbos  exitari  ab  irato  divino  nu- 
mine  prseternaturaliter  propter  mortalium  delicta.  Alii  dicebant  eas  oriri 
ex  caufla  mentis  bumanse  aciem  tranfcendente ,  hanc  igitur  ut  nvanum 
ferientis  Dei  magis  venerati  ,  quam  ulteriori  &  otiofa  forraliis  indagine 
fcrutati  funt.  Nonnulli  cum  Caleno  aerem  peculiariter  corruptum  acpu- 
trefactum,  alii  cccli  variantes  tempeftates ,  aftrorum  motus  varios  &in- 
fluentiasj  alii  rurfus  occultum  aliquod  ac  penetrantiilimum  venenum  pro 
caufla  earum  affumebant ,  &  ad  ro  Qs7ov  Hippocratis  tamquam  ad  pu- 
blicum  abfconditarum  qualitatum  afylum  provocabant.  Hchnontius  arcrueum. 
fuum  irritatum  ,  Willifius  falem  a.cidum  ,  Sylvius  contra  falem  alcalinum 
volatilem  ,  &  aJiialia,  pro  ingenii  fui  modulo  excogitavere  ,  atque  cauf- 
fam  eife  cenfuere.  JR.ccefltiorum  fapientiilimi ,  &  quidcm  ftrennus  ille  chro- 
nicorum  pariter  ac  acmoru.m  profligator  Sydenhamus  ,  Celcb.  Frider.  Hojf- 
mannus ,  &  fummus  Boerkaavitis ,  ingenue  atque  apcrte  profitentur  j  mate- 
riem;  peculiarem  genium,  ac  naturam  eorum  afftctuum,  qui  tc  ^it^txiKsv 

H  h  h     3  fapi- 

fi&DCelfus.   Lib.  2.  Cap.  6.  p.  51.  Edit  Almeloveen. 


43«>  BRANDHORST, 

fapiunt  hactenus  inexplicabilem  effe ,  iuque  nondum  per  acuratifllmas  ob« 
fjrvatiunes  conftare  ,  cui  fenfibili  vitio  fex  rerum  non  naturalium  ,  ori* 
ginetn  fuam  debeant.  Ob  communem  tamen  pluribus  afflictionem  ,  pof. 
fibilem  cvitationem  ,  &  exclullonem  vento  vel  ignc  ,  in  aere  eorum  cauH 
fam  refidere  pucanc.  Cui  &,  (  cttm  vix  ,  nifi  contagio  humano  mor- 
bos  inferant,  venenum  ineife  fubtililTimum  in  auram  fe  cito  elevans  com* 
memorant ,  quod  femcl  in  corpus  humanum  ,  per  os ,  nares ,  fauces « 
pulmones ,  ik  cutis  fpiracula  ,  fufeeptum  ,  ibi  fe  multiplicat ,  fanos  hu- 
morcs  inficit ,  &  plerofque  eorum  m  fuam  naturam  convertit  ,  uti  id 
val.dilfimis  argumentis  ,  petitis  ,  ex  hiltoria  vencnorum  ,  tum  eorum 
»1  x  propinantur  tum  ab  animalihus  per  morfum  ,  vel  alio  modo  infe* 
runtuij  ,    uuerius  probant  ac  furfulciuut. 

§.     X  V. 

Qux  bmnia  prrccdcnti  §.  nJducla  ,   ciinl  ncc  id  quod  quxricur  in  pro- 

patulo  ponanc ,  led  potius  eificiaht  ,    ut  horum  morboruin   ortus  atque 

vera  indoles  ,    acquc  ac  antea  fuis  obvoluta   tenebris  in  Democrici  putco 

delicefcant ,    quidam  cx  hodiernis  Mcdieis  (  quibus  cauifae  e  cce'lo  petitae 

minus  arridcnt  )  itatuunt,    non     modo  contagium  tamquam  tictitium  , 

e    foro  mcdico  profcribendum   eife  fcd  &  negant  fcminium  aliquod  mor- 

bofum  in  aere  hofpitari  ,    quotiefcunque  tam  urbcs  quam  rura  mediante 

quadam  epidemia  dcpopulantur.    Veraiji   c   contrario  ac  gcnuinam  popu- 

larium   aegritudinum    c.iulfim    mortis  formidiucm  ,     mctum  ,     vcl    folum 

dicunt  elfe  tcrrorem  quo  quis  ,   dtim  infolitus  &  gravis   quidam  morbus 

innotelcit  &    vagari   incipit ,     vel  ex  afpccTu  graviter  xgrotantis  vcl  ex 

tunerum   frequentia  ,    perccllitur  vividcquc  alficitur.   Quibus  etfi  lubentes 

damus  ,   animi  pathemata  foecundiifimas  eifc  morborum  nratrcs  ,  dum  ce* 

rebrum  ,    nervos ,    fpiritus ,    mufculos ,    mirabilitcr    &   cfficaciiTimc   mu- 

tant  ,   figunt  ,    dcpravant }    fi  &  conccdimus  ,   horrorcm  ,    mctum  ,    tcr- 

rorem  Gmilefque  aifcctus  triltcs  corporis    noftri    poros   anguffarc  ,    conP> 

tringerc  ,    ac  penitus  claudcrc  polfc  ;    fi  dcnique  ncc  dtibitamus  quin  in- 

tcrrupta  fic ,    ac  in  totum  fuppreifi  cxcrctio  perfpirabilis  Sandtoriani  uui- 

co  quafi  momento  circulationem  mutare,  croditatem  ,   putredincm  gene* 

rare ,     febres  <lcin  &  inflamm.niones  cxcitare  ac  accendcrc  valeat;    non 

adco   commodc  t.imcn  exinde ,    nifi  aliud  quid  accedat,    fcqui  videmus, 

cur  graifmte  miafmatc   variolofb   in   homine   perterrefacTb   variolas ,     vi- 

gente  morbillofo  morbillos  ,  fa  vicnte  petcchiali  ,   petcchialcm  febrcm  ,  ncc 

alium  morbum  procrcent  ?   Cur  plurimi  corum  qui  non  mcticulofi  ad  a;gros 

acccdunt  ,    fed   fponte  aut  prctiq  conducTi ,    continuo  illis  aifidcnt   ut  cis 

neccffana  fubmlniftrent  ,    codem   quoquc   malo  corripiantur  quo  labora- 

bant  ii  quibus   opcram  fuam    locaverant  ?   Qu.ire   &  Mcdici ,  pracprimis 

vtro   caftrenfes,  qui  quotidiana  infpcctione  tot  difficillimc  dccumbcntium 

ita 


HISTORIA    FEB.    C  A  S  T  R.    P  E  T  E  C.  431 

ita  eis  afliiefcunt  qux  mctum  injicere  folent ,  ut  nec  inhorrefc.int  am- 
plius  nec  terrore  pcrcellantur  ,  cur  dico  &  hi  pro  foftro  feu  laborum  fu- 
orum  honorario  contagiofam  labem  reportent ,  atque  a  militari  hoc  mu- 
nufculo  adeo  male  muldemur.  Sicuti  vifum  fuit  in  febre  nutlra ,  quae 
ne  unicum  fere  cx  medicis  &  chirurgis  medicinam  in  nofocomiis  faci- 
entibus  itaque  nec  me  iutu&um  reliquit  ,  nonnulios  vero  in  fuperuth 
familiam  deduxit, 

§.     XVI. 

Ncque  ullo  modo  fi  quid  vidco  hac  aflumpra  caufla  proxima  epidemi- 
jparum  conftitutionum  ,  liquet ,  qui  fiat  ut  &  animantium  quaedam  ge- 
nera ,  uti  canes ,  ovcs  ,  volucres ,  &  boves  interdum  pefte  ,  &  aliis  epi- 
demiis  concagiofis  decimentur ,  quumvis  ut  hactenus  fcimus  ,  modo  in- 
dicutis  animi  affe&ibus  parum  obnoxia  &  minus  fenfibili  fyftemate  ner- 
vofo  prscdita  fint  '{  Cujus  rei  luculcntiffimum  &  triftiifimum  fimul  prx- 
bet  ,  exemplum  ,  dira  illa  pcftis  bovina  qu^e  praeterlapfo  anno  1744. 
jn  quibufdam  Germanise  tradibus  fubobfcure  obfervari  cocpit  ,  fub  £- 
nem  autem  ejufdem  ,  ac  per  totum  annum  174^.  ad  hunc  fere  diem  iu 
omnibus  Hollandiae  provinciis  &  Clivienfi  ducatu  adeo  aperte  fe  prodi- 
dit ,  &  tam  magnam  ac  ftupendam  edidit  boum  ftragem  ut  tum  rura 
cum  civitates  moerore  &  mecu  compleveric.  Quam  ii  quis  quoque  a  ter- 
rore  enatam  &  mediante  eo  ab  una  regione  in  aiiam  translacam  dixerit, 
(hon  folum  fanioribus  rifum  excutiet ,  fed  &  hebetiorum  ludibrio  fc  ex- 
ponet.  Immo  ftupidilfimus  rufticanae  plebis  ,  attonitus  interrogabit ,  an- 
ne  mcrus  terror  iri  bove  ,  adeo  terribiles  cfFeifhis  producere  poffic  '{  Scif- 
.citabitur  porro  quanam  de  cauffa  primus  ille  bos  qui  reliquos  dein  eadem 
qua  erat  infectus  labe  foedavit  ,  violentcr  admodum  perculfus  fuerit ,  ut 
in  tam  horrendum  ac  exitialem  incideric  morbum  '{  Poftulabit  tandem  ut 
probabiliter  faltem  probes  quomodo  indies  latius  adhuc  ferpere  queat 
contagio  ,  quse  bubulo  generi  bellum  ad  internecionem  ufque  indixifle 
videtur  cum  propter  hyfcernum  frigidus  &  ,camporum  fterilitacem  (  menfe 
enim  Decembri  Ann.  1744.  &  Januar.  Febr.  &c.  An.  1745.  in  Belgio 
graflari  coepit )  e  ftabulis  non  educti ,  multo  minus  per  prata  circum- 
ducti  fuerint  boves ,  ficque  fublato  omni  commercio  ex  mutuo  afpectu 
terreri  non  potuerint?  Quibus  quacftionibus  (  §.  XV.  XVI.)  cum  vix 
ex  nova  hac  doctrina  folide  fatisfieri  poffit ,  facile  ut  puto  adparct  ne 
hos  ,  qui  illam  cordidere,  qurefitam  rem  acu  tetigifle  ;  mitto  hinc  reli- 
o^uas  difificultates  quas  ad  debilitandam  eam  in  medium  proferre  poflem. 

§.     XVI  I. 

Sicuti  autem  in  determinanda  malignorum    morborum  cauffa  in  gene- 

re 


432  BRANDHORST, 

rc  adeo  inter  fe  diffentientes  funt  Autores  Medici  *  fic  multo  minus  in 
explicanda  natura  ,  &  generatione  peticularum  confentiunt.  Hic  mihi  non 
vacat ,  nec  multum  refcrt ,  vanas  variorum  explicationes  enumerare , 
atque  fibi  invicem  oppofita  eorum  placita  recenferc  j  fufficiet  meo  feo- 
po  fuperioris  fscculi  fcriptores  in  binas  acies  oppofitas  divifos,  &  tam- 
quam  ex  adverfo  dimicantes  confideraffe ,  quorum  alii  cum  Willifio  plau- 
fibili  fane  ratiocinio  putabant ,  in  peticulari  febre  naturalem  fyftafin  fan- 
guinis  in  craffam  ac  nimis  lentam  fecedere  ab  acidi  prxdominium  ,  adeo  ut 
dum  fanguinis  in  orbem  agitur  illius  fixiores  particulsea  venarum  extremita- 
tibus  haud  rite  abforbeantur ,  &  captivse  detentse  picluratam  efticiant  cutim. 
Alii  contra  Sylvio  prsceunte  ,  majori  adhuc  probabHitate  peticularum  gcrne- 
fin  deducebant  a  fibris  fanguineis  dirfolutis  ,  e  fua  ftatione  dimotis  Sc 
propter  fal  alcali  volatile  eis  permixcum  ad  fluorem  eve&is  ,  quo  paclo 
fimiliter  cruore  ab  arteriolarum  ofculis  effufo  ,  dicebant  non  polfe  iSdfl , 
quin  tenuiores  ejus  partes  ,  tamquam  transfugx  a  circulari  motu  e>;or- 
bitent ,  &  fui  erroris  notas  in  cute  defignent.  Noftra  hac  retate  puftu- 
las  inflammatorias  in  cutis  fuperficic  efflorefcere ,  eredunt  ;  quando  ncm* 
pe  ab  acri  quodam  ftimulo  extrinfecus  applicato  ,  vel  valida  febre  a  cauf- 
ffis  internis  orta  ,  fanguis  tam  bonus  quam  depravatus  vel  jufto  tenuior 
&  putridus  ,  errore  loci  in  arterias  lymphatieas  fubcutancas  ita  adigitur ,- 
ut  eas  non  modo  obftruat ,  fed  &  ,  iliis  aut  difruptis  aut  nimium  ex- 
panfis  ,  per  cellulofam  membranam  diffondatur  >  In  qua  dein  ,  ad  nVa- 
jora  vafa  redire  non  potentes  globuli  rubri ,  ftagnant  ,  Golore  &  quiete 
purulenti  ,  ichorofi  ,  rodentes  ,  acres  fiunt ,  tenella  folida  ftamina  defc 
truunt,  &  pro  vario  putrefaclionis  gradu ,  &  varios  cuti  calores  conciliant 
ac  imprimunt.  Ex  qua  Theoria  fimul  patet  ,  quantum  a  vero  aberrave- 
rit  (  a  )  Diewerbroekitis  dum  ftatuit  exanthemata  a  membranis  ,  tendi- 
nibus  ,  ligamentis  ,  &  ipfo  periofteo  initium  ducere  ,  &  ex  illis  partibus 
pyramidali  forma  a  latiore  bafi  ,  p.iulatim  per  mufculos  ulque  aU  cutimi 
in  acutnen  afcendere  injiar  ficmi  lampaJis  recenter  exJHn&s, 

§.   x  v  1 1  r. 

Quod  fpeciatim  ad  cauffam  proximam  febris  caftrenhs  adcinet  ,  hanc 
bifariam  divifit  Henricus  (b)  Screta  ,  &  alio  modo  ejufdcm  volatiliorem 
portionem  ,  alio  pfane  fixiorem  &  crudiorem  agere  afferuit.  Fugitivam 
materiem  dicit  effe  venenum  feu  fal  acidum  ,  volatile  ,  corrodens,  cffe- 
rum  ,  arfenici  feu  realgaris  inftar  ,  quod  vel  iri  fanguine  ac  lympha, 
progenitum  ,  vel  foris  per  contagionem  in  cavitates  corporis  male  dif- 
politi  fufceptum  ,  infolito  irritamine  partes  convellendo  ,  non  modo  va- 
ricofam  &  late  fe  extendentcm  inflammationem  excitat ,    fed  &  corrofis 

ar- 

(  a  )  Lib.  i.  de  Pefte  Cap.  XIV.  p.  61.  N°.  VII.  &  in  annotationibus  ad  hune- 
ce  Numtrum. 

(  b  )  Henr.    Screti  in  traftatu  de  fcbre  caflrenfi  Cap.  VII.  p.  107, 


HISTORTA    FEB.    C  A  S  T  R.    P  E  T  E  C.  4J3 

arterio-arum  ofculis  fufFufiones  acrioris  fanguinis  ,  tam  in  cute  quam 
in  aiiis  partibus  internis  producit.  PrO  fixiore  autem  materie  ,  aflumit 
crudiorem  ,  indigeftam  ,  vifcidam  ,  terreftrem  ,  foeculentam  purpurei  la- 
ticis  &  Lymphae  partem  ,  cui  &  annumerat ,  minimos  fanguinis  glo- 
bulos  induratos  ,  a  NobilirT.  Limenhoeckio  ut  ait  dete&os  j  a  quibus  ar- 
teriarum  olcula  tubulos  exfcreantes  ,  ac  lymphce  duclus  obftrui,  &  fanguinis 
ac  lymphxmotum  impediri  credic.  Ad  eadem  fere  redeunt  quse  apud  (c)  Min- 
dererum,  (d)  Willhtm,  alios  quos  confu'erelicuit,  hacfuper  reexftant.  Una- 
nimienim  confenfuhorumarTe&uum  cauifamin  falvolatile,  corrofivum,  pec- 
cantioleo  remixtum  referunt,  ideoque  tradunt  ejufmodi  venenum,  inverten- 
dum  ,  in  fringendum  ,  ac  potiffimum  pulverum  bezoardicorum  &  acidorum 
mecfcamentorum  ufu  ,  per  glandulas  cutaneas  abigendum  eife.  Quaperverfa 
medendi  methodo  utrum  damni  plus  quam  folatii  attulerint  scgris  ,  mea- 
rum  partium  non  eft  hic  loci  difquirere.  Id  interim  mirari  fatis  non 
poflum  quod  ortam  quam  dicunt  ab  acido  segritudinem  nefcio  quibus  ra- 
tionibus  adducti  ,  acidis  tamen  foililibus  ,  utpote  fortiffimis  ,  debeilare 
annifi  fuerint.  Comratia  enim  jubente  Hippocrate  contrariis  curari  debent, 

§.    XIX, 

Ne  vefo  fecenfioni  variarum  opinionum  ulterius  immorer  ;  fed  e  df* 
▼efticulo  in  viam  redeam  ,  arbitrari  licet  noftrse  febris  immediatam  cauf- 
fam  ,  fuilfe  acrimoniam  alcalinam  putridam  ,  quse  in  multis  miHtibus  Cu 
fnul ,  &  a  pravo  viclu  ,  &  ab  aliis  tam  antecedentibus  quam  occafiona- 
Hbus  cauilis  fucceilive  generata,  &  accedente  quodam  ftimulo  feu  fomite 
contagiolo  ,  in  actum  deducla  ,  omnes  dein  actiones  fluidarum  &  liqui- 
darum  ,  partium  ,  turbare ,  depravare  *  deftruere  ,  inflammatorias ,  pu- 
tridas  febres  accendere  ,  atque  ex  propria  fua  natura  univerfo  corpori 
adeo  graves  noxas  inferre  valnit.  Hanc  autem  acrimeniam  potius  quam 
acidam  aut  falinam  in  segrotantibus  ,  praedominaife ,  manifefte  demonf- 
trare  videntur.  i°.  Symptomata  initio  ftatim  invafionis  urgentia  ,  ut 
naufea  ,  vomitus ,  oris  umarities  ,  appetitus  depravatus  ,  iitis ,  &  reli- 
qua  fuo  loco  jam  indicata.  2°.  Febris  ipfius  decurfus  ,  perfecle  enim 
ideam  Synochi  putris  anabaticse  referebat.  30.  Exitus  ejus  fkpe  funef. 
tus.  40.  Maculae  purpurett: ,  nigrse ,  fufcse ,  acrimonise  &  putredinis 
quippe  indubitati  tefres  5°.  Necentia  denique  &  }t  vant;a  ,  a  quibus  uti 
notum  in  medicina  potiores  petuntur  indicationes.  Saluberrimus  enini 
acidorum  &  antifepticorum  ufus  j  nocivus  eontra  terreorum ,  calidorum 
&  alculicoium   obfervatus  fuit* 

(  c  )  ln  trsctatu  de  militari  difciplina. 
(  d  )  ln   trartatu  de  morbis  caftrenfib,  intef.  Cap.   j.   p.  10.  Sequentib. 

Difput.  MedicQ-fraft,  Tom.  V,  I  i  i  §.     X  & 


434  BRANDHORST, 

§.     X  X. 

Antecedontibus  ejus  cauffis  merito  adnumeramus.  i°.  Temperiem  fiu- 
gularem  militum  j  quae  calida  ac  biliofa  iu  genere  elfe  folec.  Cui-que  hinc 
prnediti  fint ,  corjiore  ,  duro  ,  arido  ,  vails  robullis  ,  concradtis  ,  vifcc- 
ribus  validis,  ita  &  habent  humores  ,  denfos,  valde  motos  ,  acres  ,  ia 
putrcdinem  &  inGendia  pronos  ;  q  loniam  fanguis  adeo  tenax  ,  per  vafo- 
rum  uicima  facile  tranfire  nequit ,  nec  vafcula  haec  nimis  ardta  ,  illum 
commode  ex  arteriolarum  finibus  in  iuitia  venularum  dimittere  valent. 

2°.  Aetatem  ,  adultam  ,  &  virilem  qua  ut  plurimum  gaudent ,  qtisc- 
que  morbis  acutiifimis  ac  praecipitibus  generandis  aptillima  eft  ,  quia 
juvenes  &  viri  quo  plus  ab  origine  diftant  eo  rigidiora  &  magis  elafti- 
ca  habent  vafa  ,  eoque  femper  vitx  vigor ,  atque  humorum  impetus 
validior  eft. 

3°.  Huc  &  referimus  labem  veneream  miiiribus  adeo  familiarem  ,  ut 
raro  germanum  bellatorem  videas ,  qui  non  femel  graviter  fauciatus , 
lsefufque  ex  conflidtu  cum  venere  redierit.  Hsec  vero  fanos  humores  , 
depravat  ,  immutat,  corrumpit ,  fenfim  cacochymiam  inducit  atque  fic 
eos  ad  putridos  morbos  fufcitandos  levirlima  fiepe  data  occafione  praedif» 
ponit.    His  tandem. 

4°.  Et  accenfemus  inordinatam  corum  in  caftris  vivendi  rationem  » 
qua  humores  ,  ex  propria  fua  indole  &  fponte  jam  in  putredinem  ver- 
gentes ,  magis  adhuc  ad  eam  difponunt.  Efticiunt  id  aucem  cibos  quo- 
tidie  ingerendo  acres  ,  dirficilioris  concoctjonis  ,  ex  animali  regno  ,  & 
vegetabilium  alcalefcentium  claife  defumtos.  Abutuncur  praeterea  ,  poti- 
bus  calidioribus  ,  fpiritibus  vini  ,  aquis  fic  didtis  vitx  deftillatis  ,  quibus, 
venrriculum  replent  ac  plane  obruunt ,  ut  cordi  robur  addant  ,  &  fe 
defendant  contra  aeris  injurias,  quibus  nimis  forte  lubjiciuncur ,  expo- 
nuntur.  Inediam  etiam  frequenter  tolerare  ,  duro  ,  nonnumquam  ficco  , 
ficu  jam  obdudto  pane  vefci  &  ftagnantes  ,  putridas  ,  corruptas  paludura 
aquas  bibere  oguntur.  Vigiliis  infuper  concinuis  ,  nimia  agitatione  ,  icinc- 
ribus  tam  longis  quam  moleftis  per  plana  &  montofa  loca  ,  pluviis  de* 
nique   ac  infolutionibus  miris  modis  debilitantur ,    defatigantur. 

§.     XXI. 

Enarratis  quoque  caufis  proegumenis ,  fupereft  ut  &  procatardticarum 
mentioncm  faciam  ,  qufle  licet  diverfiifimx  ,  commode  fatis  ad  quatuoc 
vel  fex  claffes  revocantur.  Vid.  Inftit.  Boerhav.  §.  744.  Principem  ex 
his  loeum  obcinet  aer  ambiens  manifefta  conftitucione  peccans.  Hic  enitn 
prouc  omnibus  unam  eandemque  regionem  inhabitancibus  communis  ac 
iieceilanus  elt  ,  ita  &  plunmuin  ad  generationem  popularium  morborum 

con- 


HISTORIA    FEB.    C  A  S  T  R.    P  E  T  E  C.  435 

conferre  aflblet  ,  prsefertim  ubi  variabilis  valde,  &  nunc  admodum  fri- 
gec ,  modo  nimis  seftuat.  Noftrae  vero  febri  anfam  dediffe  videtur  aer. 
j°.  humidus ,  pluviofus ,  ftagnans,  parum  eventilatus ,  &  putridis  (  po^ 
tilfimum  in  caftris  diu  in  eadem  ftatione  manentibus  )  haiitibus ,  homi- 
num .,  animalium  ,  cadaverum  infepultorum  ,  excrementorum  vaiii  gene- 
ris  fcatens.  A  taii  ejus  conftitutione  falutiferse  excretiones ,  maxime  perf- 
pirabilis  Sanctoiiani  elangtiefcunt ,  turbantur  ,  inutiles  ,  fuperfluse  ,  cou- 
ruptse  partes  retinentur ,  tetri ,  putridi  &  noxii  vapores  per  fiui  patentes 
vias  reforbentur  ,  quibus  in  maffam  humorum  receptis  ,  ac  accumulatis  , 
non  potelt  non  fumma  ad  corruptionem  &  diifoluiionem  prona  ingigni 
difpoiitio. 

2°.  Calidus  nimis  ac  seftuans  >  qui  fluidifTimas ,  fubtiliflimas  ,  aquo- 
f  js  ,  finguinis  partes  diilipando  ,  diminuendo  ,  auferei-do  ,  remanentcs 
cralfiores  ,  immeabiles  reddit  ,  atque  ad  ftagnatiqnes  ,  obltructiones  , 
&  acrimoniam  putridam ,    difponit. 

3°.  Frigidus  nimis  aer;  hic  vero  folidas  fibras  conftringit ,  denfat  , 
roborat ,  earum  a&ionem  in  humores  auget ,  perfpirationem  imminuit  , 
fxpe  in  totum  fupprimit ,  unde  tunc  fanguinis  circulus  augetur  ,  acre 
externendum  mifcetur  rurfus  humoribus  ,  oriuntur  cruditates ,  putredo  , 
&  febres ,  fi  validus  infuper  corporis  motus  accefferit.  Huc  &  Symbo- 
Itira  contulere  anni  tempora  ,  &  varise  coeli  vicifFitudines  minus  folitae  j 
quas  per  Ann.  1740,  1741.  in  iftis  regionibus  expcrti  fuimus.  Autum- 
nus  eilira  anni  1740.  fub  cujus  finem  bellum  Silefiacum  fufceptum  fuit 
ob  alfiduos  &  copiofos  imbres  impenfe  humidus  &  lutulentus  in  univer- 
fum  cxftitit ,  hincque  multorum  morborum  auctor  fuit.  Adeo  vero  pe- 
rennes  ac  ingentes  fuere  pluvire  ut  Viadra  ex  his  tumefacta  ,  carnpos 
&  segros  ad  aliquot  milliaria  inundarit ,  per  quos  nihilominus  militibus 
Silefiam  petentibus  iter  faciendum  erat.  Integrse  ergo  Legiones ,  per  fo- 
lidos  dies  ftagnantibus  &  putridis  aquis  fubmerfos  quafi  habuere  pede-;, 
atque  minus  f..lubrem  aerem  infpirarunt  ;  unde  non  mirum  quod  pluri- 
mi  male  inde  haberent  &  in  putridas  febres  inciderent.  Parum  infuper 
faiutarem  ab  omni  avo  autumnum  obfervarunt  medici  ,  hinc  apud  om- 
nes  male  audit.  Flegantiffimus  [<?]  Celfns.  periculofjjimum  ex  anni  tem- 
poribus  pronunciat  ,  &  plurimos  opprimere  dicit.  Quod  eo  potiifimum 
fieri  credit ,  quoniam  meridianis  temporibus  fere  calor  ,  notlumis  atque  rna- 
tutiwis  ,  fwmlqtte  etiam  vefpertinis  frigus  efi  ;  Corpus  ergo  &  <ejlate  ,  £5? 
fubinde  meridianis  caloribus  relaxatum  fubito  frigore  excipitur.  Eodem  tcf- 
te  neque  aliud  tnajus  tempus  febribus  incertis  @  pejiiknti*  patet  ,  cujuf 
cunque  ea  ge/ieris  fit  quamvis  variis  rationibus  noceat. 

f:    x  x  1  1. 

Autumnum  excepit  hiems  parum  initio  frigida  ,    fed  pluviofii  &  valde 

I  i  i    »  va- 

(e>)  Lib.  11,  Cap.  1.  p.  41.  edit.  Alm;lowen. 


416  BRANDHORST, 

varians  ;  dein  rigidior  iicet  fa&a  non  obftitit  tamen  ,  quin  bellicis  ne^ 
gotiis ,  expeditionibus  ,  itineribus  ,  vacarent  his  nondum  adeo  aiTueti  mi- 
lites.  Quod  fucceftit  vernale  tempus  multum  a  fibi  debica  temperie  defci- 
vit ,  frigidum  enim  in  totum  erat  atque  loco  pluvise  multam  exhibuit 
nivem  ;  ita  ut  10  Aprilis  anni.  1741.  nivali  adhuc  vellere  cooperta 
eiTet  terra ,  cum  pr?elium  Molvicenfe  committeretur  ,  ex  quo  tempore 
tamen  reliclis  hybernaculis  ,  caftrenfis  vita  initium  ccepit.  Aeftas  quae 
fequuta  eft  initio  fervida  admodum  &  ficca  exftitit ,  fub  finem  vero  adeo 
piuviofa  fuit  ut  caftra  fere  inundarentur  ,  atque  meflts  ipfa  in  agris  ad 
montium  radices  fitis ,  germinaret.  Autumnale  hujus  anni  tempus  ,  xC- 
tatis  fpeciem  exhibuit  atque  'ftadium  fuum  regularicer  percurrens ,  cum. 
prima  hiemis  parte  non  admodum  rigida  ,  annum  claufit.  Majori  mode- 
ratione  proceffit  infequens  annus  1742.  quem  totum  temperatum  ,  regu- 
larem  ,  ac  placidum  exegimus  ,  &  minus  morborum  feracem  obfervavi- 
mus.  Hiemis  ejus  pars  neque  valde  clemens  ,  neque  frigida  nimis  fuit. 
Ver  fucceifit  parum  pluviofum  &  perpetua  fere  cceli  ferenitate  gaudens  , 
aeftas  fequuta  moderata  nec  vehementi  calore  ,  nec  imbribus  ,  aut  plu- 
viis  moiefta ,  unde  maxime  favebat  fanitati  militum  menfe  Julio  ,  fan- 
cita  pace  in  patriam  redeuntium  ,  atque  in  cauifa  erat  ut  minus  fseviret 
quam  fuperioribus  annis  ,   caftrenfis  noftra  epidemia. 

$.     XXIII, 

Quemadmodum  vero  aer  &  anni  tempeftites  multum  fecere  ad  mili- 
taris  hujus  morbi  productionem ,  fic  etiam  2°.  Cibus  &  potus  tam  co- 
pia  quam  qualitate  peccantes.  Cibus  enirn  militum  in  caftris  plerumque 
fuit  acer  ,  falitus ,  durus  ,  ftimulans  ,  calefaciens ,  pipere  quippe  ,'zingibc? 
re ,  vel  aliis  aromatibus  conditus.  Amant  autem  praeprimis  carnem  bu- 
bulam ,  fuillam ,  &  recentem  &  fumo  induratam ,  lardum  ,  cafeum, 
vetuftiorem  ,  pifces  ficcatos  ,  falitos,  marinos ,  fluvi.itiles ,  ut  haleces , 
afellum  ,  rutilum  ,  aliolque  viiioris  pretii.  Ex  vegetabiiium  clafle  ,  alca- 
lefcentia,  acefcentibus  pracferunt ,  ut  raphanum  ,  napum,  porrum,  allium, 
cepas ,  ex  quibus  utpote  edulium  plantarum  acerrimis  ,  raphanus  hor- 
tenlis  radicula  dicla  eorum  prandia  aeque  ac  ccenas  claudere  folet.  ln  de- 
Ijciis  quoque  babcnt  globulos  farinaceos  ,  in  aqua  ad  duritiem  coclos  , 
a.ut  febo  vel  butyro  rancido  frixos  ,  &  fubmde  quotidie  fabas,  lentes  , 
pifa  ,  fimilia  efculenta  dirficulter  digeienda  &  maximam  partem  infupe- 
rabilia  ,  affumunt.  His  praererea  vefcunrur  femicodis  ,  facpius  ,  proptcr 
fubitam  caftrorum  ac  frequentem  nv.tatio-nem  ,  ferecrudis,  ha:c  ad  nau» 
feam  ulque  ingerunf  femper  tiinml  uarie ,  non  mirum  ergo  ,  quod  ma!» 
a  nirria  ingeftorum  copia  pendentia  fibi  co  itraxernr ,  atque  pro  qua- 
lirate  eorum  humores  ad  acrimoniam  pumdam  difpofuerint  >  accedente 
prxprimis  non  nunquam.  iuedia>   quse  cum  mecus  ilt  defuCiuj;  per  ie  qui- 


HISTORIA    FEB.    C  A  S  T  R.    P  E  T  E  C.  437 

dem  nihil  efficit ,  attamen  perfiftentibus  vitrc  laboriofie  adlionibus  fbliJsc 
partes  deteruntur ,  confumuntur ,  fubtiliflimi  humorum  diflipantur  ,  re- 
fidui  vero  infpiflati ,  acres  &  putridi  fiunt ,  olea  deu  que  pariter  ac  fJes- 
repetito  attritu  foluta,  ocria  ,  rodentia,  ad  min:ma  &  terierrima  vafcula 
redduntur,  atque  facile  dein  putridae  febres  generatuur.  Ad  potum  qiod 
atcinet  ,  hic  quoque  varius  inaifuetus  ,  ut  plurimum  gcnerofus  ,  fum- 
roe  fpirituofus ,  tam  fermentatione  quam  deftillatione  paratus ,  a  militt- 
bus  ,  nuilis  adhibitis  cautelis  nimia  faepe  copia  haufb.s  ,  ac  frigenti  aque 
ac  aftuanti  corpori  infufus  fuk.  Abutebantur  autem  vino  generofo  ad- 
modum  Hungarico  ,  quos  iis  non  raro  (  in  monafteris  prxcipue  )  fat  tar- 
ga  doli  in  prxdam  celfit ,  atque  infuper  h\  Siledenll  Ducatu  adeo  fami- 
liare  eft  ut  &  in  pagorum  ac  vicorum  diverforiis  modico  fiuis  pre  io  com- 
parari  queat.  Id  tamen  fiepe  adulteratum  eoque  magis  nocivum  eft ,  uti 
peiiimo  fuo  damno  plurimi  tam  de  Hungarico  quam  Bohemico  vino  ex- 
perti  funt ,  quod  ultimum  aufterum  valde  minus  fpirituofum  ,  fuo  lento- 
re  ,  interim  notabiles  calores  accendit ,  atque  ebrietarem  diu  perfiftentem 
concifat.  Horum  vero  potuum  defeclu  magnis  hauftibus ,  allidentes  fo- 
co  largo  ,  luculetuo ,  fpiritu  vini  fefe  ad  faiietatem  replebant ,  ut  frigus 
toto  die  perpelfum  arcerent ,  vires  deperditas  refocillarent ,  frigidamque 
ventriculi  temperiem  ut  ajebant  in  calidam  mutarent.  Quam  peilime  fibi 
hac  diseta  ,  feu  in  itinere  ipfo  ,  five  in  caftris  poft  emenfum  ftadium  con- 
fuluerint ,  nemini  non  notum  ,  praefertim  cum  calorem  ,  iuirn  ,  &c.  ver- 
bo  ,  febrim  inde  natam  ,  aqua  dein  frigida  ,  paludofa  ,  lutofa  ,  torpen- 
te  ,  aut  cerevifia  in  Silefise  plurimis  locis  ,  ii  non  in  omnibus ,  muius 
recfte  codla  &  fermentata  ,  fed  vappida  femper ,  temperare  ac  fcdare  co- 
gerentur.  Feliciorem  fine  dubio  &  faniorem  vitam  vixiifent  ficiiiufque 
laborem  tuliifent,  ii  Kgregium  [/]  Celfwn  (  quem  ipfis  fcrir>fiffe  putant, 
quam  Plurimum  Semper  Cibi  ingerendum  eife  )  h  ic  iu  re  potius  fequuti 
&  ejus  praeceptis  obedientes  fuiifent.  Hic  vero  de  iis  sjuse  fefigatis  con- 
veniunt  fic  praecipit.  Poji  h<xc  omnibus  fatigatis  aptwn  ejt  cibwn  fumere  , 
coque  humido  uti ,  aqua  vel  certe  diluta  potione  ejfe  contentns  ,  mexiatei 
que  ea  qu&  moveat  urinam.  Quibus  &  addit  quod  ex  labore  fudanti  frigii& 
votio  pemiciojijima  Jii. 

§.    XXIV. 

Ex  reliquis  procatar&icis  caufis  nunc  &  in  cenfum  veniunt  30.  Mo- 
tus  corpons  vehemens  ,  continuus  ,  fbllicitus  plurimum  &  praxeps  ;  qucm 
fubeunt  milites  caftrenfem  agentes  vitam  currt  magno  impetu  in  hoftes 
irruere ,  dimicare ,  vel  tergis  fugientium  infiftere ,  vel  loca  opportuna 
celeriter  occupare  debeant  ,    quod  fumma  faepe  numero  pernicitate  rk , 

I  i  i     3  ut 

<  / )  C.omel.   Celfus.  Lib.  x.    Car>.  }.  Edit.  Almdoveen. 


438  BRANDHORST, 

ut  inimicis  id  cfficere  volentibus ,  occafionem  pr?eripiant.  A  motu  autem 
mufculari  nimio  ,  fanguinis  circulus  valide  augetur  ,  major  in  corpore- 
enafcitur  calor  ,  qui  aquofam  humorum  partem  in  vapores  refolvit ,  dif- 
lipat ,  remanentem  cruorem  infpiifatad  iiberiorem  circumgyrationem  inep- 
tum  reddit  ,  falia  ad  putredinem,  olea  vcro  od  rancorem  deducit  atque 
iacile  fic  generationi  arfectus  noftri  anfam   pntbet. 

4°.  Vigilise  mukse ,  anxiae,  fub  coclo  vario  &  nocle  intempefta  ,  quse 
diu  protra&x  (  dum  excubias  agunt ,  vel  alio  de  negotio  vigiles  funt  mi- 
lites)  blandos  de  fanguine  fpiritus  nulla  arte  nili  fomno  repnrandos  dif- 
iipant  ,  reliquia  liquidu  acria  reddunt  ,  atque  partes  folidas  debilitando  , 
ni  minimis  vafcnlis  ftagnationes  ,  &  obltruciiones  in  univerfo  corpore  pu- 
tredinem  ac  febres  ciuifintur.  Quibus  ctfectibus  morbofis  progigncndis 
non  parvam  commodat  operam  ,  lomnus  in  caftris  numquam  bene  tutusj 
fed  fscpius  in  totum  interruptus  &  patum  faluber  ,  in  aere  ncmpe  clau- 
fo  ,  humido  ,  putrido  ac  corpore  minus  cooperto.  Sex  enim  milites,  non 
raro  cum  una  vel  altera  muliere  in  tentorio  dormiunt  fimul  ,  in  quo  (I 
hiems  aut  frigus  eft  non  incalefcunt  (  nam  ex  linteo  modo  conilctye  funt 
Papiliones  )  ii  vero  aelias  ,  Syrio  aduruntur,  &  in  proprio  quufi  vapo-- 
ris  balneo  diHiuunt. 

5*.  Animi  pathemata  ;  qusc  mirifice  uti  fuperius  §.  XV".  jam  indica- 
vimus  totum  fyftema  nervofum  turbare  acque  univerfam  rjecogorniam  ani- 
malem  breviilimo  temporis  fpatio  immutare  valent.  iix  his  vero  fomitem 
febri  noltras  fubminiftrarunt  ira  ,  furor  ,  inopini  terrores  prsdertim  noc- 
turni ,  horror  ex  lugubri  afpe&u  ,  fa&o  crudeii  ,  feu  reiacione  eorundem. 
Metus  ab  exfpe&atione  fimilium  ;  moeror  propter  negleciam  fortunam 
vel  mortem  p>tris  ,  fratris  ,  amici ,  commilitonis  ,  aliquando  gaudium 
profulum  &  defperatio.  A  quorum  numero  nec  excludencia  erit  venus  ni- 
mium  in  genere  a  militibus  exculta  totieique  ad  hiiFitudinem  iterata;  exci- 
tatis  potiilimum  diarta  ftimulante  ,  fpiiituofa  ,  ut  &  amabili  fexu  ,  h\ 
his  regionibus  pr^ltdntia  hubitus  ,  pulchriiudmo  ioante  ,  &  moium  fua- 
vitate  ,   pric  aliis  celebri. 

§.     XXV. 

Ad  hanc  cauflarum  clafTem  6°.  &  accedunt  excretn  &  rctenta  ,•  uti  ni- 
n^ix  fanguinis  evacuationes ,  a!vi  fluxus  diuturnior ,  fudores  enormes  &c. 
Vensc  fectiones  omiflx  quotannis  inftitui  folitae ,  hxmorrhagise  narium 
fuppreiBe ,  hacmorihoidum  fluxus  interruptus ,  tranfpirabilis  Sanctoriani 
irequens  fublatio ,  urinae  &  alvinarum  ioecum  retentio,  ac  fexcenta  alia 
hujus  generis  quae  innumeris  modis  corpori  nocerc  atquc  fac^e  mor- 
bum  noftrum  incutere  poifunt.  Iiifce  7°.  forte  &  adnumerare  licet  miafma 
iiifcepfum  ,  vcl  ex  commercio  cum  defertoribus  excrcitus  auftriaci  (qui- 
bus  copiis  petcchialis  morbus   a  multis  jam   rcuo  annis  familiaris  eft) 

vcl 


.  HISTORIA    FEB.    C  A  S  T  R.    P  £  T  E  C.  439 

vel  allatum  a  noftris  miiiiibus  hiuc  inde  captis  ,  &  ahquando  per  men- 
fes  inimica  caftra  fequentibus  antequam  de  eorum  mu:ua  traditione  in- 
ter  fe  convenere  exercituum  du&ores.  Hoc  probabiliter  per  late  fibi  pa- 
tentem  vaforum  ref)rbentium  viam  femel  in  corpus  fanom  receptum  , 
folida  irritando  ,  veilicando,  &  conftringendo  ,  fluida  diifolvendo  &  acres 
reddendo  egit ,  atque  hinc    111   omnibus  ideni   pene   dramma  lufit. 

§.     XXVI. 

Quibus  nunc  a  §.  XIX.  huc  ufque  perpenhs ,  ac  probe  confidera- 
fcis  evidenter  fatis  patere  videtur  ,  fanguinis  rnaffam  ,  &  reliquos  inde  fe- 
crecos  humores  gralfante  hac  febre  ad  corruptionem  pucredinofitm  &  dif- 
folucionem  migis  quam  ad  concretionem  pronam  fuiife  quare  miifs  ar- 
gumentis  talem  humorum  difpofitionem  ulterius  probantibus ,  modo  fub- 
jungam  methodum  curatoriam  ,  quam  adhibuere  medici  ad  tam  infen- 
fi  milicum  hoftis  pervicaciam  oppugnandam ,  quamque  indicationibus  fe- 
quentibus  fuperftrudtam  plurimis  quibus  cito  fatis  applicaretur ,  faluta- 
rem  ac  proficuam  deprehenderunt.  Generales  vero  medico  curaturo  kfe 
orferebant  indicationes  hse ,  ut  nempe  1.  ,  haerens  in  primis  viis  pu- 
tridum  alcalinum-,  per  appropriata  e  corpore  expelleretur ,  ut  amplius 
nocere  non  poifet.  2.  ut  acrimonia  humorum  compefceretur,  3 tio  Vi- 
res  vitse  debiles  confervarentur,  4to  ut  periculoliifima  fymptomata  mi- 
tigarentur  atque  excretiones  criticae  per  cutim  ,  alvum  ,  urinam  ,  &  fpu- 
jta   modefte  promoverentur. 

§.     XXVII. 

Priori  indicationi  egregie  fatisfecere ,  emetica ,  laxantibus  antiphlogi- 
fticis  nupta  dum  fomitem  morbofum  non  modo  fuftulerunt,  faburram 
quippe  acrem ,  pucridam ,  bdiofam  ,  ventriculum  ac  inttftina  occupan- 
tem  dvct)  Kat  itcLta)  elimando  ,  fed  &  primas  vias  prsepararunt ,  ut  me- 
dicamenta  &  alimenta  mox  propinandi ,  melius  recinere  ,  digerere  ac  con- 
coquere  potuerint.  His  autem  praepeditis  ac  confpurcatis  remediis  quibus 
debellanda  erat  febris ,  praecludebantur  fores  vel  iis  non  licebat  cruotis  fe- 
dem  ac  cordis  penetralia  ,  non  nifi  deturpata  facie  ac  mutata  virtute  fubire. 

§.     XXVIII. 

Purgata  cor.coctionis  officina ,  ope  pulv.  rad.  Ipecacnanh.  tart.  eme- 
tici ,  rhabarbar :  cremor  tartar  :  &c.  antequam  de  genio  &  indole  mor- 
bi  integre ,  conftaret ,  a  quibufdam  medicis  &  chirurgis  &  vense  fec- 
tio  celebrata  fuit ,  aft  minus  laudabili  &  felici  cum  iucceffu  ,  quar.e  & 
dein  in  totum  ab  ca  abltinuere  vel  non  nifi  fufpenib  pede  ad  eam  pro- 

celfe- 


4+o  B    R    A    N    D    H    O    R    S     T  ; 

ceiferc.  Nec  adeo  mirum  improfpere  ceiliiTe  fanguinis  miflionem  ,  quo^ 
ni  im  copiam  liquidi  arterioli  &  venofi  minuendo  ,  vires  vitae  magis  la- 
befadtaret ,  humorum  circuitum ,  fecretiones,  excretiones  ante  coctio- 
nem  materiei  peccantis  promoveret ,  refiduum  cruorem  ad  ulteriorem 
liquationem  difponeret  ,  febriles  motus  augeret  atque  cauifae  proxim^e  §. 
XIX.  indicatae  non  directe  oppofita  eifet.  Raro  cnim  milites  boni  fan- 
guinis  copia  abundant,  qui  uti  fuperius  conftitit  frequenter  infolantur, 
quorum  leclus  per  aeftatem  terra ,  hieme  durum  cubile  ,  fomnus  nimium 
brevis  ,  qui  inedije  ,  vigiliis  ,  curis  obnoxii  funt ,  atque  multa  ,  facpe 
invita  ambulatione,  curfu ,  abis  vehementilfimis  exercnacionibus  exte- 
nuantur  \  a   niuititudine  prycfervantur. 

§.     XXIX. 

HTce  rationibus  praepofterum  detractionis  fanguinis  efFectum  in  mor* 
bo  u  Itto  curando  demonttr  ntibus  adhuc  addere  licet ,  quod  numquam 
fere  in  nofocomiis  caftreniibus  jufto  ac  debito  tempore  celebrari  potue- 
nt.  N  tuur  hoc  argumenium  etfato  generali  celcberrimorum  in  arte  me* 
d  ci  virorum  ,  qui  unanimiter  phleboiomi  <m  in  acutis  fcbribus  ante  quar- 
tum  ialuiarem  poft  hunc  vero  diem  lethalem  pronuniiant.  Quod  (i  ve- 
rum ,  ut  utique  effe  horum  au-ctoruas  fuadet,  cauife  adductae  veritas, 
fponte  fua  patebit  ,  pryeprimis  dum  ea  quac  maxinic:  huc  pertinent  ver- 
bo  indicavero.  Iu  genere  autem  notandum  ,  robuftos ,  &  ad  qusevs  du- 
ra  fatis  commode  perfercnda  aptos  milites  ,  primis  diebus  mofbum  nec 
rite  fentire  nec  curare ;  tribuentcs  forte  crapul^e  helternx ,  vel  a!io  er- 
rori  m  fex  rebus  non  natura^ibus,  commilfo,  capitis  dolorcs,  praecordio- 
rum  anxietatem  ,  ventnculi  infirmitatem  &c.  fidelillimos  quippe  ejus  pras- 
curfores.  Securi  ergo  &  ab  omni  cura  ratione  va'euidinis  vacui ,  nego- 
tia  &  publica  &  privata  more  folito  exercent  ,  douec  fymptomatum  ve- 
hementia  fuperati  ac  penitus  fraeti  chirurgi  caftrenfis  cjufdem  legionis  cui 
addicti  funt,  auxilium  impWanc ,  &  illo  dein  curante  $to.  6to.  7timo 
plerumque  aegritudinis  die  immo  pro  caftrorum  dillantia  ferius  aliquando 
ad  nofocomum  vicinum  dcvehuntur.  Hoc  in  itinere  ,  quod  facpe  triduum 
eft  a  coeli  inclementia  &  febris  vigore  dira  patiuntur  ,  imbnbus  nem- 
pe ,  ventis ,  folis  uftioni ,  frigori ,  aliis  aeris  injurijs  &  hoftum  fxpe 
litimero  impetui  expofiti.  Omnes  in  genere  omni  auxilio  aut  prorfus  def- 
tituci  currui  imponuntur,  aut  C\  quaedam  praeito  funt  iis  tamen  habita 
ratione  condiiionis  in  qua  vivunt  recte  uti  nequeunt.  Multi  hinc  falu- 
tis  loco  quam  in  nofocomio  quxTebant  mortem  in  itinere  inveuiunt  & 
mifere  pereunt.  His  feliciores  qui  &  itineris  incommoda,  &  morbum  fa- 
vente  corporis  habitu  robuftiore  fuftinuerunt  femi  mortui  medico  caf- 
trenli  &  eju*;  curae  committuntur.  Quid  quaefo  folaminis  miferabili  huic 
miiitiae  adiulilfa  detruhendo  illi  quicquid  fanguinis   &  humoium  in  ex- 

te- 


&1STORIA    FEB.    CASTR.  .PETEC.  441 

teriuato  corpore  reliquum  erat?  Nonne  tie  corio  humano  luftffet  fi  segris 
exhauftis ,  fiti  eneclis ,  &  febrem  ukra  feptimum  perpeffis  ferro  ftatim' 
occurriffet  &  illis  Venara  adaperuilfet  ?  Nonne  militi  crudelior  fuiffet  vt- 
fus,  hofte ,  a  quo  Ci  fe  viclum  dixertt  nihil  eft  quod  metuatj  ille  ve- 
ro'  irucidaffet ,  qUamquam  ejus  medicaiicmi  libens  lubenfque  fe  fubjece- 
rit '(  An  alitid  quicquam  ex  ineongrua  tali  fanguiuis  profufione  quarrl 
morfii  in  rhortem  judicatioriem  exfpeclafe  lieebat?  Quam  vellem  ani- 
mum  ad  credendum  inducere  poflTem  i  obftut  tamen  egregius  Gelfus  ,  iri 
Cap.  de  fanguinis  detractione  dicens  ;  Qiiodfi  vehemens  febris  urget ,  hi 
iffo  impetu  ejus  fanguhteni  mittere  homhiem  jkgulare  eji. 

i   x  x  x. 

Secundae  indicationi  ihfervieb^ant  rhedicarrferita'  acrimonise  alcalinse  dr> 
rhandse  idonea,  uti  funt  ex  vegetabilibus ,  acetum  vini  fimplex  ,  deftil- 
latum  ,  ejus  fpirittis ,  foccus  citri ,  limonum  ,  fruetus  horieimaturi,  ho- 
rum  fucci  crudi  vel  cum  faecharo  ih  fyfupum  co&i.  cerafa  v.  g.  ach- 
da  ,  ribefia ,  mora  i  tartarus  quoque  rhenanus,  ejus  cremor  ,  cryftalli 
&c.  Quse  omnia  eum  fanguineni  potius  diffolvant  quam  coitgulent ,  & 
ille  tamen  in  febris  vigore  ab  intenfiffimo  calore  ,  attritu  fortiore  &  auc~ 
ta  ejus  velocitate  ad  maximam  tenuitatem  deduceretur,  magno  zegro- 
rum  emolumento  ad  acida  foffilia  confhgere  medici ,  ut  humoribus  eoa1- 
gulum  five  majorem  denfiratem  inducerent  &  eorum  plenafiam  diffolu- 
tionem  prsepedirent.  Maxime  ex  his  in  ufu  fuere  fpiritus  nitri  &  vitrio^ 
li  tam  puri  quam  dulces;  cum  fpiritus  fulphuris  per  campanam  ,  pnrik 
fimum  fane  ,  omni  metallica  labe  expers  ac  fcopo  noftro  aptiffimum  pras- 
bens  acidum  non  ubivis  proftet  in  officinis  ,•  earo  riimis  veniat  j  &  cfe 
to  fytis   debita  quantkate  parabilis  non  fir. 

i    X  X  X  f. 

Vifibtos  vitse  confulebatuf  cibis  euchymis  ,  eupeptis,  acefcentibus ,  hu> 
mcclantibus  atque  laudabilem  fanguinttn  generantibus.  Primum  ex  hiS 
fibi  vihdicaruiit  locum  decoctiones  ex  hofdeo  mundato,  avena,  milio$ 
toryza  ,  pane  &c.  ptifanse ,  cremores ,  laG  &  quse  ex  eo  eonficiuntur , 
item  jufcula  tenuiflimacarnium,  quibus  aeetofa ,  acetofella,  fimiles  her* 
jbic  incoquebantur. 

- 

§.   x  x  x  1  i. 

■*    Gravioribus  lymptomatibus  hac  ratione  obviam  itum.  In  nimio  calo* 

xe  fcbrili  omnia  ea  adhibebantur  j  quae  fanguinis  vehementiorem  moturri 

ac  fervorem  conpefciint ,   coercent  *  &  fimul  putredini   refiftunt ,  qualia 

Eifrut.  Mediio-lraft.  1  cm.  V.  K  k  k  funt  t 


442  BR.ANDHORST, 

funt ,  refrigerantia ,  diluentia,  aquofa  ,  grato  acore  fapida  ,  relaxantia," 
nitrofa  ,  &  antiphlogiftica ,  fpecie  mixturae  ,  emulfionis,  hiuftus ,  balnei , 
clyfnutis ,  fomenti  &c.  ufurpata,  applicata.  Et  quoniam  aeris  ciuta  re- 
novatio  ac  emendatio ,  plurimum  ad  mitigandum  seftum  confert ,  nimis 
calidum  temperarunt,  afperfione  frigidse  in  pavimemum,  vel  exhalatio- 
ne  ejus  per  ramos  tiliae,  betulac,  falicis  &c,  vafculo  aqua  repleto  im- 
miifos  ,  vel  fpargendo  per  cubiculum  gramen ,  recenter  falce  refe&um. 
Putridum  magis  ac  acrem  emendarunt ,  accenfo  pulvere  pyrio,  nitro  , 
vapore  aceti ,  limilibus. 

$.     XXXIII. 

Ad  exftinguendam  intenfam  fitim,  plurimum  fe  commendavit  aqua  pu- 
ra,  fontana,  cum  pane  tofto  ,  hordeo  ,  vel  avena  decocta  ,  melle  ,  oxy- 
melle  fimplic. ,  rob  fambuci ,  fimilibus  fapis  acidulis ,  &  acido  quodam 
fpiritu  remixta.  Generofioribus  militibus  eundem  in  finem  parabatur  decoc- 
tum  e  pomis  citri,  pro  potu  ordinario,  cujus  libris  quatuor  vel  fex , 
lyrupi  cujufdam  aliquot  unciae  additse  fuere.  Sub  vefperam  iis  &  exhi- 
bebantur  mixturse  ex  aquis  ftillatitiis  flor.  fambuci ,  cerafor.  acid.  flor. 
borraginis,  fyrup.  acitofitat.   citri,  nitro,  fpirit.  vitriol.  &c.  compofitae, 

§..     XXXIV. 

In  vehementi  deliiio ,  &  atrociffimis  capitis  doloribus.,  infigniter  }u- 
varunt ,  fitus  corporis  erectus ,  ut  fedentis   fere  formam  haberent i  eegri  y 
emplaftra  ex  cantharidibus,   furis ,   vel  nuchae  applicata ,  pediluvia  aliaque     •>.: 
epifpaftica  ex  panis  fermento ,  femin;  finapi,  coepis  &c.  pedum  plantis 
appofita,  anodyna  dein  ac  paregorica  interne  data  una  cum  antiphlogifticis.-       < 

Pervigilium  curabatur,  quiete  mufculari ,  aere  modice  refrigerato ,  po- 
tu  copiofo ,  farinofo  ,  emollierrte,  emulfis  ex  feminibus  quatuor  frigi- 
dis,  amygdalis*'  dulcib.  fyrup,  papav.  rhoead  de  nimphxa  -  &c  nec  non. 
opiatis  lenioribus  variis  modis  exhibitis  ,  prsemittendo  tamen  femper  pu- 
tredini  adverfa  ,    &   cerebri  inflammationi  curandae  idonea. 

Motus  convulfivi ,  tendinum  fubfultus ,  artuum  tremores  ,  laxantibus  , 
revellentibus  ,  anodynis  ,  pulveribus  temperantibus  ,  antifpafticis ,  vi&u 
&  potu  tenui ,   demulcente  ,  acre  obtundente  ,  compefccbantur. 

§.     X  X  X  V. 

Faucium  inflammationi ,  linguac  ficcitati  ac  nigredini  ,  medebatur  ,  coU 
lutionibus  fieq"  uenter  de  die  repetitis  ,  ex  ! la-dle  tepido-,  aqua  teptda  ,  Yiiel- 
le  rofaceo  ,  fyrup.  violar.  oxymell.  fimpHe.  fale  prunell.  aceto  ftiHanuf». 
Aridis  gingivis,  lingfuje ,  labiisi,  illitum iuit*,   oleitnvamygdalmuin  mens 

protfuin 


HISTORIA   FEB.    CASTR.    PETEC.  445 

-prefTum ,  &  fyrupo  mororum  mixtum  ,  vel  butyrum  recens  cum  aliqua 
ialis  prunellse  portione  fuba&um.  Sordes  ori  inhxrentes  abftergebautur 
linteo  molli ,  oxycrato  ,   vel  alio   decocto  detergente  intinclo. 

£   xxxvi. 

Si  alvus  adftricla  nimis ,  vel  tormina  segros  afflixerunt ,  clyfmata  ex. 
blandifllmis  herbis  emollientibus  ut  malva ,  althsea  ,  mercuriali ,  parie- 
taria  ,  verbafco  ,  &c.  expertiilima  fuerunt.  Dolendum  interim  quod  in 
gregario  milite  non  femper  locum  inveniant  eique  urgente  neceifitate  , 
propter  defeclum  pharmacopaeorum  applicari  nequeant.| 

§.     XXXVII. 

Poft  eruptionem  peticularum  ,  cum  in  fummo  verfaretur  periculo  pa- 
tiens ,  maxima  Medicorum  cura  fuit ,  ut  mobilem  fervarent  materiem  ad 
cutanea  vafa  vi  vitse  incitatac  deduclam  ,  ut  impetum  fanguinis  ad  corpo- 
ris  fuperficiem  imminuerent ,  atque  fubitam  macularum  retroceifionem 
utpote  lethalem  impedirent.  Id  autem  obtinuere  i  potu  aftiduo  ,  levi , 
aquofo  ,  nitrofo  ,  autifeptico  ,  repetitis  vicibus  tepide  ingefto  ,  quietc 
mentis ,  &  corporis  abfoluta  ,  medicamentis  acidis  ,  refngerantibus  ,  te- 
gendo  srgrum  leviter  potius ,  quam  integumentis  fuffocando ,  cur'ofe 
infuper  vitando  refrigerium  ,  bezoardica  ,  &  diaphoretica  fortiora  ,  adeo 
dec^ntata  a  pradlicis ,   in  curatione  hujus  fymptomatis. 

Retropulfis  peticulis  a  frigore  incaute  admiifo  vcl  alio  de  errore  , 
vix  falus  a  fparmaco  (peranda  erat.  Aliquando  tamen  licet  rarius 
decoctum  hordei ,  vel  aqua  mellita  ,  fpiritu  vitrioli  aut  alio  fimili  acida 
reddita  ,  &  magna ,  immo  ingenti  copia  aifiduo  haufta  defperatos  &  jam 
jam  morituros  fervavit ,  ac  excitato  largo  fudore  ,  ab  omnibus  quam- 
quam  graviffimis  fymptomatibus  liberavit. 

§.    XXXVIII. 

Crifes  vero  quas  natura  fub  febris  decrementum  moliebatur  ,  varia 
ratione  adjutse  fuere.  Et  quidem  Ci  levis  cutis  mador  fubfecuturum  fu- 
dorem  indicaret  ,  mane  dofis  una  vel  altera ,  eif  flor.  borraginis  ,  bu- 
gloif.  papav,  rhoead.  bellidis ,  &c.  cum  aqua  &  parca  quantitate  fpiri- 
tus  vitriol.  aut  fulphuris  ,  per  infufionem  parat^e  ,  militibus  exhibebatur , 
fimul  cum  decocto  quodam  aperiente ,   leniter  diaphoretico. 

Si  Diarrhcea  fequuta  critica  ,  clyfmatibus  ,  emollientibus  ,  laxantibus^ 
ex  aqua  vel  fimplice  vel  cum  idoneis  herbis  decocta ,  oleo  olivarum  , 
lini ,  mell.  rofic.  fapone  veneto  &c.  quicquid  fordium  in  inteftinorum 
canali  hsefit,   educebatur.  Quandoque  foluta  adhuc  magis  fuit  alvus  per 

K  k  k     %  la- 


444  B     R     A     N     D     H     O     R    S     T  , 

laxantia  eccoprotica  ore  alfumta  }  quem  in  finem  ,  rhabarbarum  ,  man- 
na  ,  cremor  tartari ,  fyrup.  de  cichoreo  cum  rheo  ,  pulchre  convenie- 
bant ,    quippe  abfque  ftimulo  agentia. 

Urina  prorumpens  juciicitorio  die ,  promota  fuit ,  decodlis  ieniter  diu- 
reticis  ,  quibus  multum  roob  fimbuci  ,  fyr.  de  althea  Femelii ,  capi"or. 
vener.  nro  gratia  &  maiori  efficacia  addebatur.  Quod  fi  materies  cririca, 
ad  pulmones  delata  ,  per  fputa  eliminaretur ,  omnia  fic  dicta  pedoralia, 
becchica ,  emulfa  ex  farinofis ,  dulcibus ,  decocta  ex  fol.  tuffilagitiis  , 
hyffop.  veronic  ,  heder  terreft.  fummk.  millefol ,  addito  fyrup.  de  Hyf- 
fopo  ,  rad.  quinquc  aperientium  ,  vel  oxymeile  ;  eclegmata  ex  oleo  amyg- 
dal :   dulc  fyrup.   modo  nominatis ,   in  ufum  vocata  egregie  profuejre. 

§.     XXXIX. 

Ad  virium  reftaurationem  poft  exantlatum  morbum  fecere  potiffimum , 
dimenta  blanda  ,  humidu  ,  facile  digerenda  ,  ex  oleribus  ,  fru&ibus  , 
jadle  animalium  ,  potus  meracus  bene  fermentatus ,  lenis  ambulatio ,  irk 
aere  puro,  fereno ,  motus  dein  corporis  au&us  ad  initium  levilfimx  laf- 
fitudinis ,  vectio  in  rheda,  equitatio  pro  ditioribus ,  balnea  pedum  ,  fric- 
tiones  caute  inftitutse ,  fomnus  denique  tam  diu  protractus  ,  donec  agi- 
jitas  corpori  inde  enata  ejus  abftinentiam  fuaderet. 

Prophylactice.  juvarunt  ,  purgationes  lenes  cum  prudentia  femel  yel 
bis  in  feptimana  reiteratse  ,  moderatus  ufus  rerum  fex  non  naturalium , 
prseprimis  vero  feparatio  convalefcentium  ab  segris  ,  ne  effluvia  putrida 
ab  his  perpetuo  exhalantia ,  in  debiie  corpus  recepta  ,  &  eontinuo  inf- 
pirata  ,  confbpitum-  ad  aliquot  tempus  miafma  febrile  in  novos  mptus  cie- 
rent  &  priori  fempcr  pejorem  paroxyfmum  excitarent, 

j.     X  L, 

Quemadmodum  autem  inter  a.rma,  uti  vetus  dicit  provertium ,  filent 
Jeges  ,  fic  multo  magis  in  nofbcomiis  caftrenlibus  medicorum  prxcepta 
negliguntur  ac  flocci  penduntur.  Unde  &  evenit  ,  ut ,  prsefervatoriis  cau- 
tionibus  minus  religiofe  obfervatis ,  frequentes  fuerint  recidivae ,  atque 
convalefcentes  in  ipfo  veluti  portu  jam  conftituti  naufragium  nihilominus 
perpeterentur.  Cujus  infelicis  eventus  prsecipuam  caulfim  ,  militum  de- 
pravatam  victus  rationem  fuilfe  crediderim  ;  quippe  qui  faifam  adso  ac 
peffimam  animo  fovent  fententiam  ,  ut  ,  fracta  morbi  vehementia  non 
rnedicamentis  fed  potius  alimentis  opus  habeant  ad  ejus  reliquias  to]Jeit- 
das.  Quamprimum  itaque  e  mortis  frucibus  fe  ereptos  vident ,  nulli-  ie 
amplius  artis  falutaris  legibus  obligant ,  fed  fanorum  ad  inftar  genio  in- 
rlulgent  ,  carnibus  ac  groffiore  pane  fecalino  ,  debilem  ac  contraftum 
yentriculum  ,    cito  nimis  aggravant ,   diilendunt ,   atque  prscterca  p^tibus 

ine- 


H  I  S  T  O  R  I  A    FFB.    CASTR.    P  E  T  F.  C.  44? 

inebriantibus  ,  quibus  integra  yaletudine  tam  frequenter  fumma  cum 
voluptate  vires  co&rices  (  ut  perperam  fibi  perfuadent  )  auxere  ,  debiles 
adhu.c  &  laxi  utuntur  ,  abutuntur.  Mox  conqueruntur  cardialgiam  ,  prae- 
cordiorum  anxietatem  ,  debilitatem  primarum  viarum  ,  generant  novas 
cruditates  ,  hinc  naufea  ,  votnitu  ,  diarrhoeis  &  !?evitate  inteftinorum 
interdum  vexmtur  ,  ac  infultibus  febrilibus  atteruntur.  Horum  fympto- 
matum  medicinam ,  fruftraneo  conatu  faepe  qnaeiiverunt  medentes ,  cum 
fuperltes  vita  raro  fufficerefc  ,  ad  vehementiam  eorum  fuftinendam  j  iu 
quibufdam  fat  prompte  exhibitum  yomitorium  ,  ad  miraculum  ufque 
juvaife  yifum  eft.  Et  haec  mihi  dida  de  Febre  Caftrenfi  petechiali  fufficiant. 

F    I    N    I    S. 


THESES     A  D  N  E  X  £ 

l 

FEbris  petechialis   gonorr.htea  virulentd  ,    bubonibus ,    ulceribut  venereis  s 
condylomatibtts ,  ficubus  &c.    iu  ano  &  pudendis  >  fuperveniens  i     ea 
fanat  atque  radicitus  ejiirpat. 

I  l 

Miafma  petechiale ,  ad  mulierum    quoque  cjxflra  tranfire  folet ,  fed  iltis 
)ion  aqtte  M  viris  funejium  eft. 

I  I  I. 

Vulnera   Cerebri  licet  profunda  ,    non  femper  lethalia. 

I  V. 
Vuhius  fclopetarium  per  medium  peclus  nou  abfoluie  trttcidat. 

V, 

Levijjimum  aliquando  vulnus*  in  quacumqtte  corporis  regione ,    lethalefit , 
fi  vulneratus   cachexia  laborat. 

V  I. 

Mercurius  male  vocatur  Medicamentttm.  Eft  enim  venenum  £5?^  aiium  mor- 
hw  inducendo  ,  fpecifice  luem  veneream  fanat. 

K  k  k    3  VII. 


(  44«) 
VII. 

Gonorrhaam  tamen  tton  tollit ,    licet  benigna,  fit. 

VIII. 
Mercurius  forte  fpecifcum  in  rabie  capina. 

I  X 

Merito  culpandus  videtur  D.  D.  Le  ( a)  Cat ,  in  tra&atu  de  fenfihif , 
nuper  edito ,  temere  nimis  ajferens  ,  fufcum  membrana  choroidis  &  glan- 
dularum  bronchialiwn  ,  colorem  ,  pendere  a  fulphure  &  mercurio  ita  in 
minimis  vafculu  attrito  ,  ut  inde  fiat  athiops  mineralis.  Antequam  enim 
aliquam  probabilitatem  hypothefi  conciliare  poljit ;  chemicis  experimentis  mer- 
curii  £5?  fulphuris  in  corpore  humano  pr<tfentia  iUi  demonjiranda  erit, 

(  a  )  Vid.  Traite  des  fens  par  Msr.  le  Cat.  De  la  Vue. 


G  O  D  O. 


C  L  X  X  I  V. 

GODOFRIDI    WELSCH 

E     T 

SIGISM.    RUPERTI    SULZBERGER* 

HISTORIAMEDICA 

NOVUM    ISTUM    PUERPERARUM 

MORBUM     CONTINENS,     Q.U  I    IPSIS 

der  Friefel 

D  I  C  I  T  U  R. 

Lipfiac  20  April.  iSf^ 


(  449  ) 

I  N     N  O  M  I  N  E     J  E  S  U  ! 

FAtendum  fane  ,  princ'pes  fuperiorum  feculorum  medicos  fumma  fem- 
per ,  in  procurando  pofteritatis  commodo  ,  fedulitate  eo  infudaffe  , 
ut  cafu  obfervatos  quotidiano  corporis  humani  p.  u.  ajfe&m ,  non  fibi 
fervarent ,  fed ,  toti  fubinde  profpiciendo  humano  generi ,  illorum  om- 
nium  naturam  ,  caufiks  ,  figna  &  curationent  ,  non  fine  prasclara  famse 
ipforum  proc'amatione  ,  literis  traderent  publicis  ;  ita ,  ut  ipforum  ma- 
nu-quali  ductione,  qusevis  morborum-genera  ,  &  cognofci ,  &  (quan- 
tum  quidem  per  Deum  inprimis  ,  &  artem  licet  ,  &  poffibile  eft)  curari 
poife ,  conftet  ,  ac  manifeftum  fit.  Non  negandum  tamen ,  arbitror  ,  Uipp.Apb. 
quemadmodum  temporwn  potijjlmwn  mutationes  alias  morbos  parere  di-  *•  &<%>  J- 
cuntur,  ptures  eJfe  ,  quibus  jimdum  miferi  detinentur  argroti ,  p.  n.  af- 
fe&us ,    qui  antiquis   artis   med.    Docloiibus  cogniti  fuerunt  nunquam  , 

ita,   ut   verum   proinde  fit ,    quod  dicitur  :    Mnltos  prifca  fiecula  tttlerwit  ;  \rafc'fc- 

i-      c  ,     ■    r      r     .   a     ■.  ■        i  ■      r  i  VaUerwL 

alios  jnturis  Jecitlis  pojtentas  ammadvertet  ,•   citm  nova  aerts ,  Jyderiimqtte  mu-  Loc   „ 

tationes ,    atqite  concwffit»  accident  ,    nobis  prorfim  incogniti.  Ix.cap.z^ 

Cujns   rei  veritatem  vel  folus ,    inter  alios ,   omni  x'ati ,    &  fcxui  jam 

nunc  communis  ,    &   familiaris  teftatam   facere  poteft  ,   ficorbutus  ;    qui , 

cum  antiquis  ne  per  tranfennam  quidem  notus  fuerit  :  fuperioribus  tamen 

annis ,    in  fuperiori   etiam  hac   noftra    Germania  ,     eam    nobifcum  inire 

confanguinitatem  aufus  eft  ,   ut  plurimos  non  tantum  fua  labe,  ac  contagio 

per  fe  inficere  ,  ac  exercere  ,  fed  aiiis  etiam  rnorbis  pernlciofe  fefe  implicare 

non  erubefcut. 

Sed  quid  fcorbutus  ?  Novum  prseterea  ,  &  antea  nec  vifium  ita  ,  nec 
cognitum  malttm,  mullerculis  noftris  ,  der  IYiefiel,  di&um  ,  noftram  hanc 
Lipfiam  ea  invafit  hactenus  inclementia  ,  ut  jugulum  plane  Reipubl.  pe- 
tiiife  vifum  fuerit  ,  &  etiamnum  petere  videatur  ,  dum  plerafque  piter- 
peras ,  tanta  ferocia,  ac  lethalitate,  jam  inde  a  triennio  ,  &  quod  excur- 
rit ,  exercuerit ,  ut  vix  decuma  evadere  ,  ac  fuas  puriScationis  dies  abfol- 
vere  falva  potuerit. 

Morbtts  fme  novtts ,  fumme  periculofius ,  &  qui  noftros  huc  ufque  ex- 
cruciat  animos  !  Fecimus  hac  in  parte  ,  qui  medicinam  hic  facimus  , 
quod  per  artem  ,  &  methodi  legcs  ,  facere  Hcuit.  Malitm,  cum  primo  in- 
tuitu  nec  ratione  ,  nec  experientia  penetrare  potuerimus ,  ex  lege  methodi , 
analogice  tracta.vimus ;  fcopum  tamen  ,  curn  plerseque  denatve  fint  segro- 
tames,  non  affequuti.  v 

Hinc ,  cum  &  rei  gravitas  ,  &  oflficii  ratio  compellere  me  videantur, 
ut ,  quod  vel  ab  aliis  ,  &  inprimis  ab  Excell.  Domino  D.  Johanne  Mu 
chdis ,    practico  ,    hic  &   ubique   farnigeratiifimo  ,    circa  mtttram  hujus 

Dfiput.  Medko-Pratf,  Tom.  V,  L  1  1  novi 


4)0  \V    E    L    S    C    H  , 

novi  mali  communicatum  mihi  eft,  vel  ipfe  ego  in  praxi  mea  vidi,  & 
expertus  hactenus  fum  ,  accuratius  ,  penitiufque  ,  ac  pro  fumma  rei  ne- 
ceilitate ,  confiderem  ,  aliorumque  Do&iorum  ,  ac  experientiffimorutn 
medicorum  hac  de  re  judicium  ,  fententiam  ,  &  informationem  ,  pro  me 
partim  ,  partim  pro  multarum  aegrotantium  falute ,  officiofe  expetam  , 
abftinere  amplius  non  poffum,  quin  calamo  nunc  demum  committam  , 
quod  animo  ha&enus  perpendi  timido  : 

Medicam  fc.  novi  ijlius  puerperarum  ajfettm  ,  qui  noftris  der  Friefel  di- 
citur,    traditurus  hijioriam  ;   ita  quidem  uc 

/.  Morbi  novi  ideam  ,  qua  a  triennio  ,  &  quod  excurrit,  prodiit,  pro- 
ponam  j 

11.    lpfius  curationem  ,   ha&enus  a  nobis  habitam,   exponam  ,   & 

/7/.  Meam  (qualem  qualem)  de  tpfus  tiatura  ,  caufis ,  &  curandi 
modo ,   fubjiciam  mentem. 

Quod  dum  conor,  Dei  omnipotentis  imploro  gratiam  ,  Benevoli  Le&oris 
fpero  faventiam  >  ac  Do&iorum  peto  fententiam. 


C    A   P    U   T      P   R   I   M    U    M. 

Ideam  novi  morbi   continens. 
T  H  E  S  I  S     I. 

IDeam  morbi  traditurus  ,  vix  commodiore  procedere  poflum  via  ,  quam 
fi  particularia  ipfus  tempora  ,    &  in  qiras  ,   quovis  tempore  ,    fe  con- 
vertit  malum  facies ,   accurate  recenfeam. 

I  I. 

Trincipium  ergo  quod  fpectat ,  plerifque  altero  ftatim  poft  partum  die, 
quibufdam  quarto  ,  &  prsefertim  dum  lac  copiofius  in  mammis  generatur, 
&  colligitur  ;  aliis  feptimo  ;  interdum  ,  fed  raro ,  tardius  ,  accidic  ; 
quamvis  quinta  etiam  poft  partum  feptimana  contigirT»,  unicum  faltem 
ipfe  habeam  exemplum. 

III. 

Invadit  autem  hoftis  ,  prsceunte  quadam  interdum  horripilatione ,  fta- 
tim  cum  corporis  cotius  incalefcentia  ,  anxictate  circa  praxordia  ,  inquie- 
tudine  ,  capitis  interdum  dolore ,  oculorum  rubedine ,  leviufculo  etiam 
fudore  ,   cum  circa  frontem  ,     tum  prsccordia  circa  &  dqrfum  colleclo , 

pur- 


HIST.     PUERPERAR.     M  O  R  B  UM,        4fi 

purgatio  imminuitur ,  urina  plerumque  vel  fanorum  fimilis  ,  vel  parum 
tamen  a  ftatu  naturali  recedere  ,  &  tenuis  ,  clara  ,  ac  flava  interdum 
confpicitur  ;  alvus ,  vel  difficulter  refpondet ,  vel  conftipata  eft  >  &  fic 
ad  fuum  pergit 

I  V. 

Increnwituntt  ubi  circa  prsecordia,  in  collo ,  dorfo  ,  &  fic  deinceps  iit 
toto  ut  plurimum  corpore ,  quibufdam  fparfim  per  corpus  prodit  rubor, 
cum  infigni  calore  ,  &  cutis  inaequalitate  ,  afperitate  ,  ac  pruritu  ;  pulfus 
rnngnus  ,  ac  vehemens  eft  ;  appetitus  ceffat ;  fitis  quafdam  magis ,  quaf- 
dam  minus  exercct  ;  fomnus  nullus  ,  &,  ficontingit,  inquietus,  ac  tur- 
bulentus  eft  •»  purgatio  ceffat  ut  plurimum  ;  urina  clara  ,  aurea  ,  rubra 
quandoque  eft  ,  &  reliqua  fubinde  augentur  fymptomata  ,  quae  circa  quar- 
tum ,  quintum  ,   &  fextum  ,   morbi  excfpit 

V. 

Statm ;  ubi  pro  infito  hujus  temporis  gento ,  omnia  ad  extremum  quafi 
vehementiae  gradum  tendunt  fymptomata  :  calor  fumme  interdum  inten- 
fus  ,  interdum  remiffior  eft ;  caput  inprimis ,  gense  ,  &  prxcordia  ar- 
dent ,  dolent  ;  rubor,  cum  cutis  afperitate  ,  quibufdam  maximus ,  qui- 
bufdam  minor  i  modo  foris  permanenter  confpicuus ,  modo  ad  interiora 
figi'ivus  eft  ;  cutis  afperitas  ,  quibufdam  minor  ,  &  feminis  milii  inftar 
per  cutem  difperfi  ;  aliis  major  3  quam  in  puftulas  ,  fero  rtfertas ,  abiif- 
ie,  non  raro  obfervatur  ;  urina  plerumque  turbida  eft  ,  cum  copiofo  fe- 
dimento  ,  &  a  plerifque  involuntarie ,  cum  perceptione  tamen  ,  excerni- 
tur  ;  fudor  fpontaneus  ,  interdum  copiofus  fatis;  cordis  anxietas  ;  pulfus 
debilis  ,  inaequalis  ;  refpiratio  difficilis  ;  virium  proftratio  ;  quies  nulla  , 
delirium  ,  oculorum  caligo ,  hsemorrhagia  narium  ;  tremor  ,  motus  con- 
vulfivi,  &  epileptici  ;  quorum  fymptomatum  (  qu<e  pro  morbi  tamen  m.i- 
guitudine  ,  &  naturarum  diverfitate  ipfa  variant)  dira ,  ac  immani  fe- 
rocia  noftrarum  puerperarum  plurimas  ,  quafdam  in  principio  ftatim  , 
quafdam  in  augmento  ,  in  ftatu  prsecipuas  ,  extrema  virium  dejectio- 
ne ,  epilepfia ,  vel  raotibus  tamen  epilepticis  intermixtis  ,  catarrho  item 
futfocativo  ,  fupervenientibus  ,  animam  haclenus  exfpiraffe  fuam  ,  non 
fine  palpitante  cordolio  noftra  h?ec  dolet  Lipfia  ,  lugetque  ,  quod  tam 
paucis  morbi  hujus  contigerit,    61  etiamnum  contingat 


L  1  1    %  VI. 


452  W    E    L    S     C    H  l 

V  I. 

Declinatio.  Hoc  enim  falutare  iftud  ,  &  maxime  jucundum  morborum 
tempus  eft  ,  quo  mitefcere  morbus  a  natura  vi&us,  &  patiens  fuas  re- 
colligere  vires  ,  ac  ad  priftinam  redire  valetudinem  ,  incipit  ;  quod  ip- 
fum  quae  arTequuntur  piterper<t ,  in  iis  matena  peccans  ,  ad  alvum  partim, 
a  natura  relegatur ,  &  per  repetitas  fedes  evacuatur  ,  partim  vero  per 
h.ibitum  corporis  fudore  ,  madore  ,  infenfilique  tranfpiratione  dilFtpatur > 
rubore  non  minus  ,  ac  afperitate  ceffante  ;  cuticula  ,  erofa  quafi  cum 
pruritu  decedit  a  cute ,  nec  aequaliter  tamen  in  toto  corpore  ,  &  fic  pau- 
latim  ad  priftinum  tendit  ftatum  reconvalefcens  puerpera. 


C     A     P     U     T       II. 

Novi  morbi  a  nobk  habitam  haclenus  curationem  exponens. 

T  H  E   S  I  S      r. 


M 


Alnni  hocce  novum  quot  curis  haclenus  ,  quotque  fpeculationibus  > 
medicinam  hic  facientium  contorferit  animos ,  nemo  facile  ambi- 
get ,  nifi  qui  de  noftra  erga  Deum  pietate  ,  &  Chriftiana  erga  proximum 
charitate  ,  plane  dubitet.  Rei  vero  novitas  ,  novas  de  feipfa  in  nobis 
peperit  conjecluras ,  quas  tamen  in  ftantem  abire  fententiam  paifa  non- 
Sallibr.-^.  dum  eft  ;  quia  nova  eft.  Utroque  enim  licet  crure  incerTerimus  ,  ratioue 
M.M.c.2,  ft  &  experientia  ,  pro  cognitione  ,  &  curatione  hujus  mali ,  adhibitis  •, 
nec  ratione  tamen  ,  multo  minus  experientia  ,  ut  fupra  didum  ,  rei  no- 
vitatem  affequi ,  ac  penetrare  ftatim  potuimus.  Analogifmum  ergo,  tan- 
quam  firmam  dogmatica  medicin<t  anchoram  ,  arripere  inteiim  ,  fuafic 
medendi  methodm.  Hinc  cum  novum  hunc  morbum ,  ex  fubita  ipfius  in- 
vafione ,  motus  celeritate  ,  fymptomatum  gravitate ,  ac  fummo  vicse  pe- 
riculo  ,  acutum  fatis  cognoverimus  ,  caufafque  ipfius  ,  nec  ad  prirnas  , 
nec  ad  ficundas  qualitates  ,  referre  potuerimus ,  malignum  plane  judicavi- 
mus ,   &  ea  propter  analogice  eum,    Sifebris  malign<s.  inftar  ,   curavimus.. 

I  I. 

In  principio  quidem  ,  alvi  primo  omnium  habendam  rationem  cenfui- 
mus ,  ne  ,  fi  forte  primarum  viarum  adfit  obftruclio ,  vel  ipfum  augea- 
tur  malum,  vel  mala  inde  prognafcantur  fymptomata.  Hinc  ,  cum  res 
puerperas  tangat ,   alvum  leni  quodam  primo  citavimus  fuppoiicorio  ;  cui , 

a 


HIST.     PUERPERAR.     MORBUM.        4  ?j 

fi  non  refponderit ,  clyfterem  appllcavimus ,  ex  emoll.  refrig.  aperienti- 
bus ,  &  malignitatem  infimul  refpicientibus ,  ut  funt  :  rad.  alth.  malv. 
tarax.  fcorzon.  imper.  fcord.  &c.  Herb.  malv.  alth.  pariet.  violar.  fcord. 
veron.  &c.  flor.  chamaem.  malv.  &c.  in  quorum  decocto  ,  vel  mel  rofar. 
fimpl.  vel  clect.  lenit.  trypher.  perf.  aut  ol.  chamomill.  lil.  alb.  viol.  &c. 
&  nitri  praept.  aliquid  diffolvimus  ,  hoc  ipfo  tamen  tempore  calorem  p.  n. 
&  fuipe&am  inprimis  malignitatem,  non  negleximus  ;  quod  factum  ,  ca- 
lorem  p.  n.  alterando ,  malignitati  vero  refiftendo ;  fcilicet  per  potiones  ex 
decoct.  hord.  f.  &  cum  C.  C.  decoct.  alterant.  ufit.  aqua  violar.  acetof. 
fragor.  juleb.  rof.  &  violar.  fyr.  acetolit.  citri ,  acetofell.  fragorum ,  rofar. 
violar.  &c.  quibus  femper  tamen  ,  malignitatis  ratione ,  aq.  fcorz.  galeg. 
fl.  calendul.  fyr.  Card.  Bened.  &  e  citr.  comp.  adjecimus ;  vel  emulfiones 
ex  femin.  frig.  maj.  &  min.  eum  deccct.  hord.  vel  aq.  acetof  &  fragor. 
factas  cum  pulv.  Bez.  Senn.  Ebor.  f.  igne  prsept.  Magift.  perlar.  vel  co- 
rall.exhibuimus. 

I  I  I. 

Augmentum  quod  fpectat ,  cum  ex  fupra  relatis  fignis  cognovimus , 
Incrementum  fumere  malum ,  in  eo  toti  occupiti  fuimus  ,  ut  inftitutum 
a  natura  fequtremur  ductum.  Hinc  cum  natura  noxios  humores  ad  ha- 
bitum  corporis  movere,  vifa  fuerit,  juvare  eandem  expellentibus  neceife 
duximus;  quem  in  far.zm  poticnes  partim ,  partim puiveres  praefcripfirnus: 
potiones  quidem  ex  aq.  Card.  Bened.  fumar.  veron.  fcabiof.  card.  Mar.  fl. 
fambuc.  antifcorb.  Dorn.  fcord.  fcorzoner.  g.ileg.  cum  pauca  quantitate 
fpir.  Card.  Bened.  bacc.  famb.  &  theriacal.  camphorati  ,  mixtur.  fimpl. 
tindlur.  fl.  aquileg.  &c.  quibus  juleb.  rofar.  vel  viol.  &c.  fyr.  item  e  citr. 
comp.  vel  rot.  man.  Chrifti  periat.  gratiam  conciliavimus ;  nec  raro  fp. 
vitrioli  guttas  aliquot  mifceri  fecimus ;  vel  etiam  tinct.  Bezoart.  Dn.  D. 
Michaelis  per  fe  ,  in  vehiculo  ,  vel  cum  fupra  didis  exhibuimus  ;  vel  po- 
tui  tinct.  rof  &  viol.  pro  akeratione  ,  tindl.  fl.  aquileg.  pro  juvanda  expul- 
fione,  infudimus.  Fulveres  quod  concernit,  ufi  fuimus  cornu  cervi  fine 
igne  prsept.  ebor.  fine  igne  prjept.  Magift.  C.  C.  oflT.  de  C.  C.  $.  diaphor, 
pulv.  Bez.  D.  Senn.  Pannon.  rub.  Magift.  fpinar.  viper.  unicorn.  follil.  bez. 
folar.  lap.  bez.  &c.  &  hsecce  diaphoretica  ac  bezoardica  plerumque  Magift. 
perl.  corall.  fmaragd.  prsept.  mifcuimus.  Tenuioris  vero  fortis  faeminis , 
inter  alia  Rob.  Sambuc.  cum  fpir.  fambuc.  &  C.  C.  fine  igne  prsept.  ac  £. 
diaph.  exhibuimus.  Horum  autem  omnium  ufus  ,  cum  exacta  disetse  ratio- 
ne ,  nodlu ,  dieque ,  ut  in  malignitate  convenit ,  repetitus ,  &  virium  C\- 
mul  fedulo  habita  fuit  ratio. 


L  1  1     3  IV. 


454  W    E    L    S     C    H  , 

IV. 

Statm  morbi.  Cum  morbstf,  ac  fymptomata  non  fumma  tantum  in  eo  ur- 
gerent ,  fed  natura  etiam  omnes  ,  ad  debellandum  hoftem ,  nervos  inten- 
deret ,  plurimum  nobis  fecit  negotii ;  praefertim  cum  novus  hicce  fequioris 
fexrn  hojiis  fufpecta  valde  facie  hoc  tempore  fcfe  gereret  j  fecimus  imerea  , 
quod  ,  ex  Hippocraticis ,  Galenicifque  fontibus  profiliens  ,  nobis  fuppeditat 
medendi  methodns  ;  fcilicet  praccipuum  negotium  natura  ,  crifin  molienti  , 
commifimus ;  fubinde  tamen  eidem  bezoardicis ,  ac  cordialibus ,  fupra  ci- 
tatis,  fuccurrere,  viriumque  ,  ac  fymptomatum,  prout  pro  temporis  ra- 
tione  licuit ,  curam  habere  nulli  deltitimus. 

V. 

Declinatio  ,  fi  qu?e  quibufdam  conting't,  laetabunda  fatis  accidlt ,  pa- 
rumque  curae ,  ac  folicicudinis  amplius  nobis  excitavit ;  plerumque  emrtl 
circn  nonum  ,  vel  undecimum  bland  )  quies ,  calorifque,  ac  fymptomatum 
remiffio  ,  fsetidas  ,  malseque  conditionis  exceperunt  dejedtiones  ;  reliquiae 
item  ex  habitu  per  fudorem  diifipatse  funt;  mutata  in  corpore  qnalitas,  ac 
fuperficies  ,  color  fc.  &  afperitas  ,  decedente  quibufdam ,  non  abfque  fca- 
biofi  cujufdam  pruritus  perceptione  ,  cuticula ,  ceflarunt  paulatim  j  &  fic 
brevi  refti:uta  eft  tempore  patiens  puerpera  ;  a  nobis  unico  tantum  ,  vol  aj- 
tero  laxativo  ,  vel  leniter  purgame  ;  vel  difcutiente  exhibito  pharmaco  j 
&  largion  paulo  concelfo  vidtu  ;  quibus  ipfis  natuYA  partim  recle  agentis 
dudhim  fequuti  fumus  j  vinbus  partim  per  morbum  debilitatis  fac  cito 
profpeximus.' 

V  I. 

Et  h&c  curationis  noJlr<e  fumma  ejl ;  quse  Cx  non  arridet  omnibus,  bonis 
modo  ac  peritis  arrideat  medicis  ;  quippe  qui  ipfi  norunt ,   qu3e7/ow7,    ac 
incognitis  antea  morbis ,   competat  medendi  methodus ;  nos  inrerea  parentem 
Apb.    yz.  noftrum  audimus    Hippocratem  :    omnia  fecundiim  rationem  facienti ,  Jt  non 
J~  z'  fuccedant  fecundum  rationem  ,  non  eji  tranfeundum  (jiatim  )  ad  aliud ;   prae- 

fertim  fi  7o  Q-etov ,  ut  dicitur ,  fefe  immiferit  materiA.    Vallef.  &  Heiirn. 
hi  comment.  hujus  aph. 


CAPUT 


H  I  S  T.     P  U  E  R  P  E  R  A  R.     MORBUM.        4>  V 


C     A     P     U     T       III. 

Meam  (  qualem  quakm  )  c/rar  naturam ,  caufas ,   £sf  curationem , 

mentem  exponens. 

T   H    E    S    I    S.      I. 

QUemadmodum  antem  Hippocrates  olim  ipfe  faiTus  eft  ,  homines  necejfita-  *~  y  (M 
/<?  coa&os ,   artem  inveniffe ,   ^3J  inveftigajfe  medicam  ;  ita  nos  ctiam , 
7/0^0    plane  morbo ,  convenienteminveftigare  curandi  methodum  ,   fumma 
jam    nunc  cogi   neceffitate,  ipfe  conftteor  j  quae  ipfa   pridem  quidem  in- 
venta ,   &  inveftigata  effet,  modo   medic<z  arti  ea ,  quae  aliis   communis 
eft  inveniendi ,  ac  inveftigandi ,  vel  inventa  potius  &  ratione  inveitiga-  Qai  in 
ta  exercendi ,   faciiitas  eiTet,   ac  licentia.    Non  enhn  corium  ,   non  ligna ,  Com.Aph. 
non  lateres ,  non  lutum,   in  quibus  periculum  facere ,  <?/2  quam  facillimum ;  i.  &■</?.  i. 
fed  corpus  humanum ,   humanum  inquam    corpus  »  corpus  vivum  ,   tra- 
clat  medicus,-  in  quo  experiri  aliquid ,   quod   probatum    ante  non  eft  , 
periculofum  efle  ,  quis  ibit  inficias  '< 

II. 

Aft  recordatus  interea  illius  Hippocratis :  in  quamcunque  autem  domum  j»  jurcu, 
ingrejfus  fuero  ,  ad  &grotantium  falutem  ingrediar ;  quid  demum  hocce  de  meuto. 
novo  morbo,  pro  mea  quidem  tenuitatc ,  fentiam,  dicere  potius,  quam 
tacere  ulterius ,  ratnm  ,  confultumque  habeo  ;  eum  unice  in  finem  ,  ut, 
ad  Agrotantium  puerperarum  falutem ,  mente  mea  publice  expofita  ,  vel 
meae  certior  fiam  fententiae  ,  vel  aliorum  re&ius  fentientium  adipifcar  ju- 
Aiciurn,  juxta  ac  confilium. 

I  II. 

Sed  ver.o  hoc  opus  ,  hic  labor  eft ,  dum  in  limine  ftatim  hujus  nego- 
tii ,  mentem  enim  meam  circa  novi  iftius  morbi  naturam ,  caufas,  figna 
&  cnrationem  ,  me  expofiturum  dixi ,  cum  tamen  ,  ut  verum  fatear, 
proprio  infignire  eum  nomine ,  ac  tjtulo  plane  nefciam.  Verum  enim  ve- 
ro  cum  &  medicis  conceflfa  fit  ifta  ovo/AOurloTrolev  poteftas  ac  licentia ,  no- 
vum  iftum  puerperarum  morbuni,  quem  ipfx,  a  cutis  afptritate ,  quae  Kraus- 
licht  q.  vel  Krieflicht ,  vel  panni  iftius ,  FWe/?dicti,  inftar  confpickur,  Ci- 
ve  id  euphonise  gratia  ,  five  ex  mulicbri  fiat  licentia ,  deu  Friefel  nomi- 
nant ,  febrem  malignam  miliarem  voco  ;  commodius  tamen  ,  &  proprium 
magis  nomen  ,  a  do&ioribus  fuppeditari ,  expeto. 

V  I. 


4f<  W    E    L    S    C    H  i 

I  V. 

Febrem  voco  mahim  iftud,  quia  calor  p.  n.  Cordls,  ac  totius  corpo- 
ris ,  a  principio  ftatim  omnes  invadic ,  ac  per  reliqua  morbi  tempora  ur- 
get ;  licet  non  omnibus  gradu  seque  idem  fit,  malignam  quidem  ,  quia 
pejora  ;  quam  pro  elientise  fuse  ratione ,  &  cum  maximo  vitae  penculo 
eum  comitancur  fymptomata  j  miliarem  vero  ,  ab  exanthematum  ,  ipfi^ro- 
priorum  ,  forma;  cum  in  ea  talia  in  habicu  corporis  protumpant  exan- 
themata  ,  quae  magnitudine  (ua.femett  milii  exacle  referant ,  &  tadlui  nof- 
tro  ica  iefe  exhibeant ,  ac  ii  totus  milio  eifet  confperfus  habitus. 

V. 

Hinc  propius  ad  rem  accedens,  ita  ftatim  definio,  febris  maligna  mi- 
liaris  eji  febris  maligna  ,  cum  infigni  habitus  ,  totius  ,  vt  plurimum  corporis  y 
rubore  ,  calore ,  ^  exanthematibus  ,  femen  rnilti  referentibus  ,  fl£  ichore  pe- 
culiariter  corrupto ,    &  maligno ,  fanguini  fervido  confufo  ,  or/«. 

V  I. 

Defnitio  haec  fuo  proximo ,  £«?  ad.tquato  conftat  genere ;  genus  proxi- 
mum,  &  aditquatum  febrem  malignam-  elfe  ,  ex  fuperioribus  conftat,  & 
nulla  prolixiori  probatione  opus  eft.  Dijferentias  item  ,  partem  ajfeftam, 
figna  ac  caufam  cominet  proximam. 

V  II. 

Pars  affeSa  cor  eft  ,  &  habitus  corporis  ;  illud  /e^n?  corripitur  ,  ac  wrt- 
lignitate  inficitur ;  hic  vero  fummo  calore  ,  rubore ,  &  exanthematibus , 
miliigrana  referentibus,  afficitur 

VIII. 

Caufam  quod  concernit ,  proxima,  in  definitione  pofita ,  fuas  etiam 
in,  fe  compleclitur  remotas  ,  ita  tamen  ,   ut  illa  prioritatem  fibi  vendi- 

cet  non  immerito. 
JJipp.  16.  T  Y 

Epil.  &  l  A* 

Calen.    m 

Comment.       khoris  vero ,    qui  proxima ,   &  continens  febris  malign&  miliaris  caufa 
tt.inlibr.   dicitur ,    naturam ,    ac  genium,   prolixius  paulo  tradere,    rei  ferre  vide- 
de  rat.       detur   neceftitas.   lyeop    Hippocrati ,   ac   Galeno,   inteidum  in  genere   figni- 
.  n;at  tenuem  ,    ac  leroiam  humiditatem  ,   m  vaiis  concentam  ,  mterdum 

cut.  Gal,    ferum  fanguinis  ,   lactis  fero  fimile  ;  fpecialius  vero  non  totius  marfe  fe- 
i.deEkm.  rum ,    fed  talem  denotare   ferturfuccum,   quihumoris,   ut  Plato  loqui- 

tur , 


H  I  S  T.    PUERPERAR.    M  O  R  B  U  M.        457 

tiir  ,    Facultatem  adeptus  eft  ,    cujus  iy^wp  dicitur  ;    unde  ,-  citato  jam  aU- 
thori ,   fariguinis  i%u<>  mitis;  atrx    vero  &    acidae  bilis,    ferox  eft.   Spe- 
cialljims  autem   naturam  icboris  defcripfiife  nhhi   videtur    Galenus ,   dum 
dicit  :  ferefum  autem  fanguinem  non  fimpliciter  teuuem  ,    ^J1  aquofum  ab  eo  jn  QonVin 
dici ,    exijiimaudum  eji ,  fed  eum ,    $?«  veuenofa  quadam  ,  .£5  maligna  quali-  in  //#,   £s 
tate  fit  prxditns ,  ex  qUibus   breviter  coliigo,  naturam  ichoris  in  eo  con- pid.  Hipp> 
fiftere  ,   ut  fubltantia  tenuis  ;  cuilibet  liumori  proprius  ,    &  ita  fanguini, 
fanguini  biliofo  ,   fanguini  pituirofb  ,    ac  fahguiui  non   rhinus  melancho- 
lico  ,   fuus  fit  \%a0  cjui  tariieri  noh  in  fisriplici   quadam  tenuitate  ,   ac  fe- 
rofitate   acquiefcat  ,    fed  venenofim   fimul  ,     ac   nialignam  ut  plurimurrt 
qualitatem  coniunctam  habeat: 

% 

m 

Hxc  durh  ad  proximam  ,  Sc  continentem  febris  maligna  miliaris  caujani 
applico  ,  totam  ejufdem  naturam  nie  exhaiififle  ,  exiftimo  >  eam  ipfaih 
enim  in  tenuitate  ,  ac  ferofitate  ,  peculiari  corruptione  &  malignitate 
coniittere  ,  &  fervido  infuper  confufum  efle  fanguini ,  patet  ex  proxime 
fequentibus. 

X  i 

Materiam  vero  ichoris  hujus  quoct  concernit ,  circa  eam  ,  quod  prac- 
fens  quidem  tangat  negotium  ,  prceter  ea  ,  qu?e  dicla  jam  funt  ,  nihil 
notandum  amphus  videtur  ■,  prJeter  quam  quod  a  fero  ,  proprie  fic  dic- 
to  ,  hoc  eft  ,  fanguinis  vehiculo  -,  plane  differat  ,  cum  ferum  iftud  fe- 
cundum  naturam  ,  ichor  vero  omriis  p.  n.  generetur  ,  &  colligatur  > 
nec  idem  eujufdem  femper  naturse  fit  ,  fed  fubjedtorum  fequatur  natu- 
ram  ,  ac  complexiones  -,  ita  ut  experiamur  propterea  ,  &  fanguineas  ,  Gal  loe-. 
&  biliofas ,  &  pituitofas  ,  &  melancholicns  puerperas  ,  quibus  Scbrbuti- **** 
vam  inprimis  adjicio  difpofitionem  ,    maligno  ijio  confpergi  milio. 

X  I  I. 

Cceterum  forniam  ipfius  in  corruptionis  "peculiaritate ,  &  noh  levi  qua- 
tfara  malignitatis  nota  ,  eonfiftere  ,  diclum  eft  ,  malignitatem  ,  cum  ea 
manifefta  fatis  ,  ac  fuperius  deducta  fit ,  amplius  non  tango  ,  fed  ad 
corruptionis ,  vel  malignitatis  Peculiaritatem  me  cohverto.  Verum  ,  me 
hic  quoque  hserere  ,  fateor  >  Nec  propterea  tamen  fcrutari  defino  ,  nec , 
quid  fentiam  ,  dicere  erubefco.  Scilicet  peculiaritcu  terminus  artis  eft  ,  & 
iftis  proprie  competere  videtur  morborum  ,  ac  fymptomatum  ,  caufis* 
quarum  vis  ,  ac  laedendi  ratio  ,  ad  manifeftas ,  quod  dicitur,  qualitates 
Teferri  nequit ,  fed  quscdam  propterea  dici  confuevit  proprietas.  Sic  fah- 
guis  menftruus  corruptus  ,  canes  rabidos  cfficere  ,  plantas  enecare ,  & 
•Ipecula  obfufcare  ,   non  manifefta  fane ,   fed  oCcuka  qualitate ,   ac  Pro- 

jDifput.  Medko-Pra&.  Tom.  V,  M.  m  m  .priU 


458  W    E    L    S     C    H  , 

pria  fibi  comiptione  ,  d.citur.  Sic  vapor  ,  epilepfise  caufa  ,  malignus  ,  ve- 
nsnofus ,  C\b\  proprius ,  Sipeculiari  natura  ftrtur  prseditus  ,  ac  omnino  etiam 
talis  hibstur  >  alias  omnes  etiam  alii  vapores  ,  five  in  ipfo  generentur 
capite  ,  five  a  fubjacentibus  evaporent  partibus  ,  epilepfiim  generarent , 
vel  generari  ap:i  elfent  \  quod  non  eft.  Sic  febris  quotidiana  ,  quotidie  i 
tertiana,  tercio  ;  &  quanam  ,  quarco  quovis  die  ,  fuum  repetit  Paro- 
xyfmum  ,•  qux  ratio  ?  Nulla  fane  alia  ;  quam  quod  vi  certae  cujufdam  , 
cuilibet  diverforum  iftorum  humorum  inhaerentis  ,  proprietatis ,  ac  pecu- 
liaritatis  ,  quilibet  eorum  fuo  ,  ac  proprio  fibi ,  moveatur  tempore.  Et 
fic  quoque  in  aliis.  Ex  quibus  fequitur  ;  formalem  hujus  proprietatis ,  ac 
peculiaritatis  rationem  ,  penes  occultas  ,  nobis  didas  ,  e(Te  qualitates  ;  quas 
ipfas  pernegare  ,  vel  turpe  quoddam  ignorantix  vocare  afylum  ,  tantum 
abeft  ,  ut  potius  a  fanioris  mentis  nrmiter  credantur  omnibus  :  &  fic 
fane  huic  quoque  miliari  ichori  fuam  peculiarem  inelfe  proprietatem ,  pro- 
pria  ipfius  teftatur  facies  j  de  qua  in  definitione  diftum  ,  &  hafius  di- 
cetur  in  differentiis. 

X  I  U 

Remotiores  porro  caufas  ,  quac  vel  externa  funt  ,  vel  interna  ,  fubji- 
cere  nunc  opus  eft.  Has  inter  fanguinis  menftrui ,  per  ingravidationem  , 
fupprefli  colledrio  ,  vel  unica ,  cum  certa  ,  ac  peculiari  corporis  difpofitio- 
ne  ,  fufficit ;  qux  ipfa  tamen  non  leve  ftatim  videtur  movere  dubium  » 
dum  &  olim  anxie  fatis  difputatum  eft  ,  &  jam  nunc  etiam  difputari  fo- 
let :  an  fanguis  menjlruus  hon&  ;  an  vero  maU  ,  imo  pefjimx  ,  maligux , 
ac  Venenofe  fit  naturx  acjttbjiantia  ?  Pofterius  qui  arfirmant ,  argumenta 
fua ,  a  morborum  ,  ac  fymptomatum ,  quibus  p.  n.  Obftructis  detineri 
vident  ,  gravicate  defumunt ,  ac  vehementia  ,  &  proinde  ,  erfe&um  de 
fua  caufa  teftari ,  concludunt >  qui  vero  pro  priori  ftant  fententia  ,  uni- 
ca  faltem  ,  fed  appofita  fitis  ,  ac  nervofa  ,  diftinctione  ,  inter  fanguinem 
fcil.  menftruum  fec.  nat.  &  eum  ,  qui  p.  n.  fe  habet ,  diftinguendo  , 
totum  componunt  negotium.  Sed  hsec  ipfa  dubii  hujus  folutio  novum  , 
<8c  rem  quidem  propofitum  tangens  ,  videtur  parere  dubium ;  dum  enim 
dicitur ,  morbos ,  ac  fymptomata  ,  non,  nifi  a  malo  ,  ac  p.  n.  fe  ha- 
bente  ,  fanguine  fieri  menftruo ,  fequi  exinde  conjicio ,  malignam  quo- 
que  noFlram  miliarem ,  non ,  nifi  impuris  ,  &  maligno  refertis  menftruo, 
contingere  Puerperis  ;  ac  fcctum  etiam  ,  pefTimo  fubinde  nutriri  fangui- 
ne  ;  cum  tamen  plethoricas ,  ac  quse  optimi  funt  habitus ,  non  minus , 
quam  recedentes  ab  ifto  bonitatis  ftatu  ,  in  malum  iftud  delabi ,  totque 
fcetus  falvos  prodiiffe  ,  &  adhuc ,  denatis  jam  pridem  matribus ,  opti- 
me  degere  ,  videamus.  Aft  vero  ut  breviter  dicam  ,  quid  res  fit ,  impu- 
ras ,  ac  crebiori  menfium  obftructionc  antea  laborantes  ,  factas  ;iutcm 
jam  puerperas ,  malum  lioc  citius  tangere,  ac  vehementius  exercere,  vo- 
rum  eft ;   plethoricas  vero  &  ipfas  ,    quia  in  jllis,    temperis  proiiuc  ;  , 

& 


H  I  S  T.     P  U  E  R  P  E  R  A  R.     M  O  R  B  U  M.         4*9 

&  cum  fcetus  omne  alimentum  ad  fe  delatum  abfumere  non  valet ,  ichor 
£eri ,  ac  co!l  gi  maligmis  poteft  ,  febre  inde  miliari  laborare,  abfonum 
no  1  elt  ;  fed  plurinns  hactenus  confirmatum  e.vemplis  ;  foctum  autem 
falvu,m  remauere,  caufa  eft ,  nativa  iplius  ,  optimum  qucmvis  ad  le  tra- 
hentis  fiinguiuem ,   providentia. 

X  I  V. 

Remotas  externas ,  eas  dico  ,  quse  quemvis  ci^ca  legitimum  rerum 
non  nat.  ufum  inrerentes  errorcn  ,  ichoris  iti  corpore  generandi  caufa 
fiinti  iive  ajfamaniur ,  m  caro  fuilla ,  lixdina  ,  cerafa  dulcia,  mala  per- 
fica,  pruna  recentia  ,  fragi  &c.  &  quae  acria  imrrimis  func ,  ut  allium  , 
cacpae  &c.  &  ialita  omnia ;  five  p.  n.  retineantur  ut  fuppreifa  menftrua  , 
haemorrhoides  ,  fudor  impeduus,  ac  tranlpiratio  ,  &  intermiifa  vence 
feclio  ,  ac  fcarifieatio  confueta.  Caufatn  autem  Procatarilicam ,  partum 
ftatuo  ;  five  enim  ifte  benignus  ,  ac  propicius  accidat  ,  ilve  Laboriofus 
■fiat,  ac  difficilis  ,  femper  tamen  humores  in  corpore  inligniter  movere, 
aciimulita,  quicquid  ichoris  cum  fanguine  confufum  eft ,  commoverefolet. 

X  V. 

Generatur  ergo',  ut  ad  inftitutum  rcdeam  ,  ichnr  ifte  ,  ex  fanguinis 
menilrui ,  primis  prsefestim  menlibus  copiofius  quam  qui  ad  foetus  nu- 
tritionem  requiritur,  fupprefli  remanentia  ;  colligitur  in  venis ,  &  arte- 
riis  ,  per  quas  circulatur  cum  fanguine  ;  menftruo  quovis  augetur  fpa- 
tio  ,  in  iis  prstfertim  ,  quibiis  nobili  aliqua  laborantibus  corporis  parte  , 
caufa  mali  lingulis  mcnlibus  ad  uierum  fluere  ,  &  excerni  per  eundem 
ali's  couiuevit,  nunc  vero  per  ingravidationem  exire  non  potis  eft.  Pro 
tractu  ergo  tempons  corrumpitur ;  ik  movetur  tandem  per  partum  ,  rao- 
tu  mixto  ;  uno  naturali  ,  quo  fanguis  primis  diebus  ,  &  deorfum  ver- 
fus  ,  pro  puerperae  purificatione ;  &  furfum  verfus  ,  ad  laclis  genera- 
tionem  ;  atero  p.  n.  quo  conatibus  iftis  parturientium  totus  in  fimul  per 
vafa  movetur  fmguis  ,   &  motu  ifto  calidus  redditur  ,    ac  fervidus. 

XVI. 

Quemadmodum  autem  fanguls  nofter  ,  in  mafTa  confideratus ,  unus 
quidem  ,  diverfis  tamen  ,  qualitate  ,  ac  fubftantia  ,  eft  partibus  ;  ita 
khor  et'am  ifte  ,  pro  humoris  ,  cujus  ichor  eft  ,  diverlitate  ,  diverfam 
induit  faciem  ;  in  plethoricis  quidem  ,  vel  ipfo  fupra  teftante  Galeno  , 
mitior  eft  ;  in  bihofis  ,  acer  fatis ,  mordax  ,  ac  tenuis  ;  in  pituitofis  , 
aquofus  ,  ac  fendus  ;  ac  m  melancholicis  ,  reliquis  non  minus  pejor  , 
quam  ferocior  eft.  Omnium  tamen  petHmus ,  qui  velatilis  iftius  falis  Scor- 

M  m  m     %  buti» 


46o  W     E     L     S     C     H  , 

butici ,   particeps  ,     &  ut  plurimum   mixtum   reliquis  hadtenus  vifus    eft. 
Singulis  autem  ichorum  fpeciebus ,  malignitatem  contraxilfe,  proprium  eft. 

X  V  I  I. 

ConfuJUs  denique  in  definitione  dictus  eft  ichor  fangjiiui  fervido  ;  nou 
anim  fixam  quandam  in  primisviis,  vel  circa  uter.um ,  fedem  occupat , 
fed  fauguini  commixtus  eft ,  &  per  totum  geftationis  tempus  cum  eo 
circulaturj  hinc  non  limplicem  excitat  cutis  afperitatem ,  fed  fumnuun 
fimul  inducit  calorem  ,  ac  ruborem  ,  quorum  uterque  commoti  ,  ac  cbul- 
lientis  fanguinis  index  eft. 

X  V  I  l  I. 

Hinc  facilis  patet  ad  Differentias  aditus.  Ubi  I.  Febrem  malignam  mi- 
liarem  in  fe  ;  &  2.  ab  aliis  malignis  Febribus  differre  dico.  Quod  primum 
fpeclat ,  eas  faltem  in  praefentiarum  referre  fufficiat  differentias ,  quibus 
nialum  hoc  noftris  hadtenus  fck  fubjecisfe  feniibus  vifum  ,  ac  obfervar 
tum  fuit ;  fcil.  duplici  ut  plurimum  comparuit ,  &  etiam  num  compirere 
folet  facie  ;  rubra  plerumque  ,•  non  raro  alba  illud  cum  infigni  ,  ac  in.r 
tenfo  femper  corporis  calore,  rubore  ,  pruritu  ,  &  afpeiitate  curis  d'u- 
riufcula  ;  'ijoc  vero  quoad  c.dorem  ,  pruritum ,  juxta  ac  rubedinem  ,  re- 
miifius  ,  &  pufillis  albicantibus  puftulis ,  ichorem  in  fe  continentibus  , 
confpicere  eft  ;  ita  ut  iUud  propterea  der  Bythe  Friefel  ,  hoc  vero  itt 
Weijfe  Friefel  a  noftris  vocari  confueverit  mulierculis. 

X  I  X. 

Ab  aliis  diftert   malignis  febribus.    A  petechiali  quidem  ,    quod  in  ha6 

'Farcio  2.  f]mpi;ces  tantum  hinc  inde  ,    &  iine  pruritu  ,   &  extuberantia  in  corpore 

erumpant  macuise ;   a  pun&iculari  Aetii ,  quod  in  hac  circa  totum  cnrpus 

Serm.  i.     exoriantur  vibices  ,   culicum  murfibus  iimiles  ;    a  pufticnlari  ,   quod  haec 

Jr'    g'j_ femper  fiat  cum  puftulis  ;    ab  Hippocratis  afperitudine  miliacea ,   quae  cu- 

dem,p.  j.  hcuni  morfibus  fimiles  ,   non  tamen  valde  pruriginofe  fuerunt.    A  morbillis 

quod  in  his  exiguse  ,    &  pulicum  morfibus  quodam  modo  iimiles  in  cor- 

pore  fpariim  eftlorefcant  macul?e  ;    a  variolis ,  quod  hae  manifcftis,   fat- 

que   protubeiantibus  ,    ac  fuppurantibus ,   confpicuae  fint  puftulis  ,   a  pur- 

pura  ,    &  roffaliis ,    quod  in  his  maculae  primum  ignitse  ,    ac  ,    ut  Senn, 

iib.   4.   rfeloquitur,    parva  q.  erumpant  in  principio  Eryfjpeiata  ,    abfque    ulla    ta- 

febr.  C.     mcn  cutjs  afperitate  ,   laborare  ,   confpiciatur  ;  febris  maligna  miliaris  vero 

non  maculis  ,    non  fuppurantibus  puftulis ,    nec  Eryfipelatofa  cutis  qua- 

rundam  nartium   facie  ,    led   mauifejia  cutis  afperitate  ,    milii  grana  refe- 

rcnte  ,    interdum  cum  pufillis  albicantibus  puftulis ,     fummoque     corpo- 

ris  cum  calore  ,  rubore ,  ac  fcabwfo  q.  pruritti  ,  fe  faciat  celebrem. 


H  I  S  T.     P  U  E  R  P  E  R  A  R.     MORBUM.         tfi 

X  X. 

Quibus  pnemiilis  ad  dulva  qusedam  ,    qus  moveri  circa  novum  huiic 
morbum  folent ,   refpondere  fatago  ;    dum  enim  quseritur  : 

X  X  I. 

Qtia  caufa  ,  ctir  malum  hoc  tantwn  a  trienuio  ha&eum ,  &  qtiud  excur-t 
rit ,  tam  femciter  graffatum  fit  ,  cwn  tamen  nec  olim  ohfervainm  ,  nec  fu- 
perioribus  annis  vifum  ita  unquam  fuerit  ?  Omnipotentis  prxprimis  id  Dei 
arbitrio  ,  &  vel  temporis  ,  in  quo  ]am  vivitur ,  vel  humorum  ,  ac  icho- 
rurn  in  humano  corpore  ,  &  libi  ipils  propria  ,  &  temporis  pecu!  ari- 
tnte  ,  peculiariter  cormptorum ,  proprietate  ,  ac  peculiaritate  fieri  ,  ref- 
pondeo. 

XXII. 

2.  Cur  noflra  tantum  infe&a  eo  uialo  ha&enus  vifa  ejl  Lipfia  ?  Id  coeli , 
&  fub  eo  hic  degentiurn  inciinatione  ,  difpofitione  ,  proprietate  ,  ac  pe- 
culiaritate  fa&um  arbitror  ;  recordatus  ,  Lichenes  olim  ,  in  ltalia  ;  fudo- 
rem  Anglicum ,  in  Britannia  ;  ac  non  ita  pridem  fcorbutum  in  Flandria, 
primo  fefe  perfecte  exeruilfe  ;  quae  mala  tamen  omnia  toti  nunc  (proh 
dolor  !  )  Terrarum  orbi  funt  communia.  Et  quemadmodum  prsefumen- 
dumomnino,  mala  jam  recenfita  non  uno  ftat;m  impetu  totam  vel  Ita- 
liam  invafiife  ,  vel  Britanniam  ,  fed  fpeoialem  primo  habuitfe  Patriam  j 
ita  optandum  fane  ,  ut  uovum  quoque  hocce  Lipfieniium  malum  in  pri- 
Kio  ftatim  fuffocetur  nixu  3  ne  peflimee  mater  rilise  bona  notlra  evadat 
Lipiia. 

X  X  I  I  I, 

3.  Cur  folas  ha&enus ,  &  in  hunc  ttfque  diem  ,  exerceat  malunt  puerjeras? 
Dico  ,  quod  fuppreflus  ,  cum  fuppreflb,  geftationis  tempore,  fanguine  , 
ichor  ,  non  fecundum  quantitatem  ,  copiofwr  tantum,  fed  qualitaris  eriim 
ratione  ,  temporis  protractu ,  pejor  in  iifdem  redditus  iit,  ac  maiignhr. 
Urges  autem  ,  ii  geftationis  tempore  ichor  non  copioftor  tantum  ,  ied  & 
malignior  redditur  ;  quse  caufa,  cur  gravida  non  graviilimis  hoc  tempore 
tentetur  fymptomatibus  ?  Dico  ,  caufam  externam  ,  quse  latehtem  intus 
difpofitionem  moveat  ,  deficere  ;  hanc  autem  partum,  utpote  qui  labo- 
rum  ,  ac  couatuum  ,  fexui  huic  competentium  ,  vehementiilimus  eft, 
prscfertim  laboriofum  voco  ;  reliquas  vero  omnes  ,  iram  puta ,  timo- 
rem  ,    &  fimiles ,   pro  fufficientibus  non  habeo  ;     quamvis  Deum  etlatn  , 

M  m  m     3  Beni^      y 


40*  W     E     L    S     C    H  ; 

Benigniffimum  generis  noftri  Confervitorem ,  ac  naturam  ,  eoipfo,  dum 
geftationis  tempore  ftxnum  q.  inteftino  hofti  injicirur,  fte  ui  co  ferva*. 
do,  fpientitfime  profpicere.,  confidenter  ftatuam.  Nec  labem  lft.mi,  fo- 
mitemque  rriali  per  aiiq  ot  menfium  fpatium  .  bfque  ulla  mcommod'  per- 
cepuone  foverl  intus  m  corpore  poife  ,  mirum  eft  •>  cum  variolas  ,  ac 
morbillos  ,  quorum  labem  in  utero  ftatim  nos  contraxifle  ,  comnuinis  eft 
medicorum  (enteiitia  ,  anno  interdum  setatis  noftiac  decimo ,  quibufdam 
decimo  fexro  ,  &  quod  excurrit ,  prorumpere,  nullam  tamen  in  antecef- 
fum  q.  &  priufquam  erumpanc,  nobis  inferre  lacfionem  ,  ac  noxum  , 
quocidiana  teltatur  expenentia, 

XXIV. 

Et  4.  Tandem  :  cur  non  graviMs ,  quibtis  ipfa  uon  raro  etiam  fup- 
prefja  Jttut  mtnjtrua  ,  hoc  malum  non  aque  contingat ,  ac  puerperis  ?  Exi- 
Itimo  ,  id  propterea  fieri  ,  quod  ea  partim  non  adlit  ichoris  copia ,  fimul 
ac  malignitas,  quippe  qusc  non  ,  nifi  temporis  protra&u  ,  £unt ,  gene- 
rantur  ,  ac  colliguntur  i  panim  vero  quod  natura  ,  ut  provida  fempec 
fui  confervatrix  ,  brevem  ipli  concedat  moram  ,  &  ftatim  ,  atque  reten- 
tum  aliquid  p.  11.  eft,  illudque  putrefcere  ,  corrumpi  ,  &  malignam  etiam 
qualitatem  induere  incipit  ,  illud  de  fe  propellere  ftudeat.  Hinc  illeC  , 
tot  mala  ,  ex  menfium  obltruclione  ,  fymptomata  patientium  ,  lachrymae, 
Qtiamvis,  unam  ,    aheramve  uon-gravidam  non  minus  corripere  cceperit. 

X  X  V. 

Signa  tandem  quod  fpe&at  ;  diagnojlica  fuperius  abunde  fatis  tradita 
funt ;  ira  uc  rer-etere  fingula  opus  hic  effe  non  exiftimem.  Pro  figno  ta- 
men  pathognomonico  ,  hanc  fignorum  fyndromen  ,  cutis  fcil.  &  totius  cor- 
poris  calorem  ,  ruborem  ,  &  exanthemata  ,  ut  plurimum  rubra ,  non  ra- 
ro  albicantia ,    mala  ac  periculofa  inducentia  fymptomata ,    habeo. 

XXVI. 

Circa  prognoftn  ha?c  dico  :  in  genere  febrem  malignam  miliarem  plerifque 
hnctenus  fuiile  leihalem  j  reliquis  fumme  periculofam  ;  in  fpecie  vero 
beivgnior  elt  rubra  ,  quam  alba,  quia  in  illa  calor  ,  &  rubor  micnlioc 
quidfin  ,  in  h.ic  vero  major  limul  ichoris  copia,  majorque  corrupt;oni?, 
ac  malignitatis  gradus  ett  ,  melior  item  ,  qux  cum  levior.bu»  fymptoma- 
tibus  eandem  retinet  faciem  ,  &  colore  ,  ac  exanthematibus  foris  fem- 
per  confpieua  ;  quae  vero  verfipellis  eft,  ita  ,  ut  modo  appawant,  mo- 
do  evanefc.nt  iterum  ,  iterumque  redeant  ,  exanrhemata  ,  ea  fuf.  eda  eft. 
Pulfus  debiiis  ,    insequalis;  tremorj  oculorum  caligo;  refpiuuo  difficifs; 

motus 


H  I  S  T.     P  U  E  R  P  E  R  A  R.     MORBUM.        463 

motus  convulfivi  ,  in  ftatu  contingentes  ,  letha^e  ut  plurimum  ,•  quia 
malignitatem  vigere  ,  partefque  nervofas ,  ac  principes  petere  ,  fignum 
eft  ;  fic  &  fudor  immoderatus ,  fpoute  proveniens  ,  malus ,  &  proftra- 
tarum  virium  index  eft ;  moderatus  contra,  ac  continuus ,  in  habitu , 
&  praccordiis  praeprimis  apparens  mador;  repetitae  idem  dejectiones  fpon- 
tanese  ,  fcetidx  ,  malique  moris  ;  vel  urina  etiam  crafla  ,  turbida  ,  & 
cum  copiofo  fedimento,  bonum.  Solutionis  autem  terminus  ut  plurimum 
circa  nonum  ,  ac  undecimum  contingit  ;  quibufdam  etiam  quartus  ,  & 
quintus ,  fatales  funt. 

XXVII. 

Tradita  ha&enus ,    &  expedita  breviter  ,    qu&  methodi  medendi  princi-  Gal.  1.  n. 
pium  efi ,    morhi  coguitione ;    fupereffe  nunc  demum  videtur  ,   ut  oportunamet"-mt,i- 
facientem  me  pr&flare ,    &  ad  febris  m.ilign<t  miliaris  curationem  reclo  nunc  J~£'   '    ' 
accingere    me  tramite ,     allaborem  ;    quod  dum  expedire  ftudeo  ,    armis 
iftis  convenientibus  ,    ex  methodo   med?udi    petitis  ,     indicationibus  puta  , 
prafervatoria  ,     curatoria  ,     ac  vitali  inftrudtus  ,    hoftem  fequioris  fexus 
abfque  mora  aggredior  ;  prsnfervatoria  quidem  caufa ,  curatoria  morbo  ,  ac 
vitali  viribus  fatisfadturus  fedulo. 

XXVIII. 

Sed  cum  caufa  hujus  morbi ,  ut  fupra  relatum  ,  nec  in  inftanti  fiat ," 
nec  brevi  temporis  ,  fed  novem  menfium  generetur ,  ac  colligatur ,  fpa- 
tio  a  methodo  me  aberraturum  non  exiftimo  ,  dum  duplicem  curandi  ra- 
tionem  ,  uuam  ante  paroxyfmum  ;  alteram  n  paroxyfmo  ,  ipfi  affigno  j 
illam  7rgo<PvAoi%t\i  pr.tfervatiouem ;  hanc  curationem  in  fpecie  appellitans. 

XXIX. 

Trsfervationem  ergo  quod  attinet ,    iftam  ex  Galeni  quidem  mente  ,  Inaxteme* 
moderato  contrariorum  ufu  perfici  ,  aflero ;    &  quamvis  contrariorum  ifto-  dicinali. 
rum  ratio  in  eo  proprie  confiftat ,   ut  prohibeatur ,  ne  in  morbos  incidant  VaUeriol. 
homines  ,    &  calida  quidem  mutanda  fint  frigidis ,  frigida  calidis ,   humida   "'"    ocor' 
ficcis ,    &  ficca  humidis  j  febris  vero  maligna  tniliaris  caufa  in  receffu  quoad 
primm  qualitates  non  acquiefcat ;  &  confequenter  nec  calidis  proprie ,   nec 
frigidis ,   nechumidis,  nec  ficcis  immutari  poflit ;  nihilominus  tamen  cum 
iftam  etiam  humoris  alterationem ,  feu  corredtionem  potius  ,  qua  ipfius  vel 
acrimonia  ,  vel  mordacitas,  vel  mala  qissevis  etiam  qualitas  inhiberur,   ac 
paulatim  infringitur  ,  mutationem  in  contrarium  dici  cenfeam  ,   miliari  uo- 
fr&pr&fervationem  non  competere  ,  tantum  abeft  ,  ut  in  ea  ipfa  potiffimam 
potius  curationis  partem  confiftere  fentiam, 

XXX. 


4<T4  '  W     E    L     S     C     H  , 

XXX: 

£>uo  autem  eife  videntur ,  de  quibus  circa  prdfervationem  quxdam  fuf- 
cipi&uda  eft  deliberatio  ;  tempus  fcil.  &  ipfi  dehinc  prafervaudi  remedia. 
Tempiis  pncfervandi  legitihium  primi ,  qui  ita  dicuntut,  menfes  e.;e  vix 
polibnt ,  quia  prscfumere  rion  licet  ,  hoc  ipfo  tempore  ichores  ea  jam 
copia  ,  &  qualitate  pracfto  eife  ,•  ut  quicquam  hinc  inde  immineat  pericu- 
li  i  accedit  fetus  potiifimum  iri  utero  conditio  ,  qui  per  raram  naturae 
fuse  tenerkatem,  hifce  menfibus,-  Isedi  citius  iftis  corrigentibus  ,  quarh 
juvati  muitum  ,  credicur ;  nec  ipf.i  etiam  gravida  ,  quippe  qu3E  primis  prse- 
fertim  meniibtts  varia  fvmptomatum  forte  exerceri  alias  folet,  admittere 
medicamenta  ,  fbd  nauleabunda  potius  renuere  ead§m  videtur ,  &  refpuere; 
utita,  quiefcere  hoc  tempore  ,   quam  movere  ,   commodius  fit.- 

XXXI. 

Sequuntur  ergo  reliqui  ,  medii ,  &  1 t Itimi  dicti ,  quartus  videlicet,  quin- 
ius  ,  quippe  cujus  fnis  ultimorum  meniium  eft  principium  ,  fextus ,  fep- 
iimus ,  Octavus  &  intendum  nonus  ;  iri  quibus  agere  aliquid  ,  &  indica- 
tur ,  &  permittitur  ;  indicatur  ab  indicante  prsefervatorio  ,  quia  copioiior. 
jarn  genitus  ,  &  colle&us  eft  ichor ;  permittitur  cum  a  fetu  ,  tum  a  ma- 
tre  ;  ab  co  quidem",  quod  ,  vegetior  fadus  ,  ferre  jam  medicurn  valcat ) 
ab  hac  vero  ,  quod ,  qux  urgebant  antea  ,  jam  definant ,  ac  ceifcnt* 
{ymptomata. 

X  X  X  I  I. 

Ad  ipfa  autem  accederis  prsfervandi  remedia ,  dequalitate,  ac  viribus 
jpforum  fumme  fum  folicitus;  cum  enim  ad  ichoris  partim  jam  fadi  ; 
partim.  adhuc  fientis  mutationcrri ,  correctionem  ,  &  remotionem  omnis 
f)\efervandi  dirig.ttUr  fcopus  ,  ac  inrentio  ;  ex  fuperius  autem  diclis  con- 
ft- 1 ,  naturam  ipfius  non  inprimis ,  ac  manifeftis ,  fed  occultis ,  conljftere 
qu.ilitatibus  ;  novum  propterea  hunc  morbum  fibi  convenientia  velle  reme- 
dia  ,  certum  ;  quac  vero  ,  &  qualia  ift;t  fint,  incertum  effe  videtur  ,  &  du- 
bium.  Aft  vero  tanta  fblicitudine  amplius  me  afHci  non  patior,  fcd  ea  ab 
indicationibus  iudicata  prsefcribo  prxfervandi  remedia  ,  quse  vel  generatio- 
ncm  iihoris  impediunt;  vel  qualitatem  ,  five  acer,  dvo  mordax  ,  five 
corruptus,  fivc  malignus  fit ,  alterant,  &corrigunt,-  alterati  ,  &  corredti 
copiam  educunt;  &  reliquias  ipfius  diilipant ,  ac  difcutiunt  ,•  partefque  no- 
bi'cs  corroborantj  ex  trita  ifta  fontium  triga  remediorum  petiturus  ma- 
teriam. 

XXXIII. 


II  I  S  T.     P  U  E  R  P  E  R  A  R.     M  O  R  B  U  M.        46? 

XXXIII. 

Diatam  ,  utpote  quae  reliquis  prior,  &  khoris  generationem  impedire 
arta  ell ,  accuratam  »  &  gravidis  omnino  convenientem  ,  prsccipio  :  aer 
temperatus  iit ,  moderate  tamen  calidus>  quippe  qui  vitae  humanae  com- 
rrodior;  craifus ,  nebulofus,  malus ,  &  fuffiiu  ex  thure,  maftice,  fuc- 
cin.  r.lh.  Benz.  ftyrac.  calam.  Itgn.  aloes  >  &c.  quibus  fi  bene  olentia  noii 
ferat  gravida  ,    fceiidis  irnmixtis,   corrigendus  eiL 

XXXIV. 

Cihts ,  in  genere,   co&u  f.idis ,   pauci  excrementi ,   facilis  digeftionis  » 
&  boni  fucci  (it  ;   ut  fuut  •_  b.  odia  carnis.  bubulse  ,    caponis  ,    gallinarum, 
&c.  Caro  la<5lentis  vituli  ,    agni  anniculi ,  gdllinarum  ,  caponum  &c.  cum 
quibus  endiv.  acetof.  chserefo)'.  fj.  borrag.  buglof.  decoqui;    vel  eadem  ace- 
tariis  cum  rad.  &fl  cichor.   nafturt.  cochlear.    (  ubi  fcorbuti  fufpicio  eft ) 
rnifceri  ,    &  alimenta  it-a  med  camentofa  fieri  pofliint.    Profunt  non  minus 
poma  noftra  borftorfiana  ;  &  cerafa  ,  fi  haberi  poffunt ,   acida  ,  quae  appe- 
t  tum  eiicitant,    &  putredini  refiftunt.    Sic  etiam  gelatina  ceraforum  aci- 
dorum  ,    ribium  ,   ac   berberum  menfae   apponi   poifunt.    Inter  pifces ,    fi 
qui  palato  arrident  ,.   perca   magnitudinis  medise  ,    truttse  ,.    funduli   &c. 
Pultes  itera  ex  pane  bene  cocto,.  &  brodio  carnis ;   amygdal.  dulc.   pulpa 
citr.  &c.    Ptifana  i  &  alia  bonse  notse  alimenta :  minus  econtra  conveniunt:  rt;tr1).i.,j 
caro  babula ,   quia  gravis  eft  ;  vaccina  ,  quia  dura  &  coctu  difficilis ,.  ^  diat.  Avi. 
propterea  impetiginem  parare  dicirur  ;   cervina  ,  &  aprugna  ,    quia  aegre  co»-  cenn.lib.z. 
diles  ;   fale  inprimis,    vel  fumo  induratic   omnes  habentur  noxiae  ;   fungi  traci.  2.  c. 
item  ,   cucumerts  ,   melones  &c.     Expifcibus,  alburnus  ,    tinca  ,  barbus ,  x4?-  GaU. 
anguilla,   carpio  &c.  qiiia  excrementitia  humiditate  prsediti  ;  ita,  ut  omnia  facJu"cm\ 
alimenia  mala  hdbeantur ,    qirx  copiofo  abundant  humido  ,   &  ferum  ,  aa 
khores  in  corpore  generare  apta  funt. 

XXX  V. 

Totiu  cuilibet  naturae  ,  ac  confuetudini  conveniens  ,  optimus  eft  ;  five 
cerevifia  fit ,  iive  eidem  intermixtum  vini  poculum  i  modo  bene  ,  ac  na^ 
turaluer  fefe  habeant. 

XXXVI. 

Somnus  &  vigilia  ,  funm  f tiam  fervent  mediocritatem  ,  necefTe  eft ,  ne. 
fomno  qu^dem  longiori  lsedatur  corpi.s,  tolligantur  excrementa  ,  crudi 
humores,    khores  ;  &  fetus  ipfe  debilis  reddatur,    &  languidusj   diurnus 

Dijfut.  MedicQ-rru^.  Tom.  V.  N  n  n  prse- 


466  W    E    L    S    C    H  , 

L.  2.  Pro-  prsefertim  malus ,    ex  lege  Hippocratis  ,    qui  noSlu  dormire ,  interdiu  vera 

gnoft.U,    vigilare  praecipit ;  vigiliis  vero  immoderatis  cruditates  fiant ,   bilis,   &  fe- 

rofi  humores  acuantur  ,  vires  dejiciantur,    foctufque  infigniter  debilitetur, 

Sit  ergo  modus  ia  rebus  >    &  mediocritatis  ftudium  ,    optima  cuivis  vi- 

vendi  regula, 

X  X  X  V  1  I. 

Motus ,  &  quietis ,  regulae  omnino  etiam  fintconformes  ;  motus  tamcn 
ad  pracfervarionem  ,  otio  ,  &  vita  inprimis  fedentaria  ,  falubrior;  quia 
mediocri  corporis  exercitio  ,  habitus  non  tantum  rarior  redditur ,  &  fe- 
rum ,  ichorque,  leviufculo  inde  fubfequente  fudore ,  excemuntur  com- 
mode;  fed  fecus  infuper  eo  ipfo  etiam  vegetior  fit ,  ac  ahcrior. 

X  X  X  V  I  1  I. 

Jiipf.ftH.       Excreta,   &  reteuta  quod  concernit ,   quamvis  mulieri,   utero  gerenti ,' 

5 .  a/>/;.}4.  alvus  fi  mitltnm  fiuat ,   abortus  pericnlum  injiare  dicatur ;    nihilominus  ta- 

men  falutarc  fatis  eft ,   fi  gravida  quotidic  fua  reddat ,   &  excernat  alvi , 

&  veficac  excrementa  ,    ea  quidem  proportione  ,  qux  a(fumptorum  copiae 

Gal.Hbr.%.  refpondeat.     Sic  enim   deponitur ,    quod  naturse  noxium  ,   foctui  tenello 

de  caitjls    inimicum  ,    exitum  quaerenti  moratorium  ,    &  nullo  modo  in  corpore  re- 

fympt.        tinendum  eft  ;    cum  .    (i  retineatur  ,    injignem  aliis  quoque  fymptomatum 

fyndromen  excitare  poilit  ac  cmcnrfum, 

XXXIX. 

GaUnnrt.      Auiwi'demum  fuccedunt  pathemata  ;   quemadmodum  autem  ab  illis  alias 

med.c.ss-  cavere  oportet ,   quod  corpus  alterent ,    &  a  natnrali  Jiatu  avertant-,   ita 

gravidis  inprimis  convenire  ,    quam  maxime  videtur  ,   ut ,  quoad  quidem 

ya-f,        poffibile  cft ,  ab  omnibus  fe  contineant  animi  arfectibus  •,  innata  enim  fo- 

x.  Gal.li  'cc  e^e  anas  cx  fexui  rceminino  imbecillitas  ,    ut  quam  facillimo  in  iram 

apb.comm.  moveantur  negotio  ,    modum  tamen  adhibere  plane  ncfciant.    Ab  ira  er- 

4S- /•  2.  A  go  ,    qusc  febres  accendit  ,   humores  fundit ,    &  aborttm  facit ,    abftineat, 

Jyiiipt.        eamque  ratione  coerceri  patiatur  gravida.     Timorem   non  minus   omneni 

,  jj"  C*  5'  de  fe  pellat,    ac  triftitiam  ,•  &,  fi  quid  horum  contingat  ,    feipfam  recol- 

l  Ae  cnmo.  ..  v 0    r.  •     •  n.       •         r  i      •     •        • 

fand.  fc?   hgat,   &  nrma  animi  conltantia  ,  ipeque  lsrttons  nixus ,    metum  omnem 
iiranl.      inftantis  periculi  abigere  fatagat. 


t 

conmi 
'.nurb. 


X  L. 

Dittetico  fonti  vicinus   eft  pharmaceuticus ,    qui  eam  fuggerlt  remedto- 
rum  matcrjam ,    qu*e  indicationibus  fufficerc ,    &  fufceptje  inteiitioni  ref- 

pon- 


HIST.    PUUPERAR.    MORBUM.        467 

pondere  nata  eft  )  five  enim  humores  alterandi ,  &  corrigendi  ,•  five  al- 
terati  educendi  ;  dve  reliquise  difcutiendse  ,  partefque  nobiles  corroboran- 
dx  fint  ;  nihil  pharmaciA  deficit  ,  quod  conveniens  cuilibet  indicationi 
poifit  eife  remedium. 

X  L  i 

Alterantium  autem  dum  menrfonem  facio  ,  ftri&e  nort  loquof ,  fcd  pef 
alterationem  eam  intelligo  feri ,  ac  ichoris,  feu  ,  ut  generalker  magis  )a- 
quar  ,  humoris  peccantis  correBionem  ,  qua  vis  ipfius  ,  ac  hcdendi  poten* 
tia ,   quovis  modo  vel  temperatur  ,  vel  infringitur,  ae  obtunditur* 

X  L  I  I. 

Cum  vero  ex  fuperius  dicflis  conftet  ,  ichoris  naturam  non  in  pfimis 
acquiefcere  ,  fed  in  occulris  fimul  confiftere  qualitatibus ,  non  abfque  ra- 
tione  hic  queefitur  :  an  ,   &  qualia  ,  eidem  conveniunt  alterantia  ? 

X  L  I  I  L 

Au  conveniant  ,    nullus  dubito  ;  ea  tamen  lege  *    Sc  conditione ,    ut 
ti1terat:o  non  iimpliciter  de  ea  dicatur  humorum  correctione  ,    qtue  nu- 
dum  habeat  ad  primas  qualitates  refpe&um  i  fed  occultas  quoque  rejpiciat,  Morelt.  hi 
&  totius  fimul  bumoris  noxii  natuise  ,    qualitatis ,  ac  conditionis  immuta- Jyjlem.ma- 
tionem  ,    aG  reducftionem  innuat,  teJ-  meci> 

XLIV, 

Qualia  vero  fint ,  qu*  cohveniant ,  certo  determinare ,  ambigo.  Thto 
tamen  ut  procednm  ,  naturas  confidero,  ac  complexiones  ;  &  iic,  cuni 
quil  bet  pracdominans  humof,  ut  fupra  dictum  ,  fuum  p.  n,  reddere  pofc 
fu  ichorem  ,  accuratam  iftius  praedominii  rationem  habeo  ,  iimut  taraeil 
matignitatis  concipiendse  metum  non  diifimulo. 

X  L  V. 

Sauguinis  quidcm  ichori  nulla  peculiafia  prrcfcribo  altefantia  ,  quia  ille^ 
raro  datur  ,  &  fi  contingat  plerumque  naturam  biliofi  ichoris  induit, 
&  fi  nilibus  propterea  coirigitur  alterantibi.s.  Sic  nec  pituitofum  ,  quia 
ft  ipfe  ad  bilioii  naturam  quodammodo  "accedit ,  attendendum  exiftimo* 
Biliojjs  ergo  naturis,  quibus  familiare  mag's  hoc  malum  eft ,  magifque 
urgere  folet  ,  ccnveniunt  endiv.  cichor.  tarax.  acetof.  plantag.  &c.  fl.  ro- 
kr.  rubr.  viol.tr.  cichor.  beliuj.  pap.  errat.  &c.  fantal.  citrin.  Melancholicis 

N  n  n    %  ver« 


4<*8  W .  E:   L    S    C    H  ; 

vero  fumar.  cufcut.  fcolopendr.  chamaedr.  &c.  fl.  viol.  genift.  borrag.  bu- 
glof.  &c.  Malignitatis  vero  ratione  fcorzoner.  fcord.  pentaphill.  tormen- 
till.  contrajerv.  reliquis  adjicitur. 

X  L  V  I. 

Ex  quibus  vina  poffunt  parari  medicata  ;  cerevifiae  item  alterantes » 
decocta ,  potiones  ex  aq.  deftill.  cum  juleb.  rof.  &  viol.  &c.  Tindturae  , 
.&  elfentiac  ;  quas  inter  remediorum  formulas  commodus  fatis  biiiofis  fo- 
let  eife  ufus  tindtur.  rofar.  viol.  &  bellid.  pituitofis  ,  &  melanchol.  eifent. 
fumar.  chamaedr.  &c.  nec  arridet  minus  tindtura  ex  rad.  comrajerv.  fl.  ro- 
far.  rubr.  &  alb.  violar.  bellid.  &  fambuc.  cum  afFufo  phlegmat.  vitrioli 
facta  ;  cujus  5j.  fi  fcorbuti  adeft  fufpicio ,  fp.  cochlear.  £j.  additur.  tin- 
dtur.  infuper  corall.  (impl.  &  antifcorbutica  Domini  D.  Michaelis  ,  fan- 
guini  purificando  infigniter  convenit. 

X  L  V  I  I. 

Syrupos  vero  vix  prsefcribo  ,  partim  quod  palato  minus  grati ,  partim 
vero  quod  dulces  fint ,  &  propterea  bilefcere  facile ,  &  corrumpi  in  dif- 
pofitis  poflint ;  nec ,  nifi  magna  dofi  ,  exhiberi  queant  ,-  unde  cum  cre- 
briori  ipforum  ufu  naufeam  non  tantum  excitari ;  fed  ventriculum  ,  & 
ipfum  etiam  uterum ,  cui  adverfantur  dulcia ,  laedi ,  &  humores  fcorbu- 
ticos  fermentari  inde  experiamur  ,   abftinendum  cenfeo. 

X  L  V  I  I  I. 

Alterato  ita  ,  ac  corre&o  humore  peccante ,  quid  agendum  ulterius ,  non 
parum  fum  follicitus  ,*  educendum  autem  eundem  ,  hoc  eft  ,  evacuandum  , 
vel  purgandum  dixi  ,•  quamvis  nondum  probavi.  Quanta  enim  lit  religio  , 
gravidam purgare  ,  noverit ,  cui  &  fetus  in  utero  conditio,  &  noxse  ,  ac 
incommoda  purgationi  fupervenientia ,  non  funt  ignota  ;  de  fcetu  Galenus 
Jn  comm.  audiatur  :  Cum  utero  fietunm  ,  inquit ,  connexus  eandem  habent  proportio- 
apb.i.f.  4.  nem  f  quam  fru&us  cum  plantis.  Hi  fiquidem  in  prima  generatione  debilioribus 
pediculis  continentur ,  £ff  ideo  facile  decidunt ,  quanto  vehementior  ventm  ipfos 
concufferit ;  pojlea  vero  au&i  difficilem  habent  a  plantis  diffolutionem ;  ficuti  rur- 
fus ,  cum  perfe&i  funt ,  fine  vi  cxtrinfeca  decidunt.  Eodem  modo  ,  &  conceptus 
in  primo  quidem  feminis  inje&ionis  tempore ,  fi  aliquando  faltare  contigerit  mu- 
lierem,  aut  in  lubrico  cadere ,  five  quovis  alio  modo  ,  vel  fecundiun  animam, 
vel  fecundum  corpus  ,  moveri  vehementius  ,  facillime  dirumpuntur  \  fic  etiam 
quandojam  perfe&i  fmit.   Tempore  vero  intermedio  firmiorem  habent  coalitum. 


X  L I X. 


H  I  S  T.     P  U  E  R  P  E  R  A  R.     M  O  R  B  U  M.        4^9 

X  LI  X. 

Medicamenta  vero  pwgantia  ,  natur&  nqflra  inimica  funt ,  £f?  adverfa;  q^  . 
fundunt ,  &  attenuant  fauguinemi  provocant  Menfes  ■>  &  alios  malos  hu-  Cut.  \.  xx. 
mores  ad  embryonem  fluere  farCiunt  ;    vires  dejiciunt;   &  alias  inducunt  ,  j 

noxas  ,  &  incoramoda ,  gravidis  imprimis  ,    quippe   quibus  vel  tenefmus  Averrb.  I. 

fuperveniens  abortum  facere  aptus  eft.  7-  ColleS. 

r  J  c.  4.  Hipf. 

T  Seft.  7.     1 

U  A$b.  27. 

Hsec  tamen  omnia  ,  ut  a .  fufcepta  declinem  fententia ,    fufficere  mihi 
non  videntur  :  cum  laefio  omnis  ,   ac  fuperveniens  purgationi  noxa  ,  non 
de  moderata ,   ac  tempeftiva  evacuatione  ,    lenioribus  ,    ac  mediocribus 
provocata  pharmacis  ,    fed  de  purgatione  nimia  ,    vehementi ,   ac  fortio- 
ribus  concitata  purgantibus ,   intelligend*  fit.   Quemadmodum  nec  omnia  qj  ^     . 
qu&  purgant ,   menfes  movent  ;  uti  nec  omnia  ,   quae  menfes  movent ,  abor-jjmpl.'c. 
tum  faciunt ;  nec  dum  menfes  gravidis  quibufdam  fponte  apparent ,   abor- 15.  &  z%* 
tum  ftatim  fupervenire  ,   necefie  eft  ;  cum  plethoricas  ad   tertium  ufque 
gravidationis  menfem  purgari ,    non  rara  fit  experientia. 

§.     L  I. 

Obftantem  tamen  fententise  mex  ipfum  etiam  video  Hippocratem  ,  qui 
utero  gerentes  medicandas  (  hoc  eft,   purgandas  )  quidem  pronunciat ,  fed  ^gt   , 
ea  tamen  conditione  ,  fi  materia  turgeat.  Turgere  autem  (  opyctv  Hippocrati  Apb.  1. 
didum  )  animalibus  vehementi  libidine  percitis  proprium  ejfe  ,    &  hinc  de 
humoribtts.  p.  n.  in  corpore  genitis  ,    qui  motu  feruntur  concitatiore ,    ab  Gal.  iit 
una  parte  m  alia  nec  quiefcere  poffunt ,   fed  cum  impetu  ad  excretionem  fef-  ^omment. 
tinant ,    dici  conftat.    Jam  vero   cum  ,     quod   meam  quidem  fuiceptam  ~^     * 
p r&fe rvationem  fpeclat ,  fateri  habeam  ,  nihil  adefle,    quod  turgeat ,    fed  ^pb.  2*: 
gravida  potius  mea  ,  nifi  optime ,    tamen  bene ,   &  prout  ipfius  fert  tta-feft.  1. 
tus  ,  &  conditio ,   mediocriter  fefe  haheat ,    nulla  quoque  proinde  adeft  4$'  IO' 
purgandi  indicatio  ;   ad  quid  ergo  purgatio  'i  Seft.4.  & 

in  locis 
L  I  I.  aliis 

Ad  hoc  Galenum  pro  me  refpondentem  audio  ,  dum  dicit :  non  tamen 
omnes  ,  qu<&  hoc  tempore  indigent  purgatione  ,  permittit  purgari ,   fed  fi  in  com- 
materia  turget ;  hoc  eft  ;    (  ut  ipfe  explicat  )  urget  ,    &  premit ;    &  \x^ment.citixt 
fub  turgentia  ipfam  etiam  intelligit  urgentiam.  Hinc  curn  urgere  nihil  aliud-^™ 
fit ,    quam  neceflitate  quadam  duci,    ac  cogi ;    mediocrem  purgationem 
ad  febris  malizn&  miliaris  prczfervationem  neceflariam  fatis  efTe  ,    firmiter 
quidem ,   caute  tamen ,    &  religiofe  celebrandam  ,  ftatuo. 

N  n  n  3  L 1 1 1. 


47o  W    E    L    S    C    H  , 

L  I  I  I. 

Urget  enim  iftam  ,  feri ,  ac  ichornm  copia  ;  <\ux  etiam  atlte'  partum 
in  nun  paucis  haiftcnus  turgere  quafi ,  &  ad  externa  ferri  ,  cutifque  af- 
peritatem  cum  pruriru  ,  fine  calore  tamen  ,  ac  rubore  excicalfe  ,  vifi 
fuic ;  urget  morbi  poft  partum  invafuri  gravitas  j  u  gec  tandem  fum- 
nium  ,    quod  lmminet ,  &  prktfervatione  evitandum  eft  ,  vitac  periculum, 

L  I  V. 

Nec  evertere  fententiam  videtur  ,    quod  ,    purgafs  g}'di/:aas  ,    &  r£- 

pu-  uare  ,    novurri  ,  &  h.  ctcnus  non  ufitatum  fic ;    quia  d  ccre  hoc  ,   no;i 

Tuffi  it  ;  cum  p'ura  fint ,    ulii  nunc  comprobata  ,   &  experientia  ,  a  qui- 

bus  abh  nure  veceres ;    qui  (  ut  umcum  tantum  proferam  exemplum  ) 

Cef.  1  t.    perfuafce    fibi ,   gravidam,  in  qna  fanguis  mitteretur  ,    abortwn   ejfe  fac* 

c.    o   Za.  tmani  ,■    cunt  ufjis  tamen  po/iea  ojiendit  ,  nihil  ex  his  ejfe  penpetwiui.     Sic 

*       ''/*",  fidijjimo  etiam  compertum  experimento  dico  ,    non  foinm  m  materia  turgeute  , 

Priuc         Je     Qiae(a  -    C9  firma  ,   Ji  necejjitas  cogit  ,   ut  ommbus  menjibus  purgatio- 

Wil  l  :.   nem  clernentem  ejfe  utilijjimam. 

qituji.   29. 

J  LV. 

Pofito  ita  ,  ac  conccfTo ,  purgationem  ,  ad  febris  matigiu  niilioYis  pr.t- 
fervationem  utilem  eife  >  ac  neceifariam  ;  prudenti  nunc  opus  eife  circumf- 
pecl  one  reor  ,  ut  qualia  ,  &  quando  conveniant  purgantia  ,  accurate 
penfitate  atlaborem. 

L  V  L 

Setf.  4.  Tempus  quod  fpeclaf. ,  ut  rem  breviter  compfehendam  ,    ex  f-Jifpoa\1- 

Apb.  \.in  te  ,   ac  fideliflimo  iplius  interprete    Galeno  ,  manifeftum   d  fatis  eft  ;  dum 

Comtnent    quarto  menfe ,  ufque  ad  feptimwn ,  gravidas  medicandas  cfle ,   pronunt;ant  i 

ujits   fb.  a  tetljQ  f^ji^  completo  ,    ad  feptimwn   itfque  iuchoatum  ;    a  cerc:o  qindem  4 

2.  de       '  qnia  foctus  hoctemporerobuftior  eft,  &  firmionbus  retinetur  coty  edombuSi 

Morb.  a.    nec    ara  facde  ,    ut  primis  concingere  folet  menfibus ,    ab  extenvs  fe  se- 

cvt    Cur.    di  patitur  injuriis ;    ad   feptimum   ufqne  ,    quia  hoc   tempore  qu  bnfdam 

ptr  Ven      c>ntingere  foJet  partus ,   feptimeftns  di&us  ;  ne  ergo  purgantium  ufu  an- 

tis  fi/W»""  t^P"   partus ,    fed   ad   legitimum   ufque  prorr,thatur  tempus  ,    qiuefcen- 

<^  »,         dum  potius  ,    Sc  abftinendu  n  a  mcdicamentorum  ufu  in  i's,   qiiibus  fep- 

timeftris   familiaris  eft  ;    qnac  vero  confueto  tempore  parunt ,    iis  ulti- 

mis  etiam   menfibus  ,    prafrtim   fi  ichor  ,   ut  paulo  fupra  diclum  ,  tur,- 

geat ,    moderatam  prodelfe  ev.tci  at.onem  ,  exiftimo. 

LVIL 


hist/pueKperar.   morbum.      471 

L  V  I  I. 


•'• 


Qualia  autem  conveniant ,  indicatio  praefervatoria  manifede  fatis  do- 
cere,  ac  innuere  videtur.  Scil.  cattfa  morbi  ichor  eft  ;  ichor  autem  de  fe~ 
ri  natura  participat ;  ferum  ergo  evacuantia  &  biliofos  iimul  ,  ac  me- 
iancholicos  fuccos  refpicientia  ,  &  ea  in  fpecie,,  qusc ,-  cum  gravida mc- 
dicanda  fic ,  benigne ,  mediocriter ,  &  clementer  id  faciant ,  indicari  cec- 
tum  eft. 

L  V  I  I  L 

Ex  plurimis  vero  pauca ,  ut  mitiora ,  eligo.  Fol.  feit.  fcil.  mechoac. 
alb.  jalap.  Rhabarb.  &  ebul.  fcam.  rofu  ,  &  fulphurat.  iic  fyr.  rofir. 
fol.  viol.  fol.  de  pom.  laxat.  de  fumar.  comp.  cum  aq.  appropr.  Iniu? 
fum  ex  fol.  fen.  ebul.  rhabarb.  rad,  mechoac.  gial.  cum  fl.  epat.  nob. 
rofar.  violar.  cich.  bellid.  in  vin.  alb.  vel  Lacl.  Caprill.  &  Juleb.  rofar. 
vel  aq.  cinam.  borrag.  corre&um  »  Pilulas  ex  malfa  Pdul,  de  fumar.  de 
albe  rofat.  Extr.  Khabarb.  cum  uno  vel  altero  gr.  fcam.  rofat.  &  Elix. 
prop.  purg.  fact.  &  pulveres  demum  ex  Crem.  ck  Cryft.  Tartari ,  Tar- 
taro  VitrioUt.  Rhabaib.  eledt.  rad.  gialap.  &  fcam.  Rofat.  quibus  gutt. 
una  vel  altera  ol.  cinam.  deftill.  vel  caryophyll.  &  mac.  adfperfi  prxfcri- 
bo  commode.  Quac  omnia  tamen  ,  ut  medicis  notum  eft ,  pro  gravi- 
clac  lubitu,  medici  arbitrio,  &  virium  ,  ac  reliquarum  circumftantiarum 
conditione  ,  praeparari  ,  mutaii ,  &  ad  fcopum  ,  ac  intentionem  appli- 
cari  poifunt, 

L  I  X. 

Reliquiae  ,  fi  quac  vel  naturae  robore,  vel  fanguinis  circulatione  per 
vafa  Capillaria  a"d  habitum  depofitac  fint,  aq.  fl.  fambuc.  fcabiof.  fumarl 
card.  ben.  fcorxon  Linct.  fl.  aquileg.  Tinct.  Bezoard.  &  Eifbnr.  HgnOr. 
Dni.  D.  Midi.  Rob.  fambuc.  (  quod  cum  aliis  ex  fambuco  factis  medi- 
cinis  hujus  mali  Alexipharmacum  efle  experimur  )  Corn.  C.  &■  aliis  dif- 
cutiuntur  ;  gravida  vero  Magift.  Perlar.  Corall.  tbor.  aq.  borrag.  bu- 
gloff  Cordial.  Saxon.  cord.-  cerv.  vit.  mulier.  cum  fvr.  acetof.  cort.  citf. 
berber.  corallior.  &c.  Fmtus  autem  his  ipfis  ,  &  ba-lftm.  itriprimis  Pue>- 
rorum  dicto  ,  intus  a'  matre  tflfumpto ,  &  extra  umbilico  cnm  vmo  mal- 
vatico  &  aq.  vit.  mulier.  ciUtbe  panis  affufo  ;  fpiritu  vini  item  cum 
ifermeato  applicato  ,  reficiuntur ,   ac  corroborantur. 

L  X. 

1 

Sed  ad  chirurgiam  tandem  pergendum  ;  libi  opportuna1  fatis  fefe  of- 
fcrt  vena  feftio';    &  vicaria  partim  ,  paxtirtt  fuppluoria  ipfius ,  fcarifica- 

tio 


472  W     E    L    S     C    H  ; 

tio  ;  quarum  utraque  an  conveniat  ;    &  quando  iifdern  uti  liceat ;    ulte- 
rius  indagaudum  eft. 

L  X  L 

Ven<z  fe&ionem  qund   attinet ,  controverfiam  iftam  ,  mgravi&x.,   mor- 

bo  corrept.s  ,  venam  jecare-liceat '{  utpote  quae  hujus  loci  non  elt ,    intac- 

tam  jam  relinquo  ;    &  hanc  tantum   moveo  ;   an  gravid&,.  nullo  corrupt.t 

morbo  ,  folms  Pr.efervationis  gratia  ,    venam  fecare  conveniat  ?   Negatiwm 

Seft.    5.      ftatuendi  .   occafioncm  pricbnife  legitur    Hippocrates ,     dum  dicit  :    mu- 

Jtpo.  ji.    ner  jjj  utero  ferens  ,  Jc&a  vena  abortit ,    eoqne  magts  Ji  fietus  fit  grandior. 

Accedunt  rationes,   «  argumenta,   qu.bus  abfbtuta.n  aphonfmi  verit.item 

demonttrarc  conantur  plurimi  ;   fcilicet  detrahitur ,  d>eunt,  foetui  necelfa- 

rium   per  venae  feelionem  alimentum  confertim  ,     quod   ifte  artrahit  fen- 

fim  ;   unde  ,   detraclo  fanguine ,     vitae  thefauro  ,  debili-tacur  corpus  ;    & 

i  r   '„/'  vires  ,    cum  fcetus  ,   tum  matiis  deficiunt  ;   generofum  quippe  eft  reme- 

caull  c.  7.  uium  vense  lect  o  ,    ex  qua  intempejhve  cetebrata  pertere  plures  ;    gravidss 

GaL  /.  iie   iteYn  ,  ob  me'nttrui  fmguinis  retentionem  ,    impuri  non  raro  funt  corpo- 

CzinmU.      ris  ,   aii  impuritati  mintme  convenit ,  fed  inutilts  eji  ver.ai  fe&io  ;    hinc  ip- 

rut.per      £im  etiam  antiquis  ,   qu  bus  maxmva  tamen  gravidarum  cura  fuit ,    arri- 

Mifl"c' 12    ^e  '    nu"'^  legitur,    fed  alto  potius  involuta  videtur  filentio  ;  ita ,  ut 

Cal  loc.     propterea  nec  jam  nunc  definc    medici ,    qui  ,    vense  fectionem  gravidis 

tit,  c.  ao.   convenire  ,    &  credere  ,    &  concedere  recufent. 

L  X  I  I. 

Verum  enim  vero  ,   Cive  aphorifmmn  Hippocratis ,  Cive  allatas ,  &  ,  quse 

idhuc  rdtare  poffint ,    ratrones  ,    accuratiori  examinem  trutina  ,  optimum 

fane   ven.K  feclionem  gravidis   prsefervandis  effe  remedium  ,   video.    Aphoris- 

mtis  qmdem  veritas  ipfa  mihi  eft,    &  oraculum  genuino   tamert  feufu  (1 

fir,  expofitus  ;   mulier  enim  utero  gerens  ,    vena  fe&a ,    non   fimpticiter  ex 

Gnl  ht       vena  fedta  ,    fed   ob  alimenti  necejftxrii  defe&um  abortire  d.citur;  quo  ip- 

Coimn.hu.  Co  non  moderatam  ,  fed  infignem  fanguims  detradionem  ,    qu;e  vehemen- 

jus  sipb.    ti  infltmmatoni,    &   febnbus  ardentibus ,    quibus  non  raro  iplye  etiam 

de  in-.imir  gravidse,    conveniens  e(t  intelligi ,  &  Hippocratem  aphorifmum 

y •      /#     hnnc.regnlve,  ;ac  cautelse  inftar  fcripfiife ,   exiftimo  ;   religiofe  fc.  in  fan- 

Ritverfns'    g',!},lS  "'ijjiove  '»  gravidis ,   mnrbo  acuto  detentis  ,  procedendum  effe,   ik , 

ErafiiJr.c.  C\  \enx,  ftd-one  omnino   opus   fit ,   med  cum  ita  fibi  temperare  debere, 

7.  §£  /.  *.  ne  alimentum  detrahatur  futui;    id  quod   &  prsecedens   aphnrifmns,   & 

deinrand  hiijus  iplius  quoque  cnntextus  teftan  vtdetur  ;   dum  dicit  hppncratcs:    eo- 

tat  f'7      que  magis  ,   quo jfiettts  ftt  grandior ;  quafi  d  ctre  voluilfet ,   venafe&io  quam- 

c    2     o.   visopiimum,   tk  prafent^ifTimum fit  plurimorum  morborum,    &  tpfis  etiam 

Seft.  5.     giavxdis  conyeniens ,  retnedium,  noccie  tamen  grauidis,  &  ubortum  fa- 

cere 


v 


H  I  S  T.    P  U  E  R  P  E  R  A  R.    M  O  R  B  U  M.        473 

cere  poteft  ,  fc*    C\  immodica,   fi  tanta  cft,   qusc  fetui neceffarium  alimen- 
ttvn  detrah  it  }   eoque  rmgis  ,   quo    foe:us  fit  grandior  ;  quia  copiofiore  ali- 
memo   indiget;  ita  ut  propierea  ,    WppQirattm  hoc  in  aphorifmo  de  ve- .      _ 
nae  fectone  in  gravidis  in   genere  loqui  abfurdum  ,   a  veritate  aphoriftica  j.  5V#.  -. 
alienum  ,    &  a  tot  feculis   in  hunc  ufque  diem  comprobatse  experientise  c.  j  ex 
contranum    fit.    HincSennertus  recenfet ,   gravida  cuidam  menfe  fecundo  AmatLiu 
febre  continua  laboranti  fex  uncias  fanguinis  extraclas  ;   alteri  feptem ;  item  fiCa!Z  R("ie. 
pleuritide    correptae  quater  emiffum   erle  fanguinem.    Onmes  tamen  falvas  c  'n?  -« 
evafiffe  ,  fanofque peperijfe  filios  ;   fic  &  quarundam  mentionem  facit,   quse  jAarcell. 
fecta  vena  ab  abortu  pradervatae ;    eadem  vero  omiffi  abortum  paffce  funt,  Donot. 
&  fcctum  vense  feclione   in  fuo  hortulo  fervaii  teftatur  Mcxius.  bbr.  eit,  r, 

28. 

L  X  I  I  I. 

Rationes  &  ipfse  fuo  quidem  ,  fed  infirmo  fatis  ftant  tato.  Detrahi  enirh 
per  vense  f.ctionem  fcetui  alimentum    neceffarium  ;  corpus  debilkari ;  vi- 
refque  dejlci,    ex  jam  didlis  fuperflue  refutatum  j    &  de  modica,    ac  per 
omnes  circumftantias  approbata,  venae  fectione,  intelligendum  nequaquam 
eft.  Impuns  vero ,    &  in  quibus  infignis  apparet  cacochymise  nota  ,   ve- 
nx  fectionem  convenire,    quis  diceret  ?   cum  cacochymia  non  venae  fec- 
tionem  <    fed  purgationem  indicet.   Quod  vero  veterum ,  ac  modernorum 
qnorundam  exempla   attinet  *  IlloSj    (quod  venerandae  tamen  antiquita- 
tis  pace  dictum  fit)  quam  plurima  nefciviife  arbitror ;  hos  vero  fuo  abun- 
dare  fenfu  ,    &  genio  luderej    patior.   Sie  multa  fcripfit  Hippocrates ,  quse 
poftmodum  auxit  Galenus  ;  cum  fimul  omnia  Dii  non  dederint  homini-  j^  ^  ' 
bus.  Et  quemadmodum  artium  aliae  per  gradus ,    &  additamenta ,   arti- 
flcum  fedulitate ,    fuccrefcere   quotidie ,  &  ad  majorem   venire  perfedio- 
nem  ,    videmus ;    ita  medicinam  quoque  perfectiorem  indies  evadere,  ip-  De  Med* 
fo  fole  clarius  eft.  Quare  (  funt  verba  Zacuti  Lufitani)  fi  bac  vera  funt ,  Vrinc. 
cur    veru  fe&ionem  pro  prctfervatione  abortus  non    admittemus ,    a   clajfi-  Hift.  '■  1* 
cis  tantopere  commendatam  ?  cum   a  Celfi  ufque  ad  h&c  nofira   tempora  fe- %""■>     2°* 
liciter ,  &  cum  magno  auxilii  encomio  ,    £«?  artis  honore  venas  fjetarum  tun-  M    . 
dimus ,  citra  abortus  incurfum  ;  ifiudque  per  varia  conceptionis  tempora  tu-  cit    m 
/o  palfnn  exercemus  ,  non  folum ,  ut  acutos  earum  fnorbos  exolvamus  ,   etiam  cap.  i©. 
fimpliciter  magnos  ,   verum  etiam  (  &  quod  magis  efi  )  utfcetus  in  ntero  fer- 
vemtts ,    ne  a  nimia  fanguinis  copia  avellantur .  ac  fttffbcentur.   Unde  ego 
dico ,   Ci  hoc  verum ,   &  vense  fectio  pro  prsefervatione  abortus  admitten- 
da  eft  ,    quid  impedet,   quo  minus   eadem  etiam  ad  febris   malignx  mU 
liaris  prafervationem  conveniat  ? 

LXIV, 

Moxius 
Convenit  ergo,  &f(etus,  &  matris  gratia  5  permittentibus  tamen  cir-  «'•  86r 
Difpnu  MedicQ.traft.  Tom.  V*  Q  o  0  cum-  «*  *?• 


474  W    E    L    S     C    H  , 

cumftantiis ;  fetus ,  cui  tutelciris  dicitur  ,  in  plethoricis  per  venae  feclio- 
nem  a  copiofi  fanguinis  affluxu  ,  qui  ipfum  obruere  pene ,  ac  fuffocare 
poffet,  iiberatur  paululum  ,  &  fedta  vena  igniculi  fefe  inltar  habere  inci- 
pit,  qui  copiofa  lignorum  ftrue  fupprelfus ,  dempta  copia  fulget  iterum , 
atque  relucet ;  fic  foctus,  detra&o  mediocriter  fanguine,  florere  alacri- 
ter ,  ac  revivifcere  dicitur;  fucci  infuper  excrementitii ,  ex  quibus  ichor 
generari  poteft,  detracto  fmguine  avertuntur  fimul  a  foctu  ,  &  quaft 
revelluntur.  Mater  vero  non  ab  abortu  tantum  ;  fed  &  a  febre  matigm 
miliari  prsefervatur ;  detradta  enim  conveniente  fanguinis  copia ,  pletho- 
ra  corrigitur;  fanguis  ai  uterum  confertim  fluens  impeditur ,  retrahitur; 
calidus  nimis  ,  &biliofus,  temperatur  ;  vires  ,  copia  preflx ,  revivifcunt ; 
dolor  capitis ,  &  dentium,  malaque  alia ,  a  fupprellis  menfibus  fubor- 
ta,  remittunt ;  laifitudo  ceflat ;  &  tandem  ,  ut,  quod  inftituti  fert  ra- 
tio ,  dicam,  tota  per  venx  fectionem  levatur ,  &  fublevatur  natura; 
ita  ,  ut,  fi  quicquam  per  menftrua  fupprefla  inllt ,  quod  ichoris  caufa 
efle ,  vel  fieri  polfit,  illud  ,  recollectis  qiufi  viribus,  vel  a  fe  ,  vel  me- 
dicamentis  adjuta  ,  corrigere  ,  coquere  ,  oppugnare  ,  ac  cxcemere  com- 
modius  valeat. 

X  L  V. 

Sed  de  tempore  ,  ac  loco  vensc  fectioni  aptis  pauca  denique  adjicere  ,  ne- 
gotii  fert  ratio.  Tempus  ergo  ,  quo  vena  ,  prsefervationis  gratia,  gravidis 
fecanda,  commodiiiimum  ,  medium  gefiatiouis  tempus  eft,  quia  tunc  fcc- 
tus  non  tantum  firmius  adhaeret  utero  ,  quam  primis  hserebat  menfibus-; 
fed  quia  hoc  tempus  illud  ipfum  etiam  eft,  quo  moveri  primum  fcctus 
incipit;  principium  autem  motus  ipfius  cum  fine  fanguinis  quadam  in  gra- 
vidis  commotione  fieri  vix  poflit;  &  praefumenium  fit  ,  fcctum  etiam 
copiofius  nunc  attrahere  alimentum  ,  venacfedtionem  propterea  hoc  prce- 
primis  tempore  redte  celebrari ,  venamque  medianam  dextri  brachii  commo- 
de  fecari ,  fcntio. 

L  X  V  I. 

Scarificationem  vensefeclionis  vicariam  ,  &  fuppletoriam  dixi ;  hxc  enim 
ipfa  cum  ad  morborum  curationera ,  tum  ad  eorundem  prsefervationem  , 
commodum'  eft  auxilium  ;  quippe  quae  humores  excrementitios ,  ferofos , 
ichorofos ,  ac  quafvis  ad  habitum  decumbentes  reliquias  jucunde  fatis  re- 
movet  ,  &  evacuat ,  &  fic  ,  detradtis  iis ,  fanguinem  purificat ;  &  mille 
alios  praeftare  poteft  ufus ,  ita  ut  fequior  prseprimis  fexus,  dumbalnea, 
ac  crebriores  lavationes  alias  in  deliciis  habere  confuetus  fit,  fcarificati- 
onemaxim  opere  etiam  deledtari ,  &  dum  in  utero  habet ,  infcio  etiam  me- 
dicQ  ,   uti  non  minus  cadem  foleat. 

L  X  V  I  L 


HIST.    PUERPERAR.    MORBUM.      47? 
L  X  VII. 

Convenire  ergo  &  ipfam,  imo  ntilem  effe  per  totum  geftationis  tempus» 
iis  tamen  ,  quibus  licet ,  &  urget,  arbitror.  Licet ,  ubi  adeft  plethora, 
quse  blande  ,  ac  fenfim  imminuitur  ;  tirget  ,  fi  fanguis  ferofus  prscdomi- 
natur  ,  &  acris  ,  ac  molefti  imprimis  pruritus  fenfum  in  habitu  excitat, 
qui  fcarificatione  detrahitur  ;  &  eo  magis  ,  quo  gravida  fcarificatio  fimi- 
liarior  ;  per  totum  vero  gefiationis  tempus  licita  ,  quia  modicam  fanguinis 
qjiantitatem  ex  partibus  fuperioribus  ,  fcapulis  fc.  &  brachJis ,  evacuando, 
foetum  in  primis  merifibus  tenellum  non  deftruit ;  in  mediis  firmum  non  re- 
movet  j  &  in  ultimis  robuftum  nullo  tangit  incommodo,  Cruribus  veroac 
fuiis  applicatse  cum  fcarificatione  cucurbitulx  fcctui  exitiales  funt,  &  gra- 
vidam  obortire  faciunt. 

L  X  V  I  I  I. 

Sed  ne  hsec  omnia  ,  quae  ex  triplici  haclenus  remediorum  fonte  ,  dict- 
tetico  ,  pharmaceutico,  ac  chirurgico  mutuatus  fum  ,  remedio ,  confufe 
videantur  ordinata  e(fe ,  ac  prsefcripta:  quis  demum  eorum  fic  ntendi  mo» 
dus ,  &  ordo,   nuncdicam,  fed  paucis  : 

L  X  I  X. 

Dixta  per  totum  geftationis  tempus  nccurata  ,  &  quoad  fieri  poteft , 
omnibus  requlis  ,  ut  fupra  di&um  ,  abfoluta  fit  ,•  non  enim  cuniculos  , 
fed  homincm ,  ad  Dei  imaginem  formatum  ,  gerit  gravida ;  circa  eam 
tamen  hoc  pneprimis  adhuc  notandum  eft,  vi&um  primis  menfibus  pau- 
lo  tenuiorem  convenire  ;  largior  enim  ,  ventriculum  ,  &inteftina  diftenden- 
do ,  vicinum  tangit ,  &  comprimit  uterum  ,  quo  compreffo ,  conceptus 
laeditur  faciie,  facileque  perditur  :  adde ,  quod  ex  largiore  viclu  copio- 
fa  quoque  in  inteftinis,  &  vefica  coiligantur  excrementa ,  quae  vel  co- 
pia  ,  vel  foliditate  ,  ac  duritie,  adjacentem  proxime  velicse,  &  inteftino 
recto ,  uterum  ftimulare ,  ac  irritare ,  &  abortum  ita  provocare  fuffi» 
ciunt >    grandiore  vero  fa&o  fcetu  liberaliot  etiam  victus  conceditur. 

§.     L  X  X. 

Ex  pharmacia,  primis  etiam  menfibus  alterantes  potiones ,  tincflursc 
prsefei  tim  ,  non  nocent ,  mediis  vero  geftationis  menfibus  magis  com- 
modrc  ;  utuntur  autem  gravidse  iis  bis  ad  minimum ,  vel  ter  de  fep- 
timana  ,  ufque  dum  decrefcere  luna  incipiat  ;  quo  faclo  ,  digeftivum  u- 
num  ,  vel  altenm  praemittitur ,  &  mediocriter  ac  bertignf  purgans  ,  na- 
turae  ac  viribus  conveniens  ,  exhibetur  ;  abdomini  vero  ,  ad  hypogaftri- 
cam  regionem  ,  inter  purgandum  ea ,    quae  foetum  corroborant ,    &  refi- 

O  0  0     %  ciunt , 


47S  W    E    L    S    C    H, 

ciunt ,  nec  tamen  ,  ne  '  impediatur  evacuatio  ,  adftringunt ,  admovetur 
commode  ;  fic  &  reficientia  non  minus  poft  purgationem ,  &  matri ,  ac 
fcetui  proficua ,   exhibentur  utiliter. 

L  X  X  I. 

Chirurgia  vero  convenientem  ,  ac  moderatam  medio  geftationis  tem- 
pore  ,  ut  relatum  fuperius  ,  fuppeditat  medianx.  dextri  brachii  feclionetn  ; 
reliquis  vero  menlibus ,  prxmifia  alteratione,  ac  moderata  evacuatione, 
fuggerit  leviufculam  in  fcapulis  &  brachiis  fcarificationem ,  quam  ipfam  , 
praefertim  Ci  febris  maligtm  miliaris  metus  jam  adeft  ,  &  fufpicio  ,  fingu- 
lis  ad  partum  ufque  repetere  menfibus ,  praemiifa  tamen  leni  evacuatio- 
ne  ,  pro  fingulari  praefervativo  haberi  cenfeo.  Ichor  enim  ,  ut  fupra  mo- 
nitum  ,  febris  maligtue  miliaris  caufa  ,  in  inftanti ,  ac  unico  vel  altero 
poft  partum  momento  ,  generari  non  creditur  ;  fed  antea  genitus  ,  & 
ultirnis  imprimis  menfibus  collectus  omnino  praefumitur  ;  quod  (i  ve- 
rum,  alterandum  iftum ,  alteratumque  educendum  effe ,  vero  non  tan- 
tum  verius  ,  ac  medendi  methodo  confonum  eft ,  fed  reliquias  ipfius  , 
quse  poft  evacwationein  relidt^e  cum  fanguine  circulantur  ,  &  ad  habitum 
feruntur,  fcarificatione  educi ,  repetitaque  ,  imminui,  &  fic  praefervari  gravj- 
elam  ,  ipfa  veritate  verius  eft. 

L  X  X  I  I. 

Conveiiit  autem,  imo  necefife  eft  ante  Vetufe&ionem  alvi ,  &  vefic» 
fixcrementa  reddere  ;  &  hinc  jufculum  affumere ,  vel  ovum  bene  coctum 
exforbere  ,  &  vini  parum  fuperbibcre ,  ne  ex  jejuno  fimul  ventriculo , 
yires  deficiant ,  vel  animi  infequatur  deliquium  ;  fcarificationi  vero  aqv. 
&  Rob.  fambuci ,  comu  cervi  f.  Igne  cbur  f.  igne  prsennttere  &  ventrcm 
prius  deponere  ,   utile  eft.  Et  haec  de  prxfervatione. 

L  X  X  I  I  I. 

Ipfam  ergo  nunc  demum  accedo  febris  maligna  tniliaris  in  poroxyfmo  ,  ut 
ita  loquar ,  curationem ;  non  eo  quidem  plane  modo  ,  quo  malum  tradatum 
haclenus  eft  ;  fed  quo  curare  illud  nunc  magis  arridet ,  meam  breviter  dic- 
turus  fententiam.  lndicationes  autem  quas  attendo ,  funt ,  curatoria  ,  quae 
morbi  ablationem  ;  prafervatoria  ,  quae  caufae  remotionem  ;  &  vitalis,  qyre 
viriumrobur,  &  confervatjonem ,  indicant ;  quas  inter  cum  maxime  urge- 
re  vx&extuv  prtfervatoria  i  quia  remota  caufa  ,  removetur  effectus ;  ad  eattt 
prjma  fe  convertit  intentio. 

L  X  X  I  V. 

Caufam  itaque  proximam,  ac  continentem,  ichorem  peculiariter  corruptum ," 
tnalignum ,  fjj?  fervido  confufum  ejfe  fangmni ,  fupenus  dicltum  ;  quem  dum. 

rcmo- 


HIST.    PUERPERAR.     MORBUm.        477 

removere  ftudeo,  vena  fe&ione  (  cum  vix  hic  eonveniat  purgatio  )  nullum 
prxfentius  video  remedium.  Quod  ipfum  tamen  cum  dicere  ficiiius  vi. 
d„ea.tur  qu.am  di&um  probare ,  an  ,  &  ubi  conveniat ,  dicendum  eft. 

L  X  X  V. 

An  conveniat  venxfe&io  ,  dubium  efle  non  miror  ;  patiens  enim  ,  cui  vc 
iia  fecanda  ,  puerpeva  eftj  quam  caute  ,  imo  religiofe  tra&are  ,  &  curare, 
fumma  urget  neceflicas;  quippe  cui  inpartu,  per  vaforum  uteri,  quibus  fcctus 
retinebatur,  &  nutriebatur,  difruptionem,  alias  copiofus  profufusfeft  fanguis; 
poji partum  confueta  fauguinis  per  dies  aliquot  fuccedit  purgatio.  Puerpera  in 
i.up.er  ex  habitis  in  partu  conatibus  infirma  eft ,  ac  debilis  ;  fpiritus  diifipau- 
tur  cum  fanguine  ;  vires  profternuntur  ;  reeens  nato  infanti ,  fecta  vena  , 
alimentum  defrahitur;  lac  imminuitur;  accedit ,  quod  hoc  ipfum  remedium , 
m  curationefebrium  malignarum  in  genere  ,  raro  ,  &  non  ,  nifi  cum  maxi- 
ma  praecautione  ,  adhibendum  elTe  ,  ftatuatur  a  multis  ;  &  fi  quae  funt  alia  , 
quse  venafe&ionem  puerperis  non  permittere ,  fed  diffuadere  vidcntur. 

L  X  X  V  I. 

Verum  enim  vero  bono  hic  opuseft  judicio  ,  &  accurata  omnium  cir- 
cumftantiarum  confideratione  ;  efto  enim  fanguinem  in  partu  ,  tkpofipar- 
tum  profluere,,  Sipuerperam  poft  partum  infirmam  eife  ;  exinde  tamen  non 
(tatim  fequitur,  has  fanguiuis  purgationes;  &  puerperx  ex  partu  prsecedenti 
infirmitatem,  ita  femper  urgere,  &  in  omnibus,  ut  vel  ipfae  opem  poftulent, 
vel  venafe&ionem  in  cafu  neceilitatis  non  permittant ;  naturaliter  fiquidem 
fuccedunt  iftse  purgationes  ;  &  infirmitas ,  non  infirmitas ,  fed  quaedam 
defatigatio  eft ,  qualis  lailis  a  laboribus  alias  contingere  accidit.  Efto  vena- 
fe&ionem  in  curatione  febrium  malignarum  a  multis  non  concedi;  conceditur 
tamen  iplurimis.  Sic  fpiritus ,  fecta  vena,  diifipari ,  vires  profterni,  &  re- 
,cens  nato  infanti  alimentum  detrahi ,  ac  lac  imm.i.nui,  Nihil  eft  ;  quia  hae 
iaefiones  omnes  de  intempeftiva  ,  inconvenienti ,  &  immodica  ,  non  vero 
deifta,  qux  prudenter,  circumfpede ,  caute  ,  &  religiofe  in  puerperis  ce- 
le.bratur ,  veu-ife&ione  dici ,  mauifeftum  eft. 

Lxxvn. 

Summa  proinde  fi  ex  fedula  circumfiantiarwn  colle&ione  adhibeatur  circum- 
fpe&io  ,  Scfanguin/s  imprimis  abundantia  ,    virium  conditio ,  ac  tempus  morbi , 
permittere  ven&  feiiionem  videantur ,  fane  non  capio,  cur  puerper/febre  mali- 
gna  miliari  correpu  venamfecare  non  liceat?  Sed  exiftimo  potius  fiatim  detra- 
hendum  effe  per  venam  fe&am  fanguinem  ,  &  maxime,  quantum  fieri  potefi ,  ab 
initiv.  EfienimlucQperatiotantimomeYiti,  ut,illanegle&a,  vix  faujhmi  eventum  petrus  a 
in  hacfebre  vobis  liceat  fperare ,  quantumcunque  blateret  indo&um  vulgus ,  cu-  Cajiro  dc 
jus  pernitiofa  petulantia  licentiam  in  hoc  fibi  arripit ,  peritiorum  etiam  medico-  F^br.  Ma- 
rum  operationes  taxandi ,  ac  coercendi;  nonvos  ifia  deterteant ,  &  a  re&o  me-  li&n'   Sc^ 
dendi  tramite  latum  unguem  avertant.  Extrahite  inprincipio  alacriter  fanguinem  6'  *'  lm 
pro  plemtntinis »  &  virium  ratione  ,•  fummatim  vero  ad  quartum. 

Q  o  o    3  L  X  X  V  I  I  I. 


478  W     E     L    S     C    H  , 

L  X  X  V  I  I  I. 

Ubi  autcm  ven^fe&io  inftituenda  fit ;  in  brachio,  an  vero  in  /rJf ,  hx- 
reo ;  in  brachio  enim  dum  fecatur  vena  ,  lochia  impediuntur  ,  &  fanguis 
vitiofus  ,  qui  cum  bono  fimul  per  uterum  evacuari  f  >let ,  ad  interiora  , 
&  vafa  majora  retrahitur  ;  mottis  naturae  invertitur ;  &  lac  etiam  interdum 
corrumpitur,  interdum  imminuitur.  Si  vero  in  pede ,  ingens  fane  poteft: 
exmde  fieri  fanguinis  ex  utero  profluvium  ;  quod  fumme  deinde  virimn 
proftrationis  ,  ac  debilitatis  caufa  eft.    Qtiorfum  ergo  '< 

L  X  X  I  X. 

.  Motum  naturae ,  ductumque  inprimis  fequor  j  hoc  eft ,  fi  in  prindpio 
hujus  mali  confueta  adhuc  fuccedat ,  vel  fuccedere  tamen  dcbeai  puerper^ 
purgntio  ,  veuam  in  pede  eligo  ,  &  fic  copiam  fanguiuis ,  &  ichorum  im- 
.minuoj  a  partibus  nobilioribus  revello  ,  &  fuppretfam  ,  vel  imminutam 
tamen  purgationem  fimul  promoveo.  Cujus  feclionis  quidem  iniignem 
utilitattrn  vel  ex  eo  tantum  mihi  perfuafcrim  ,  quod  in  plurimis  ,  qux 
hac  febre  corripiuntur ,  pauca  ,  &  infulficiens  partim,  partim  vero  tub 
*■  prima  (latim  morbi  invafione  plane  ceffare,  vifa  fuerit  purgatio.  Nec  ul- 
lum  me  deterret  nimii  fanguinis  fluxus ,  &  virium  exinde  debilitatarum , 
periculum  ;  cum  fedtio  h^rum  venarum  non  rara  fit ,  rarilfima  vero  ex 
eadem  jam  dicta  fymptomata  ,  adde  ;  quod  &  illis  ipfis  tuto  remedevi  , 
quam  febrem  miliarem  curare,  fdC  lius  fit.  Si  vero  ceifante  jam  ,  &  ab- 
foluta  plane  confueta  fanguinis  per  uterum  purgatione  invadat  malum , 
medianam  dextri ,  &  fi  repetita  placet  vice  ,  fiuijiri  brachii  venam  fccan- 
duni ,  &  tautum  fanguinis  ,  quantum  copia  ipfua  ,  &  vires  puerpera  per- 
mittunt ,    detrahendum  ftatuo. 

L  X  X  X. 

Sed  dictum  fupra  ,  fcarificationem  venxfeclionis  vicariam  efle ,  ac  fuppte- 
toriam;  quo  periuafus  ,  non  poflum  ,  quin  ,  ipfas  etiam  cucurbitnlas  con- 
venire  ,  vel  dicam  ,  vel ,  quid  dicendum  de  iifdtm  fit,  informari  expe- 
Senn.  1.  4.  tam.  ln  febribm  euim  malignis  aliis  cucurbituU  non  fcarificata  citra  infignem 
f.  cnrat-  virium  jaciuram  calorem  ,  ac  fpiritus  malignitate  infe&cs  ,  cum  fanguiue  te- 
jn  zazcre'  nu'ore  »  a  centro  ,  ad  circumferentiam  ,  &  habitum  evocare;  fcarificat<e  ve- 
c.  11.  £s?  ro  ,  quicquid  noxium  in  habitu  eft ,  evacuare ,  &  detrahcre  dicunrur  ; 
Tetr.  a  ca-  cur  ergo  brachiis ,  &  cruribus  applicatse ,  ficcse  inprimis  miliari  noftrse 
,  odefebrn0(i  conveniant  ? 
"/">'*•  L  X  X  X  I. 

Detra&o  moderate  ,  &  convenienter  fauguine ,  pharmaticam  abfque  mora 
imploro  ,  &  alvo  imprimis  ,  li  aditricta  elt ,  aperiendte  ,  ut  fupra  xwprsfer- 

vatione 


H  I  S  T.     PUERPERAR.     M  O  R  B  U  M.        479 

vatione  di&um  ,  profpicio  ,•  apertamque  quoad  fisri  quidem  potefi;  per  totum 
morbi  decurfum  fervo,-  quod  inter  alia,  fiapra  enarrata,  clyft.  ex  decoct. 
hord.  &  ol.  viol.  &  vitcll.  ov.  efficit ;  hinc  alterantia,  &  expellentia  pr?ecipio : 
ex  illis  conveniunt  emnlfio  ex  fem.  melon.  cucurb.  lactuc.  portul.  pap.  errat. 
cum  decodl.  hord.  &c.  Potiones  ex  aq.  acetof.  tarax.  fragor.  &c.  cum  fyr. 
granator.  acid.  acetof.  de  rub.  id.  de  fucc.  limon.  &c.  vel  julep.  rofar.  &  vio- 
lar.  tinciura  item  rofar.  viol.  &  bellid.  potui  infufae. 

L  X  X  X  I  I. 

Inter  expellentia  ,  potiones  ex  aq.  fumar.  Card.  Bened.  galeg.  fcorzoner. 
Card.  Mar.  fcabiof.  fl.  fambuc.  decoct.  C.  C.  cum  rad.  icorzon.  &  anchor. 
&c.  cum  fyr.  Card.  Bened.  acetof  fl.  aquileg.  calendul.  fumar.  fcabiot  fl. 
papav.  errat.  tunic.  &c.  &  fpir.  biccar.  fambuc.  miftur.  firnpl.  &c.  fiunt ;  & 
admifcentur.  C.  C.  f  igneprsept.  £.diaph.  &c.  vehementer  tamen  hudo  em:d- 
fionem  ex  fem.  tnelon.  cucurbit.  acctof.  Card.  Mar.  papav.  errat.  fem.  napi, 
aquileg.  citr.  nafturt.  cum  decocl.  C.  C.  &  aq.  fl.  fambuc.  fa&am  ,  cui  addi- 
tur  C.  C.  f.  igne  prgept.  terr.  figill.  terr.  folar.  ver.  magift.  fpinar.  viper.  £ 
diaph.  &c.  cujus  crebrior  ufus  profuit  ha&enus  plurimis  ,•  pulveres  ex  pu'v. 
bez.  D.  Sennert.  C.  C.  £  diaph.  C.  C.  cum  auro  priept.  magift.  fpinar.  viper. 
unicorn.  foiftl.  &  lap.  bez.  commodi  fiunt.  Exfalibus  falaquileg.  cent.  min. 
Card.  Bened.  fumar.  fcord.  fambuc.  conveniunt;  fed  palato  minus  grati  funt, 
&  propterea  in  cryftallos  redigi  poffunt.  Quse  inter  quanta  virtute  polleat, 
ac  efficacia,  Rob.  fambuci,  five  per  fe  ,  fivo  cum  C.  C.  fumptum  ,  dici  vix 
poteft ,  ita  ut  non  immerito  a  puerperis  pro  fingulari  haberi  debeat  untidoto. 

L  X  X  X  I  I  I. 

Hsec  autem  omnia,  quibus  pro  circumftantiarum  difcretione  uti  convenit, 
viexpellendi  partim  naturam  juvant}  virtute  partim  bezoardica  ruaiignitar-i 
refiftunt ,  &  cor  infimul  roborare  ,  ac  vitali  ita  indicationi  fatisfacere  apfa 
funt,  prDefertim  fi  iftis  magift.  perl.  corall.  ebor.  fmaragd.  prsept.  ol.  perlar. 
&  corall.  addantur,  &alia  ;  &  topicor.  etiam  accedat  ufus,  ut  b.ilfam.  cor- 
dial.  ex  ol.  deftillatis,  rofar.  rut.  fcorpion.  comp.  carbuncu!.  &  faccul.  pio 
pulfibus  quibus  radix  anthor.  &  contrajerv.  addi ,  &  aq.  fi.  borrag.  bugluif. 
carbuncul.  rofar.  fragrantiff.  irrorati.  calide  applicari  poifunt. 

L  X  X  X  I  V. 

Nec  minus  diata  viribus  profpicitur  j  dum  aer  purus ,  &,  ut  expulfio 
promoveatur  ,  paulo  calidior  praxipitur,  &  qui  a  ventorum  diflbtioneliber 
fit? i  victus  tenuis  fit ,  &  morbo  ,  ac  viribus  refpondeat >  inter  alimenta  con- 
yeniunt  jufcula  iuftaurantia ,  ptifana,  &  fun.  frig.  msjor.  iifdem  emulfa ; 

fecus 


480  W    E    L    S     C    H  , 

fecus  vero  fe  habent  nmygdalse.  In  genere  autem  alimerttofum  conia,  &  mu!- 
ta  ingeftio  Itudit.fe  fugienda  j  necalor ,  &  vires  ,  alias  debiles  ,  laedanrur  ma- 
gis ,  ac  obruantur.  Potus,  Ci  cerevifiae  non  arrideant ,  fit  decoct.  hordei, 
cum  rad.  (corzoner.  &  fl.  borrag.  &  viol.  fa&um  ,  &  fyr.  acetof  limon.  herb. 
vel  citr.  parum  edulcoratum,  cui  fi  lubet,  fp.  nitri  vel  vitiioli  aliquid  mifceri 
convenit. 

L  X  X  X  V. 

Circa  dUtam  tamen  hoc  faltem  adhuc ,  &  coronidis  quafi  loco,  adjiVtf? 
haut  fcil.  commodum,  confultumque  mihi  videri ,  fa.Bare  puerperam  febre 
maligna  miliari  detentam ,  quod  eo  ipfo  motus  fanguinis  augeatur  •,  ranguis 
ferveus,  ac  maligno  infe&us  ichore  ,  ad  cor ,  &  prsecordia  attrahatur ;  quies- 
ac  fomnus  interrumpantur  ;  ac  medicamentorum  bezoardicorum,  ac  cordia- 
lium  vis ,  fuclu  ,  &  attraclu  ifto,  non  parum  imminuatur ,  ac  infringatur, 
fcil.  (1  verum  eft,  quod  dicitur ,  infantem  fibi  optimum  ad  mammas  attra- 
here  fanguinem  ;  de  quo  tamen  cuilibet  fuum  relmquo  judicium ;  &  hujus 
ita  hijlori.-e  medica  ultimam  appono  manum ;  Deo  Ter  San&o  devotas  in  &tcY* 
num  ditfurus  laudes ,  ac  gratias. 

F    I    N    I    Sv 


POLY- 


C  L  X  X  V. 

POLYCARPI  GOTTL.  SCHACHER 

E    T 

J.  THEOPHIL.   STEINFELD, 

D     E 
FEBRE  ACUTA  EX ANTHEM ATICA 

JEGRAM    Q.UINQ.UIES    SERIE    NON 

INTERRUPTA    INVADENTE, 

Lipfoe  1723» 


Difrut.  Medico-Praft.  Tom,  V.  f  p  p 


(    433     ) 


P   R   O   OE   M   I   U   M. 

EA  ejl  febriwn  etciitarum  indoles ,  ut  eadem  non  modo  a  prhno  hiva- 
fitonis  die  clientes  fuos  in  auceps  vit.t  periculum  conjiciaut ,  verum  pro 
vario  etiam  genio  fuo  hitra  paucorwn  dierum  fpdtium  ttgros  jugulent ,  nec 
facile  ante  defervefcant ,  quam  periodus  earundem  ad  dechnum  quartum  quin- 
tumve  diem  fuerit  protra&a.  £o  temporc  plerwnque  malignitath  Jymptomata 
mitefcunt  filentque  ,  ac  <£ger  non  vanam  fanitath  mox  recuperandx  Jpem  con- 
cipit.  Videas  tamen  Jkpiufculs  vim  malignitath  anteterminwn  prwnemoratum 
infringi ,  aliquando  vero  fymptomata  periculi  plena  ad  vigefmmm  ,  rarijfime 
ad  tricefimwn  diem ,  mirum  in  modum  fievirc  ,  aut  dtgris  exitium  parare. 
Neque  vero  raro  accidit ,  ut  prima  febri  confopitx  fecunda  non  minns  ma- 
ligni  moris  moxfiiperveniat ,  agrifque  fanitathfpem  pr&fcindat ,  aut  dubiam 
hi£ertamque  reddat.  Hec  &  fimilia  freqv.ens  experientia  nos  docct  ,  infuei'% 
famen  ,  ne  dicam  inauditi  ,  quid  prorfus  ejl ,  agrotautem  in  febrem  acutam 
quinquies ,  &  quidem  ferie  non  interrupta  recidere  ,  morbwnque  iftiufmodi 
ad  menfes  tres  protrahi :  id  quod  aliquando  accidijfe ,  fingularis  mihi  commu- 
nicatus  cafus  perfpicue  declarat.  Itaque  nos  oper<e  pretium  fa&uros  effe  fpe^ 
ramus  ,  fi  memorabilem  hunc  cafurn  concife  candideque  dejcribamus  ,  defcri- 
ptwnque  accuratiori  paulo  examini  fubjiciamus.  Huic  inf.ituto  utfwnmus  Ar- 
chiater  clementijfime  adfpirare  velit ,  ea ,  qua  decet ,  animi  devotione  optamus 
vovemufque. 


C     A     S     U     S. 

MUIier  quaedam  viginti  fex  annorum ,  macilento  ac  phlegmatico  cor- 
poris  hibitu  ,  circa  feftum  Michaelis,  tam  exquifitis  imi  ventris 
&  lumborum  doloribus  corripiebatur  ,  ut  die  nocluque  nullum  videret 
fomnum ,  atque  genibus  fubinde  nixa,  vix  locum  fitumque  corporis 
convenientem  inveniret,  qui  ipfi  aliquod  folamen  non  diu  durans  ad- 
ferret.  Tandem  quatuor  circiter  diebus  elapfis  ,  meks  aliquot  mo!e  mi- 
nores  non  fine  cruciatu  horrendo  enitebatur.  Quibus  excretis ,  pau'o 
melius  fe  habebat,  atque  quinto  die  obambulare  incipiens,  faltem  da 
infigni  corporis  languore ,  &  alimentorum  adpititu  proftrato  conquere- 
batur.  At  vix  tres  quatuorve  dies  effiuxerant,  ex  quo  in  febrem  mali- 
gnam,  fummis  inprimis  pnecordiorum  anxieratibus  &  frequentioribus  a- 
nimi  deliquiis,  nec  non  exquifitis  abdominis  doloribus  ftipatam  drelabo» 
batur,  ufque  dum  feptimo  die  ex  habitu  corporis  purpura  rubra  aeque 
ac  alba  affatim  efflorefceret.  Utraquehsec  purpura  magnitudinegranorum 
milii  paulatim  quidem  exficcabatur ,   fed  segranil  quicquampropemodum 

P  p  p     3  fola 


484  S    C    H    A    C    H    E    R, 

folaminis  percipiebat ,  quin  potius  brevi  poft  purpurae  exficcationem 
quaevis  enarrata  fymptomata  tam  enormiter  intendebantur  ,  ut  (ummura 
vitae  periculum  immineret.  Sed  accidit,  ut  interea  temporis  per  umver- 
fum  corporis  habitum  nova  purpura  alba  tam  immmodice  prorumperet, 
ut  totum  caput  ,  ne  cute  capillata  quidem  cxcepr-.i ,  collum  ,  peclus  , 
dorfum,  'abdomen  ,  clunes  ,  manus  pcdjfve  mnumeris  propemodum  fplen- 
defcentibus  veficu'is  lacteo  liquore  turgidis,  ac  ad  gianorum  pifi  magni- 
tudinem  accedentibus  lcaterent.  Licet  auum  &  hacc  purpura  pedetcntim 
more  fneto  exficcaretur  ,  tamen  maligmtatis  tymptomata  nondurn  eva- 
nefcebanr.  Uti  namque  (omnus  paucuserat  atque  turbulentus  ,  fitis  (atis 
intenla,  adpetitus  alimentorum  nullus  ,  l.mguor  corporis  extremus:  ita 
anxietiites  praecordiorum  &  cruciatus  imi  ventris  modo  remiifius  ,  modo 
atrocius  ,  &  inprimis  poft  albseexficcationem  ,  nottram  infettabant  ,  do- 
nec  nova  denuo  purpura  ,  rubra  &  alba  ,  priori  prorfus  fimilis  ,  per  totara 
cutem  excerneretur  ,  ulceribus  cutaneis  hinc  &  inde  fimul  efEorefcen- 
tibus.  Quanquam  vero  ulcera  illa  rupta  &  mundificata  folidefcebanc , 
atque  purpura  paulatim  exarefcebat ,  qniliberque  propter  mitiora  (ympto- 
mata  fpem  de  fanitate  brevi  recuperanda  fibi  concipiebat :  tamen  praeter 
opinionem  in  novos  f.briles  infukus  &  dolores  abdominis  recidens,  praevio 
cutis  pruritu  ,  purpuram  a'bam  ac  fecundse  fimillimam  nec  minori  quan- 
titate  excernebat ,  eodemque  tempore  propter  frequentiores  lipothymias 
aliaque  gravilfima  fymptomyta  ad  adltantium  defperationem  aegrotabat. 
Sed  emmvero  vicit  tandem  &.hujus  moibi  atrocitatem  ,  ita  tamen ,  ut 
purpura  nondum  plenarie  exficcata  ,  novas  anxietates  ,  novofque  abdo* 
minis  dolores  fentiret ,  quos  variolse  in  facie ,  manibus,  aliilquc- p.utibus 
aflatim  prorumpentes  fequebantur.  Et  proferfto  uti  variolse  adultosinva- 
dentes  fxpe  eos  in  anceps  vitse  periculum  conjiciunt ,  autpcnitus  inte- 
rimunt  ita  nottiac,  totieS  in  purpuram  malignam  relapfae,  vires  vix  fuf- 
fkere  videbantur  ad  earundem  lscvitiam  fuperandam.  Nhilo  tamen  fecius 
pultulae  illae  ex  animi  fententia  pus  conficiebant  :  ita  ut  poit  earum  ex- 
ficcationem  foveolse  fuperficiales  cffitu  vix  dignsc  hincinde  in  cuterelin- 
querentur.  Incipiente  autem  variolarum  exficcatione ,  quae  brevi  ante 
ferias  natalitias  accidebat  ,  quacvis  malignitatis  fymptomata  cum  dolonbus 
imi  ventris  remittebant,  tandemque  huic  comp'icato  morbo  finem  pur- 
pura  rubra  ,  totam  corporis  peripheriam  obfidens  ,  ac  pruriiu  mirum  in 
modum  molefta  imponebat.  Purpura  autem  haecce  erat  benigna,  &  cum 
febre  haud  complicata  :  hinc  redeunte  paulatim  alimentorum  adpetitu  , 
&  viribus  quotidie  majora  incrementa  capientibus  ,  noitra  ,  eadem  adhuc 
dum  perfeverante ,  ftatim  poft  natalitias  ferias  obanbulabat ,  eademque 
penitus  evanefcente,  pcdetentim  priftinam  recuperabat  fanitatem.  Ante- 
quam  prsehntem  obfeivationem  finiamus  ,  non  porTiimus  non  de  d;seta  & 
remediis  ,  quibus  ufa  ett ,  perpauca  factre  veiba.  Scilicet  utut  interdurrr 
rationis  uium  deliiia  non  diu  durantia  iniringerent,  tamen  abiis  libera 

tran- 


DE   FEB.    ACUTA    EX  A  N  T  H  E  M  A  T  I  C  A.        48^ 

tranquillioris  erat  animi ,  monitis  medici  fat  bene  obtemperans ,  fpemquc 
de  acquirenda  fanitate  haud  abjfciens.  Prreter  jufcula  mhil  alimentorum 
foliilorum  ,  quse  admodum  averfabatur ,  capiebat ,  cerevifia  tenui  ad  tepo- 
rem  inclinante  contenta ,  cujus  ufus  fiti  urgente  largus  concedebatur  , 
ciuque  interdum  infulum  fol.  thee  interponebatur.  Alvus  nunc  quotidie  , 
hunc  finguirc  binis  vel  ternis  diebus  erat  laxa  ,  maxime  vero  ,  dum  ex 
Variolis  &  purpura  benigna  decumbebat ,  conftipata  ,  ita  ut  intra  decem 
dierum  fpatitim  e.im  haud  exinaniverit.  Neque  vero  meuicus  de  laxante 
adeo  folicitus  erat  ,  ptxcipue  cum  scgra  indies  melius  fe  habens  parum 
comederet,  ac  dolores  abdominis  obmutefcerent.  Quare  redeuntibus 
dcmum  viribus  ,  ipfi  nodulum  laxantem  prsefcripfit.  Sudabat  afFatim  non 
tam  remediurum,  quam  moiborum,  qu.bus  confliclabariir ,  vi.  A  men- 
fium  fluxu  per  totum  morborum  decurfum  immunis  prorfus  erat.  In 
hypocaufto  morabatur  calefa&o  ,  cujus  aer  interdutti  calidus  fatis  erar. 
Ex  fonte  chirurgico  remedia  nulla,  e  pharmaceutico  autem  caftoreata  ac 
myrrhjca,  nec  non  terrea  diapnoico-antifpafmo  lica  ,  fcilicet :  lap.  cancr. 
dens  apri,  equi  marini,  mandid.  luc.  pifc.  margar.  terra  figillata  alba , 
olfa  cordis  cervi ,  lapis  bezoar  orientalis  ,  antimonium  diaphoreticum  , 
pulvis  bezoardicus  Mich.  fpecificum  cephalicum ,  pulvis  marthion  :  de- 
promta  fuere  ,  quibus  pro  circumftantiarum  varietate  cinnabarina  ,  nitrata, 
anodyna  ,  ut  &  cardiaca  fpirituofa  ,  aut  etiam  volatilia  urinofa ,  fcilicet 
tinctura  corall.  c.  fpirit.  cord.  cerv.  fpiritus  btzoatdic.  &c.  addita  aut 
interpofita  fuere.  Prseter  clyfteres  alvum  leniter  laxantes  topica  adhibita 
fuere  nulla. 


RESOLUTIO     CASUS. 

§    I. 

7V?  Gram  quater  purpura  maligna  ,  fcmel  varlolis  ,  tandemque  purpura 
J.  XL  bemgna  ,  &  quidtm  ferie  non  interrupta  laboraiie  ,  ex  fuperiori 
hilturia  clare  &  perfpicue  adparet.  Quare  quilibet  vel  me  filente  fjcili 
perfpicit  ncgotio,  febrem  acutam  exanthtmacicam  ,  cujus  rubrica  diiTer- 
tationis  meminit ,  ftricto  fenfu  in  pracfenti  fumi.  Uti  namque  exanthe- 
ma  in  genere  efflurefcentiam  omnem  aut  eruptionem  pi3e:ernaturalem  in 
cute  denorat  :  ita  txamhftnata  qusevis,  purpuram  ben;gnam  fi  excipias, 
quse  fine  ftbre  e  cute  tfflorefcunt  ,  uri  in  varis,  lcabie,  maculis  epati- 
eis  ,  lentiginibus  ,  maculis  fcorbnticis  aliifve  animadvertere  ert  ,  huc  neu- 
tiquam  perrinent.  Neque  vero  rnorbillos  ,  petcihias,  vibices  aliaque  exan- 
themara  cum  fcbre  acura  complicata  volo  intellcctd,  fed  ea  faltem ,  quse 
purpurae  vel  variolaium  titulo  infiguiuiuur. 


P  p  P     3  §.     I  L 


43*  SCHACHER, 

§.     I  I. 

Purpuram  vero  cutis  fuperficiem  minimis  tuberculis  afperam  reddentem 
non  femper  eandem  prac  fe  ferre  faciem ,  praeter  experientiam  quoiidianam 
cafus  prsefens  quoquc  docet.  Namque  intuitu  coloris  ea  plerumque  in 
rubram  &  aibam  difpefcitur  :  quarum  illa  rubris ,  hxc  alhis  puftulis  fe 
prodit,  non  obfcuro  indicio,  id  nominis  potiori  jure  prioii,  quam  pof- 
teriori  attribui;  cum  hujus  puftulae  non  purpurei  fed  la&ei  fint  coloris, 
Equidem  puipurae  rubrae  exanthemqta  in  principio  progreffuque  rubioco- 
lore  tincta  adparent,  dunec  paulatim  exficcata  fquamularum  in  modum 
decidant :  incerdum  tamen  ea  pedetentim  in  veficulas  aquofo  vel  lactea 
humorc  turgidas  elevata  fenfibiliter  albefcunt,  ita  ut  purpura  rubra  in 
albam  veluti  mutetur.  Atque  hac  ratione  ea  purpurse  fpecies  fortallisac- 
cipienda  vcnit,  qua  purpura  alba  rubrac  infidere  ad  dudum  nonnullorum 
dicitur  ,  in  eo  a  purpura  alba  proprie  fic  dicta  difcrepans ,  quod  hujus 
puftulrc  ftatim  ab  initio  qburnei  fint  coloris ,  atque  fub  margaritarum 
forma  e  cute  erumpant.  Id  vero  in  noftra  memoratu  erat  dignum  ,  quoi 
bis  purpura  alba  rubraque  eodem  tempore  laboraverit :  fiquidem  puftulis 
rubris  albae  erant  interfperfae  ,   quae  alias  feorfim  segros  invadere  folent» 

§•     IIL 

Prseterea  non  mediocre  in  utraque  purpurx  fpecie  difcrimen  ratione 
magnitudinis  obfervamus,  Quantumvis  enim  papulae  albaeacqueac  rubrx 
plerumque  milii  grana  magnitudine  aequent  ,  eamque  ob  rationem  abs 
nonnullis  febrjs  miliaris  titulo  jnfigniantur  :  tamen  utiexanthematarubrse 
purpurse  eo  inprimis  tempore  ,  quando  in  veficulas  aquofi  vel  la&ei  co- 
luris  expllc-mtur  ,  fenlibiliter  grandefcunt ;  ita  purpurae  albae  puftulas  a- 
liquando  piforum  nngnitudinem  indipifci,  ex  fuperiori  cafu  affacim  conftat, 
&  pkjs  fimplici  vice  in  aliis  ctiam  aegris  obfervatum  eft.  Neque  vero  ra- 
tionem  perfpicio  fatis  aptam ,  cur  poftremas  puftulas  a  purpura  alba  ml- 
liiformi  tanquam  diftincla  exanthemata  difcemere  velimus ,  cum  ratione 
coloris  ,  fitus ,  fymptomatum  ,  aliorumque  accidentium  inter  fe  conve- 
niant ,    &  non   nifi  magnitudinis  ratione  a  fe  invicem  differant, 

§.     I  V. 

Infuper  puftulse  jam  delineatac  in  ftabi!es&  fugncesnon  incongrue  dif- 
pefcuntur.  Cum  enim  non  raro  fieri  foleat ,  ut  hujus  generis  exanthe- 
mata,  ex  hac  illaque  parte  quac  effloruerunt  ,  mox  retrocedentia  eva- 
nefcant ,  contra  alia  femel  excreta  in  habitu  corporis  ad  exficcationem 
ufquc  permaneant ,  fane  inde  non  modo  difcrimen  hocce  luculenter  patet, 
verum  quilibct  etiam  facile  perfpicit ,  noftrre  papulas  non  fugaces  fed  fta- 
biles  fuiffe.  §.  V. 


t)  E  F  E  B.    ACUTA    EXANTHEMATICi     487 

S.     V.  * 

Neque  vero  minor  eft  differentia ,  quam  in  utraque  purpurae  fpecie  ra- 
tione  partiuin  ,  quas  occupat,  animadvertimus.  Equidem  plerumque  dor- 
fum  ,  pe&us  ac  collum  fedem  hisce  exanthematibus  prscbent ,  iis  tamen  ,  & 
abdomen  ,  &  pedes  ,  &  manus  ,  &  frontem  ,  ceterasque  capitis  pnrtesex^- 
ternas  infeftari  ,  in  fuperiori  cafu  luculenter  obfervare  eft.  Et  licet  pau- 
lo  frequentius  purpuram  rubram  &  albam  in  cruribus,  ■manibus  &  fron- 
te  confpici.unus  ,  negari  tamen  nequit ,  rariifime  fieri  ,  ut  univerfus  cor- 
poris  habitus  ,  ne  capitis  parte  capillata  quidem  excepta  ,  iftiusmodi  exan- 
frhematibus  albjs  inprimis  fcateat  :  quale  quid  in  alio  aegrotarue  purpura 
alba  confimilis  magnitudinis  laborante  fe  animadvertiife  Prsefes  recordatm\ 

i  v  i 

Inprimis  vero  differentia,  qua  purpura  in  malignam  &  oenignam  dividi- 
tur  ,  attentionem  meretur  :  quarum  illa  nunquam  non  cum  febre  acuta 
eft  complicata  ,  haec  non  9eque.  Plcrumque  enim  poftrerna  adfccti  ne  qui- 
dem  leclo  adfixi  hserent  ,  fed  obarabwlanti,  muniis  fuis  lite  procfunt ,  aC 
ceteroquin  bene  fe  habent ,  faitem  de  pruritu  cutaneo  ,  diurno  scque  ac 
no^urno  tempore  fseviente,  conquerentes.  Utrum  vero  hsec  divifio  pur- 
purse  albse  scque  ac  rubrse,  an  vero  faltem  rubjae  competat,  non  immerito 
jam  quacritur.  Purpuram  rubram  dari  benignam  extra  omnem  dubitationis 
aleam  eft  pofitum,  confimilis  vero  naturse  occurrere  albam,  &  quidem  pro- 
priefic  didtam ,  non  facile  dixerim.  Etenim  uti  neminem  novi,  qui  fine  prse- 
ccdente  febre  acuta  in  purpuram  albam  efllt  delapfus  ,  quale  tamen  quid  pur*. 
pura  rubra  vexatis  frequentius  accidere  folet :  ita  purpura  alba  in  habitu  cor- 
poris  comparente ,  non  protinus  malignitatis  fymptomata  filent;  nifi  fortaftis 
eam  benignam  vocare  velis ,  qusc  intcrdum,  mitigatis  maximam  partem  ma- 
lignis  fymptomatibus,  &  scgrotante  in  ftatu  convalefcentise  conftituto,  hinfc 
&  inde  minimarum  puftularum  albarum  forma  efflortfcit.  Sed  enimvero  & 
hanc  a  refiduo  febris  acutae  fomite  ortum  traxiffe,  quiseft,  qui  non  arth- 
madvertat  ?  Ceterum  febris  acuta  ,  qua  cum  purpura  maligna  eft  complioa^- 
ta  ,  non  femper  ejufdem  eft  indolis  :  fiquidem  interdum  ardoretotum  cor- 
pus  adeo  eft  perfufum  ,  ut  febris  ad  ardenris  naturam  propius  accedat ,  alio 
vero  tempore  in  externo  corporis  habitu  scitus  ille  febriiis  modicus  rnitisque 
admodum  eft  ,  ut  vix  fentiri  interdum  queat  ;  quale  quid  in  febribus  malt- 
gnis  non  raro  obfervare  folemus  ,  id  quod  probabiliter  segri  temperiei,  qua 
•ille  ad  orgafmum  &  ebullitionem  fanguinis  magis  minufque  eft  "proelivis  , 
aut  etiam  variae  malignae  materiae  qualitati  debetur.  Interim  cum  noftra  per 
totum  morborum  decurfum  raro  intenfo  febrili  seftu  adfligeretur,  merito  fe- 
brem  eam  malignis  accenfemus.  Neque  vero  opus  fore  opinor ,  quaevis  ma- 
Jignarum  febrium  fymptomata  ordine  hic  recenfere  :   fufftciat  faltem  hicme- 


483  S    C    H    A    C    H    E    R; 

miniiTe ,  nofttra  nulla  diarrhoea  ,  nulla  haemorrhagia  ,  nulla  angina  ,  fed  ex 
infuetis  fymptomatibus  faltem  hyfterica  paffione  cura  torminibus  inteftino- 
rumconjunclia,  pauco  lochiorum  fluxu  &  menfium  obftru&ione  laboraffe. 

§.     VII. 

Quod  ad  variolas  attinet,  equidem  &  hae  funt  nonnifi  puftulse  cutanese  ,' 
tamen  cum  earundem  bafis  fit  lata ,  rubore  inflammatorio  perfufa  ,  atque 
pedetentim  in  veficulas  fphcerieas  ,  plus  vel  minus  acuminatas ,  refpe&u 
purpurae  multo  ampliores ,  pusque  continentes  eleventut,  facile  eaedem  co- 
gnofci  &  a  purpura  difcerni  poflunt.  Ceterum  variolae  modo  in  benignas 
&  malignas,  modo  in  difcrctas  &  confluentes,  modo  in  ftabiles  &  fuga- 
ces ,  modo  in  depreflas  maculifque  nigris  confperfas  difpefcuntur ,  quarum 
fpeciali  explicationi  brevitatis  ergo  non  inhaerebimus.  Id  vero  ex  morbi  hiC 
toria  adparet ,  variolas  noftrse  ex  malignarum  fuifle  genere  ,  ita  tamen  , 
ut  eaeiem  tanquam  difcretse  juftum  excretionis ,  fuppurationis  &  exficc^- 
tionis  tempus  obfervaverint. 

§.     VIII. 

Nolo  jam  )ufto  fcrupulofius  in  tempus,  quo  purpura  vel  variolae  inno- 
tuerunt,  inquirere  ,  prac  ceteris  vero  Cl.  Freind  (a)  variolarum  natales  pro- 
greflufque  curiofe  admodura  litteris  confignavit.  Sed  id  filentio  praeterire 
nequeo ,  purpuram  anno  circiter  quinquagefimo  quinto  proxime  elapfi  fe- 
culi ,  tanquam  novum  puerperarum  morbum  a  Cl.  Welfchio  (  b  )  in  fcenam 
fuilTe  productam.  Uti  vero  ifte  adfectus  tempore  illo  tanta  atrocitate  faevie- 
bat ,  ut  multae  puerperarum  in  ipfo  aetatis  flore  praematuram  obierint  mor- 
tem:  ita  ab  illo  tempore  non  modo  puerperas,  verum  tenellos  etiam  adul- 
tofque  utriufque  fexus  adortus  eft  ,  atque  etiamnum  frequenter  incolas 
infeftat,  hac  faltem  intercedente  difTerentia,  quod  ex  eodem  ,  genio  ejus 
clarius  patefacto  ,  multo  plures  quam  olim  convalefcant.  An  vero  id  mali 
ante  annis  non  ita  multis  ex  noftra  regione  in  Brandenburgicam  ,  per  con- 
tagionis  modum  ,  uti  Cl  Actorum  Berolinenfium  Autlor  (  c  )  opinatur  ,  mi- 
graverit ,  iis  potiflimum  Medicis,  qui  ante  tempus  illud  cegros  non  tan- 
tum  Berolini ,  fed  &  aliis  in  regionibus  Brandenburgicis  degentes  difigert- 
ter  vifitarunt ,  dijudicandum  relinquo. 

§.     1  X. 

Quse  fit  ratio ,  cur  noftra  tam  frequenter  in  febrem  maljgnam  exantheJ 

tnati_ 

(  a  )  Df  purgantibm  in  fecunda  variolariun  conjkicntmm  febre  adbibendis  BpiJioU 
Rotteroiam.    1720.  edita. 

(  b  )  Hijloria  medica  novum  ijium  VHerperarum  morhwn  cwitiucxs ,  qiti  ig/is  die  Frieflii 
dicitur.   Lipf.  ann.  1656.  edita. 

(O  Vol.%  bijl  u 


DE   FEB.    ACUTA   E  X  A  N  THE  M  A  TI  C  A.       4S9 

maticam  reciderit  ,  ita  ut  morbus  hic  complicatus  ad  decem  hebdomadas, 
&  quod  excurrit ,  protractus  fuerit  ,  aut  qusc  fit  cauiTa  ,  quse  febri  mali- 
gnas  &  exanthematibus  variis  fomitem  praebuerit,  explicatu  pcrarduum  cli 
atque  dirHcile.  Interim  maxime  dolorificam  molarum  excretionem  ,  &  iti- 
primis  fanguinem  in  utero  reftagnantem  (parum  enim  cruoris  poft  molarum 
exclufionem  excernebatur  ,  )  malis  omnibus  OGcafionem  fubminiftrafle,  a 
ratione  non  adeo  abhorrere  opinor.  A  qua  fententia  eam  ob  cauflam  non 
facile  difcedo,  quia  exquifitilnmi  uteri  cruciatus  quamlibet  purpuram  ac 
variolas  tanquam  prodromi  nunquam  non  prxcedebant,  ac  iis  demum  pent- 
tus  confopitis,  quxvis  malignitatis  fymptomata  plene  remittebant.  Quamo- 
brem  vero  videtur  fimillimum  ,  periodo  purpurx  unius  peracta ,  interea  tem- 
poris  fanguinem  adhuc  dum  in  cavernofa  uteri  fubftantia  ftagnantem  mali- 
gnitatis  charadterem  contraxifle  ,  atque  non  modo  dolores  movifle,  verum 
miasmatibus  etiam  malignis  reliquum  fanguinem  contaminando,  febri  seque 
ac  novae  purpurae  &  variolis  occafionem  dediife.  Etenim  a  veritatis  tramite 
me  non  adeo  aberraturum  fore  confido,  fi  miafma  quodpiam  malignum  vel 
in  corpore  genitum  ,  vel  extrinfecus  adveelum  in  iftiusmodi  febribus  pecca- 
re  ftatuam  :  ita  enim  fieri  folet  ,  ut  mixtura  fanguinis  turbata  ,  ejectx  ex- 
tra  mixtionis  ordinem  mobiliores ,  igneae  &  elaiticse  particulae  in  lentefcen- 
tes  arietantes  ejufmodi  malignam  krmentationem  accendant,  a  qua  vitalis 
circulus  pro  ipfius  fanguinis  temperie  intenfius  remiffiufque  cum  majori  mi- 
norique  incalefcentia  jntenditur  ,  varieque  turbatur  ;  unde  poftea  plurima 
eaque  graviora  promanare  folent  fymptomata,  quac  nocivis  particulis  per  va- 
ria  emunctoria  nunc  fenfibiliter  ,  nuuc  infenfibiliter  evacuatis  ,  atque  fan- 
guine  ad  debitas  mixturae  leges  redeunte ,  paulatim  mitigantur  obmutefcunt- 
que.  Et  licet  ex  fcetore ,  pruritu  &  exanthematibus  judicari  quodammodo 
poilit,  iftiusmodi  malignum  miafma  fulphureo-falinae  efle  naturse  :  nihilo 
lamen  fecius  fic  nondum  natura  ejus  clare  patet;  fiquidem  cum  variolae , 
purpura  alba  ,  purpura  rubra,  petechiae  fimiliaquc  exanthemata  materiam 
calore  &  indole  variam  comple&antur ,  quamlibet  ejufmodi  febrem  exan- 
thematicam  a  definitae  natura;  materia  feu  miafmate  maligno  oriri  &  fove- 
ri ,  veri  quidem  eft  fimillimum,  fed  in  quo  difcrimen  ejus  confiftat ,  & 
quo  nomine  idem  ipfum  miafma  ,  indolem  ejus  fpeciatim  declarante  ,  fit  ad- 
pellandum,  fupra  captum  noftrum  longiffime  pofitum  eife  opinor. 

§.     X. 

Hsec  quoque  efi;  ratio,  cur  Medici,  abftrufiffimis  caufis  eruendis  vix  ac 

ne  vix  quidem  pares ,  in  definienda  hujus  generis  febrium  caufla  parum 

concordes  fint  atque  unanimes,  fuis  fpeculationibus  forfan    plus  damni  , 

quam  emolumenti  praxin  exercentibus  adferentes.    Id  quod  Cl.  Freind(d) 

Difput.  Medico-  l'ra&.  Tom.  V,  0-14  hifce 

L  (d)  Prtfat,  XVH>f?ocrat,  dt  mcrbis  $o$ularibus  lib.  1.  £?  3.  £*•<*/»#, 


490  S     C    H     A     C    H     E    R, 

hifce  exprimere  videtur  verbis :  Vides  ,  inquit,  ttt  JhnpleX  ortmino  ac  pev- 
Jpicita  ftt  illa  ,  quam  Hippocrates  fecutus  ejl ,  fcribendi  ratio  :  perpeudamus  pau- 
lulum ,  qttam  detnum  tenutrint ,  qui  omnem  de  ftbribus  do&rinam  expoliviffe 
jaSiitant  ,  recentiores  :  Qiiorum  boc  ejfe  vitium  comnnme  advertis ,  quod  itn 
fno  ingtnio  indulgtnt  j  ita  commentitiam  quandam  pbilojophiam  fetlantur  ,  ut 
ad  quamcunque  Jmt  hypothefin  quaft  tanpejiate  delati ,  ad  eam  tanquam  ad 
faxum  adhttrefcant :  ad  eam  tumjignoriou  omnium  ,  tumremediorum  rationem 
detorqueant.  ltaque  apud  eos  caujfam  febrium  dedutlam  legimus  ,  ab  humorum 
putredine ,  ab  archai  accenjtone  ,  ac  fanguinis  fermentatione  ,  ebullitioue ,  effer- 
vefcentia  ,  a  fulphuris  £f?  nitri  incendio  ,  a  turbatafanguinismixtione,&fpi- 
rituurn  dree£ttc  ,  rf  /hcw  pancreatici  acore  ,  a  globulis  rubris  in  tnotum  exci- 
tatis  ,  a  fpirituum  vitalium  expomftone ,  a  miajmate  quodam  deleterio  ,  quoi 
fpiritus  animales  contamiuat ;  inqtie  ecrum  fyjiemate  delitefcit.  Horum  ergo , 
pergit,  nil  quicquam  me  inteliigere  poffe ,  p/ane prnjiteor.  Neque  vero  multum 
lucis  nobis  accendicur ,  fi  cum  Sydenbamio  (e)  exiftimemus,  quod  ftbris 
nihil  aliud  iic  ,  quam  naturae  conamen ,  materiae  morbitieae  exterminatio- 
nem  omni  ope  moliencis :  auc  li  febriles  motus  ab  ipfa  natura  ad  materiam  , 
corpori  putredinem  vel  ruiuam  minitantem  ,  disjiciendam  expellendamque 
excitari  ,  cum  aliis  arbitremur.  Etenim  uti  naturae  vocabu!um  novis  dif- 
ceptationibus  occaiionem  dac :  ita  fi  eciam  maximc  in  definienda  nntura 
conveniamusj  seque  tamen  obfcura  manet  materise  indoles  ,  in  cujus  gra- 
tiam  natura  motus  febriles  fufcitare  dicitur. 

§.     X  I. 

Quantumvis  vero  purpurse  malignse  &  benigticC  eXanthemara,  quoad 
extemam  faciem ,  aliquid  fimilicudinis  Jubere  videancur  ,  exiftimaverim 
tamen  ,  materise  qualitatem  unam  eandemque  non  cffe.  Id  quod  variola; 
inprimis  perfpicue  declarant.  Poiteaquam  enim  methodus ,  variolas  pcr  ino- 
culationis  feu  transplantationis  modum  excitandi ,  innotuit,  certe  qui  (/) 
hujus  rei  curam  gerunt ,  eo  operam  navare  folent  ,  ut  pus  non  ex  con- 
fluentibus  malignifque  ,  fed  ex  difcrecis  benigniorifque  ir.dolis  puftulis  eli- 
ciant  colligantque  :  atque  hoc  inprimis  vulnufcula  hinc  &  inde  cuti  illius, 
in  quo  variolas  excitare  animus  fert ,  ex  inftituco  antea  inflicla  innungant  } 
ita  fieri  folet ,  ut  variolae  non  ita  numerofje ,  nec  gravioribus  fymptoma- 
tibus  itipatse ,  fed  more  benignarum  in  cute  efflorefcant ,  fecus  ac  obfer* 
vatur  ,  fi  ex  malignx  indolis  variolis  materia  exemta  eum  in  finem  adhi- 
beatur.  Ex  qnibus  non  modo  diverfus  materix  variolofbegenius,  fed  &  <df 
quod  fupra  monuimus ,  fatis  aperte  confpicitur,  quod  nempe  quaelibct  fe- 
bris  examhematica  peculiare  miafma   involvere  videatur. 

IX  II. 

(  e  ^  Hbr  de  morb.    acittis.  Sefi.  cap  /. 

(f)Conf.    Differtatitmes    iu  novam ,   ttttam  ae  utilem  mctbodum  in  oculationis  feU 
trumpUntationis  variolarnm.  Lttgd.  Batav.  1722.  edit. 


D  E   F  E  B.  A  C  U  T  A   E  X  A  N  T  II  E  M  A  TI  C  A.      491 

§.    XII. 

Supervacaneum  duco,  figna  diagnoftica  prolixe  in  procfenti  enarrare  , 
prsecipue  cum  ea  in  hiftoria  morbi  jam  tum  commemorata  fuerint  :  jd 
vero  filentio  prxterire  nequeo ,  in  toto  morbi  decurfu  non  mediocre  qui- 
dem  vitse  periculum  comparuifle  ,  falutis  tamen  recuperandge  foem  fimul 
emicuifle.  Etenim  uti  exanthemata  quaevis  ftabilia  erant  ,  ncc  peffimae 
notae ,  fua  tempora  rationeexcretionis ,  fuppurationis  &  exficcationis  pro- 
be  tenentia  ,  nec  cum  diarrhoea  ,  angina  ,  fumma  linguse  ariditate  ,  e- 
pilepticis  infultibus,  refpiratione  fumme  anhelofa ,  fubfultatione  tendinum, 
pulfu  arteriajrum  nimis  debili  &  vermiculari ,  fopore  profundo  &  inex- 
pugnabili  ,  fenfuum  torpore  complicata  :  ita  certe  ipfa  aegra  ,  reliqua  ma- 
lignse  febris  fymptomata  patienter  fercns  ,  fpem  de  aquirenda  fanitate  haud 
abjiciebat ,  quam  etiam  divina  adfpirante  gratia  ,  auxiliis  tum  di^eteticis, 
tum  pharmaceuticis  ufa  paulatim  recuperabat. 

§.     XIII. 

Atque  haec  ipfa  remedia  ut  jam  ad  examinis  incudem  nonnihil  revo- 
cemus ,  ordinis  jubet  ratio.  Sane  in  noftra  animi  tranquillitatem  merito 
laudamus.  Nam  uti  pufillanimitas ,  timor  ,  ira ,  aliaque  graviora  pa- 
themata,  in  fanis  non  mediocres  turbas  excitant,  animumque  reddunt 
inquietum ,  corpufque  inquietantem  :  ita  fi  quis  in  febrem  malignam  de- 
lapfus ,  in  mediis  anxietatibus  tranquillioris  eft  animi ,  criticos  motus, 
quos  natura  molitur,  non  turbabit,  fed  eo  ipfo  promovebit.  Neque 
vero  fiducia  ,  quam  noftra  in  medicum  &  medicam  artera  pofuit,  mi- 
norem  meretur.  Qiiodfi  enim  quis  haec  omnia  nauci  faciens ,  repugnante 
animi  fui  inclinatione  ,  atque  ideo  non  fine  naufea  &  commotione  medi- 
camentis  utatur,  jufta  tempora  cadem  aflumendi  negligat ,  aut  ea  fufque 
deque  habens  plane  abjiciat,  quid  boni  ex  hac  perverfa  vivendi  ratione 
fperandum ,  aut  quid  mali  inde  fit  metuendum ,  nemo  non  vel  me  tacente  , 
fuapte  intelligit  fponte, 

§.    X  I  V. 

Nec  in  eo  erravit  noftra  ,  quod  alimentorum  folidorum  nihil  adfum- 
ferit ,  jufculis  ,  cerevilia  tenui  &  ad  teporem  incliname,  ut  &  infufo 
foliorum  thee  contenta.  Vix  enim  ac  ne  vix  quidem  eorum  morem  ad- 
probare  poifumus ,  qui  ex  inedia  segrnm  interiturum  fore  fibi  perperam 
perfuadent ,  ideoque  cibum  eidem  obtruduut ,  quem  tamen  non  adpetir, 
led  averfatur ,  nec  propter  ftomachi  imbecillitatem  digerere  commode  poteft. 
Cum  jufculis  potuque  res  aliter  longe  eft  comparata.  Prxterquam  enim 
quod  ipfis  vis  nutriendi  deneganda  nonelt,    non  mediocris  quoque  iifdem 

CLq.  q    3  vir- 


492  S    C    H    A    C    H    E    R, 

virtus  alterandi  competic.  Profecto  peflima  inter  figna  merito  refertur , 
fi  aeger  non  obftante  oris  linguaeque  ariditate  ,  fitim  non  fentiat ,  potu- 
que  perpauco  ,  &  nonnili  admonitus  vel  invitus  utatur:  fic  enim  fieri 
folet,  ut  fales  in  corpore  magis  acuantur ,  humores  paulatim  nimium 
lentelcant ,  particularum  nocivarum  acque  ac  aliarum  fecretio  &  excretio  im- 
pediatur ,  omniaque  in  deteriora  ruant.  Itaque  noftrse  vitio  vertendum 
non  eft,  quod  fiti  plene  fecerit  fatis  ,  ufuique  potus  largo  indulferit , 
ita  ut  aliquando  intra  viginti  quatuor  horarum  fpatium ,  potum  ad  men- 
furas  quatuor,  quinque  vel  fex  adfumferit  :  fiquidem  hac  ratione  fieri 
arbitror  ,  ut  alvus  magis  fit  expedita  ,  urina  copiofa  nec  ita  tincta  ege- 
ratur  ,  fudores  minus  debilitent  corpus  ,  febrilis  ardor  mitefcat ,  &  fan- 
guinis  moles  ita  attenuetur,  ut  per  vafa  liberius  devehi ,  fecretioquc  & 
excretio  facilius  peragi  queat.  Interim  hacc  omnia  cum  grano  falis  funt 
accipienda.  Namque  aeger  male  fibi  confuleret,  fi  poculum  magnumfine 
refpiratione  exhaurire,  immodicaque  potus  uno  impetu  adfumti  quanti- 
tate  ftomachum  enervare,  aut  ad  ebrietatem  ufque  bibere  velit :  led  ne- 
ceffe  omnino  eft  ,  ut  partitis  vicibus  potum  modice  fumat ,  viriumque 
ftomachi  rationem  fimul  habeat.  Neque  vero  culpanda  eft  noftia ,  quod 
potu  ad  teporem  inclinante  ufa  fuerit.  Quemadmodum  enim  potus  ge. 
lidus  segris  nocumento  eft  infigni  :  ita  conttnua  ejufdem  calidi  ingurgi- 
tatione  corpus  prseter  neceffitatem  aut  non  fine damno  nimium  incalelcir, 
&  quaevis  fymptomata  exafperantur  ,  motufque  critici  non  raro  turbantur. 
Equidem  me  non  latet  ,  decoclum  corn.  cerv.  ebor.  hord.  fcorzon.  &c. 
ab  haud  paucis  eximie  commendari :  fed  neque  id  ignoro,  ejufmodi  po- 
tum  medicamentofum  febribus  apprime  accommodatum  ,  non  paucos  sc- 
grotantium  mirum  in  modum  averfuri  )  ad  quorum  clalfem  noftram  me- 
ritoreferimus  ,  quippc  qusc  folam  fibi  expetebat  cerevifiamtenuem.  Nec  qui- 
dem  male.  Hancenim  craffa  longe  effe  piaeftantiorem  ,  genius  cjufcemodi  fe- 
bris  non  obfcure  indicat.  Praeterea  optime  egit ,  quod  quotidie  poturn 
haud  mutaverit  ,  vel  uno  d^e  cerevifns,  colore ,  fapore  &  indole  varias 
fumferit :  idquod  vixfajii,  nedum  dcfperanter  decumbentes,  impunc  icrant. 

§.    X  V. 

Quemadmodum  ejufmodi  adfectibus  egregie  conducit ,  fi  in  diapnoico 
ftatu  confervetur  aeger;  ita  non  fine  gravi  caiuTa  aer  frigidus  &  scftuo- 
fus  improbatur  ;  etenim  illo  puftularum  excretio  impeditur  ,  vel  excretse 
retropelluntur ,  hoc  seftus  febrilis  nimium  intenditur,  fudor  immodicus 
inovetur  ,  pectoris  anguftia  augctur  ,  acgerque  extreme  debilitatur.  Quare 
temperatus  aer  omnium  videtur  convenientillimus ,  in  quo  tamen  noftra 
haud  degit ,  in  hypocaufto  probe  calefadto  commorata.  Sed  enimve  o  Ci 
perpendamus ,  tempeftatem  illius  temporis  perfrigidam  ,  segram  raro  aeftu 
intenfo  adtlidam ,    in  frequentiora  animi  deliquia  ddapfam ,    atque   ideo 

non 


DEFEB.   ACUTAEXANTHEMATICA.        493 

non  medioGri  frigoris  fenfu  perfufam  :  certe  calor ,  aliis  paulo  ingratior, 
noftrae  gratus  fuit  acceptufque  ,  nec  fortaflis  eidem  quicquam  mali  pe- 
perit.  Siquidem  &  caloris  gradus  ad  segri  conftitunonem  ?.c  confuetudi- 
nem  ,  nec  non  mali  indolem  effe  reftringendos  ,  quis  eft  ,  qui  nefciat  ? 
Interim  in  lecto  cubans,  fubuculaque  induta  brachia  extra  tegumentum 
exferta  fervabat ,  nec  facile  iis  capitique  ac  collo  culcitulfa  plumeas  probe 
calefaclas  imponi  patiebatur  :  qua  intempeftiva  ferviendipromtitudincalias 
fexus  inprimis  fequior  vel  ad  minimum  aeris  accefTum  abarcendum  plus 
exaeftuationis  nocivae  incendit,  quam  fi  seger  oneribus  iftis  liberatus  in 
aere  fatis  calido  degat. 

§.    XVI. 

Ex  fonte  chirurgico  remedia  fuiffe  depromta  nulla*  ex  morbi  hiftoria 
elucet :  id  quod  fortaflis  reprehenfionem  merctur  ;  praecipue  cum  vense 
fe&ionis  vires  in  ejufmodi  febribus  a  quamplurimis  miris  extollantur  prse- 
coniis.  Atque  ut  ingeuue  fatear  ,  exclufls  molis  ,  parcoque  fuccedente 
&  plene  cefFante  fanguinis  fluxu  ,  appofiteante  febris  malignae  invafionem 
vense  fe&io  adhiberi  potuiffet.  Cum  enim  uterus  poft  molarum  exclufi- 
onem  a  fanguine  impuro  non  rite  fuerit  repurgatus  ,  fortaflis  vense  fecli- 
one  id  commodi  potuifTet  obtineri ,  ut  lente  per  cavernofam  uteri  fub- 
ftantiam  progredierls ,  aut  hinc  &  inde  ftagnans  fanguis  difcuti ,  &  vi- 
tali  circulo  reftitui  potuiffet.  Sed  cum  id  remedii  genus ,  nefcio  quo  cafu  , 
fuerit  neglecrum  ,  dubito  omnino  ,  an  idem  ipfum  in  progreffu  moibi 
locum  invenerit.  Sane,  ad  Cl.  Frhnd  (g)  aliorumque  mentem ,  fan- 
guis  ,  cum  adparent  variolse  &  morbilli  fimiliaque  exanthemata  ,  &  ftbris  * 
aliaque  graviora  fymptomata  non  ctffant ,  emittendus  omnino  venit :  prae- 
cipue  cum  fit  experientia  comprobatum,  fanguinem  eo  morbi  tempore 
ex  narbus  aut  ex  uterinis  viis  fluentem  permultis  faluti  fuifTe  :  mani- 
fefto  fatis  indicio  ,  quod  hoc  auxilii  genus  natura  aliquando  defideret. 
Accedit ,  quod  falutari  hoc  auxilio  ex  mediis  veluti  orci  faucibus  non  pauci 
fuerint  erepti.  Et.Iicet  experientia  pariter  nos  doceat ,  ex  fpontaneis  fan- 
guinis  profluviis  ,  nec  non  vense  fe&ione  eo  tempore  adhibita  rcgros  mox 
interiiffe  :  propterea  tamen  ufum  ejus  non  ita  formidandum ,  multo  minus  re- 
jiciendum  effe ,  modo  laudatus  Freind  opinatur:  Qtdd  enim  abfurdim  , 
inquiens,  qtiam  nbi  certum  alioqui  pericttlum  imminet ,  dubitare  ,  an  ea  fit 
adhibenda  medkina  ,  qu&  ftpijjime  quidtm  falutem  agrotanti  attuliffe  comperta 
eji ,  medentis  autem  fptm  aliquando  fefellerit  ?  Ac  vero  quantumvis  facile 
patiar  ,  quilibet  hoc  in  paffu  genio  luo  ut  indulgeat ,  tamen  cum  ipfimct 
hujus  remedii  patroni  ufum  ejus  indifcriminatim  haud  adprobent  &  noftra  , 
nec  plethora  ,  nec  pleuritide,  aliaque  inflammatione,  nec  orgafmo  fanguinis 

CLq  q  3  in- 

(.g)  de  purganiibus  in  fscunda  variolarum  conjtutntium  febre  adhibtndis  epificta, 


491  SCHACHER, 

intenfo ,  laboraverit ,  &  praeterea  moles  fanguinis  decurfu  morbi  non  au&a, 
fed  imminuta,  virefque  haud  mediocriter  attricse  fuerint ,  cur  deficiente 
eerto  indicante,  &  aliis  circumftantiis  venae  fectionis  ufum  ditfuadenti- 
bus  ,  ambigui  admodum  eventus  remedium  hocce  adhiberi ,  tutioraque 
negligi  debjifTent ,   cauifam  ego  non  video  fatis  idoneam. 

§.     XVII. 

Prxterea  ex  morbi  hiftoria  patefcit  ,  praeter  clyfmata  nulla  ex  fonte 
pharmiceutico  topica  fuiife  defumta.  Id  quod  minime  adprobabunt ,  qui 
veficantia  ex  cantharidibus  parata  in  hifce  febribus  magnifaciunt ,  quos 
inter  laudatus  Freind  (h)  haud  poftremum  occupat  locum:  In  febribus  t~ 
inquiens ,  aaitis  tiitnm  maxime  atque  expeditum  auxilium  prajiant  vefican- 
tia  i  qua  qitidem  ,  licet  materiam  febrilem  a  cerebro  potentijjhne  avertant , 
JJuxioues  tamen  ceteras ,  fudorum  pracipue  atque  urimz ,  fcpenumero  juvant, 
fr.ltem  nullo  uuquam  modo  reprimunt.  Neque  in  eo  percuriofius  h&rendum  , 
ut  femper  ad  &groti  habitum  aptentur:  qiutcunque  enim  fuerit  corporh  eonf~ 
titutio  ,  utcumque  five  bile  ,  teuui  fanguine  fervidior  ,  fi  febris  ultra  modum 
fcvierit ,  levia  incommoda  non  tanti  funt ,  ut  ds  vita  interim  ipfa  nonfimns 
foliciti.  SiZpiJJime  enim  in  id  difcriminis  res  venit ,  ut  nihil ,  nifi  a  veficauti- 
bus  ,  fpci  reliquum  fit.  Itaque  segrorum  ,  &  inprimis  medicorum  iftud 
remedium  fugientium  mollitiem  reprobat:  Sed  hoc  fortajje  ,  fcribens  ,  <z- 
grotantium  imbscillitati  dandum  ,  ut ,  cum  fuadente  natura  dolorem  maxime 
refurmideut ,  etiam  a  medicina ,  qua  vix  fine  aliquo  dolore  profcit ,  refugi~ 
ant.  Eadem  in  medente  mollities  adeo*  non  ferenda  ,  ut  maxims  in  vitio  fit : 
quem  fane ,  humanijjimum  licet ,  itbi  vit<z  periculum  immineat ,  potius  tor- 
toris  vicem  pr&bere  decet ,  quam  huic  cubantium  timiditati  fubfcribere.  At 
enimvero  uti  preelaudatus  vir  ipfemet  fatetur  ,  cantharides  alexipharmaca 
virtute  haud  pollere  ,  ideoque  materiae  febris  malignae  corrigendse  non 
furricere  ,  &  prxterea  in  efficacia  earundem  explicanda  doloris  aut  feri , 
q  uod  veficse  ruptse  ploranc,  rationem  habet  non  ita  muttam  ,  potiores  vires 
a  fale  earundem  fanguini  immixto  &  coagula  diflblveniededucens :  mirari 
pene  convenit ,  cur  fine  difcrimine  in  quibufvis  febribus  acutis  paulo  a- 
trocius  (sevientibus  ufum  veficantium  tantopere  commendet.  Crediderim 
potius,  ea  aliquando  efle  eximii  ufus  ,  aliquando  autem  fupervacanea  aut 
plane  nociva.  Etenim  quando  febris  cum  fopore  pene  inexpugnabilieft  con- 
juncti,  atque  humores  craffi  vifcidique  ad  coagulationes  ftagnationefque 
fe  difponunt,  certe  veficantia  dolorem  excitando  ,  feri  impuri  portionem 
evacuando  ,  coagulaque  ditfolvendo  interdum  prsefentaneum  segrotanti  ad 
fcrunt  folamen.  Quando  autem  is  dies  no&esque  vigiliis  torquetur  ,  fan- 
guis  nimis  eft  xftuofus,    aut  ad  difTolutionem  &  colliquationem  proclivis 

ItU 

(  b  )  Commentar.  9.  detfcbrib. 


DEFEB.    ACUTA    E  X  A  N  T  H  EM  A  TI  C  A.      49I 

infructuofum  perniciofumque  veficantium  efle  ufum  prseter  experientiam 
multiplicem  ,  Cl.  Baglivi  (  i  )  iriprimis  perfpicue  docet.  Itaque  cum  ex  mor- 
bi  hiftoria  conftet ,  noftram  gracilioris  ceteroquin  conftitutionis  fopore  haud 
fuiife  detentam ,  eandemque  fudorem  emililfe  largum  ,  ita  ut  colliquativi 
fudores  prse  foribus  veluti  pulfarent ,  non  citra  fonticam  cauilam  vcficati- 
tia  infuper  fuere  habita. 

§.     XVIII. 

Quod  ad  medicamenta  interne  data  attinet ,  ea  quidem  ,  uti  in  hlftofia 
tnorbi  videri  eft,  varia  fuere.  Quoniam  enim  fpecificum  contra  febrem  ma- 
lignam  fpifiis  adhuc  tenebris  circumfufum  occulatumque  latet ,  neceife  eft  , 
ut  pro  circumftantiarum  varietate  variis  quoque  utamur  remediis.  Sed  id 
dolendum  maximopere  ,  farragine  remediorum  medentes  cbrui ,  eosque in 
feligendis  ordinandifque  remediis  perraro  concordes  efle  atque  unanimes. 
Sane  qui  vires  natuize  perpendunt  probe,  atque  has  fojas  ,  pclt  habito 
quorumvis  remediorum  adparatu  ,  fcbri  purpuratae  aliique  acutae  fanandse 
interdum  fufficere  animadvertunt ,  ii  omnes  ingenii  nervos  eo  inttndunt, 
ut  ne  motus  fecretorios  excretoriosaliofque,  quos  natura  in  segri  falutem  mo- 
litur,  intempeftiva  medicatione  turbent,  totum  negoiium  fortailis  perluben- 
teripfis  natur*  viribus  commitentes  ;  ita  ut  officiofi  fpe&atoris  potius ,  quam 
artificis  medici  munere  perfungi  malint.  At  vero  licet  natura  fit  optima  mor» 
borum  medicatrix  ,  vitalique  motu  extincto,  nihil  amplius  fuperfit  auxi- 
lii ,  tamen  cum  vires  naturue  profligandis  iftiufmodi  morbis  peifaepe  nul- 
latenus  fufficiant ,  motufque  ,  quos  ea  molitur,  non  femper  fint  critici , 
fed  in  perniciem  jcgri  multoties  vergant  :  profecto  medici  utique  eft ,  ut 
motus  criticos  juvando ,  perverfofque  corrigendo  naturse  judiciofe  fuccurrat. 
Id  Vero  ex  animi  fententia  prseftare  poterit,  fi  ad  vitalis  fanguinis  motus, 
fymptomatumque  concurrentium  qualitatem  ,  fuam  medendi  methodum  , 
utpote  aliis  omnibus  arcanis  antidotifque  longe  multumque  piocftaniiorem  , 
diligentec  inftituat. 

§.    XIX. 

Terreadiapnoico-antirpafmodica ,  papavenna,  clnnabarina  ,  nitrataquc 
tute  cauteque  permixta  ,  adque  formam  pulverum  vel  potionum  praefc 
crifpta ,  data  fuirfe  noftrse ,  ipfa  morbi  hiftoria  indicat :  nec  quidem  , 
ut  nos  opinamur  ,  male.  Cum  enim  hujus  gencris  remedia  exaeftuantem 
fanguinem  temperent  ,  coagula  diflblvant  leniter  ,  fpafmis  refiftant ,  acre- 
dirum  humorum  emendent ,  &  diaphorifin,  blandam  fineexscftuatione  mo- 
veant,  adeoque  opus  naturse  promoveant  egregie,  variis  fymptomatibus 

ob- 

( i )  DiJJertat.  de  ufn  &  abufa  veJtcMtiniti, 


49$  SCHACHER, 

obvlam  eundo  :  illa  interdum  fola  febres  ejufmodi  acutas,  eafque  etiam 
cum  exanthematibus  complicatas  depellendi  vim  habere  atque  virtutem , 
res  loquicur  ipfa.  His  ipfis  fi  efTentiam  quampiam  alexipharmacam  fim- 
pliciorem  vel  magis  compofitam  inprimis  defervefcente  seftu  febrili  addere 
quis  velit ,  me  minimediifentientem  habebit.  Sedexeadem  hiftoria  conftat, 
pr?eterea  caftoreata  ,  myrrhata  ,  volatilia  fpirituofa  &  urinofa  ,  ut  &  a- 
nodyna,  qux  tamen  non  pauci  omnia  iis  in  adfectibus  haud  parum  im- 
probant ,  feparatis  temporibus  aegrae  noftrae  fuifle  porrecta:  itaque  a  prae- 
fenti  inftituto  haud  alienum  fore  arbicramur ,  fi  de  his  paulo  diftin&ius 
agamus. 

§.     X  X. 

Et  quidem  quod  ad  caftoreata  &  myrrhata  attinet ,  haec  ftatim  poft  mo- 
larum  exclufionem  fuere  prsefcripta  :  eum  in  finem  ,  ut  &  dolores  mitiga- 
rentur,  &  fluxus  fanguinis  parcus  promoveretur.  Sed  irritum  eorundem 
fuifle  ufum  ,  ac  brevi  poft  «egram  in  febrem  malignam  purpuratam  eife  de- 
lapfam  ,  hiftoria  docet,  Sane  non  defunt  ex  neotericis,  qui  hanc  medendi 
methodum  tanquam  noxiam  rejiciunt,  ipfius  ex  illa  purpurae  deducere  ori- 
ginem  nulli  dubitantes.  Verum  profeclo  non  temere  mihi  perfuafum  habeo, 
culpam  infequentis  mali  a  longe  alia  cauiTa  derivandi  infonti  medicamento 
adfcribi  quam  fiepiffime.  Ponamus  puerperac  cuidam  ,  pauco  lochiorum 
fljxu  ac  doloribus  poft  p^rtum  intenfis  laboranti ,  caftoreata  &  forcalfis 
myrihna  tanto  cum  fucceifu  fuifle  praeforjpta ,  ut  reftjgnans  fanguis  ube- 
rius  profluxeric ,  &  dolorcs  paiHukim  mitigati  penitus  remiferint.  Accidit 
autem ,  ut,  puerpera  in  pnccordiorum  anxietates  ,  &,  ut  paucis  me  ex- 
pediam,  in  purpuram  malignam  delapfa ,  alius  quidam  advocetur  medi- 
cus ,  prsejudicata  inprimis  opinione  imbutus  ,  prrediclaque  remedia  cali- 
diora  nauci  habens  :  hic  mox  purpur^e  culpam  ,  cum  omnibus  pravis  fym- 
tomatibus ,  in  medicamina  ad  mentetn  ejus  admodum  nociva  ,  rejiciet 
omnem  ,  non  reputans  fecum,  puerperis  faephfime  caftoreata  &  myrrhata 
cum  euphoria  &  citra  purpuram  infequentem  ullam  exhiberi  ,  &  multo 
plures  puerperas  ,  quibus  ne  tantillum  quidem  caftorei  vcl  myrrhei  datum 
eft ,  in  purpuram  incidere:  non  obfcuro  indicio  ,  purpuram  ab  alio  longe 
principio  oriundam  minus  confiderate  ab  infonti  deduci  medicamento. 

§.     XXI. 

Neque  vero  exiftimaverim  ,  analeptica  fpirituofa ,  &  volatilia  urinofa  , 
jn  morbi  hiftoria  commemorata  ,  in  iftiufmodi  morbis  prorfus  e(Te  con- 
temnenda.  Licet  enim  iis  vis  maflam  humprum  paulo  intenfius  movendi 
p.xagitandique  competat,  atque  hinc  nonnulli  recentiorum  ufueorumcri- 
ph,  quam  natura  paulatim  ruolmir,  turbari,  aeftumque  una  cum  cxteris 

fym. 


DE   FEB.    ACUTA    E  X  A  NT  H  E  M  A  T  I  C  A.      49.7 

fymptomatibus  intehdi,  non.fine  ratione  opinentur:  nihilominus  tamen, 
dummodo  tempora  &  circumftantiae  purpurae  obferventur  eailide  ,  tantum 
abeft,  ut  retnedia  hsecce  funeftis  iliis  malis  prsebeant  anfam  ,  ut  potius 
naturam  a  crifi  defle&entem  ad  eandem  reducant.  Quamobrem  is  omnhio 
in  medendi  methodum  impingeret  turpiter,  qui  purpuram  aut  nondumaut 
jamjam  comparentem  calidioribus  hifce  omni  expellere  nifu,  &  non  obf- 
tante-scftu  febrili  infigni  ,  talia  nimis  praecipitanter  inconfiderateque  pisef- 
cribere  vellet :  utpote  quibus  fanguis  jam  tum  exseftuans  in  mul.tD  rapi- 
diorem  concieretur  motum  ,  &  quacvis  fymptomata  exafperarentur.  Ve- 
rum  enim  vero  cum  febre  maligna  correpti  fsepe  non  seftuent ,  &  aliquan- 
do  fumme  fint  debiles ,  nec  mediocri  frigoris  fenfu  perfundantur ,  inque 
frequentiora  animi  deliquia  incidant ,  aut  propter  retrocedentia  exanthe- 
mata  anxietatibus  verbis  vix  fatis  exprimendis  adficiantur ,  an  eo  tempore* 
lente  progredientem  humorum  maflam  cardiaca  fpirituofa  ,  &  volatiiia  uris 
nofa  nimium  exagitent,  ego  valde  omnino  dubito  :  potius  exiftimans  , 
iisdem  lsefum  lentumque  ac  impeditum  humorum  motum  inftaurari ,  na- 
fur.se  in  gignenda  crifi  majus  robur  c.onciliari ,  ac  funefta  mala,  immo  mor- 
£em  fortaffis  ipfam  prsecavcrj..  .Quamobrem  jam  recitata  remedia  non  per 
univerfum  morbi  decuifum  ,  fed  neceffitate  duntaxat  id  exigente,  prsef- 
cripta ,  eaque  non  fine  infigni  fruclu  uiurpata,  fi  quis  atro  notare  car- 
foone  velit,  quid  agat ,  quidve  fentiat ,   parum  penfi  habere  videtur. 

f.     XXI  I. 

Ad  opiata  quod  attinet,  &  ea  noftrse  quandoque  fuifle   prsefcripta ,    in 
rnorbi  hiftoria  retuiimus.    Sane  haud  pauci  omnium  opiatorum  ulum   in 
febribus  malignis  damnant.,  rati ,    iis  ad  ftafiu  fatalem   difponi  humores , 
naturamque  in  crifi  molienda  reddi  jufto  fegniorem ,  aut  lethifero  torpo- 
ri  occafionem  dari :   atque  crediderim  ego  ipfemet ,    fine  urgente  indicante 
opiatum   non  temere  adhibendum  efle,  tametfi  Sydenhamus  (/^)aliique, 
contra  communem  fententiam  ,  opiatis  in  omni  puftuiarum  eruptione  pro- 
movenda  vires  haud  mediocres  attribuant ;   nihilo  tamen  fecius ,   quando 
dolores ,   uti  quidem  in   noftra,  dies  no&esque  fsevientes   fomnum  difpeU 
lunt  omnem ,  hincque  metuendum  eft ,  crifin  non  modo  hac  ratione  im- 
pediri ,  fed  &  vires  jam  labefactatas  tandem  confumi  penitus  ,  certe  opiaca 
refracla    dofi  exhibita  miferis  iis  folamini  efTe  maximo ,    locupletem  habso 
teftem  experientiam.   Itaque  cum  idem  morbgs  non  femper  ejufdem  fit.in- 
dolis,   neque  iifdem  fymptomatibus  ftipatus  incedat ,  certe  methodum  me- 
dendi   pro  illius  &  horum  qualitate  folcrter  efle  variandam  inftituendamve, 
omnes  cordati  facile  mecum  fatebuntur.    E.t    fane  auceps    dubiufque  hae- 
reo  ,   an  ii  maturo  confilio  ,  aut  arti  medicse  confulant,  qui  fine  ullo  dif- 
•crimine  in  opiata ,    cardiaca  fpirituofa ,  aliaque  paulo  generofiora  remedia 
debacchantur ,   difcrimen  pene  nullum  ufum  inter  &  abufum  horum  re- 
jmediorum   admittentes.  (  k  )  De  fejiilent.  cap.  7. 

QiJtM.  Medko-Frati.  Tom.  V.  Rn  §.  X  X  II  L 


498  SCHACHER, 

$.    XXIII. 

Sed  cum  segra  noftra  quinqules  in  fcbrem  malignam  ferie  non  inter- 
rupta  reciderit,  quseftio  tandem  non  immerito  movetur  ,  an  recidivse  con- 
gruis  remediis  occurri  potuiiret  ?  Sane  Cl.  Freind  in  epiftola  de  purganti- 
bus  in  fecunda  variolarum  confluentium  febre  adhibendis  ,  in  eo  eft  ro- 
tus ,  ut  probet ,  fecundae  febris  atrocitatem  purgantibus  infringend<im  im- 
pugnandamque  erfe.  Quare  (i  contra  (ecundam  febrem  data  fuitfent  pur- 
gantia  ,  fortaffis  jegra  a  tertia  ,  quartaque  ac  quinta  recidiva  libera  atque 
immunis  permanfilfet.  Et  ,  ne  quid  diffitear  ,  id  experientia  fatis  fuper. 
que  comprobat  atque  teft^tur,  interdum  fcbrem  purpuratam ,  variolo- 
hw  y  fimilemque  cum  diarrhcea  ita  complicari,  ut  hsec  a  principio  ad 
finem  ufque  perdurans  exitium  aegrotanti  haud  pariat :  indc  forte  collegit 
auctor  laudatus ,  diarrhcca  artificiali  materiam  malignam  non  line  segri 
levamento  per  infcrius  guttur  evacuari ,  seg*umque  e  prjelentillimo  vitse 
periculo  hac  ratione  eximi  porfe  5  id  quod  poftea  plunbus  quoque  exerr>- 
plis  confirmat  quorundam  ex  fecunda  febre  defperanter  decumbentitim  , 
«juos  purgantium  ufus  prsefenti  morti  eripuit.  At  enimvero  tametfi  diar- 
rhoci  cum  febre  ejufmodi  complicata  non  femper  fit  lethifera  ,  inde  tamen 
exift  mandum  non  eft  ,  eadem  femper  febrem  ma'ignam  reidi  benigniorem  1 
Cquidem  &  eo  tempore  ad  adftantium  defperationem  ex  ea  laborare  acgros  9 
praxin  exercentibus  ignotum  eife  nequit.  Immo  vero  oliquando  exantho- 
mata  diarrhcea  fuperveniente  revocari ,  aegrumque  ipfi  vitse  difcrimini  expo- 
ni ,  aut  penitus  morte  adfici ,  quis  qusefo  eft,  quiignoreti'  Itaque  ,  ni- 
fi  me  omnia  Mlunt,  ambigui  admodum  eventus  erunt  purgantia  ,  con- 
tra  fecundam  febrcm  data  :  id  quod  laudatus  vir  ipfemet  non  'negat-), 
ingenue  pofius  falfus  ,  nonnullos  febris  fecundse  atrocitate  ,  purgantibus  in- 
calfum  adhibitis,  exrin&os  fuiife.  Cum  vcro  idcm  in  ancipiti  vitae  peri- 
culo  anceps  remedium  experiri,  quam  nullum  confultius  ducat ,  hmcque 
a  purgantibus  priuurio  uliim  falutarem  fperandum  eife,  fibi  perfuaHe.it 
unice:  haec  ipfa  tanti  ab  eodem  scftimari ,  nemini  temere  mirum  videbi- 
tur.  Sed  ctiim  vero  hanc  medendi  methodum  multiplex  experientia  non- 
dum  confirmavit,  plurefque  cum  fecunda  febre,  negleCbs  purg-mtibus  9 
rediiife  in  gratiam  ,  certum  mihi  exploratumque  eft.  Noftrse  lane  Ueus 
adeo  fuit  propitius ,  ut  quintam  febiem  acutam  exanthematicam  ex  animi 
tanckm  fententia  fuperaveiit. 


T    A    N    T    U    M, 


JQ<, 


CLXXVL 

JO.  GODOFREDI  SALZMAN, 

HISTORIA 

PURPURJE   -MILIARIS      ALB^, 

CUMPRIMIS  ARGENTORATUM  NOSTRUM 

ET    VICINIAM   ANTE    BIENNIUM   FERE 

INFESTANTIS, 

Argentprt  §  Augufti  1736. 


Rnl 


(  50i  ) 
■fiiB 


PRiEL0Q_UIUM. 

Chcumfpicienti  Thema  Inaugurale  ,  quod  luci  public<c  exponendi  poteftai 
a  Gratiofa  facultate  Medicn  mihi  benevole  conceffa  ejl ,  unus  qnident 
vel  alter  cafits  medicus  notatu  dignior  fe  obtulit  j  mox  vero  animum  inde  re* 
vocavi  ,  meinor  ,  prioribtts  me  thefibus  talem  Le&ori  exhibuiffe.  Proinde  jant 
lubuit  affe&um  qtiendam  prdternatUralem  perira&aYe ,  atqtte  hifloriam  pur- 
fttrai  miliaris  alb<e ,  fnb  finem  anni  1734.  &  iiiitium  173^.  ioi  homhiibus 
apui  nos  &  in  confniis  fnnejlx  ,  quantum  in  iueis  pofitum  erit  viribits ,  tra- 
dere ,  idqtte  eo  magis ,  quo  rariora  in  vetujlijjimis  morborum  annalibns  ejtts 
vejligia  reperire  licet.  Neqtte  etiam  fat  ninlta  de  hac  febre  pojleris  feculis  an- 
notata  leguntur ,  qux.  ante  pauca  demtim  lujlra  Medicis  Ubfervatoribus  in- 
notuiffe  creditnr.  Nojiro  die ,  cum  fatis  &  nimium  proh  dolor  !  cognitafitt 
de  illa  aliquot  fchediafmata  in  publicum  prodieruut.  Vra  aliis  David  Haniii- 
ton  Magn<z  Britanuia  Regin<c  Medicus  Ordinarius  plttres  eafqtte  utilijfiinas 
de  febre  hac  miliari  obfervationes  univerfamque  medendi  methodum  peculiari 
nobis  tra&aiu  reliquit.  Qtmd  ejm  ,  ut  £«?  aliorum  iujiitutum  a  propofito  me 
deterrere  haud  potuit ,  quo  miuits  cum  de  hoc  morbo  generatim  ,  ttun  etiatrt 
fpeciatim  d'e  genio ,  qitem  nqjier  tentiit ,  Speciminis  Inauguralis  loco  aliqua 
in  medium  proferrem  ,  eam  etiam  ob  rationem  ,  quia  ,  quanium  novi ,  idem 
argumentuni  hic  loci  ventilatum  hucufque  nonfuit.  Neque  L.  B.  tnale  inter- 
fretatnram  ejfe  conjido  hos  Tyronis  propria  experientia  defiituti  conatus ,  fi 
intellexerit  >  aliorum  obfervata  defe&um  huncce  meum  abuude  fupphre ,  me 
etiam  paratiffimum  ejfe  ,  ea  ,  qtu  cum  pra&ka  veritate  minus  conveniuni , 
ab  illis ,  quorum  major  rerum  medicarum  ufits  eji  dtque  cognitio ,  monitum 
corrigendi.  Quod  fupereji  ,  a  fumtno  Archiatro  ,  velit  qualicunque  meo  labori 
ex  alto  benedkere ,  eumqtte  in  proximi  cotnmodutn  dirigere ,  devotisprecibus 
iontendo. 


%.     t 

PUrpura  nomen  accepit  affc&us  nofter  a  colore  purpureo  feu  rubro,  Onomate* 
quo  exanthemata  per  univerfum  corporis  habitum  plus  minufve  dif-  logia. 
fcnvnata  fefe  offerunt ,  qualis  fere  in  purpura  five  pifce  ex  concharum 
familia,  qui  liquorem  in  faucibus  alit  tingendis  lanis  apufTimum  ,  conf- 
picitur.  Quae  appellatio  rubrse  magis  quam  albae  alias  fic  didae  convenit , 
minime  illi  albx  fpeciei  ,  quam  maculae  rubicundse  non  praeceflere.  Mi- 
liaris  nomine  etiam  infignitur ,  quia  grana  milii  ,  re ctius  ova  pifcium 
quorundam  vel  figura  vel  magnitudine  refert.  Joh.  Thom.  Minadous  L, 
Jt  defebr.    malign.  c.   3.  eum  lemicularem  appellare    mavult,    eo  quod 

K  r  r     3  *JtHo- 


jos  S    A    L    Z    M    A    N    N, 

eflrbrefcentiae  &  ftgura  &  colore  &  mo!e  ientium  femen  aliquando  exprl- 

ma.it  ,   id  quoi  autopfiae   rarius  refpondet.    David   Hamilton    Anghu  tr. 

de  febr.  mil.   c.   I.   marbum    potius    febrem  veficularem    nominandurnau- 

tumit,  ea  inducias  ratione ,    quia  efrlorefcentiae  veficulas  funt ,   pnmum 

fero  limndo,    dsin  fubalbo    perlarum    colore  non    abfimili   plense  ;    quas 

denominatio  de    alba   potiflinum   valet.    Alii  eum  papularem  ,    quoniam 

papulis  fimilis  excretio  ,    aliqui  morbillos  igneos   vocant  ,    vid.    E.  N.  C. 

/.  6.  obf  42.   Germjni  prsefertim    Saxones  eundem   appellant  den    Frie  fei 

a  panni  afperi  Friefs  fi  nilituiine  ,    quia  cucis  fuperficies   ab  earum  eru- 

ptione  afpera  redditur,  vid    Chriji.  Jo.   Langii   Oper.  P.    II.  c.    14.   §.  9. 

qualis  etiam  afperitas  in  cute  a  frigore  conftridti    papilluli*  nerveis  ,    ra- 

dicibus  pilorum  aut  etiam  ,    uti   plerifque   anatomicorum    perfuafum  eft , 

glandulis  fubcutaaeis  eminentibus    obfervatur ,    quod    Friefsen    efferunt > 

quidam  alii  das   Hirfen  ,    Fleber  ,  Mefomarchici  &  inter  eos  maxime  Be- 

rolinenfes   Kitteln  vocant   vid.    A3.    Berol.    Dec.   2.    Vol.   ?.   §.   3.  febrem 

etiain  purpuram  ,   quae  noftra  in  urbe  ejufque  confiniis  annis  fuperiori- 

bus  1734  &   173^  gra (Ta ta  eft  ,    albam  fuiffe  ,     aut    ut   curatius   loquar 

mixtam ,  fcilicet  prsevia  rubra  &   alba  fuccedanea  uno  ore  confentiunt , 

quicunque  aegrorum  illa    decumbentium    curam  habuerunt;    id    quod  de 

potiore  segrotantium  numero  intelligendum  effe  cenfeo ,    utpote  quem  nori 

latet ,  aliquos  etiam  purpura  rubra  ,    pauciflimos  alba  proprie ,    Huldar. 

JDefnittQ.  Pelargo  pellucida  dicta  laboraffe.    Eft   autem   purpura  miliaris  alba  febris 

continua  ,   acuta,  exanthematica  ,    typum  catarrhalis  semulans  ,    plerum- 

que  maligna  a  fanguine  ejufque  materia  potiflimum  lymphatica  feu  ferofa 

corrupta  originem  trahens ,    cum    papularum  feu  veficularum  eruptione 

conjun&a  &  fubitaneo  virium  lapfu  ,  praecordiorum  anguftia  aliifque  fym- 

ptomatibus  faepius  externa  fpecie  lenioribus   &  fubdole  ingruentibus  fti- 

<pata ,  partium  internarum  inflammatione  frequenter  comite  vel  fubfequente. 

§.     I  I. 

An  mvus  Antequam  ad  alia  progrediar ,  a  foro  meo  omnino  alienurh  haud  effe 
fytjfeflus?  puto  |  paucis  difcutere,  utrum  affedtus  nofter  prifcis  etiam  cognitus  fu- 
erit ,  an  vero  plane  novus  fit  &  fuperiore  denaum  feculo  natales  fuos 
habuerit,  quod  noftrates  innuere  videntur ,  dum  frequenter  in  ore  ha- 
bent,  d.ts  Felefielfeye  eine  neve  KranEtheit ,  man  habe  vor  50.  oder  mehre- 
ren  Jahren  nichts  davon  gervufit.  In  veterum  fchola  iftum  rie  nomine  qui- 
dem,  nedum  reipfa  perfpe&um  fuiffe  funt  qui  contend unt ,  iroo  &  fu- 
periore  feculo  hoc  exanthematum  genus  nunquam  a  fe  vifum  ,  nec  ab 
alio  practico  illius  loci  obfervatum  fatetur  Car.  R\aygerus  Phyf  Pofna- 
nienf.  in  E.  N.  C.  I.  3.  obf  28 1.  &  Joh.  Conr.  Brunnerus  III.  7.  & 
8.  obf  206.  idem  teftatur,  nempe  ffli  antea  £«?  ab  eo  tempore  fimiles  (  de 
papulis  feu  veficulis  miliaribus  loquens )  nwiqjtam  in  praxi  confpkari  da- 

tum 


HISTOR.   PURPURJEMILIARIS.  ?03 

tum  fuiffe ,  an  harttm  veftularum  alii  mentionem  fecerint  Authores  fe  quidem 
htere.    Apud   Sydenhamhtm   &  poji  ipfum   Mortonium  ,     Pra&icos  in   An- 
glia  infgnijjimos  variolarumque  &  exanthematum  fcrutatores  exa&os  nullum 
haium  vejhgium  fe  inveniffe  addit.     Occurrere  tamen  mentionem  pergit  fub 
purpuratarum  titulo  ftbris  malignse  miliaris  apud   Mich    Ettmullerum  his 
verbis  :     Vbi  corpus    hhic   inde  minutis  tuberculis    inflar  milii  gr  nis  refper- 
fum  apparet ,  vocatur  ftbru  maligna  miliaris  feupurpura ,  prouti  gnvmfunt 
vel  xubra  vel  alba ;  qu<z  alba  puerperis  folet  effe  molejia  &  lethalis  vid.   Prax 
L.    i.  S.    is-  c.  9.    Quod  Thom.  Sydenham  artinet ,  ille  in  fchedul.  mouuit. 
de  nov.  febr.  ingrejf.  p.   651.  meminit ,    a  regimine  paulo  calidiore petechiax 
fape   efflorefcere  ,    quandoque  eruptiones  miliares  ,  quas  vocant ,  injuperficiem 
corporis  fe  difpefgere    morbiliis  haudabfmiles.  A&a   berolin.  Dec.    I.    Vol.  2. 
§.    1.    refuunt ,    per  omnes    &fingulos,  quos  retro  numerare   pollumus 
annos  iltud   exanthcmatis  genus,    quod  ad  purpuram  refertur,    &  cujus 
pufrulse  cfflorcfeentes  analogice    miliarts    nuncupantur,     his  locis  plane 
f  u  iTc  incognitum  ,    poftea  vero  hanc  fcbrem  cives  Berolinenfes  adoriri  & 
inthoaife  &  haclenus  continuaffe  ,  ubi  rationes  hu*'us  progreiius  fubjungun- 
tur  ,   &   Dec.  2.    Vol.   f.  %   3.  memorant,  Marchicos  purpuram  miliarem 
albam  pmrperis  in  Saxonia   familiarem  pro    portento  habere.     Idem  fuo 
confVmat  calculo  Corn.    Ctlfus  de  re  med.  L.   l.prtf.  fipe  nova ,  inquiens, 
incidunt  genera  morborum  ,  in  quibus  mhiladhucufusojiendit.  Alii  contrarium 
ftauientes  &   vetuft  ffimis  hunc   motbum    foaud  incognitum  fuilfe  volunt,, 
jpfi  et»am    Hippocrati ,  e  cujus  fcriptis ,   quaecunque  a  pofteris  feculis  in- 
venta  fuerunt  ,  probare ,    ne  dicam  ,   extorquere  allaborant,  dum    Coac 
Tranot.     Texi.    V64.   in  anxietate  laborantibus  ,    inquit  ,  celeriter  velut-  cw~ 
Ikttm  punBurni  in  cutim  erumpunt ,   id  quod  L.    ?.    Epidem.   repetit   &  Pror- 
rhetic.   L.    1.   S.    11.    rubrorum    exanthematum    mentionem    injicit.    Sed 
quis  non  videt,.  inrelligenda  llla    eife  vel   de  petechiis  vel   de  turbcrculis 
fimilibus  iftis  ,    quse  ex  urtica   vel  fudore  nafcunrur  vulgo  die  Nejjcljiuht; 
de  quibus  Exc.  Lothntrus    E.  N..  C.  ctnt.  6.  obf  96.  an  afptedo  Celfi  , 
vel  urc-do   Plinii   &    ur  go  Vcgetii    &  Apnleji    fit  '{    difquirit.    Mg>s   idem 
comprobare   volunt  e  veibis  L.  2.   Ipidtm.    S.    3.   quae  ita  fe  hubent  :   F/ft* 
bant  in  febribus  afiivh  circa    7.    8.   &  9-  diem  afpretudmes   in   cute  milia- 
cea  cnlicum  morfbus  maxime  fmiles :  verum  affecttum   hunc  ab  Hippocrate 
memoratum  a  noftro  dirierre  iequentia  evincunt ,  fcilicet  mulierem  nullam 
mortuam  eife,  tui  ha?c  fiebant.    Similia  apucl    Aetium^  A&narium,    ali~ 
ofque   leguntur.    Qyse  exantftemata  Ktyxpoo ie<*  z  Cco  dicla   cum  noftris 
nuigis   convenirc  videntur.   Parschon  tr.  de  purtur.    morbill.  &  variol.  pa- 
riter  concludit ,  purpuram    in   genere  antiquitus    omnino  notam  fuiife  , 
fed  mentionem  illarum  in  fcriptis  vel  ideo  erTe  omiifam,    quod  olim  cre- 
diderint  ,    eife  vel  fymptomata  fcbrium  fynocharum  &  malignarum    vel 
crifes  eafdem  febres  infequi  folitas  j  imo  fi  quis  pr^etendat  ,  eruptiones  in  cute 
tempore  Hippocratis,  Galeni,  ^lii  cscteioiumque  Gnecorum  obfervatas  cum; 

noitris- 


VH  SALZMANN, 

nuitris  non  convenire ,  diverfuatem  regionum  ,  vivendi  rationem,  aliaf- 
que  caufas  utrobique  ponderandas  efle  autumat.  Eandem  opinionem  fovet 
fupra  laudatus  Lochnerm  E,  N.  C.  cent.  3.  &  4.  App.  putans  ifturn  , 
quod  in  aliis  morbis  fieri  aflblet ,  aliquando  defiilTe  ,  feque  fnbduxilfe, 
longa  vero  annorum  peracta  ferie  rurfus  productum  fuifle ,  ita  ut  quocj 
de  fyphilide   Fracajlorim  cecinit ,    purpuree  quoque  applicari  poflit; 

Non  femel  in  ferris  vitam ,  fed  fepe  fuijfe 
Dicendum  efl  ,   qiiamvis  nobis  nec  notnine  nota 
Ha&enus  illafuit.     Quoniam  long.eva   vetujlas 
Cun&a  fitu  involvens  &  res  &  nomina  delet , 
Nec  monumenta  patrum  feri  videre  nepotes. 

Confentire  etiam  videtur  Chrijl.  Jo.  L/mgius  Oper.  I.  c.  &  Bernh.  I{a? 
mazzini  de  conjlit.  epid.  civit.  Mutinenf.  in  E.  N.  C.  III.  4.  App.  p.  80. 
his  verbis  :  Sicut  in  politick ,  ut  ait  Tacitus  ,  potius  nlii  homines  quam  alii 
mores  ,  ita  in  re  medica  potius  aliud  hominum  quam  aliud  morborum  genus. 
Quod  fi  febrem  quotidianse  continuae  phlegmaticse,  item  fynochi  putridse 
nomine  olim  venientem,  ejufque  fymptomata  quis  confiderat ,  illam  a 
malignis  noftris  parum  differre  deprehendet ,  adeo  ut  falvo  aliorum  ju- 
dicio  verofimile  mihi  videatur ,  prifcis  jam  medicis  non  omnino  ignotum 
fuiffe  affeclum  noftrum  ,  pofteris  vero  temporibus  vel  fub  alio  fchemate 
ingruiffe  ,  vel  prsetermiflam  effe  attentam  ejus  obfervationem  ,  donec  fu- 
periori  feculo  veluti  refufcitatus  &  apertius  per  Germaniam  inferiorem  & 
Pomeraniam  graffatus  denuofuerit,  potiflimum  vero  Saxoniam  infeftarit 
&  Lipfix  fedem  vekiti  fixam  habuerit.  Qua  vcro  ratione  primum  enata 
lit  hacc  febris  &  ab  una  regione  in  aliam  tranfierit  pcr  Saxoniam  velut  en- 
^demia  vid.  A&.  Berol.  Dec.  1.  Vol.  2.  §.  1.  &  Exc.  Alex.  Camerarii  Dijf. 
Ae  purpur.  alb.  maj.  Tubing.  ifi^.  Habit.  Cur  autem  ante  aliquot  demum 
luftra  apertius  prodierit  &  fubinde  latius  ferpat ,  frequentifiimo  calido 
herbse  thee  &  fabarum  coffee  potui  adfcribit  Cel.  Frid.  Hojfmann  Med. 
I{cit.  Syji.  tr.  4.  p.  1.  f.  1.  c.  9.  Hamilton  l.  c.  hanc  febrem  eadem  ma- 
iignitate  ac  petechialem  apud  Indos  graifari  annotavit. 

§.     I  I  I. 

Qjxalis fue-  Quidquid  autem  fit,  de  moroi  noftri  indole  magis  follicitus  dubio  orrmi 
jrit  mer.  Vac&re  puto ,  illum  continuam  febrem  fuiffe  cum  remiflione  quidem  aliqua- 
li ,  fed  abfque  intermiirione  reliquis  continuis  gradu  &  moribus  diverfam. 
Uratislavienfes  Hiji.  morb.  ann.  1  702.  febres  malignas  etiam  intermittentes 
obfervarunt  conf.  E.  N.  C.  cent.  1.^2.  obf.  163.  &  Laz.  Hjyer.  cent. 
4.  obf.  39.  e  continua  &  intermittente  complicatam  vidit.  Fuit  etiam  acuta 
$  quidern  e  familia  quotidianse  aut,  ut  alii  volunt,  tertianae  duplicis  & 

currt 


HISTOR.    PURPUR/E     M  I  L  I  A  R  I  S.  jo? 

cum  catarrhali  feu   quotidiana   veterum   phlegmatica  magnam  arfiiiitatem 
habuit,    ejus  typum  conftanter  fervans.  Heur.   Scretatr.  defebr.  caflr.  ma- 
lign.  fk.Jo.  Litd.   /Jpinus  de  febr.  epid.  qu&  ann.   1694.  &    l&9)    Herfprucii 
graffata   ejl  iilam  hemitritseae  vetqrum  (  cujus  hiftor.  Adr.  Spige/ius  fecul.  tr. 
nobis  exhibuk  )  non  abfimilem  e!fe  judicarunt  i   id  quod  de  ipforum  mor- 
bo  ,   non  item  ds  noftro  valere  largior  ,  utpote   cujus  typus  plane  diver- 
fus  erat.    Eandem  cum  continente  complicatam  non  facile  fuiffe  ex  hcemor- 
rhagiae  narium  abfentia  fufpicari  licet.   Erat  quoque  ma/igna  feu  mali  mo- 
ris  tyrannidem  fuam  longe  lateque  in  multos  exercens  &   inopinata   ftra- 
ge  jugulans,  id  quod  fubdola  ejusindoies,    de  qua  infra  dicetur  &  fymp- 
tomata  prxcipua  non  obfcure  indicabant,  quae  magis ,  quam  externa  fpecie 
prae  fe  ferebant,  deleteria  fuerant.    Veteres  morbos  malignos  vocarunt  pu- 
tridos ,  totius    fubftantia:,    quam  fubrutum  eunt ,   vel  etiam  morbos  oc- 
cultarum  qualitatnm  yid.   Exc.   Georg.  Wolffg.    Wedel.     Pathol.  Med.  S.  1. 
c.   3.  Q110  fenfu   &  Jo.  Nic.  Eech/inus  L.  2.   obf  17  fi  quis  morbus  eji ,   in- 
onit  ,   qiii  pericuh ,   magnitudine  &  Jymptoniatitmnovitate  terret ,  efl  is  pro- 
fetlo  maligna  febris.  Qyid  malignitas  fit  inferius  §.    14  &  15  enarrabo.  Jam 
'annotare  iubet  d  fcrimen  inter  malignkatem  eflentialem  iive  intrinfecam , 
&  accidentalem  feu   adfcititiam  ,    illa  e   morbi  indole  &  eifentia  pe.rHet , 
J)3ec  vej;o  caufis  accidentalibus  ,   e  gr.  mala?  medicationi  deberur.    Hoc   ve- 
ro  experientia  quoque  comprobat,    malignitatis  varias  fpecies  diverfofque 
fpeciei  gradus   pro  anni  tempore,  tempeftate ,  aegri  conftitutione  &  regi- 
mine,    nec  non  medicatione   multum  differre.    Nam  &  noftra   pro  varia 
maligmtatis  vehementia  tragcediam    fuam  diverfimode  lufjt.    Exauthemati- 
cam  illam  fuiife  nerao  facile  amb:get,   nifi  qui  aegros  hoc   morbo  decum- 
ibentes  nullos  vidit ;  utpote   in   quibus  efflorefcentix  nunc  pauciores  nunc 
copofiores  rem  ad  oculum  cuivis  intuenti  fatis  fuperque  demonftrarunt , 
rfc  quibus  plura  loquendi  copia  infra  dabitur.    Equidem  non  in  omifbus 
praefente  licet  hoc  morbo  exanthemata  apparuere  ,  quod  ipfum  incontinen- 
tise  acgri  regiminique  jufto  frigidiori   aut  deficienti  naturse  robori  magna 
ex  parte   adfcribendum  efife  reor.   Non  minus  epidemius  fuit  nofter  affe&us 
&  plurimos  eodem  tempore  adortus  ,  non  modo  intra  mcenia  urbis ,   fed 
&  ruri  longe  iateque  fe  extendens  ,  fed  haud  abfque  difcrimine  ,    multos 
quippe  hinc  inde  affligebat  pluribus  ab  eo  immunibus  exiitentibus.     R^ci- 
mazzinus  l.  c.  a  febre  epidemica  maligna  ,    quam  defcripfit ,    frequentiora 
jn  urbe  quam  in  proximis  agris  funera  ,  &   plebem  ruraiem  line  ullo  ut- 
plurimum  remedii  genere  vim   morbi  elufiffe  narrat.  Supra  citatus  Fr.  Hof- 
fmanus  i.  c.  iftam  in  certis  tantum  locis  familiarem  &  quafi  endemiam  fta- 
bilit ,  quod  de  noftro  climate  per  Dei  gratiam  minime  valet ;   utut  infician- 
dum  non  fit ,  apud  nos  etiam  hoc  exanthematum  genus  quandoque  epi- 
demice  grarTari ,   uti  ante  aliquot  annos  puerperis  admodum  infeftum  fue- 
■rat  ,    quod  aliis  quoque  morbis  variolis  &  dyfenteria:  familiare  eft  ,   verum 
iiiperioribus  annis  vix  adeo  longe  lateque  tyrannidem  fuam  exercuir.    An 
DifpAt.  Medico-Pra&.  Tom.   V.  S  s  s  ve~ 


5o6  S     A     L    Z    M     A    N     N; 

vero  etiam  cafrenfs  diaenda  haud  immerito  qu^eritur?  Febres  malignsc  alias 
apud  eos  ,  qui  cuftra  meriuntur ,  hauii  infrequentes  funt ,  uti  Hsnr.  Scre~ 
ta  clefibr.  cafr.  malign.  Tob.  Cubtrus  obj.  med.  caf.r.  himg.  &  Jo.  Georg. 
Henr.  Kutmtrus  copiarum  Imperialium  ad  Rhenum  eductarum  Proto-Me- 
dicus  Je  morb.  cajirenf  epi.i.  ann.  1734  &  »735  piobatum  eunt ,  qii^e  pa- 
riter  ac  a!ii  morbi  iis,  qui  ftipendia  merent  ,  interdum  magis  exitiales  , 
qium  holtis  exiftunt.  Menfibus  Augulto  &  Septembri  anni  1734.  in  con- 
finiis  noftris  ob  caufas  ,  quas  infra  allegabo  ,  piura  morborum  genera  ,  nem- 
pe  diarihuesc ,  dyfenteriae,  febres  variae  indolis ,  prse  aliis  biliofse ,  tertia- 
nse  continuae  non  exquifinx  caput  extulerunt  ,  in  quorum  nume- 
ro  etiam  malignas  exanthematicas  tniiiares  extitiife  experientia  abunde  do- 
cu.t.  Confirmat  nos  in  hoc  afllrto  fchedium  ,  in  quo  Dn.  de  Vermalle 
Chirurgus  xenodochii  Regii  &  militaris  Spirenfis  primarius  hiftoriam  mor- 
bi  expofuit  ,  quem  I/lnJh:  &  Exc.  ILlvetius  Confiliarius  &  Archiater  Re- 
gius  Rbiium  malignaium  admoJum  funeltarum  catalogo  adfcribere  non  du- 
bitavit.  Habuit  ergo  ma'um  nataics  fuos  in  caftris  atque  a  militibus  inde 
redeuntibus  ,  ejufque  flrr.inia  in  corpore  alentibus  uibi  cjufque  civibus, 
inter  quos  deg  b.nt  &  ubi  b)bernab..nt,  ii.de  etiam  ruricolis  communica- 
tum  fuit,  imo  &  aliquot  civium  noiliotum ,  qui  vcl  in  Xenodochi's  vel 
in  caftris  diu  multumque  verfati  fucrant ,  idem  incurrerunt.  Et  hoc  fenfu 
contagiofmn  dici  quoque  poceiit,  quia  plures  uno  codemque  tempore  corri- 
puit  ,  non  pauci  etiam  a  commercio  cum  acgrotis  ptscfente  corporis  dif- 
poiitione,  aut  faltidio  vel  averfatione  oborta  ijiem  fibi  contraxerunt.  Non 
vero  adco  fa^.le  ex  uno  fubjecto  in  aliuJ  tranliit ,  quin  plerique ,  qui  a 
febricitantium  fervitiis  erant,  ab  eoJem  immunes  vixerunt,  hinc  purpu- 
ram  febrim  non  adeo  contagiofam  ac  reliquas  exanthematicas  efTe  Fr  Hof- 
fmann  experientia  fuffragante  teftatur.  Longe  vcro  abfuit  contagium  fcnfu 
fpecialiore  &  ftri&e  dictum  ,  quo  morbum  peftilentialem  vel  ad  eum  acce- 
deutem  non  pauci  inteJligunt,  quoque  noftram  etiam  febrem  nefcio  qui- 
bus  de  caufis  quidam  infignivere.  Qyod  fi  enim  numerus  eorum,  qui  ifta 
decubutre  ,  inea;ur,  &  cum  eo  ,  qui  ftevitiem  ejus  haud  experti  funt , 
comparetur  ,  exiguusfane  illorum  erir.  Rumor,  qui  de  morbo  contagiofo 
hic  loci  &  in  confiniis  graffante  non  minimam  Germanix  partem  pervoli- 
taverat ,  inde  forfan  ortum  traxit ,  quod  plures  lautioris  conditionis  ,  inter- 
que  eos  etiam  non  pauci  Medici ,  qui  aliorum  curam  gefferant ,  in  Li- 
bitinae  cenfum  venerunt.  Modo  dictis  fubjungo,  affectum  noftrum  ad  mor- 
b-os  infiammatorios  non  male  referri ,  quod  inter  alia  probat  maxime  phrc- 
nitis  a  meningibus  cerebri  inflammatis  producta ,  tum  &  cardialgia  atque 
fingultus  ,  qux  in  malignis  faepius  obvia  ventriculum  ,  diaphragma  aut  in- 
teftinum  phlegmone  affedum  indicant ;  ia  puerperis  uterus  difpofitione 
inflammatoria  non  raro  tentatur.  Pariter  lymphaticis  febribus  a  quibufdam 
accenfetur,  non  eo  quidem  fenfu,  quo  Alich  Ettmullerus  Coll.  Pratt.  L.  r. 
S.  if.  c.  s-  quatenus  iub  fe  comprehendunt  cawrrhales  benignas,   lentas 

item 


HISTOR.    PURPUR/E   MlLlARi^.  707 

item  &  hecticas  ,  quin  potius  ex  mente  Georg.  Biglivi  Prax.  Med.  L.  1. 
c.  9.  quae  a  feri  feu  lymphae  dyfcrafia  natales  fumunc,  qua  de  re  infra  de 
caufis  agetur. 

§.     I  V. 

Genium  morbi  quod  fpectat,  eft  ille  fi  quis  alius  valde  fubdolus ,  ex  Morbi  in- 
tus  blandiens  intus  faeviensj  faepe  pravum  morem  fatis  diu  occultat ,  &  doks. 
c'andeitin.is  in  intimis  infidias  ftruit  ,  ficqae  &  segris  &  adftantibus  nihil 
tale  cogitantibus  ,  imo  &  Medicis  ipfis  imponit ,  qui  nihil  infidiofi  me- 
tuentes  fecun  veluti  funt ,  dum  opinione  citius  malum  M.  S.  perreptat , 
inficit  &  levidenfi  etiam  mora  vires  acqjjirit ,  atque  occonomiye  animali  in- 
teritum  minatur,  imo  &  praeter  fpem  atque  exfpectationem  quandoque  af- 
fcrt,  acgrofque  citius  fere  ,  quam  scgrotnre  fe  fentiunt,  in  vitae  difcrimen 
prxcipitat ;  idque  frequentius  contingit ,  fi  malum  in  incunabulis  adhuc 
&  prima  infantia  eit ,  quod  fi  vero  plures  h:nc  inde  lecto  affixit ,  &  pee 
aliquod  jam  tempus  faeviit,  indole  ejus  curatius  cognita  finifterior  eventus 
cautiores  plerofque  reddit,  ita  ut,  quoties  aUquis  de  fymptomatibus  ipfi 
fimiliaribus  conqueritur ,  mox  de  ejus  accelTu  vel  priefentia  cogitent.  Baf- 
fianus  Landus  in  Jatrol.  verfipellem  ejus  morem  his  verbis  depingit  :  ad 
initia  Medico  facilis  fe  maligmis  morbus  pr&bet ,  fed  pro^reffu  tempons  virtts 
habet ,  &  clandejhnis  infidiis  oppugnat ,  £5?  nulluni  de  fe  prius  judiciumferri 
fermittit  ,  quam  exitium  paraverit  &  opprejfeyit.  rit  hsec  ,  quse  mjdo  dixi  , 
de  prima  morbi  invafione  intellecta  volo ,  fucceiiu  morbi  fympto:nata  fa- 
tis  gravia  fe  manif.ftarunt ,  in  aliquibus  per  potiorem  ejus  decurfum  om- 
nia  mitiora  fuere  ,  quam  ut  pedculum  ingens  ominari  liceret,  quod  dein 
morbo  mutato  fubito  fe  prodidit ,  morte  brevj  fubfequente.  Qinm  ob  cau- 
fam  Medici  malitiofum  ejus  morem  perfpicientes  morbum  7roXvfJt,o0<Pov , 
verfipellem ,  proteiformem  ,  infidiofum  ,  fubdolum  &  deceptonum  rede 
appellarunt ,  hinc  fcbrium  nequitia  feu  kxko^Ssix  ,  quam  CaI.  Aurelia- 
tius  de  morb.  acttt.  L.  I.  c.  f  allegavit ,  in  hunc  morbum  maxime  quadrat. 
Qiiare  ei ,  quantumcumque  etiam  bland  enti ,  nunquam  fidendum  ,  latet 
anguis  in  herba,  quo  tranquillior  ftatus  prima  fronte  videtur,  eo  graviore 
vulnere  faucium  aegrum  mox  relinquit.  Nonnunquam  vero  mox  in  initio 
vehementiam  fuamprodit,  &  gravitlimis  fymptomatibus  ftipata  adoritur , 
qua  e  momento  in  momentum  invalefcente  aeger  primis  itatim  diebus  de 
vita  periclitatur  ;  &  ruec  ferocia  tanta  aliquandoeft,  ut  xgrotus  de  felici 
motbi  eventu  mox  defperet ,  mortemque  meditetur  ,  adftantes  pariter  at- 
que  Medicum  de  eo  valde  follicitos  reddat  atque  terreat.  IndoWm  hujus  fe- 
bris  proteiformen  inde  etiam  colligere  licet ,  quod  in  primo  infultu  varas 
pro  anni  tempore  induat  fonrus  &  nunc  hunc  nunc  alium  morbum  meu- 
tiatur  ,  quem  morem  noftram  etiam  obfervaife  experiemia  docuit.  Quan- 
doque  eo  modo  inv-adit ,  ut  a  vulgo  &  segris  imperitioribus  nonnifi  ephe- 

S  s  s    %  me- 


^os  S     A     L    Z    M     A     N     Nj 

merarri  fubefle  credatur ,  interdum  fed  rarius  primx  accefliones  intermiti 
tentium  typum  referunt,  frequentius  quotidianam  vel  tertianam  duplicem 
scmulantur  j  nunc  continentis  larva  incedit,  non  raro  imprimis  menfibus 
februario  &  martio  pleuritidis  vel  peripneumonise  vel  pleuro-peripneumonix 
fchema  iudit ,  cum  refpiratione  difficiii  &  anhelofa  ftriifque  fanguineis  fpu- 
to  permixtis ;  aliquando  menfc  julio  &  augufto ,  fed  rariffime  cum  de- 
jedlionibus  dyfentericis  ingruit ,  fbepius  affedtuum  arthriticorum  &  dolorum 
rheumaticorum  faciem  in  aifuetis  pne  fe  fert ,  aut  cum  iis  complicatur , 
vid.  Act.  Berol.  Dec.  2  Vol.  f.  §.  3.  qui  dolores  rheumatico- arthritici  in 
multis  noftra  febre  decumbentibus  prxceifere.  Omnium  frequentiilime  fe- 
brem  catarrhalem  cum  gravedine  ,  coryza  &  tuifi  conjunctam  primum  men- 
titur  ,  de  quo  nemo  ambiget,  cyai  arcTam  ejus  cum  catarrhalibus  mali- 
gnis  affinitatem  fibi  in  memoriam  revocat ,  vid.  fupra  §.  3.  quam  facierrt 
Fioitra  etiam  prse  fe  ferre  vifa  eft.  Ut  taceam  illam  nunc  veluti  fymptoma 
nunc  veluti  crifin  in  morbis  obvenire ,  nunc  vero  morbum  primarium 
conftituere  ,  id  quod  annotavit  fupra  cit.  Porfchon  l.  c.  E  quibus  fluit , 
I  )  affe&um  noftrum  plerumque  fchema  induere  illius  tnorbi  ,  qui  ratione 
temporis  anni  congruus  eft  ,  uti  fupra  indigitavi  ,  aut  etiam  qui  popula- 
riter  graffatur,  2)  ratione  fubjecli,  ilium  talem  in  principio  indifpofuio- 
nem  repisefentare,  qua  quifque  plus  minufve  antea  laboraverat ,  adeo  ut 
in  noftra  quoque  valeat  id  ,  quod  de  fua  pronuntiavit  Apinm  l.  c.  §.  3.  na- 
tales  prorfus  diverfos  &  febris  genium  longe  alium  ,  aliumque  muko  iymp- 
tomatum  apparatum  obfervatum  efTe  ,  quin  &  a  fe  ipfa  multum  diilimilerrt 
m  incunabulis  fuis  apparuilfe. 

$.     V. 

Diferen-  Differentice  purpurae  confiderandae  funt  ratione  vel  ipfius  morbi  vel  3- 
tiaratwnc  i;oruin  affe&uum  ,  a  qulbus  difcrepat.  IHarum  alix  funt  eifentiales  alise 
tpMus  tnor-         .  ,  .         i-/r-i  r  ■     ■  o 

fom  accidentalcs.   Liientiales  a  cauiarum  proximiorum  &  remotiorum  vanetate 

seftimandae  funt,  prouti  enim  itbc  comparatae ,  indoles  morbi  hunc  vel  a- 
lium  genium  prac  fe  fert ,  quod  uti  de  morbis  generatim  ,  ita  quoque  de 
malignis  in  fpecie  tenendum  eft ,  qua  de  re  in  caufuum  tracTatione  quae- 
dam  dicendi  copia  mihi  dabitur.  Impraefentiarum  monere  lubet  fpecificam 
febrium  malignarum  3eque  ac  affecTuum  feroforum  differentiam  nos  magna 
ex  parte  latere  ,  &  inter  defiderata  medica  hauri  immerito  referri ;  cui  enim 
Medicorum  perfpecTum  fatis  elt ,  in  quo  icabies  a  fcorbuto,  hic  a  lue  ve- 
nerea  efTentialiter  difcrepet,  ira  paritei diff-umtia  fpecifica  morbillorum  ma- 
lignorum,  petechiarum  ,  purpuree  &  rubiae  &  a^bsc  nondum  fatis  cognita 
efTe  videtur.  Accidentium  intuitu  affedus  nofter  differt  1  )  rationesetatis  , 
quae  fuit  confiftens  atque  media  ,  dum  puerilis  atque  fenilis  ub  eo  jmmunis 
oblervabatur  ,  &  C\  forfan  alterutram  barum  adoriebatur  ,  mitior  eife  fo- 
lebut.  %  )  latione  tempcrameiui  ,  pleihorici  &  ianguinei  iioue  robuftiifimi 

Fre- 


HISTOR.    PURPU  R  A    MILIARIS.  ?09 

rrequentius  ei  obnoxii  erant  &  facilins  fuccumbebant ,  dum  ph'egmaticis 
tantum  periculi  inde  non  imminebat.  J  )  ratione  fexus  ,  noftra  febris  ma- 
jorem  in  mafculino  quam  foeminino  ftragem  edidit ,  quaealias  puerperis  val- 
de  infefta,  malignior  atque  funefta  eft  ,  id  quod  Goth.  jVelfthius  in  Dijf. 
quam  de  morho  ifio  puerperarum  novo  Lipfi&  olim  grajfante  habuit ,  tefta- 
tur.  4  )  ratione  moris  nunc  magis  nunc  nimus  maligna ,  inter- 
dum  infigni  nunc  minore  cum  ferocia  fsevit,  benigna  ab  Ettmullero  Oper. 
T.  2.  L.  I.  S.  i>.  c.  9.  fcorbutici  dicitur }  fic  &  fupra  laudatus  Hojfnan- 
nus  l  c.  &  Dijf.  ejufd  de  Gener.  febr.%  2%.  purpuram  in  chronicam  &  acu- 
tam  rlifpefcit ,  illamque  valde  quidem  moleftam  fed  non  pcriculofam  nec 
febre  ftipatam  protuintiat ,  foeminis  fluore  albo  laborantibus  vel  in  quibus 
ob  aetatem  menfes  emanfere  familiarem.  %  )  ratione  eventus  ,  quo  alia  fa- 
lutarem  ,  alia  vero  funeftum  fortitur  exitum  ,  &  quidem  hunc  crebriorem 
illo  eife  experientia  docet.  6")ratione  ftatus  ipfius ,  qui  vel  fimpleX  eft, 
fi  nempe  papulse  miliares  foiaefunt  aliis  exanthematibus  exulantibus ,  quem- 
que  idiophaticum  vocat  CeU  Fr.  Hoffmanvi  l.  c.  ve)  complicatus  cum  aliis 
efflorefcentiis ,  nempe  purpura  rubra  ,  variolis ,  morbillis,  petechiis  ,  quse 
vel  praecerlunt  vel  fuperveniunt  in  morbi  augmento,  rarius  in  principio 
fsepius  in  dedinatione  concurrunt ,  novoque  periculo  terrent ,  atque  in« 
terfperfa  cernuntur  vid.  Dav.  Hamilton.  I.  c.  Eadem  purpura  a!ba  fyno- 
chis  quoque  putridis  ,  ardentibus  &  petechizantlbus  accedit,  &  a  modo 
laudato  Hoffmanno  fymptomatica  nuncupatur  ,  vel  etiam  fymptomaticae  di- 
cuntur  papulae  ,  quae  mox  initio  morbi  pullulant  non  copiofas  &  inconftan». 
tes.  Eo  tempore  >  quo  miliaris  noftra  fseviit ,  petechise  rarilfimae  hinc  in* 
de  obfervatse  funt.  De  purpura  aliis  morbis  fuperveniente  vid.  Act.  BeroL 
Dec.  1.  Vol.  2.  p.  16.  &  fmgularem  maiignas  cum  variolis  complicationem. 
E.  N.  C.  Vol.  2.  obf.  147-. 

§.     V  L 

Septimo  ratione  exanthematum  purpura  praecipue  differt ,  &  quidem  1 
colore  ,  quo  alia  rubra  ,  a  morbillis  malignis  haud  mulsum  difcrepans  , 
der  rothe  Friejkl  alia  alba  ,  der  tveiffe  Friefel ,  quse  diverfi  iterum  genetis 
eft,  in  una  maculse  rubicundsc  veficulas  prsecedunt ,  qi.ae  citius  tardius  e- 
rumpentes  iljarum  medio  infident  paulo  majores ,  quam  quae  in  quodam 
morbillorum  genere  obfervantur,  ab  iis  ftimagtibusrubris  tota  quandoque 
cutis  rubeti  &  haec  ftigmata  curn  papulis  complicata  procul  dubio  anfam 
prabueiunt  loquendi  formulae  vulgo  folenni  ,  dum  femper  in  ore  habent: 
der  Patient  habe  FleBen  und  Friefiel.  Quod  fi  vero  rem  redle  seftimamus  ftig- 
mata  petechiae  di&a  a  noftris  toto  coelo  dirferre  facile  deprehendimus.  In 
altera  purpurae  a  bae  fpecie  fola  epidermis  ejufque  lamella  exterior  veficula- 
rum  feu  papularum  magis  tranfparentium  &  cryftallinarum  forma  elevatur 
maculis  rubicundis  omnino  abfentibus,  hsec  pofterior  propiio  magis  fen- 

S  s  s  3  #        fi* 


510  S    A    L    Z    M    A    N    N, 

fu  alba ,  autjuxta  Hulder.  Pelargum  pajlm  in  Obf  Clin.  pellucida  appet- 
landa,  cum  prior  mixta  magis  fit  &  e  rubra  arque  alba  compofita.  Dif- 
crepat  2  )  quantitate  tum  continua,  alia  quippe  ad  lewis  imo  &  mijorem, 
in  magnitudinem  excrefcit  ab  Al.  Camerario  pecul.  Dijfert.  Tubing.  1723. 
babit.  purpura  afba  mijor  vocata.  Huc  refer,  quas  fupra  laudatus  Kra- 
tnerus  in  Camm.  Lit.  Norimb.  1 73 5.  hebd.  22.  recenfet ,  nempe  ingentes 
in  dorfo  veficulas  fero  plenas,  quati  a  veficatorio  exciratae  eiTent.  A'ia  ve- 
ro  minor  femen  milii  vix  excedens  ,  unde  morbus  nomen  accepit ;  utrum- 
que  genus  plerumque  in  eodem  aegro  confpicitur  ,  ita  ut  minoribus  ma- 
jores  mterfperfae  fint.  Tum  dirfert  quantjtate  difcreta,  qua  modo  paucae 
numero  hinc  inde  dfperfae,  modo  copiofitfimae  &  per  totam  cutis  luper- 
ficiem  denfo  agmine  dilfeminat?e  funt,  nunquam  non  difcretae  &  abfque 
cohaefione  feu  contfuxu  ,  qui  variolis  confluentibus  folennis  elt.  Molem 
pariter  ac  quantitatem  diverfam  a  fubjedtorum  ,  temporum  ,  locorum  , 
fimiliumque  circumftantiarum  varietate  effe  docet  modo  nominatus  Al.  Ca- 
merarius  Dijf.  cit.  Omnes  dum  pullulant  exiguae  funt ,  invaletbente  morbo 
ad  decentem  figuram  ,  molem  &  numerum  augentur.  In  mercatoris  filio 
Parens  meus  ante  plures  annos  rario  e  fpect  iculo  vidit  maxime  in  artubus 
puftulas  albas  majores  non  pellucidas  ,  fed  opa:as  &  materia  purulenta  con- 
fiftentise  firmioris  refertas  ,  quales  in  ore  &  faucibus,  in  vola  manus  di- 
gitorumque  extremitatibus  Dn.  Jucb.  Prof.  krford.  &  Jll.  Brunnerus  mftar 
variolarum  fuppurantes  annotavit  in  E.  N.  C  111.  7.  &  8-  Obf  206. 
&  haec  forfan  illaeft,  quam  hct.  berol.  Dec.  1.  lol.  2.  §.  1.  cum  puftulis 
quafi  variolaceis  compl;caram  nuncupant.  Alias  in  fuppurationem  non  a- 
beunt  papiJse  ,  fed  ab  atraclu  facile  crepantes  parum  madoris  aquei  plorant, 
quem  humorem  adeo  limpidum  atque  diaphjnum  feri  potius  aut  lymphx, 
quam  ex  mente  Brunneri  l.  c.  fucci  nervei  progeniem  eife  cenfeo.  De  nu- 
mero  earum  addere  liceat ,  quod  Exc.  Stahlio  perfuafum  fit ,  a  medica- 
tione  &  regimine  calidiore  eas  tum  celeriter  protrudi  ,  tum  eciam  multi- 
plicari  poffe,  quae  a  leni  methodo  tardius  e^eque  minores  atque  pauciores 
erumpunt.  Quseftio  etiam  moveri  poterit ,  an  interna  quoque  vif.era  pari- 
ter  ac  cutis  luperficies  hifce  veficulis  oblideantur ,  pari  modo  ac  vario- 
lis  defccdari  quandoque  folent  i  Cujus  decifionem  ulteriori  demortuorurn 
infpedloni ,  qux  magna  ex  parte  hactenus  defuit,  commendo;  fi  autop- 
fia  id  ipfum  confirmat,  ob  indolem  morbi  nihil  boni  inde  augurari  poC. 
fumus  ,  utpote  qua  materia  peccans  ad  externum  corporis  habitum  veluJ 
emundtorium  univerfale  propelli  debet.  Cur  vero  illa  ipfa  non  in  h-ic  fe- 
bre  uti  in  pluribus  aliis  fola  diaphorefi  expellatur,  quin  potius  in  papulas 
cum  pruritu  elevetur,  cum  eadem  fere  etfe  videatur  cum  fudorisaut  tr  mf- 
pirationis  infenfilis  materia  ,  aliqui  rationem  quidem  reddere  allabo  air  , 
fei  minus  felici  cum  conatu  ,  quia  haec  uti  &  alia  multa  aJ  Jtfr/crr* 
&  intellectui  humano  imperfcrutabilia  merito  referuntur,  de  quibus  opti- 
me  ratiocinantem  vid.  Th.  Sydenhain  Oper,  S.  I.  c.   f. 

§•    VII. 


HISTOR.    PURPURjE    MILIARIS.  ?ii 

§.     VII. 

Sed  &  difcrimen  ,  quod  Jnter  purpuram  noftram  &  alias  exanthemati-  ^jireren 
cas  intercedit,  paucis  indigitandum,  &  I.  )  quidem  difcrepat  a  variolis  ,  tia 
quse  ordinarie  puftulas  majores,  opacas  ,  faniofas  &  pure  refertas  exhi  ab  aliis  ex. 
bent ,  fscpius  confluentes ,  cum  ardore  cutis  &  circulo  rubicundo  ambien-  «***»»*■ 
te.  Nothse  quidem  feu  fpuriae  variolse  pariter  ac  papulae  miliares  ferum  tic"' 
feu  lympham  in  flnu  fuo  gerunt,  fed  prseter  quod  fymptomata  multo  le- 
viora  exiftant ,  paucae  numero  &  mole  majores  effe  folent.  2  )  a  morbil- 
lis  ,  qui  non  facile  ab  exanthematibus  miliaribus  rubris  feu  mixtis  modo 
erumpentibus  diftinguuntur ,  pofteavero,  ubi  hx  in  veficulas  abierunt, 
difficilis  non  cft  diagnofis  ,  pracprimis  fi  morbilli  lati  magis  funt ;  acutt- 
ores  vero,  JpiJSihe  Rpttein ,  &  aliquatenus  elevati  externa  fpecie  propius , 
non  vero  omnino  ad  noftras  papulas  minores  accedunt.  Purpura  rubra 
magis  convenit  cum  morbillis  malignis  &  vel  figura  vel  fymptomatibus  ab 
iifdem  paruni  dirfert.  3  )  a  febre  petechiali  ,  in  qua  elRorefcenthe  cuta- 
neae  plus  minufve  rubicund^e  vel  lividrc  fe  ofFerunt  intuentibus,  nun- 
quam  in  alrum  &  papulas  elevata;  neque  cutim  fcabram  reddentes ,  ne- 
que  fub  fquammularum  forma  decidentes ,  pulicum  morfibus  ,  Ci  punctum 
in  medio  excipias,  refpondent.  4)  a  febre  urcicata  (  cujus  hiftoria  ab  Exc 
Lochnero  defcripta  eftOcflia:  benignior  &  urticatse  parti  fimilis  exanthema- 
ta  ampliora  magis  oblonga,  opaca,  cum  rubedine  inflibunda  &  pallore 
in  medio,  qu&que  fine  ulla  noxa  fuperveniente  difparent  atque  iterum 
evanefcunt ,  nequc  oegrum  lecto  affigunt.  5  )  a  fcbre  fcarlatina  ,  in  qiu 
color  intenfius  rutilans  continuo  traclu  cutim  defcedat  maculis  latioribuf, 
neque  uniformibus  ac  funt  illae ,  quse  moibillos  conftituunt,  acadduos 
trefve  dies  tantum  confiftentibus ,  defcribente  Th.  Sydenham.  Cper.  S  6. 
c.  2.  quamvis  Rob.  Sibbaldns  Scotus  iu  Scot.  ltlujlr.  P.  1.  L.  2.  S.  2. 
febrem  quandam  fcarlatinam  noftratium  purpurae  apprime  convenientem 
exhibeat ,  quod  de  rubf3  intelligendum  eife  puto.  6.  )  a  maculis  fcor- 
buticis  cutis  sequalitate,  macularum  amplitudine  coloreque  livido  feu 
puniceo  fymptomatumque  aut  faltem  febris  gradu  minore.  Supra  innui 
Ettmullerum  purpuram  fcorbuticam  afferere ,  de  qua  etiam  vid.  Wedel. 
m  E.  D.  C.  1.  9.  £f?  rO-  Obf.  21.  quae  analogice  magis  quam  vere  talis 
elfe  videtur.  Item  7  )  ab  eiyfipelate,  in  quo  cutis  pariter  iritenfe  rubet 
&  nitet  ,  poft  in  flavum  mutatur .  nonnifi  unum  velalterum  membrum 
afflgit  &  non  facile  iterum  penitus  evanefcit,  puftulas  etiam  aut  papulse 
in  altum  penitus  evanefcit,  pi;ftu!cc  etiam  aut  papulae  in  altum  elevatse 
abfunt;  pariter  8  )  ab  erythroide  maculis  puftularibus  in  altum  etiam 
protenfis  multifque  inftar  fcabioforum  cum  fumma  prurigine  &  seftu  , 
quse  quandoque  in  febricitantibus  efHorefcunt ;  nec  non  9  )  ab  epiny&i- 
dibus  Pecklino  diclis ,  quse  calore  le&i  inter  fudamina  provocantur  pru- 
rigine  molcftoc  &  in  puerperarum  pectcre  ftepius  confpicu«Cj  tandem  10) 

ab 


?i2  S     A     L    Z    M     A     N     N, 

ab  herpete  tum  fniliari  Keyxfiictf  diclo  ,  qui  tumor  eryfipelaceus ,  puf- 
tulofus,  cutim  in  plures  puftulas  miliares  attollens ,  tum  exedente  feu 
eS-iofxsvM  cutim  &  carnem  fubje&am  proximam  exulcerante  atque  depaf- 
cente  s  denique  n)a  pefte  ipfa  ,  quse  febrium  malignarum  diriilima  eft, 
brevique  interimit ,  prseter  bubones  &  carbunculos  non  facile  tubercu- 
la  aut  maculas  exhibet ,  &  fi  ifti  exurgunt ,  a  noftris  exanthematibus 
facile  a  quovis  diftinguuntur.  DifFerentias  ab  alits  forfan  petendas  ftu- 
dio  prsemitto. 

§.     VIII. 

SubjtSla.  Traditis  jam  difFerentiis  fubjecflorum  theoria  qualifcunquc  fubjnngenda 
venit.  Equidem  plurimos  noftra  febris  adorta  eft  ,  verum  non  fine  dif- 
crimine  aetatis  ,  ^temperamenti ,  fexus  ,  diretae  &c.  Alias  fi  epidemia  eft 
purpura  ,  nullus  fere  fexus  aut  aetas  prorfus  immunis  ab  illa  efTe  folet, 
invafit  tamen  prse  aliis  juvenilem  &  confiftentem  nempe  homines  in  ipfo 
aetatis  flore  &  optimo  fanitatis  ftatu  conftitutos  &  athleticeantea  viventes, 
ab  anno  «etatis  vigefimo  ad  quadragefimum  ulque  vel  paulo  ultra  ,  ratius 
qui  quinquagefimum  praetergreili  fuerant ,  eamobcaufam,  quia  setas  illa 
ob  conftitutionem  fanguinis  orgafticam  morbis  acutis  obnoxia  magis  eft 
tefte  Hippocr.  S\  i.  aph.  14.  S.  3.  aph.  29.  &  30.  infantibus  tenellis 
&  pueris  maxima  ex  parte  pepercit ,  utut  Aci.  Med.  Berol.  Pec.  2.  Vol. 
?.  §.  3.  illam  pro  morbo  infantili  venditent,  &  Schulzius  E.  N.  C.  L 
6.  &  7.  Obf.  14?.  purpuram  epidemiam  malignam  infantuni  exhibeat, 
actate  etiam  multum  pf-oveclis  &  aniculis  decrepitis  ,  quo  intuitu  &  l'li- 
nius  Hijt.  Nat.  L.  7.  c.  50.  fenes  mini.ne  fentire  peftiientiam  tradit.  Inter 
eos ,  qui  fupra  memorata  aetate  erant ,  robuftiftimos  quofque  &  vegetos, 
quod  admiratione  ■dignum  ,  facillime  corripuit  atque  jugulavit,  hibitu 
corporis  laxiore  &  fpongiofiore  gaudentei?,  fucci  p'enos  &  obefos  ,  laute 
viventes  ,  fanguineos  &  plethoricos  ,  item  fanguineo-phlegmaticos  &  fan- 
guineo-cholericos  ob  activiorem  &  calidiorem  fanguinis  conftitutioncm , 
indeque  plethoram  facile  commotam  ;  e  contrario  viris  valetudinariis  & 
qui  debilioris  &  graciiioris  a  natura  conftitutiotris  erant,  non  adeo  ab 
hac  febre  metuendum  fuit,  non  fecus  ac  Prxterit  imbelles  ira  leonis  oves. 
Prsetcrea  intra  mcenia  noftra  malum  hoc  non  adeo  fenfere  fervitia  & 
fine  nomine  vulgus ,  quin  potius  ,  quibus- largac  fuppetebant  racultat.es 
&  propitiore  fortuna  opes  pro  voto  aifluebant.  Ratione  fexus  majorem 
hoc  anno  ftragem  cdidit  in  maribus  quam  foeminis  ,  nifi  tenerioris  fuerint 
conftitutionis,  hifce  alias  maxime  in  puerperio  infefta  e(fe  folet,  cujus 
rci  rationem  reddit  Fr.  tioffmatm  l.  c.  quia  fub  graviditate  ob  retentos 
menfes  fanguis  nimius  fit  &  impurus ,  tanto  certius  C\  accedit  inordi- 
natum  vitse  genus  ,  vira  fedentaiia  ,  immodefta  corporis  refrigeratio ,  a- 
^Hjtii  angor  &c.  frequentius  Jochia  fupprelfa  anfam    prxbent ,    cum  vel 

pai*> 


HISTOR.    PURPURJEMILIARIS.  523 

paulo  pofl  febiem  Lcleam  ,  qusefubfiftentem  paffim  materiam  corruptam 
e  latibulis  excutit  &  in  fanguinem  agit  conf.  AB.  Berol.  Dec.  2.  Vol. 
f.  §.  2.  Et  fi  forfan  eas  adoritur  ,  plerumque  gravius  decumbunt  ob 
vires  a  praegrelfo  partu  multum  debilitatas  ,  hinc  eft ,  quod  crebrior  de 
puerperarum  mentio  apud  obfeivationum  fcriptores  injiciatur.  Notum  etiam 
ab  anno  circiter  16^2.  luem  puerperas  Lipfiae  ut  confuetum 
fymptomata  aggredi  ,  uti  &  plus  una  vice  praeprimis  ante  ali- 
quot  annos  pluritnas  in  utbe  noftrate  jugulavit.  Sic  &  quando- 
que  in  hunc  n.urbum  incidunt ,  quae  fluore  aibo  diu  antea  laborantes 
ejus  fuppreifionem  patiuntur  ,  qui  etiam  a  tuffi  ,  coryza  &  gravedine,  quas 
faepius  antea  experti  fuerant,  ab  aliquo  tempore  immunes  vixere.  Fre- 
quentius  infuper  purpuram  albam  incurrunt ,  quorum  corpora  humorum 
pravorum  &  impurorum  copia  fcatent  ,  qui  fucci  corrupti  ab  intemperan- 
tia  &  variis  diietae  erroribus,  non  minus  aeris  vitiofi  injuriis ,  quibus  ex- 
pofiti  homines  funt  ,  natales  ducunt.  Unde  fadlum ,  ut  ,  qui  caftra  fe- 
cuti  fuerant ,  primum  experti  fuerint  hoc  malum  ,  quod  idem  eum  nof- 
tro  erat ,  tefte  fupra  laudato  Kramero  acurratiffimo  morborum  caftren- 
fium  ,  qui  tunc  temporis  graffati  funt ,  obfervatore.  Idem  porro  notavit  9 
plures  noviter  collectorum  quam  veteranorum  militr.m  hac  febre  decu- 
buifle.  Conftitutione  epidemica  praefente  plures  aiexipharmacis  activiori- 
bus  traclati  in  febribus  acutis  eam  pariter  experti  funt.  Supra  quidem 
dictum  roburtiffimos  quofque  ab  ea  frequentius  afflictos,  fed  &  experien- 
tia  teftatur  ,  illis  ,  quorum  corpus  vel  a  morbo  praegreflb  vel 
ab  animi  pathematibus  vel  aliis  de  caufis  multum  debilitatum  crat ,, 
malum  facilius  communicatum  fuiffe.  Non  exiguum  quoque  mo- 
mentum  confert  ad  generandum  &  propagandum  hunc  morbum  natu- 
taliscoporis  difpofitio  ,  qua  pofita  illud  magis  fufceptibile  eft  ,  ita  ut  haec 
difpofitio  levi  de  caufa  in  actum  deducatur.  Hac  vero  abfente  non  pauci 
commercium  cum  segris  habuere  frequens  &  fatis  arctum  ,  practer  quod 
idem  fibi  malum  contraxerint  vid.  Sim  Fauli  Digrejf.  de  febr.  malign.  p.  7$. 

§.     1  X. 

Febris  noftra  menfibus    Augufto    &  Septembri    Anni   1734.   fporadica  Morbi  iVr- 
fuerat ,  circa  natales  fuos  languidior  paucos  hinc   inde  tenuit ,  infequen-i"^w;  jj£ 
tibus  vero  auctis   veluti  viribus  violentior  irruebat  &   plurimos  adorieba-  FroS,relJui' 
tur  ,    quseque  poft  autumnale  dicti  anni  sequiuoctium  majore  atrocia  fse- 
vire  ccepit ,    vernali  demum  aequinoctio  &  fub  finem  menfis  Martii  173  ^ 
poft  multam  ftragem  receptui  canere  vfa   fuit  ,    quo  tempore  non  modo 
multum  deferbuit  ,  fed  &  pauciffimi ,  qui  eo  corripiebantur ,  non  ita  gra- 
viter  decumbebant,  leviorique  negotio  priftinsc  fanitati  reftituebantur.  Pci- 
mus  morbi  infultus  fine  difcrimine  &  quavis  diei  hora  ingruebat,  fcilicet 
fanitate  integra  gavifi  &  optime  fefe  habentes  fubito  &  inopinato  horo- 

Diffut.  Medico-Fratf,  Tom.  V,  Ttt  1$ 


?24  SALZMANN, 

re  manifefto ,   unico  plerumque  acceflu  gravi  ,    vel    potius  horripifatione 

nunc  continua  ,  nunc  per  intervalU  intercurrente  &  gradu  at«jue  duratio- 

ne  diverfa  ,    utplurimum  leniore  corripiebantur  ,•    alii  diebus  aliquot  ante 

invafionem  orthoftadii  adhuc  de  dolore   capitis  olvufo  cum  aliquali  ver- 

tigine  conjundto  ,    de  anxietate  vix  explicabili  &  de    fomno    per  aliquot 

nocles  turbuiento  ,    de  tenfiva  etiam  fpaftica  dorfi   fenfatione  ,    puerperae 

de  frigore  abdomen  percurfante  conquerebantur.  Horrorem  feu   horripi- 

lationem  excipiebat  calor  continuus  pro   temperamentorum  diverfitate  & 

fngoris  gradu  nunc  admodum  lenis  ,   fecundo  plerumque  vel  tertio  paro- 

xyfmo  exacerbatus  ,  nunc  valde  exaeftuans  ,    ficcus  mordax  ,   mox  fuper- 

venit  extraordinaria  &  fubitanea  virium  proftratio ,    anguftiae  &  prelfio- 

nes  circa  praecordia  ,  animique  anxietas   &  refpiratio  laborofior,    qunc  & 

praecipue  capitis  dolor  e  momento  in  momentum  invaluere.   In  aiiis  ftacus 

tranquillus  per  notabile  tempus  perennavit  ,     intercurfante  &    alternante 

horripillatione  atque  calore  levi  ,    poftea  fenfim  obrepit  ftatus  pisererna- 

turalis  &  segri  animoque  &  corpore  languebant.    Sequentibus  paroxyfmis 

irigus  &  horripillatio   aberaut ,   nifi  force  jn   auricularum  ,    naii  ,    digito- 

rum  extremis  aut  per   dorfi  longitudmem  dcfcendens  ,  ac  fi  aqua  frigidiuf- 

cula  fenfi.n  deflueret  ;    fub  vsfperam  exacerbatio  fingulis  diebus  redibat 

&  per  noctem  fubfiftebat ,    qua  fub  diluculum  mitefcente  remilfio   febris 

vpfperti  tempore    diurno    in    his    major    in    illis    minor    obfeivabatur  ; 

quod      fpecialiifimum      invadendi     feu     exacerbationis     tempus     nempe 

num  non  ultima  fed  fpecifica  circumftantia  eft  ,   quse  tum  noftrum  tuin 

alium   morbum  malignum   catarrhali   affincm    manifeftat.    Redeunte    fub 

vefperam    calore   pleraque    fymptomata ,    inprim.s  deliria  ,    anxietates  & 

anguftisc  prsecotdiorum  non  parum  invajefcebanr,. 

§.     X. 

Sympto.  Symptomata  ,  quse  morbi  effcctus  &  prochnfta  funt,  pariter  pro  divcr- 
mata.  fitate  setatjs  ,  fexus  ,  temperamenti  ,  anni  temporis  aliarumque  circumC 
tantiarum  multum  inter  fe  difcrepant ,  fic  &  alia  horum  pathematum 
omnibus  fubjeckis  communia  ,  alia  vero  huic  vel  illi  individuo  magis  pro- 
pria  obfervantur.  Haec  accidentalia  ,  illa  eiTentialia  ,  quaedam  huic  morbo 
peculiaria  ,  nonpauca  aliis  etiam  febribus  familiaria.  Ad  illa  refero  ,  quod 
caput  &  cerebrum  una  cum  genere  nervofo  mox  invadi  cocpit  ,•  initium 
quippe  fumlit  noftra  febris  cum  dolorc  capitis  gravativo  ,  obtufo  atque 
vertiginofo  per  totum  ejus  decurfum  pcrennante ,  quae  cephulalgia  non 
ordinaria  erat ,  qualis  in  omni  febre  acuta  obfervatur ,  fed  prorfus  ex- 
traordinaria  cum  fenfuum  obnubilatione  ,  fomnolentia  ,  ftupore  ,  &  re- 
rum  plerarumque  oblivione ,  in  aliquibus  foporofi  quid  atque  lethargici 
conjunctum  erat ,  qux  uti  &  alia  itagnationes  humorum  in  cerebro  & 
nuning  bus  fuctas  non  obfcurc  indicant.  Summa  e:iam  &  fubitanea  vi- 

rium 


HISTOR  PURPUR7E    MILIARIS.  fff> 

tium  proftratio  a  primo  ftatim  invafionis  momento  aderat  citra  caufam  ma- 
nifeftam  ,  eaque  major ,  quam  morbi  genius  externa  fpecie  prse  fe  fer«- 
bat ,  malfgnitatis  exquifitse  argumentum  certiilimum  ,  cum  artuum  gravi- 
tate,  dolore  totius  corporis  contundente,  quam  languor  atque  torpor  prse- 
cedebat.  Hic  virium  lapfus  per  totum  morbi  decurfum  fubftitit  etiam  in 
illis,  qui  robore  alias  infigni  pollebant ,  &  in  fenfibilioribus  ad  animi 
fere  deliquium  aut  cordis  palpitationes  invaluit  ,  quse  lipothymise  aut  fal- 
tem  ad  eam  difpofitiones  creberrimse  erant.  Summa  infuper  corporis  fen- 
fibflitas  ad  lev.flimum  aeris  actu  non  vel  parum  frigidi  acceflum  ,  a  quo 
manifeilas  alterariones  perceperunt.  Alii  gravius  in  lecto  decumbebant ,  mem- 
brumque  movere  auf  caput  erigere  vix  poterant ,  alii  inquieti  corpus  hinc 
inde  je&igabant.  Non  minus  malignitatis  indicium  prsebebant  anxierates 
&  fummse  circa  prxcordia  anguftise,  quse  vel  indefinenter  fubliftebant ,  vel 
tranfitorise  nunc  ru^ittebant ,  nuncrurfus  intendebantur ,  refpiratio  labori- 
ofa  &  anhelofa,  pectus  item  magno  veluti  pondere  oppreffum  fulpiria  frequen- 
tiora  segro  extotfit.  Hse  anguftise  in  aliis  fatis  infignes  ,  in  quibufdam  levio- 
res ,  nempe  in  quibus  congettio  humorum  in  capite  magis  quam  circa  prsecor- 
dia  fo&a  fuit  ,  fimul  inquietudo  animi  anxia  &  de  morbi  eveVitu  defperabunda 
inprimisin  melancholicis  ,  &  triftitia  tanta  ,  utfpem  reconvalefcentiseomnerh 
mox  abjicerenr.  Animi  inquietudini  acceflit  in  aliquibus  illa  corporis  & 
continua  rri  lecto  jectigatio, -ita  ut  varios  in  habitus  compofiti  nunc  puh- 
vinari  infidere,  nunc  ad  lecfti  inferiora  devolvi ,  nunc  ex  illo  profilire  vifi 
fint,  rnaxime  fi  quarto  ,  feptimo  vel  etiam  nono  die  delirium  plerumque 
Comatofum<fuperyenit,  quod  nocturno  tempore  exacerbari  folebat  iri  fan- 
guineis  levius  ,  in  cholericis  vero  gravius  ,  neque  prorfus  continuum  ,  fed 
per  intervalla  licet  breviora  recurrens ,  &  fi  in  hoc  ftatu  fermo  cum  iis 
inftitueretur  ,  in  viam  fcd  per  breve  tempus  redacti  funt.  De  noftra  ve- 
rum  utique  erat  ,  quod  de  fua  pronuntiavit  Sydenham.  fhed.  monit.  de 
ywv  ftbr.  ingVj  p.  6<fi.  ita  proclivis  eft  in  hoc  morbo  ad  phrenefin  lapfus , 
ut  p<.rfaepe  fua  fponte,  nulla  data  anfa  ,  illico  fubrepat.  Deiirium  hoc  in 
aliquibas  adeo  mite  erat  ,  ut  dubium  fuerit  ,  utrum  delirarent ,  an  vero 
in  fomuo  rrinus  cohscrentia  loquerentur  ?  Pauciflimi  per  totum  morbi  de- 
fciirfum  fibi  conftabant,  apud  illos  vero  ,  qui  mente  alienati  non  videban- 
tur  oblivie  omnium  ,  quse  durante  motbo  agebantur,  erar.  Uti  autem 
nullum  dubium  tft,  quin  hoc  delirium  ab  humorum  in  ccrebro  ejufque 
meningibus  ftagnatione  ortum  traXerit,  ita  quoque  experientia  docuit ,  il* 
lud  a  regimine  calidiore  &  medicamentis  orgafticis  non  parum  fuifle  auctum. 
Agrypnise  infuper  pertinaces  nunc  afliduse ,  ita  ut  noctes  piurimas  infomnes 
tranfegerint ,  nunc  fomno  brevi  laboriofo  &  non  delaflfante  interrupjse  ae- 
grum  affligebant ,  in  aliis  magna  ad  fomnum  propenfio ,  prseter  quod  e- 
jus  participes  fieri  potuerint ,  in  aliis  continua  fomnolentia  &  veluti  fo- 
por  prsefto  erat.  Tuflis  in  principio  magis  tum  motbi  tum  epidemise  quam 
in  progreflu  pectus  concutiebat ,  ift  Hlispotius,  in  quibus  circa    initium 

Ttt«  du; 


525  SALZMANN, 

difpofitio  pleuritica  vel  perioneumonica  aderat.  Exc.  Kramerus  refert  hanc 
fcbnm  ,  quae  173 ^.  menfe  Mijo  militem  Germanum  piope  Bruxaliam  af- 
flixit ,    tuifiui  non  amplius  vel  rariifime  comitem  habuilfe. 

§.     X  I. 

Diirrho*t  circa    quartum    plerumque  aut   feptimum    accedebit  diem , 
eaque   tantum  non  in  omnibus  obfervabatur   per  totum  niorbi  decurfum 
durans  ,   matc-ria  faepius  biliofa ,    initio  anni     1735    frequenrius  ,    quan- 
doque  mucofa  aut    ferofa,    variegati  interdum  coloris  excernebatur  •,  non 
tormrnofa  erat   neque  infalutaris  ,  fed  critica  ,    levamen^ue  segro  atferens 
nempe  in   fl.itu   aut   decremeuto  morbi  ,    in  principio  vero  non  adeo  tuta, 
vid.  Laz-    River.    Prax.    med.    L.  17  c.   1.  ASfa  Afe.1    Berol.    Dec.  I.    Vol. 
I.  p.    13.   de  febr.  petech.    ann.    171 6    memurant  :   lanem  diarrhseam  prae 
fudoribus  falurarcm  fuiife  &  fponte  venientem  acgros  potius   fublevaife  , 
quam    mali  quid   poft  fe  traxiife ,   quse  alio  tempore  fumme  noxsa  fuerat ; 
cum  e  contrario  illi,  quibus  alvus  adftritita    etat,     c^lore  interno  magis 
exseftuabant ,  &  praecordiorum  anxietate  atque     preifione  cardialgica  an- 
gcbmtur.    Ad   hunc  alvi  fluxum  tum   miliarem   rmftrano  ,   tum  etiam  pe- 
techizantem  multum  inclinafe  conftrmat    Exc.     Stahlins  menfe  maio  fupra 
citat.    Non  vero  omni  tempore  criticam   illam   eifc ,    quin  potius  noxum 
atque   puitularum  eruptionem  imuedire ,     atque   in    tuerperis    lochorum 
fucceifum  fupprimere  experientia  edoctus  alferir  Dav.  Hamilton.  I.  c.  adeo 
Ut  exinde  etiam    pateat,    qtiam  diverfus   fit    harum  tebrium   &  fympto- 
matum  pro  anni  temporis  aliarumque  circumftantiarum  varietate  genius. 
Calor  fcbrilis  potiifimum  in  choleric  s  major ,   in  fanguineophiegmaticis  mi- 
tior  ,     fub  vefperam  exaccrbatus  perque   toram    nodtem   ita  perdurans  & 
fub  diluculum  paulo  remiifior  fadtus  ,  intenfior  plerumque  in   complicata, 
quae   ad  ardentem  magisacctdit ,  quam  in  limphci  ,  quandoqup  fupprelfus 
&  extrinfecus  minus  ienfibilis,    intus  aeftuofior  delitefcens  ,    cum  dolore 
fixo  ardente   &  urente  ,  incendium  feu  inflammationem  intemam    mani- 
feftans ,  in  quibufdam  ficcus  erat  &   cutis  arida ,   in  aliquibus    vagus  & 
faepius  per  diem  modo  intenfior  modo  remiifior  obfeivatus.    Sudore  ii  ma- 
xime  dirrluebant,    in  quibus  ille  ab  aeftuofo  regimine  &  remediis  ca'idis 
prohcitus  erat ,  in   aliis  moderatus  &  fub   prudenti  temperantium  ufu  11- 
dor  atque  mador  lenis  aderat,   eo  minor ,  quo  major  seltus  aut  corporis 
inquietudo  aderat ,  nunc  continuus   &  haud  interruptus  nunc  vero  vagus 
&  modo  multum  remittens,  modo  profulior  iterum  erumpens -,  in  his  u- 
niverfalis,    &  per  totum  corporis  ambitum  ditfL.fus  ,    iri  aliis  partkuliris 
magis,   &  in  fronte   potiifimum  ,    thorace  ac  dorfo  confpicuus ,  reliquis 
partibus  ab  eodem   liberis  manentibus.    Odorem  fnecificum  Ipirare  fodo-> 
rem  in  hoc  exanthematum  genere  annotavit  Fr.  Hoffmannm  l.  c.  interdum 
vifcidus  &  multum  gelatinofus  erat,   «^ue  ac  faliva  glutinofa    tenaxque 

in 


HISTOR.    PURPURiE    MILIARIS.  527 

in  ore  deprehendebatur.    Lingua  modo  arida  &  afpera  ,    modo  lento  ac 
glutinofo  fucco  obducta  fqualebat ,   plerumque  alba  ,    rarius  nigra ,  oris 
fauciumque  ficcitas  &  ardor  ,   prouti  seftus  urgebat ,   in  paucis  ptyalifmus 
praefto  erat  j  fitis  aliquando  fed  rarius    inexorubilis ,  nunc  paucae  de  illa 
querelae  exaudiebantur ,  nunc  p:ane  nullum  potus  defiderium.    Appetitus 
omnino  deje&us,  ciborumque  indifcriminatam  omnium  faftidium.  Hxmor- 
rhngia  narium  non  facile  accedebat  neque  in  principio  neque  circa  dies  cri- 
ticos  ,  nifi  in  iis  ,  qui  in  juniorc  aetate  ad  illam  proclives,  calida  diaeta  vel 
medicationeeo  adadti  fuere.  [11  paucis  numero  aliquid  non  vero  multum  fan- 
guinis  e  naribus  exftiilabat.     Neque  vomicus  atflualis  in  plunbus  obferva- 
batur  ,  fi  biliofum  in  quibufdam  excipias  ,    nifi  quiafortiori  emetico  circa 
rnorbi  progrelfum  affumto  proritatus ,  aut  anaufea,  quama  medicamentis 
conceperanc ,  ortus  erat,  quin  potius  frequens  vomendi  conatus  cum  pref 
fione  &  anxietate  cardialgica  conjunctus,    Aph.hae  &  affe&us  anginodes , 
qui  cum  febre  miliari  frequcnter  complicati  alias  funt  ,    non  multum  con- 
currebmt,  neque,  Ci  vel  maxime  atcelfere ,  diuturni  vel  pertinaces  fuerant, 
nifi  in  fubjectis  huic  cont>eftioni  prsegielfo  jam  tempore  obuoxiis  ,  infuper 
pituuofi  magis  quam  fanguinei  erant.  Multo  minus  bubones,   parotides  aut 
carbunculi  alidtjue  f  bris  peftiferae  figna  obfervabintur ,    ctrtiiHmo  docu- 
memo ,  noftram  febim  ab  ac  'ue  prorfus  alienam  fuifle.  Praeterea  absef- 
tu  continuo  ftciev  inflata  &  rubore  fuffufa  ,   prseprimis  in  vehementer  ple- 
thoricis  ,  oculorum  pariter  rubor  eo  major ,  quo  copiofior  ad  caput  con- 
geftio  f.idta  ,  tremulus  manuum  motus,  fi  quando  illas  Medico  porrigebant, 
nec  non  linguse  ,  ita  ut  cum  tremore  loquerentur  ,    quo  \  prae  aliis  an- 
notavit  Hamiiton  l.  c.  c    2.  tendinofarum  partium  fubfulrus  in  omnibu? 
fere  oblervnbiles  ,   rariores  fpafinodicae  &  convulfivae  arruum  agitationes 
fenfus  tam  exttrni  quam  interni  hebetiores  ,  fpaftica  manuum  pedumque  ten 
floac  veluti  Itupormicularum  erupturarum  indices,  dorfi  &"■  egionis  lumbaiii 
lalfitudo  ,   quam  tamquam  fymptomata  vix  fallens  in  febre  pete^hiali  epid. 
ann.    1592.  &  feqq.  Mutinens.   ditionis   recenfet  Rdtnazzini  in   E.  N.   C 
JII.  4.  App.  p.  72.  Vermes  fubinde  excreti  non  quidem  ab  iis  ,    qui  ii 
urhe ,  quin  potius  in  xenodochiis  &  caftris  decumbebmt  ,  quod  de  f  br 
fua  epidemica  pariter  perrubent  Vratislav.  I099.  p.  5.  conf.  Comm.  hit.  tfor 
J73f.  hebd.  20.   §.    I.  quos  tamen  jam  antea  in   corpore  extitiife  &  trfec 
tum  potius  fuifle  vero  fimile  eft ,    vid.    El.    Camerar.  Dijf.   Taur.  XII. 


f 

?dior 


$.     XII. 


Prog»-edi'or  ad  figna  diagnoftica  ,  quorum  plura  jam  in  tractatione  fym-  ^„m  ^ 
ptomanjm   tradidi ;   pathognomonicum   &    character    fpecificus  ,    quo   ab  gnojiica, 
aliis  malignis   &   exanthematicis  diftinguitur ,  erHoref.emiae  lunt,  lmpro» 
pne  pnffulse  vocatse,  utpote  quse  a  pure  nomen  acceperunt ,   rectius  ve- 
fkulse  feu  papuiae  dicendx.    Erumpebant  in  quib  ildam  mox  fub  nutium 

T  t  t     3  infaufto 


?28  SALZMANN, 

iufaufto   omine  fed  rarius  ,  pJerumque  die  7.    9.    II.   vel  etiam  t 4  d  1  e , 
qtiandoque  tardius  ,  uti  in  illa  febre  ,  quam  fupra  laudatus  Kramerm  def- 
rripfit  ,   circa  21.  demum  diem   CeCt  manifeftabant ;     fed  computus  fx?Q 
incertus  eft  primo  morbi  initio  non  fatis  perfpecto  ;  maxime  circa  collum, 
dorfum  ,    perftus  atque  femora  ,    fiepius  in  fcrobiculo  cordis  primum  aut 
cito  apparebant,   in  vegetioribus   &  in  quibus  mkgfirjs  erat  impulfus  11 011 
modo  in  abdomine  fed  &  fronte  circa   partis  capillatse   limites,    in  nafo 
&  digitorum  extremis.    Ante  &  fub  earum  eruptionem  cucis  pruritus  feti 
ardoris  aut  ten(ionis    fpafrnodicse  molefta   fenfatio,    qui  pruritus  quando 
rumpuntur  atqtie  exficcantur ,  denuo  recurrit  ,  fub  egrefiiirri  cutis   prae- 
primis  faciei  aliquatenus  turgebat  ,    magis  li   aer  ambiens    paulo  calidior 
fuerit.    Rarius  limultaneo  ,  fed  fucceffivo  utplurimum   aclu  effiorefcunr, 
&  plures  plerumque  d;es  omnimodas   expullioni   impendutltur  ;    quod   ifi 
caufa  etiam  eft,    ut  fucceliive   exliccentur  atque  primum  decidant,  qu:e 
primo  loco  eruperant.    In  aliquibus  rfovae    Cele    pruJiderunt  ,    poftquam 
priores  ruptae  &  exliccatse  fuerant,    idque   fccunda   vel    te*ria    vice ,     fi 
quando  primo   acftu   11011  pfnrii    materia   evacuata   novus  nfmixus  ad  cx- 
ternum  corporis  habitum   fa&us  ,   vcl  pruricus  contemperandi  gratia  cutis 
paulo  imrnodeftius  fricta  eft.     Quatn    purpurse    epigcnefm  feu  varias  fuC- 
teiliones  pr?eter  experientiam  A3.   Berol.    Dec.    2.    Vol.   io.  p.  18-   &  &«- 
rens   in  E.   N.    C    Vol.    2.    obf.    32.    comprobant.      In    non    paucis    utut 
morbus  idem  fuerit  ,  vel  ob  debiliorem  corporis  conftitutionem  ,    vel  re- 
gimen  minus  cxactum    &   liberius  nulla  prorfus  eXantherriara  apparuere, 
id  quod   in  petechiis  quandoque  etiam   contingit  ,     unde    diftinctio  intet 
febrem   petechialem  &  petechiz  antem  enata  eft  Dictce  papufac  non  exiguam 
cuti   afperhatem    conciliantes    figurre   hemifphsericse  &   granis    mitii  noil 
abfimiles    exiftunt ,    unde   miliarts  feu  miiiacese  nuncupantur,    uti  fupra 
dictum  ,    tantae  etiam  tenuitatis  funt ,   ut   cum  fubtiliflima  vafe  lympha- 
tico   certent,   fero   limpido    acri   &  lympllatico  refertsc,  hinc   tranfparent 
8i    cryftalli  aut  ramentorum   adamnntinorum  inftar  fpkndent,   atque  hy- 
datidibus    minimis  fimiles  funt ,    id  quod  de  pcllucidis  §.   C.  ita  nominatis 
maxime  valet,    Poftquam   per  aiiquot  dies   fubftiterant  humoris  intus  con- 
tenti   color  in   fubalbum  &  illi   perlarum  non   abfimilcm  mutatus,    dcin 
papulse  opaciemagis  reddhaein  flccioribus  exficcabantur ,  ih  phlegtnaticis  vero 
a  majori  feri  affluxu  multum  diftuitse  Candem  rumpebantur  &  humoreeftla- 
ente  fquammulas  poft  fe  relinquebant ,  quae  velutiramenta  furfuracea  de- 
ciderunt,  quia  epidermidis  portio  a  reliqua  cute  elcvata  &   fcparata   cum 
hac    accrefcere  &  in  gratiam  redire  haud  potuit.     Et  ita    le  res   habuit 
in  iis  ,    qui  morbum   feliciter  fuperarunt  ,•  in   illis   vero ,    in  quibus   res 
male  ceirit,  diclse  papulx  vel  plaiie  non  vel  exigua  in  quantitate  vel  non 
fuffieienter  efHoruere  materia  peccante  in  vifceribus  intemis  detenta. 

§.     XIII, 


HISTOR,    PURPURiS    M  I  L  I  A  R  I  S.  ^? 

§.     XIII. 

AHa  figna  defumuntur  a  pulfibus  ,  qui  uti  omni  Febre  ,  ita  &  in  hac 
fiequentiores  erant  atque  celeiiores  ,  magis  in  cholericis  ,  in  quibus  i'n- 
tenfiores ,  mitiores  in  phlegmaticis  seque  ac  fympromau  iri  univerfum 
omnia  ,  in  fanguineis  medio  modo  fefe  hubebant.  Haecceleritas  cum  inac- 
qualitate  inconftanti  majore  minoreve  conjuncta  erac  ,  &  tantum  non 
in  omnibus  fub  vefperam  intendebatur ,  infuper  plerumque  cfuri,  denfi 
&  paululum  ferrati ,  perque  totam  noclem  eodemgradu  decurrebant,  qui 
interdiu  mitiores  atque  lenes  Fuerant.  Morbo  aut  etiam  fubje&o  langu- 
e.fcente  parvi,  jufto  exiliores  &  languidiores,  in  aliis  valde  compreffi  & 
concentrati ,  haud  raro  nunc  sequaliter  nunc  inasquaiiter  intermitcentes, 
ita  ut  quinque  vel  feptem  aut  pluribus  rythrnis  pera&is  poft  plura  aut 
p.auciora  intervalla  ,  frequentius  poft  <unum  tantum  redirent ,  interdum 
rnatutino  potiffimum  teropore  a  naturali  parum  recedebant ;  poft  felicem 
exanthematum  eruptionem  molliores  &  remiifiores  plerumque  undula- 
bant.  Quse  pulfuum  diiferentiaaegrotantis  temperamento,  varise  humorum 
conditioni ,  moibigenio,  nec  non  difpofitioni  naturaii  debetur ;  pulfus 
quippe  intermittens  ,  qui  alias  uti  in  omni  moibo  ,  ita  magis  in  hac  fe- 
bre  medicum  terret ,  periculo  vacabat,  Ci  idem  in  ftatu  fano  antea  fu- 
erat.  Urina,  qux  in  mdlignis  plerumque  vix  mutata  illique  fanorum  fi- 
milis  erle  iolet,  quiamiteria  peccans  tenuior  renum  colatoria  prseterla- 
bitur,  ficque  non ,  uti  quidem  fieri  debet ,  fequeftratur.  In  noftra  talis 
quoque  (ed  in  paucillimis  fe  orferebat  intuetubus,  in  plerifque  intenfe 
ru.tila  erat  ad  lixiviofam  fere  accedens ,  fpiifa  ,  non  muitum  tranfparens 
cum  fp.uma  &  crufta  gelatinofa  fupernatante  ,  poft  mutata  &  minus  tur- 
bida  ,  prxprimis  in  morbi  augmento  &  tantum  non  in  omnibus  crocea 
atque  multum  biliofa,  quem  colorem  huic  febri  proprium  &  ordinarium 
a  pr?edominio,  exaltatione  ,  commotione  &  impedita  fecretione  bilis  de- 
rivandum  eife  puto.  In  paucioribus  figna  co&ionis  circa  dies  criticos  ex- 
hibens  fedimentum  in  fundo  deponebat ,  turbida  nihilominus  uti  modo 
di&um.  In  aliquibus  decolor  ,  tenuis,  cruda  &  paliida  &  plus  minufve 
limpida,  quse  vero  rarius  jconfpiciebatur  ,  nifi  a  potu  aquofo  intcmpe- 
rantius  &  frequentius  ingurgitato.  Ratione  quantitatis  ordinarium  ple- 
rumque  non  excedebat  ,  circa  dies  cruicos  quidam  copiofius,  alii  largo 
fudore  diffluentes  parcius  mingebant ,  uti  &  illi  in  quibus  ab  humcrum 
in  capite  corgeftione  infignis  partium  inferiorum  conftri&io  fa&a  ;  iri  qui- 
bufdam  ordinaria  ponderofior  ,  interdurn  etiam  odorem  roagis  minufve 
fcetidum  fpirabat.  Sanguis  V.  S.  emiifus,  vel  quod  rarius  contigit  e 
naribus  profluens  non  floridus ,  coccineus  &  impenfe  rutilans ,  qualis  in 
malignis  eife  folet ,  quin  potius  aliquid  geiatinofi  intuentibus  orFerebat 
&  mox  poft  emiffionem  firmiter  concrefcens  nullo  apparente  fero,  ita 
lit  vix  dilui  &  refolvi  arte  potuerit,  qualem  etiam  defcribit  Sithon   Pauli 

Digr. 


530  S     A     L     Z     M     A     N    N  , 

Digr.  de  febr.  mal.  §.  14.  ferum  cui  thrombus  in  aliis  mnatabat ,  irl- 
tenfe  fl^vum  &  particulis  biliofis  impraegnatum  erat ,  idem  thrombus 
in  aliquibus  pituita  alba  tenaci  feu  crufta  gelatinofa  nunc  crafliore  nunc 
tenuiore  obductus  in  fuptrficie  fuerat ,  qualis  in  pleuritide  ordinarie  conf- 
picitur ,  non  obfcurum  infhrnmationis  fientis  vel  jam  faclae  documentum. 
Uti  autem  ob  fubdolum  febris  morem  qusevis  fcre  figna  incerta  funt  , 
ita  pariter  rrsec  memorata,  &  a  pulfu  ,  urina  atque  fanguine  emiflb  de- 
prompta  toto  die  fallunt ,  &  adftantibus  non  modo  fed  &  medicis  ipfis, 
iifque  peritioribus  imponunt,  quod  cum  toto  medentium  cfioro  probe  in- 
teliigens  Cafp.  Hojfnumnus  Exerc.  Juvenil.  L.  3.  c.  I.  utrum  fignumpulfus 
an  urinse  fit  certtus  ?  paucis  refpondet :  utrumque  <tque  fa.lax  efi  ,  utinde 
natuni  fit  proverbium  ,  pulfus  bonus ,  urina  bon.i  (  adde  fanguis  bonus  ) 
dtger  moritur.  Quod  7roAvB-pvAArj\ov  in  noftram  non  ex  omni  parte  qua- 
arat.  Plurima  alia  indicia  a  facie ,  ore ,  oculis,  naribus  &c.  colligenda 
exhbet  Henr.  Scfeta  l.  c.  S  1.  c.  10.  quibus  recenfendis  fuperfedeo , 
quia  aliqua  eorum  irj  prognofi  enumerabuntur  ;  hoc  unice  fubiungens , 
quod  ea  ,  quorum  mentionem  feci ,  &  fi  cjuce  alia  dantur,  non  fingu- 
latim  attendenda  fint,  utpote  non  in  quovis  fubjecto  eadem  aut  fimilia , 
quin  potius  ex  ornnibus  fimul  fumtis  mali  dijudicatio  inltituenda  ,  quia 
li  vel  maxime  hoc  obfervamus  ,  judicium  nihilominus  difficile  eft  ,  quod 
loiige  difficilius  etit ,    fi  uni   vel  alteri  unice  inhseremus  atque  confidimus. 

$.     XIV. 

Caufa  pro-  Hifce  prxmiiTis  mihi  jam  incumbit,  ut  in  affeclus  noftri  caufam  p*o- 
xima. "  ximam  &  immediatam  inquiram ,  utpote  cujus  cognitio  non  exiguum  fe- 
lici  curse  momentum  afFerr.  Malignitatem  in  febre  noftra  fubfuifTe  fupra 
innui ,  ejus  vero  naturam  &  eflentiam  ,  cimseriis  velut  tenebris  obvolu- 
tam  efle  inter  alia  tam  veterum  quam  recentiorum  de  illa  ditfenfus  com- 
probat ,  proinde  ejus  inveftigationem  valde  abftrufam  &  a  fagaciffimo- 
rum  cognitione  remotam  nemo  non  intelligit.  Veterum  fchola  putredinem 
a&ualem  vel  faltem  difpofitionem  ad  eam  olim  accufavit,  unde  &  anti- 
quiflimis  febres  putridse  di&se  Fr.  Haffmmmm  Dijf.  de  febr.  malign.  epid. 
petech.  Hal.  grajf.  c.  2.  quid  putredo  fit  definit ,  atque  fanguinem  ani- 
mantium  ad  eam  maxime  proclivem  efle  docet.  Verum  funt ,  qui  hanc 
putredinem  negant  ,  eo  quod  nulla  ejus  proprie  fic  di&ae  indicia  appa- 
leant.  Plerique  rectntiorum  fermentum  quoddam  peregrinum  feu  miafma 
fpecificum  M.  S.  fermentativum  mixtionem ,  crafin  atque  motum  tur- 
bans  &  diflblvens  deleteriaque  virtute  prscditum  introduxere;  aliqui  eo 
progrediuntur  ,  ut  venenatum  quid  aut  faltem  veneni  aemulum  admit- 
tant ,  quod  modo  non  abfimili  ac  venenum  actuale  in  corpore  humano 
ferocit,  vid.  Th.  Willis.  de  febr.  c.  12.  Heur.  Screta  I.  c.  S.  I.  c,  7. 
Qualis  vero  ejus  natura  fit  atque  conditio ,  utrum  falfum,  acidum  vel 

acre  , 


HISTOR.    PURPURiE   MILIARIS.  f2t 

acre  ,  an  vero   fulphureum  &  vaporofum  adhuc  difputant ,   &  quia  a  prt- 

ori  non  fatis  inuotefcit  a  pofteriori  nempe  fymptomatibus  idem  coliigunr, 

voluntque  efle   illud  profapise  falinae  voiatiiis  &  quidem  tenuillimge  ,    uci 

prse  aliis  id   ftabilit  Sim.    Pauli   Digr.   de  febr.   tmi.    paftim  ,   eamque  vel 

acrem  ad  naturam   caufticam  fere  accedentem  ,    uti    Fr.  Hojfmann.    Dijf. 

de  Gener.    Febr.    §.  28-  quam  e  plerifque  fymptomatibus  probant,    nempe 

cutis  pruritu  ,    fanguinis  e  vena  fecla  emitli  fluxilitate  &  colorecoccineo, 

vifcerum  inflammatione  facile    fuperveniente ,    item  a   juvantibus  nempe 

acidis  &  laedentibus  fcilicet  acribus  atque  volatilibtis  ;   vel  acidum   pariter. 

volatilem   corrodvam  ,     a    qui    M.    S.     vifcdi     &    fere     grumofa    e- 

vadit.   Pro  dinVerentia   caufse   hujus  materialis  ihtus  fanguinis  in   his  fe- 

bribus  malignis  jufto  plus  refolutus ,  in  aliis  magis  coagulatus  eft ,   dum 

principium  acidum  coagulando  ,   acre  refolvendo     potius    agit.    Apimis  l. 

c.  de  febr.  epid.  §.    32.   fal  volatile  aere  compofitum  ,    quod  nec  ad  falis 

acidi  nec   alcalici  profapiam  referre  proprie  poilis ,  fed  quod  mediam  qua- 

fi  naturam   participet  &  forfitan  alius  etiam  generis  particulas  ,   fulphu- 

reas  fcilicet  &  pingues  in  fui  compofitionem  admittat ,  tanquam  caufam 

proponit ,    additque  illud  principio  quodam  vifcido   involutum   eife  ,  ade- 

oque   diu  abfconditum  latere  &  tenacius  inhaerere.     Huic  ex  parte  aflfen- 

titur  Tb.    Willis  l.   c.  c.   9.   partem  fulphurearo  nimis  excalefaclam  &  fu- 

.jpra    modum   turgefceutem   pro   caufa  agnofcens.    Exc.     Stah/ius   ineuj.  cit. 

rnateriam   peccantem   mole    quidem   parvam    fed    fumme    fubtilem ,  quse 

colatoria  prseterlabitur,  energia  quoque  corruptiva  valde  eflicacem  accufat, 

cujus  vero  indolis  illa  fit  ac  naturae  non  definit.    Plures    alii    humorem 

orgafticum  plus  minufve  activum  adeoque  nunc  citius  nunc  etiam  paulo 

■tardius  motus  vitales  &  ceconomiam  animalem  deftruentem  allegant.   Ha- 

viilton  t.  c.  c.  3.  Anglorum  placitis  infiftens  praeter  fanguinis  dyfcrafiam 

iuccum  nervofum  vel  nimia  ferofitate  vel  acida  acrimonia  vel  motu  jufto 

snajore  peccantem  aut   etiam   fpirituum   depreffionem    ut  caufam   proba- 

biliorem   in  fcenam  produck,   hocque  fuum  alfertum  ex  morbi  hiftoria, 

remediorum  tam  juvantium  quam  nocentium   effeclu  ,    nec  non    cadave- 

rum  difTedione  multis  ftabilire  fatagit.    Verum  haec    Hamiltoni  fententia 

curatius  examinatur  atque  refutaturin  Diff.  de  febr.  vefictd.  fub    Praf.   Cel. 

Gcelike  Francof.  ad  Viadr.    173 2.  habit.    Quod  fi  fucco  nerveo  ,    quem  ille 

tanquam  caufam  ftabilire  conatus    eft,  humorem  ferofo  lymphaticum  fub- 

ftituam ,  argumentis  experimentifque  ab  eo  prolatis  fuam    forfan  conftare 

veritatem  judico.    Aliorum  fententias  ab   allegaus  non  rn.ultum  diverfas 

ftudio  prgetermi.ttOa 

§.     X  V. 

E  didtis  liquet ,  fcriptores  cum  prifcos  tum  noftri  sevi  in  caufa  febrium 

malignarum  definienda    in   plures   veluti  acies    diftributos  &   ex  adverfo 

pifyut.  MedicQ-IJra£},  Torn.  V.  V  v  v  dirai- 


522         .  S     A     L    Z     M     A    N    N; 

dimicantes  efle,  adeo  ut  in  hoc  opinionum  diifenfu  ,  in  qux  caftra  tran- 
fire  velit  ,  fere  nefciat  tyro ,  memor  &  fagaciilimorum  naturse  myftarum 
ingenia  torfiife  hoc  argumcutum,  quod  dudum  agncvit  &  paflim  expo- 
fuit  Beruh.  Rgmazzini  loc.  fupr.  cit.  Q_ua  difficultate  aliqui  deterriti  magis 
fapere  iibi  videntur  ,  li  ignorantiam  fuam  fateri  non  erubefcant ,  fatius 
ejfe ,  cum  Scaligero  autumantes,  quctdam  ccqito  animo  igmrare  veHe  ,  qtiam 
vano  conatu  umbratili  rerum  ejufmodi  abjirufarum  fcientiam  intelle&ui  noflro 
adfcribere.  Quia  vero  mearum  partium  eft  aliquid  faltem  hac  de  re  fta- 
tuere  ,  Fr.  Hojfuuvini ,  Viri  laitde  mea  majoris ,  placitum  ,  utpote  cum 
phxnomenis,  quantum  ego  judico,  convenicntiflimum  tandem  aroplecti 
conftitui ,  quiloc.  fsepius  cit.  purpurae  rubtse  caufam  in  fero  acri  falino- 
lulphureo  xque  ac  alii ,  albx  vero  in  lympha  acido-vappida  fpecificxin- 
dolis  ponit  ,  effedufque  in  illa  occurrentes  explicat ,  utut  non  diffiteatur, 
fpecificam  a  priori  accurate  determinare  utpote  fenfibus  minus  obviam  ad- 
modum  arduum  eife.  Scilicet  arbitratur  ille  ,  acidum  hic  peccans  fan- 
guini  infinuatum  partes  ejus  crailiores  in  coagulum  mittere,  ferofis  fe- 
ceifum  facientibus  ,  qiije  falutari  naturse  coniilio  ad  loca  cutanea  ceu 
convenicns  emunctorium  cum  aliqua  fanguinis  portione  amandantur  atque 
climinantur,  eum  in  finem  ,  ut  vifcera  interna  &  nobiliora  ab  iifdem 
Hberentur  ,  id  quod  fudores  eftufi  &  exanthemata  humore  ferofo  turgida 
noftroque  arFcdui  propria  patam  faciunt.  Prxterea  portionem  feri  iftius 
ad  glandulas  inttftinales  delatam  dianhocam  peperilfe  facile  concipere  licet  ; 
idcm  hoc  fcrum  ,  quia  falia  tam  in  ftatu  naturali  quam  prseternaturali 
in  corpore  genita  in  finum  fuum  recipit  atque  diifolvit ,  dyfcraiia  pariter 
acri  vel  potius  acida  laborare  ,  utpote  quam  initationes  moleftx  in  par- 
tibus  membranaceis  ,  tcndineis  atque  nerveis  fe  exerentes ,  pruritus  item 
fub  efflorefcentia  atque  exficcatione  papularum  perceptibiles  produnt.  Se- 
cedentibus  in  copia  particulis  ferofis  reliquam  fanguinis  maifam  infpiffari 
in  propatu!o  eft ,  quae  minima  vafcula  fanguifera  transfluere  non  valens 
illa  diftendic  ,  quo  faclo  humor  ifte  ad  partes  propulfus  per  venas  utpotc 
compreifioni  minus  reiiftentes  debito  modo  rcfluere  nequit ,  lympha  pa- 
riter  a  compreflis  vafis  eam  vehentibus  in  motu  fuo  impeditur  atque  len- 
torem  contrahit.  Quibus  pofitis  admittenda  in  noftro  morbo  eft  refolutio 
non  quidem  totius  maffx  fanguincae ,  quin  potius  feri  ab  eadem  facta 
feceflio ,  magis  vcro  coagulatio  didbe  maffae  a  ferofa  reliclae  ,  quam  fe&io 
oadaverum  hac  febre  defunctorum  arguit,  in  quorum  vafis  majoribus 
&  cordis  thalamis  fanguis  grumofus  &  concretus  vifus  tefte  eodem  Hqff- 
manno  l.  c.  huic  etiam  fpiffae  atque  lentx  fanguinis  &  lymphx  ferofae 
conditioni  tanqu^m  cauifse  genuinx  morbum  re&ifllme  adfcripfit  rclatio 
medica  de  conftitutione  epidemica  hujus  loci  annorum  1734  &  1735  juffu 
lnclyti  Urbis  hujus  Magijlratus  ab  Amplifjimo  ^eipublica  Phyfico  Ordinario 
&  Gratiofa  Facuitate  medica  fuperioris  anni  menfe  februario  exhibita. 
Talem  humorum  ftatum  p.  n.  primo  excepic  notabilis  humorum  in  cor- 

.    pore 


HISTOR.    PURPUR7E   MILIARIS.  ^3 

pore  orgafmus ,     fecundo  non  potuerunt  non  variis   in  partibus  ftagna- 

tiones  atque  itafes  prelfo    pede  infcqui ,    uti  ilL  &  Excell.   Helvetius  bene 

ratiounatur.    Quae  fi  quando  in  cerebro  ejufque  mening:biib  haerent ,  uti 

id  in  noftra  epidemia  ficlum  ,  liquidum  nerveum  in  debita  quantitate  non 

fcj.ueltratur  ,    neque  fufficienter  ad  fingulas  partes  amandatur  ,   h;nc  vif- 

ceium   reliquarumque  partium  tonum  atque   elaterem  multum    imminui, 

cephalalgiam   etiam  ,  phrenefin  ,    virium  lapfum  ,   aliaque  fymptomata  o- 

riri  necelie  eft.    Potiilimum  vero  inflammatio,    quse  morbo  noftro  crebrius 

fupervenerat ,    ex  hac  theoria  facile  explicatur ,  quse  plene  formata  vei  a- 

poftematodes  eft  &  falutari   eventu    ad   fuppurationem    tendit ,     segrum- 

que  ,   i\  puri  exitus   datur ,    rtftituit  ,    uti    in  pleuritide  atque  peripneu- 

monia  id  ikpius  fieri  obfervamus;  vd  fphactlofa,  quae  in  veKPutnv  abit , 

&  nunquam   non  lethalem  exitum    habet;   a  partibus  quippe  ica  fideratis 

iifque  nobilioribus  ,   quales  cerebrum  ejufque    nieningesfunt ,    non  poteft 

non  prompta  deftructio  oeconomise  animali   imminere.    Quo  refpexerunt 

Th.    bydtnh.im  fihed.  nionit.   de  nov.febr.  ingr.   malignas  appellans  febres, 

in  quibus  intenfioris    prae  caeteris   inflammationis  gradus    confpicitur  ,   & 

Ceorg.    Eagliv.  de  febr.   malign.   certo  affirmans  ,   fe  diligenti  ohfervatione 

&  matitra  weditatione  didicijje  a   duabus  potiljimum  caufis  mal/guas  febres 

pfudere  ,  newpe  viferum  injlnmmatioue  &  walornm  crudorumque  humorum 

inpnmis  viis  vel  M.    S.   apparatu.    Hanc  ergo    inflammationem  &    cerebri 

ejuique  memngum   conftitutionem  fmacelofam  fupervenientem  pvsecipuam 

cauinm  tuiffe  ,    ob  quam  febris  noftra  miliaris  in  piuribus  numero  scgro- 

tant»bus  ieihalem  exitum  fortita  eft ,  concludo. 

§.     XVI. 

Sed  &  cnufas   remotiores  ad  affe&um  huncce  difponentes,  procatarcti-  Caujfave^ 
cas  alias  di&as  exponam.    lnter  quas  primum  locum   obtinet  aer ,  mias- w,0'z'om' 
marum  vedor  jure  meriroque  vocatus ,  qui  partieulis  infeftis  impraegna- 
tus  natales  huic  morbo  utique  prxbec    (  morbus  quippe  epidemicus  com- 
munem  caufam  praefupponit  )  dum  refpiratione  peros  naresqueattractu 
pulmones  ,    vel    mediante  faliva    primas   vias,    forfan   etiam    per   porc 
cutis  corpus  noftrum  fubit  ,    inque  totam    M.    S.  fe  dirfundit.     lpfum  hoo 
fluidum    non  uno  eodemque  modo  eo  confert,  nunc  frequenti   &  infolita 
vicillitudine ,   dum  modo   calidus  eft  modo  frigidus  :  ille   fmguinem  plus 
)uft<>  rarefacit   porofque  aperit ,    hic  liquores   condenfat    corporfque  ha- 
bitum    conftrinyit ,    unde  tranfpira<io  infenfifis  non  parum  fufjlarninatur. 
Conprobatum   hoc  eft  Coi  erfaro  S.    3.    aph.     I.    mutatioues    anni  tem- 
forum  maxime  pariunt  morbos   &  iu  ipfis  temporibns  ma*n&   vicijjitudines 
aut  frigoris  attt  caloris  i     quse  mutationes    freque  ites    fubitanese   aut     ex 
praecipiti  variae  prseter  alia  derivandae  funt ,  primo  a  ventorum  n  ituraipfa  , 
e.  g.  a  vento  uultrino  aut  notozephyrofeuaulho  favonio.    Quem  auftrum 

V    V    V     2  H:p- 


524  SALZMANN, 

Hippocrates  S.  3.  Aph.  f,  morborum  feracifTimum  effe ,  &  de  aer.  aq. 
&  loc.  §.  2g  ii  seftus  pluviofa  fit  &  auftro  multum  perfletur  ,  fimihf- 
que  fequatur  autumuus  ,  hyemen  morbidam  inlequi  docet.  Hic  auftcr 
integra  aeltate  anni  1734-  regioncm  noftram  perflans ,  crebriorefque  c!u- 
vias  «S:  tempeihtcm  vaide  bumidam  inferens  inter  caufas  conftitutionis  c- 
pidemica: ,  de  qua  fcrmo  mihieft,  allegari  utique  meretur  ,  cui  cundem 
efleclum  tribuit  fupr.  laudat.  Kramerus.  Secundo  etiam  a  ventis  contrariis 
eorumque  mutatione  frequenti ,  nempe  auftrini  in  aquilonium  aut  zephi- 
ro-boream.  Modo  memorata  conftitutio  auftriua  notabilem  aeftivo  tempore 
erfectum  haud  exferuit ,  ubi  vero  autumnaie  &  hvemale  acceifit ,  atque 
nocles  rofcidx  factse  dicta  tranfpiratione  magis  cohibita  ,  morbi  eos  ,  qui 
itipendia  meruerant ,  invadere  crxperunt  ,  imo  &  per  urbem ,  qui  seftatc 
non  obfervabantur  ,  circa  antumnum  &  toto  hyemis  decurfu  caput  extule- 
re.  Nuncetiam&  quidem  potiflimum  inter  caufas  ailcgari  meretur  humi- 
dior  jufto  &  pluviofa  nec  non  humido-frigida  tempeftas,  quae  maxime  ap- 
ta  nata  eft  ejufmodi  morbos  gignendi ,  qualem  totius  fere  anni  fupra  tnc- 
morati  decurfu  hic  loci  &  in  confiniis  experti  fuimus,  quibus  imbribus 
creberrimis  menfe  augufto  el.iplis  &  per  autumnum  perennantibus  febrim 
epidemicam  ,  quae  annis  1694  &  '695  oppidum  Herfpruccenfe  dcvaftavit, 
pariter  acceptam  refert  Apinus.  Quo  non  leve  momentum  conferunt  flu- 
viorum  exundationes  locorumque  confinium  inundationes  extraordinarise, 
quas  morbis  epidemicis  fomitem  femper  fuppeditaffee  Padt  Italix  fluminis 
eluvione  luculentcr  demonftrat  Cel.  Rainazzini  &  poft  ipfum  Georg.  Ba- 
glivus  Prax.  Med.  L.  1.  c.  9.$.  j.defeh:  mal.  dum  ait ;  certa  Romano- 
rum  obfervatione  conjlat ,  poji  ingentes  Tiberis  inandationss  oriri  febres  epide- 
micas  in  urbe  valde  graves  ac  perniciofas.  Cum  ergo  circa  medium  anni 
1724  Rhenus  nofter  campos  aquis  exundantibus  longe  lateque  occupave- 
rat ,  atque  intra  alveum  tardius  redierat ,  quid  rttlrum  '<  Militcs  in  obil- 
dione  Philippoburgi  ejus  aquis  diu  muhumque  nnmerfos,  humique  parti- 
culis  aqueis  multum  infar&ae  cubantes  diverfi  generis  morbis  corrcptos 
fuiffe  ,  nempe  diarrhocis,  difenteriis  ,  iumoribus  pcdum  tedomatofis,  fe- 
bribus  tam  intermittentibus  quam  acutis  malignis.  ln  urbe  noftratc  &  hinc 
inde  ruri  humida  hsec  aeris  tcmpeftas  :  ifeclus  catarrhalcs  ,  fcbrimque  ma- 
lignam  praecipue  miliarem  albam  peperit  Siqutdem  ab  hac  cjus  conftitu- 
tione  humida  fibrae  &  pori  corporis  n"ftri  partim  relaxantur,  roburfatif- 
cit ,  fecreiiones  &  excretiones  mitius  feliciter  fucceduut,  colluvies  ferofa 
aogetur ,  humores  vappcfcunt  depreffoque  fulphure  adtivitatcm  &  fpiri;uaf- 
centiam  amittunt ,  partim  Ci  frigida  aeris  intemperies  accefkrit,  corporis 
ambitus  conftringitur ,  tr.mfpiratio  infcnfilis  aliquatenus  futBaminatur  & 
particulx  heterogeneae  in  corpore  dctinentur,  qusc  M.  S.  permixtx  non 
poffunt  non  crafin  ejus  turbare  atque  invertere  &  humoribus  jufto  fpifTi- 
oribus  redditis  congeftiones  atque  tandem  itafes  poft  fe  trahcre.  Q_ine  conf- 
titutio  utpote  corruptionis  humorum  muter  pr»  aliis  ad  producendos  mor- 

bos 


HISTOR.    PURPURJEMILIARIS.  j2f 

tos  malignos  potentiiTima  cffe  videtur ,  unde  Hippocrates  L.  3.  Epid.  S.  3. 
iimilem  tempeftatem  auftrinam  &  p^uviam  ventis  perpetuo  quiefcentibus 
multis  expofuit  &  tempore  belli  Peloponnefiaci  pefli,  qusc  a  Thucydide 
major  vocatur  ,  quam  ut  exprimi,  &acerbior,  quam  ut  natura  humana 
tolerari  poffet ,  anfam  pra;buille  contendit,  Hrec  eadem  caufa  fuit  febris 
petechialis  ,  qusc  anno  fuperioris  feculi  feptuagefimo  quarto  Argentoratum 
noftrum  infeftavit.  A  qua  etiam  febris  caftrenfis  malignse,  quae  ann.  1734 
&  173  f  in  ciftris  graffata  eft  ,  nata!es  deducit  fnp.  laudat.  Kramerus.  ~So\i 
minus  confert  aet  ventis  non  agitatus,  nec  non  effluviis  malignis  e  cor- 
poribus  hxc  morbo  decumbentium  exhalantibus  inquinatus. 

i.   xvii. 

Prrcter  aerem  2  )  alimenta  &  potulenta  fomitem  quoque  noftro  malo 
fuppeditant  quantitate  &  qualitate  peccantia  ,  prse  aliis  quae  ad  corruptio- 
nem  humorum  prona  &  fermentefcibilia  funt,  cruda  &  ventriculi  actioni 
refragaria,  victus  ratio  prseter  morem  prava  vel  a  neceffitate  vel  ab  aliis 
caufis  dependens ;  qui  disetae  errores  prseprimis  in  caftris  aut  diuturnaob- 
iidione  &  annonse  charitate  preflis  regnare  folent ,  ubi  plerumque  leges 
debitse  disetae  negliguntur  j  aut  fi  poft  alimcntorum  inopiam  rerum  afflu- 
entia  fit  &  famem  ingluvies  excipit ,  Xciiaoc,  i*e\ci  At/uov  frequenter  ob- 
fervatur.  Ut  taceam  ufum  carnis  animalium  morbo  infedorum  quando- 
que  in  caufa  efle ,  uti  Borellus  Cent.  2.  Obferv.  32.  annotavit.  Neque  fi- 
lentio  pr?etereundus  eft  potus  fpirituofus  &  vinum  generofum  (  unde  fe- 
bris  Hungarica  vappidum  item  &  non  bene  fermentatum  ;  nec  non  aquae 
turbid?e  ftagnantes  &  paludofae  aut  alia  qualitate  vitiofa  prjeditae  y  quam 
aquarum  infalubritatem  ad  languorem  pannonicum  difponere  contenuit 
Tob.  Corberus  demorb.  cajir.  Hung.  Dec.  I.  Obf  7.  imo  &  numerofos  exer- 
citus  ab  ejufmodi  aquarum  ufu  morbis  popularibus  devaftatos  fuifle  hifto- 
tiis  proditum  eft.  Potus  quoque  calidus  theiformis  in  copia  forbillatus 
eo  confert ,  cui  Cel.  Hoffwannum  frequentiam  purpurae  noftris  diebus  ob- 
fervabilem  attribuere  fupra  innui.  A  prava  hac  diaeta  corrupti  in  corpore 
fucci  in  copia  generantur ,  a  quibus  purpurse  geneiin  Idem  derivat.  3  ) 
Motus  corporis  uti  moderatus  optima  medicina  eft  ,  ita  nimius  nocet  , 
violentior  corpus  enervat  ,  quod  debilitatum  citius  quam  aliud 
in  ejufmodi  movbum  incidit  ;  hsec  etiam  ratio  eft  ,  quod  milites 
in  fupra  dicla  obfidione  continuis  fere  belli  laboribus  defatigati  ma- 
gno  in  numero  segrctarint ;  id  quod  certius  contingit ,  fi  fubje&a  vel  a 
prava  aeris  temperie  vel  diset?e  erroribus  cacochymiam  antea  contraxere. 
Experientia  quippe  couftat ,  eos  qui  humores  maie  difpofitos  in  venis  alunt 
faci'lius  a  febribus  uti  in  univerfum  omnibus  ita  quoque  malignis  corripi. 
Non  minus  e  contrario  otium  multum  &  fomnus  diiitius  protractus  fangui» 
nem  infpiifando  eo  quoque  ?  fed  rarius  difponit.  4  )  lnter  animi  pathema- 

V   V   V      J  tfc; 


126  S     A     L    Z     M     A    N     N, 

ta  moeror  &  trlftitia  fumma  vid.  E.  N.  C.  Dcc.  I.  ank.  3.  ohfi  23  f.  timor 
etiam  &  pivor  in^ens  ,  unde  meticalofos  frequentius  adoritur  &  jugulat 
hic  morbus  :  nec  no^  terror,  qui  u:i  peitis  propagatae  ciufa  eft  ,  ita  enam 
febrem  malignam  generandi  aptus  vi.i,  Act.  Haffn.  Vol.  I.  Obf.  %S-  a  quo 
tcrrore  oborta  etiam  ,  fi  morbus  praelto  eft ,  exanthemata  faiile  dil(>ai  ent- 
Prae  aliis  vero  animi  commotionibus  i  la  ,  quae  ab  ira  excitatur ,  ad  rebres 
malignas  difponit  j  relatum  mihi  eft,  febrem  petechia'em  ,  quae  iub  initium 
hujus  feculi  plurimos  corripuic,  hunc  aifjctum  plerumque  pcaegredum  ede. 

§.     XVIII. 

Qtiinto  in  hunc  cenfum  etiam  veniunt  finceri  fanguinis  excretiones  five 
artificiales   praeprimis  a  longo  tempore  alfuetae  &    neglectae  ,    five   natura- 
les  fponce  vel  arte  fed  male  fupprelfae ,    unde  humores  vitales  non  parum 
corrumpuntur  ,    ficque  difponuntur,    ut  miafma  malignum  veluti  fomes 
levi  de  caufa  arripiant.    Sunt  autem  ilae  fluxus  menltruu;,  in  fexu  fequio- 
re  ,  haemorrhoidum  in   viris  ,    fi  fubjecta  uiligniter  plethonca  fuerint  ,  prae- 
primis  vero  lochiorum    retenrio  aut  im  ed^:us  fuccelfus  frequentilfima  cau- 
fa  e(t ,   ob  quam  puerpeiae  febri  mdiari   faepius  ebnoxite  iunt ,  five  refrige- 
rationi  corporis  live  etiam  pellentibus  fortioribus  ad  partum  dirficdem  pro- 
movendum    (trenue  adhibitis  aut  aliis  uten  atfectionbus  milis  pott  par- 
tum  originem  debeat ,   vid.    Th.    fYillis  de  febr.  c.  \6.  Exc.Stahliui  Diff.de 
pnerp.  affeci.  SeSt.    I.   hanc  febrem  directe  inter  puerperarum  atfedtus  ma- 
le  referri  cenlet ,    fed  fo'um  dilpotrionem  eife  ,  qua   pofita   puer,>erae  uti 
ad  omnes,  ita  etiam  ad   hanc  febrcm  fubeundam    magis   dfpofitae  funt  j 
addtque  in  uno  vel  altero   tantum  loco  feu  regione  morbum  puerpens  fa- 
miliarem  exiitere  ;   alii   lochia  obltrucli  non  tam   caufam  ,    qu  im  fvmp» 
toma  eife  volunt.    Sic  &  impedra   feri  excretio  eo  confert  ob  tranfuirati- 
onem  &  fudorem  cohibitum   aut  retmpulfum   &  ab    improvido   regmiine 
vel  incongrua   medendi  methodo  turbatum  ,  eo  potiifimum  tempore,  quo 
corpus  madore  difHuit ,   &  in  iis  qui   ad   eum  valde  proclives  funt.   Ne- 
que   filentio  practereunda   eit  excreiionis   hujus  fiequenter  alternans  vicif- 
iitudo  ,    nempe   fi  quis  fudore   nunc  difHu.t,   rurfus  alg<?t  ,   confuetas  e- 
vacuationes  modo  intermittit,   mox    itemm  plus  jufto   iifdem     indulget, 
Purpurae  a  fluoris  albi  cohibitione  adftringentibus  inducta  ortus  ad  rario- 
ra  referri  meretur.   6)  Non  minus  exper  entia  docet ,  remediis  calidiori- 
bus   &  aeftuofis   in  febre   acuta  adh  bitis  (  bona  quidem   intencione,   ied 
mala  executione  materiam  peccantem   ab  intcrioribus  &  nobilioribus  par- 
tibus  ad  ignobiliores  &  externas  expellendi  )  exanthemata  noftra  provoca- 
ri  pofle  ,   tum  in  plethoricis   atquc  cho'ericis  in  genere  ,  tum  etiam  in  fpe- 
cie  in  puerperis,   icern  fi   hae  a  muliercuhs  ad   largos  fudorcs  plus  una  vi- 
ce  adiguntur ,  perfu alis  quamvis  nuerperam  purpurac  experiundxiato  ve>u- 
tj  deitinatam  eife ,  quam  opinioncm  in  Thuringia  vigeie  E.    N.  C  Vol. 

Z, 


HISTOR.    PURPURiE    MILIARIS.  527 

2.  Obf  14*5.  docent ,  unde  fit ,  ut  concurrente  humorum  dyfcrafia  fe- 
rum  vitiofum  ad  corporis  peripheriam  copiofius  propeDatur.  Id  quod  de 
medicamentis  modo  di&um  ,  de  balneis  seftuantibus  &  frcpius  in  ufum  vo- 
catis  quoque  valef.  Qiiae  morborum  metamorphofes  in  praxi  clinica  haud 
infrequentes  funt ,  dum  nempe  febres  intermitentes  in  acutas  &  hae 
seque  ac  catarrhales  benignse  medicamentis  volatilibus ,  fpirituofis  imo  & 
bezoardicis  fixioribus  fepius  repetif's  in  maiignas  tranfmutanrur  ,  uti  id 
multis  profeqoirur  Fr.  Hoffmann  Diff.  de  converf  viorb.  benign.  in  vtalign. 
per  imperit.  vicdic.  &  Th  Sydenhar.i.  fched  vion.  de  nov.  febr.  (ngr,  inve- 
hitur  in  eos  ,  qui  morbwn  ex  fua  natura  brevem  facilemque  in  diuturnuvt 
&  difficilem  ruditcr  convertunt ,  ovinia  tumultu  &  metu  conturbantes  ,  £•? 
f.u&us ,  qnod  aittut ,  excitantes  infmpu/o;  quo  fenfu  Bagliv.  I.  c.  febres  ma- 
lignas  frequenter  methodi  depravatse  fobolem  ,  non  vero  naturae.  morbi 
effe  redte  docet.  Recenfuis  caufis  remotioribus  feu  prxdifponentibus  a  re- 
bus  non  naturalibus  defumtis  par  elfet  ad  res  naturales  &  pr&ternaturales 
feu  morbos  antecedentes  ,  quse  pariter  eo  difponunt,  pedem  promovere, 
inter  illas  referenda  funt ,  temperamentum  ,  aetas,  fexus  ,  difpofitio  na- 
turalis  ,  regio  ,  cum  in  hac  frequentior  fit ,  quam  in  alia ;  inter  has  ca- 
cochymia  ,  plethora  ,  lochia  fupprefla ,  febres  acutce  male  tra&atse  aliique 
morbi ;  quia  vero  de  lvs  actum  fupra  eft  ,  iis  ,  ne  nimium  hsec  traclatio 
excrefcit ,  non  immorabor. 

§.     XIX. 

Signa,  e  quibus  de  morbi  magnitudine  poriter  ac  ejus  eventu  judi-  Vvognop. 
cium  formare  Medicus  poterit ,  non  minus  probe  attendenda  funt,  utut 
pariter  admodum  infida,  dum  &  segrum  &  adftantes,  imo  frequentius  Me- 
dicum  ipfum  fallunt.  Etenim  (I  in  nullo  morbo  acuto,  in  hoc  valet  illud 
Hipocratis  velut  e  tripode  di&um  S.  2.  Aph.  19.  aculorum  morboruni 
non  omnino  tutas  neque  mortis  neque  falutis  effe  pr<zdi&iones.  Multiplici 
quippe  experientia  edocemur,  non  paucos  cum  periculofiilimis  fymptoma- 
tibus  prxter  omnium  fpem  &  exfpeclationem  evadere,  alios  e  contrario, 
quibus  falutem  polliciti  omnes  fuerant,  pacata  etiam,  uti  prima  fronte  vi- 
debatur,  lymptomatum  temreftate  in  ipfo  veluti  portu  naufragium  paffos 
efle.  Quare  Medicus  rebus  fuis  optime  confulit ,  qui  in  reddenda  progno- 
ii  nunquam.  temerarius  judicium  fuum  fufpendit,  utpote  quam  Laz. 
R  1  v  e  r  ius  Prax.  Med.  L.  17.  c.  t.  adeo  incertam  pronunciavit,  ut  de 
eventu  nihd  certo  conftitui  poffit ,  idque  eo  magis  ,  quo  verius  eft,  ean- 
demoequeac  reliqua  hujus  morbi  indicia  ratione  fubjectorum ,  caufarum, 
fymptomatumque  multum  dirferre.  Sunt  autem  plurima  eorum  ,  quorum 
praeeipua  ea  ,  qua  fieri  poterit  brevitate  tradam.  Et  primo  quidem  ,  quo 
mitiora  primo  afpe&u  fymptomata  funt ,  &  quo  tolerabilius  seger  efTe  vide- 
~tur,  eo  minus  fccuri  elle  debenrus ,  quo  magis  vero  hic  de  eorum  moleftia 

nerrw 


f28  SALZMANN, 

nempe  doloribus  fpafticis,  laflitudine  &c.  conqueritur,  eo  melior  ftatus  noti 
m  ile  judicatur  ,  hinc  recte  A  P  I  N  u  s  /.  c.  p.  76*.  malim,  inquit ,  ego  fiemper 
fatientem  querulum,  quam  nihil  mali  fientientem.     Sic  &  aliqui  apuJ  nos  per 
maximum  morbi  decurfum  fatis  bene  fefe  habebanc  a  fymptomatibus  gra- 
vioribus  immunes  mox  prsecer  omnium  expe&acionem  &  abfque  caufa  ma- 
nifefta  fubitanea  morbi  mutatio  aegrum  in  deterrimum  ftatum  conjecit  &  le- 
tho  dedit.  Quicunque  priftinam  fanitatem  recuperarunt ,  robori  ferenaturae, 
nec  non  exa&o  regimini  leniter  diaphoretico  haud  interrupto  id  debebant. 
Non  ineptc  quadrat  huc  illud   Celfi  de  Med.  L.  7.    Proem.  potefi  dubitariy 
fecimda  valetndo  Medicinx  an  corporis  beneficio  contigerit.     Majus  vero  dif- 
crimen  in  imbecillitate  five  natura  ,   five  ex  morbo  ,  (ive  alia  de  caufa  affe- 
tSlis,  maximum  in  iis,  qui  genus  nervofum  debile  &  ad  fpafticos  anoma- 
los  motus  concipiendos  proclive  habuerunt,  vid.  F  r.  Hoffmann./.c. 
qui  &  chronicam  periculi  fere  expertem,  acutam  difcriminis  plenam  elfe  ju- 
dicat.     Sed  &  experientia  multiplex  comprobat ,  fubjecla  robuftiora  &  ve- 
getiora,  fucci  plena,  fanguinea,  in  flore  setatis  conftituta  plerumque  fatis  cef- 
liiie ,  qua  de  re  legi  meretur  G  E  R  B  EZ  I  I  meditatio  defiebr.  petech.  melio- 
ris  confiitutionis  hominibus  fiunefiiore  in  E.  N.  C.  III.  4.  obfi.  1 14.  magis  quae 
acrioribus  aeftuofis  remediis  &  calidioreregimine  tractata  fuere.     Rarius  et- 
iam  evafere  meticulofi  &  de  felici  morbi  eventu  defperantes.     In  genere 
miliaris  alba  ancipitis  magis  fucccffus  &  eventus  eft ,   quam  rubra,   gravio- 
ribusque  fymptomatibus  ftipata  ,  gravior  etiam  in  conftitutione  epidenica. 
Georg.    Baglivus   accuratijjiwns   Obfiervator  febres    lymphaticas 
omnium  perniciofiilimas  pronuntiat,  prxfertim  fi  lympha  nimium  vifcida 
concretaque  fuerit,  qualem  in  noftra  fuilfe  fupra  §.  if.  probatum  ivi.     De 
vita  periclitabantur  corpora  minus  perfpirabilia,   aut  quicunque  pulmonurn 
Vel  alius  vifceris  nobilioris  labelabor.ibant,  vel  quibus  diarrhoea  critica  in- 
tempeftive  cohibita  fuit,  quae  C\  non  actu  utilis  nlhil  tamen  vcl  parum  peri- 
culi  attulerat.     In  puerperis  alvus  cum  torminibus  fiuxa  nimis   mala  ,  iti 
quibus  etiam  purpura  pericnlo  nunquam  vacat,  quia  corpus  a  partu  debili- 
tatum  &  vires  multum  proftratae  funt,  vid.  Willis  de  fiebr.  c.    16.  maxime 
in  iis,  quae  gravidae  V.  S.  neglexerunt ;  cur  iisdem  adeo  maligna  Fr.  Hojf- 
tnann  l.  c.  exponit. 

§.     X  X. 

Prseterea  mali  prsefagii  erant  pulfus  frequentiflimi ,  debiles,  duri,  in- 
sequales  ,  intermittentes  ,  (  nifi  a  natura  tales  fuerint  )  nec  non  naturali 
fimiles  j  refpiratio  item  laboriofa ,  parva  &  frequens  ,  deliria  continua  & 
mentis  abafenatio,  etiam  ubi  fermo  cum  iis  inftituebatur ,  lingua  valde 
ficca  &  afpera  ,  fubfultus  tendinum  convulfionum  prodromi  ,  ipfi  etidm. 
motus  convulfivi ,  fitis  implacabilis ,  nec  non  omnino  deficiens ,  rubor 
&  ferocia  oculoruna ,  caligo  &  fcintillulse  velut  igneae  obfervantes ,    tra- 

mulus 


HISTOR.     PURPURiE    MILIARIS.     529 

mulus  manuum  labiorumque  motus  mature  fe  prodens  &  ingravefcens  vid. 
JJratisl.    Hijlor.  morb.    1702.  p.  41.     Item  uti  fudor  profufior  praeprimis 
m  principio  vires  multum  dejiciebat ,   congeftione  in  capite  &  dcliriis  non 
parum  aucfis,  ita  calor  ficcus  &  madoris  abfentia  nihil  boni  de  morbl  even- 
tu  fperare  jubebat.     Circa  dies  crkicos  vero  paulo  diffufior   prorumpens 
(ymptomatum  fevitiem  mitigavit,    vigore  animi    fimul  redeunte.      Etenim 
Fr.  Hojfmann  Dijf.  defebr.  mal.  petechiz-  epid.  Hal.  1699.  graff.%.  f.  anno- 
tante,   eos  qui  c  pericplofilfimo  hocmorbo  evaferunt,   mediante  fudore  vel 
diarrhcea,  vel  utraque  llmul  excretione  a  malo  fuilfe  liberatos.      Quod  de 
fudore  modo  dictum  ,   id  de  urina  quoque  valet ,  quse  ,  C\  in  principio  erfu- 
(ius    prorumpit ,    aut  perpetuus  ad   mingendum  ftimulus   adeft,   malum, 
imo  &  largius  lotii  profluvium ,  fi  vel  maxime  criticum  fuerit,  reliquis  cri- 
feos  fpeciebus   periculofius    judicat  Screta  de  fehr.    cajlr.  S   l.c,  J  I.  §.  6. 
Urina  tenuis  &  fine  coftionis  fignis  Hippocr.  S-  4.  Aph.  72.  itemquse  fedi- 
mentum  antea  habuerat  ,   circa  diem  criticum  vero  inftar  «quae  limpida 
^eyadit,    yid.  Petr.   a  Cajlro  de  febr.  leniic.  S.   3.  §.    I6\  nifi  potus  in  co- 
pia  ingurgitatus  fuerit ;    non  minus  ab  initio  morbi  fedimentum  non  adeo 
foonuni  eft  ac  circa  dies  crkicos.      Neque  ex  urinis  exploratuni  morbi  in- 
dicium  &  judicium  datur,  efferebantwr  quippe  ,  in  quibus  optima  coctionis 
figna  aderant,  alii  vicjflim  qui  crudas  reddebant  urinas,  praeter  fpem  eva- 
ierunt.     Sanguis  V-  S.  eniiiTus  quo  magis  ad  ftatum  nacuralem  accedit,  eo 
pejor  ,  impenfe  rutilantem  ,  coccineum  pauco  cum  fero  mortem  denunitiare 
iBaglivus  Romae  obfervavit,  cui  fuffragatur  Sim.  Psrnli  Digr.  de  febr.  mal. 
5-    11.    Corporis  item  inquietudo   &  jectigatio ,   papularum  incouiianda, 
quse  nunc  difparcnt ,  nunc  rurfus  erumpan.t  ,  aut  a  qu.icmque  caufa  re- 
trocedunt ;    quo  citius  etiam  erumpunt ,    &  quo  p  mciores  elevantur  eo 
pejus  ;   febris  pariter  reliquorumque  fymptomatum  mitigatio  nulla  eruptio- 
jiem  imo  &  exficcationem  infequens.      Quidarn  fatis  cefferc  in  qnieto  cor- 
poris  ftatu  ,  optima  mentis  confuntia  &  cum  promto  &  fefci  papularum 
,egreffu  ;    non  enim  copia  fed  qualitate  &  euphoria  xgri  seftimandje  funt. 
Hippocrates  Coac  pr<euot.  S.  I.  aph.  48-  febres  e  praecordiorum  dolore  ma- 
lignas  effe  ,  &  foporem  in  his  peffimum  judicat.     Lachrymarum  effufio  in- 
voluntaria,  obmutefcentia  ,    agrypniae,   pavores  in  fomno  ,  decubitus  in 
lecto  gravior  refupinatus,  divaricatis  cruribus  trunco  deorfum  f.'du!o  vol- 
vcnte  vid.   Apin.  I.  c.  p.  76.  nihil  boni  portendunt  &  Fr.    Hofmaun  de 
febr.  mal.  epid.  Hal.  graff.  §.    11.  rem  maximi  momenti ,  cujus  nulla  apud 
Authores  mentio  reperitur,    inculcat  ,    nempe  fi  in  malignis  segri  diutius 
:«n  erecla  corpus  teneint  pofitura  fivc  furgendo  Cive  m  le&o  fedendo   morbl 
vehementia  mirince  mox  adaugeatur,  ita  ut  morsbrevi  fecuta  fuerit.     Sta- 
tus  complicatus  cum  variolis  aut  petechiis  fimplici  pejor,  item  purpura  aliis 
morbis  fuperveniens  e.  g.  haemorrhoidum ,   menfium  aut  lochiorum  fup- 
preffioni ,  metafrafi  etiam  facla  in  alios  affectus  tranfiens  ;  febris  miliaris 
£0  periculofior ,  quo  graviores  illi  fuerint,  id  quod  pluribus  hiftoriis  profc- 
Pifput,  Medico-Pracl.  Tom.  V.  !£  x  *  quitus 


*3o  S     A     L    2    M     A    N    N 

quitur  Hamilton  fafc.  hijl.  febr.  mil  Peifimi  etiam  ominis  funt  involunta- 
ria  faecum  alvinarum  &  urinze  excretio  \  fingultus,  fudor  frigidus ,  frigus 
extremorum  dum  interiora  uruntur,  prjeprimis  in  puerperis,  uti  &  abdo- 
mims  tenfio  atque  durities  infhmmationis  in  utero  fientis  vel  jam  fadlae  in- 
mcium,  &  viciifim  extremorum  xftus  frigoris  fenfu  indabdomine  percepto, 
noccorum  colledio,  linteorum  coiivolutio  aut  aliae  acliones  extraordinariae 
niambus  tentatse,  liquidorum  in  veiitriculuni  delapfus  veluti  profundior 
murmure  &  borboiygmo  mox  fuceedentc  5  eos ,  quibus  ab  initio  Vermes 
per  os  prodiere  in  fcbre  petechiali  otrmes  fere  extinftos  effe  Riintaz- 
vm  Ibc.  fupr.  citat.  annotavit.  Inter  peifima  etiaril  auguria  ponic 
Petr.  «  Cajiro ,  fi  remedia  iii  principio  neglecta  ,  &  Screid  l.  c.  quod  a  jU- 
vantibus  defumitur  ,  ii  veficatoria  noti  bperantut ,  &  cutis  a  canthariduni 
applicatione  ficca  manet  aut  elevatis  veficulis  nigra  comparet; 

§.    x  x  i. 

Aliquam  falutis  fpem  pollicebantur  figna  modo  defcriptis  cotitraria} 
papularum  facilis  &  copiofi  ,  eruptid  ih  ultimis  etiam  extremitatibus  die 
leptimo  vel  etiam  tardius  facla  ,  fubfequente  &  perennante  euphoria  (  iri 
qutbus  vero  dorfi  fines  non  tranfiliere  ,  plerumque  perierunt  )  neque  fe- 
itinanrer  propulfa  exatithemata  fed  fenfim  prodeuntia  neque  inconftantia. 
Auditus  difficultas ,  circa  dies  criticos  vid.  Bagtiv.  Prax.  I.  c.  Apitms  i.  c. 
§•  4^-  Riverins  ortines  ,  quibus  in  ftatu  obfurdefcentia  fupervenerat ,  eva- 
Uue  tcftatur.  Lingua  humida,  fi gna  coctionis  die  qnarto  in  urina  appa- 
rentia  &  fubliftentia  Hipp.  S.  4.  Aph.  71.  In  pucrperis  lochiorum  fup- 
prefforum  recurfus.  Sudoris  aut  urinac  excretio  copiofa  circa  dies  criti- 
cos  ,  aut  diarrhceae  acceiTus  fine  torminibus  ,  uti  obfervatum  in  noftra 
tebre  fuit ;  alvi  fluxu  non  immodico  affe&os  tolerabiliores  fuilfe  iis ,  qmbus 
eadem  obftruda  erat,  uti  &  Exc.  Kramerus  l.  c.  difflcilius  dcubuiife  eos 
perhibet,  qui  ift  im  non  experiebantur  ob  materiam  malignam  iiiterioribus 
firmius  inhaerentem.  Heur.  Screta  l.  c.  S.  1.  c.  n.  quatuor  figna  ,  ad  quae 
prse  aliis  attendendum  Medico  eft,  exhibet  ,  fcilicet  refpirationem  facilerrtj 
pulfum  sequalem ,  promtam  fudoris  cum  ievamine  eruptionem  &  ciborum 
atque  potns  appetentiam  non  penitus  dejectam,  nec  nimis  audlam.  Denique 
probe  tenendum,  quodUratislHiJi.  morb.  1699. p.  8-  furfr-gante  experientia 
inculcant,  uempe  unum  e  fignisparvum  multis  fignis  boni-  anteferendum  elfe 
&in  enecando  aegro  plus  virium  habere  quam  plura  fimul  bona  in  eo  libef  ando. 
Quoad  morbi  eventum  pleriqtie  die  nono  ,  aliqui  feptimo,  pltires  decimo 
quarto  in  melius  mutati  vel  interierunt.  Quo  vehementior  fuerat  mor- 
bus  i-n  principio,  eo  citius  terminabatur,  quo  reuKiius  vero  ejus  initiurn, 
eo  diutius  is  protrahebatur,  tefte  Th.  Willis  defebr.  c.  9.  Plerumque  notl 
intra  quatuordecim  dies  finiebitur  morbus ,  fed  utplurimum  ad  vigefimum 
priruum  imj  &  ultra  extendebatur,  prsefercim  in  iis,    quibus  nova  puftula- 

rum 


-HISTOR.     PURPURJE    MILIARIS.  SH 

jrijm  epigenefis  fadla  eft.  Quod  (i  crifis  in  lunae  mutationes  infigniores  in- 
piderat ,  in  fummum  vita;  difcrimen  conje&i  maxime  fenfibiliores  morbo 
utplurimum  oecubuere  ,  imo  &  extra  dies  criticQS  ejufmodi  phafes  omnia 
exacerbaiunt.  De  lunaris  fideris  effeclibus  vid.  Ramqzzini  l-  c.  p.  70.  ubi 
&  febrem  ,  quam  defcripfit ,  epidemiam  ,  poft  plenilunium  &  filente  luna 
magis  ferociifle  perhibet.  Ob  verfipellem  indolem  fuam  (tatis  diebus  iji- 
dicibus  criticisque  difficulter  includi  nptavjt  Scretq  /.  c.  §.  3.  c.  5.  quamob- 
rem  fcrupulpfiores  horum  dierum  obfervatores  effe  haud  debere  Medicos 
moijent  Uro.tisl.  I.  c.  p.  14.  Quos  jugulavit  hsec  febris  ,  vel  inter  deliria 
atque  convulfiones  diem  obierunt,  vel  fine  ejufmodi  motibus  lipothymia 
correpti  placide  expirarunt.  Quj  e  contrario  cum  fanitate  in  gratiam  re- 
dierunt,  poft  decimum  quartum  diem  melius  habuere ,  fed  vires  tum  men- 
jtis  turn  corporis  fuperato  etianj  morbo  tardius  recuperarunt»  &nonnifiin- 
£ra  plures  hebdomadas  fanitati  priftinae  refticutj  funt. 

|.     X  X  J  J. 

Quod  tandem  curam,  iji  qua  cardo  rei  fita  eft,  attinet  in  genere  vaQ&Mtitbadft 
jnendum  effe  duco  (  I  )  medelam  in  mprbo  adeo  periculofo  non  procrafti-  medeitii* 
nandam  effe,  fed  quantpcyus  auxiljum  segro  ferendum  ,  fi  nempe  illud 
expofcit ,  fed  quando  quaefo  recurfus  ad  verum ,  prudentem  &  confcien- 
tiofum  Medicum  fumitur?  jionne  demum  poft  vulneratam  caufam , 
morbum  fcilicet  protractum  &  fere  adultum  faclum  ,  vid.  Mifcel. 
Uratisl.  Tent.  15.  idque  eo  magis,  quo  magis  morbus  in  incuna- 
bulis  malitiam  fuam  levibus  fpecie  fignis  occultat ,  nihilque  prxter  laifi- 
tudinem  &  languorem  prae  fe  fert,  &  ubi  altas  jam  in  corpors 
radices  egit  ,  jymptomataque  multum  invaluere,  nullus  amplius  vel 
exiguus  medelse  locus  eft  ,  multique  ?egri  culpa  ita  fua  pereuut.  Uti  autem 
purictandum  non  eft  ,  ita  etiam  nihil  praecipitanter  agendum  ,  fed  cau  e  & 
ccircnmfpecle  omnia  fufcipienda  ,  quia  levis  etiam  error  initio  commilfus 
toto  morbi  decurfu  vix  reparatur  ,  (  2  )  leniffimam  methodum  &  regimen 
quam  maxime  temperatum  conducere,  &  omne  exceffivum  in  regimine 
pariter  ac  medicatione,  languinis  ebullitionem  atque  orgr.fmum  excitans 
multum  nocere  ,  dum  morbum  ,  qui  in  motu  fanguinis  aucto  confiftit, 
pcjorem  in  ftatum  conjicit ,  &  ftagnationes  ftafesque  imo  &  inflimmario- 
nes  citius  infert ,  (3)  maguo  remediorum  apparatu  prsefertim  crca  dies 
criticos  aegrum  non  effe  pbruendum  ,  utpote  quorum  farraginem  aeque  ac 
yarietatem  potius  obelfe  quam  prodelfe  compertum  eft;  quo  p.iuciora  & 
fimpliciora  remcdia  praefcripta  fuere ,  eo  certius  citiusque  aegri  evaferunt, 
(4)  rationalem  atque  follicitam  medicamentorum  ordinationem  ,  uti  ia 
tliis  ka  etiam  in  hac  febre  omnem  fere  paginam  abfoJvere  ,  ita  qu.idem  ut 
exacerbationis  ratio  maxime  habeatur  &  remedia  verfus  paroxyfnos  diri- 
gantur9  urgeute  &ftu  temperantibus  infiftatur,  mitefcente  iilo  &  fudore 

X  x  x    %  proruiu- 


M2  SALZMANN 

prorumpente  lenia  diapnoica  propinentur ,  rebus  tranquillioribus  exifteri- 
tifetis  fudorem  promovencia  non  seque  nec  multum  repetantur  (  f  )  feduld 
inquirat  medicus  in  morbi  indolem  ,  cujus  diilimilis  adeo  facies  eft ,  & 
pro  anni ,  fubjecti  epidemicxque  conftitutionis  condicione  alium  ha&i  - 
tum  induit,  proinde  neceffe  eft ,  ut  genium  ejus  fymptomatumque  natu- 
ram  probe  expifcetur  *  corumque  naturas  curam  accommodare  ftudear.  Ve- 
riffimum  enim  de  his  febribus  eft  ;  quod  Th.  Sydenham  S.  i.  c.  2.  de 
continuis  generatim  ex  multipliei  obfervationum  fide  compertum  habuitj 
fcilicet  illas  ita  toto  *  quod  aiiirit  ■,  coelo  dirfertc  ,  ut  qua  methodo  cur- 
rente  anno  argrotos  liberaveris  j  eadem  ipfa  anno  jam  verteme  forfan  e" 
medio  tolles.  Documenti  locO  allegare  lubet  diarrhoeam  ,  qtUfe  prrcjudi- 
cium  morbo  quandoque  affertj  interdum  critica  eft  &  falutaris  ,  nuac 
abfque  periculo  haud  compefcitur ■,  alio  tempore  eum  segri  emolumento 
cohibita.  Exc.  Stahlius  l.  c.  febrem  epidcmicam  petechizantem  ,  de  qud 
agit  ,  primo  (ine  omni  medieatione  2)  cum  medicatione  leni ,  3)  cum  me; 
dicacioile  tumultuaria  &  imperiu  aliter  fe  habuilfe  ohfervavit; 

§.     XXXIII. 

indicutit).  Jam  ut  propius  ad  rem  accedam  ,   ad  quatuor  potiflimum   indicatidi 

mscvrati-  nes  jn  morb0  hoc  curando  refpiciendum  eft  ,   ut  (  i  )  materia  peccans  cor^ 
rigatur  diluendo  ,   attenu mdo  &  temperando  atque  ad  fecretionem  facilio- 
rem  difconatur,  (2)  qure  praecipua  indicatio  eft,  prsevia  ejus  praeparatione 
excretio  citra  infigncm  humorum  commotionem  per  habitum  corporis  ju- 
Vetur  atque  promoveaiur ,  (  3  )  fpaftic*  fibrarum  ftriclurse  relaxentur  j 
(4)  fymptomatibus  gravioribus  &  veie  urgentibus  absque  tamen  affedus 
primarii  praejudicio  obviam  eatur,  &  quantum  poffibile  vires  conferveri- 
tur.      Priusquam   hifce  fcopis    fatisfiat ,   prxfidia  artis  univetfalia,  heroici 
alias  dicta  ,    pracmittenda  certis  fub  cautefs  funt.     Quo  intuitu  primae  viae 
a  farcina  fua  liberandae  funt ;   fed  quaeritur  ,  ah  ,   quando  &  quae  vel  eme- 
tica  vel  laxantia  medicamehta  locum  habeant  ?  Seb.  Alifcher  Med.  Jaurirt. 
eorum  methodum  impiobat ,  qui  nihil  aliud  agunt ,  quem  ut  etvco  &  Kctrca 
evacuantia  atque  V.  S.  in  ejusmodi  morbis  fuadent  &  imperant,  vid.  Mifc. 
Uratisl.   Tent.  ij.  p.  140.   &  Silefms  Anonymusrefp.  de  meth.  hacl.  ufit.  febr. 
mal.   cur.  abfqne  purgatione  ,   vomitu  atque  V.  S.  vid.  ibid.  p.  142.  ubi  Ort- 
lobii  Prof.   quondam  Lipf.    judicium  anneditur ,   qui  in  omnibus   malignis 
a  purgatione  &   V.    S.    abftinendum  effe    putat.      Sic  &  Onuphr.  Bonfgli 
Dijf.  de  abuf  atr.  febr.  malig.   eos   reprehendit ,   qui   in  principio  iftoruni 
moiborum  purgantia  propinant.      Alii  eadem  concedunt ,  ndn  vero  indifc 
criminatim  ,  fed  certis  fub    cautelis ,  ita  Sydenham  fched.  monit.   de  nov-. 
febr.  ingr.  p.  6^.  m  hac  »   inquit,   aut  alia  qnavis  febre  epidemica  Jlatutwii 
mihi  ejiy  alvum  non  turbare  in  principio  morbi  Jiatuve  nifi  V.  S.  prxmiffa, 
&  Hamilton  illa  raro  admittenda  efTe  judicat,  nifi  grande  aliquod  fymptoma 

iudica- 


ttlSTOR.     PURPUR^    MILIARIS.  m 

tndicaverit.  Quod  fi  ergo  fufpicio  eft  faburram  vitioforum  humorum  a  Vomitoria, 
diaetse  erroribus  contractam  in  primis  viis  hofpitari  ,  aut  malum  contagio 
deberi  &  miafma  in  Ventriculo  adhuc  dum  haerere  ,  Ci  porro  naufea  ,  gra- 
vitas  &  repletio  ftomachi  cum  magna  pecloris  anguftia  conatuque  vomi- 
turiendi  praecipue  in  phlegmaticis  aut  melancholicis  robuftis  animadvertitur, 
uti  Hijl.  morb.  Uratisl.  1699.  p.  10.  volunt ,  remedium  «y&>  purgans  cuni 
euphoria  datur  ,  fed  nonnniii  in  morbi  infulcu,  primis  24  ad  fummum  48 
horis  ,  quo  temporc  non  modo  prohcuum  fed  &  necetfurium  illud  erfe 
frxperimur.  Exc.  Gundelsheimerus  i)i  Aci.  Berol.  Dec.  I.  vol.  I.  §.  I.  fancte 
a^Teverarj  primo  vel  lecundo  ftatim  ab  acc;ifione  die  datum  vomitorium 
pJures  febre  petechiaH  decumbentes  ftatim  iterum  ad  orthoftadiam  rele- 
valfe,  &  in  E.  N.  C.  ///.  1.  obf.  19.  petechialis  epidemia  emetico  prsecipue 
curuta  refei  tur.  Valet  hic  illud :  in  principio  ii  quid  movendum  ,  move, 
poftea  vero  quiefce.  Qiwd  fi  vero  principium  negligas ,  verba  funt  Apini 
loc.  fupr.  citat.  &  prxceps  illud  temporis  ,  in  quo  juvari  potuijfet  momentum> 
tmetica  cane  pejus  £f?  angue  fugienda  ;  rem  enim  in  fummum  adigunt  dif. 
crimen  &  naruram  jarn  proftratam  certiifime  enecant  ,  idque  eo  magis, 
quo  certius  eft,  hanc  febrim  iibi  relicTam  lenem  eife  &  ab  omni  com- 
motione  vehementiore  liberam.  Quare  confultius  duco  illud  omittere 
morbo  ad  aliquot  dies  protrado  &  viribus  jam  fractis  ,  ne  anxietates  car- 
dialgicye  augeantur  aegrique  vires  magis  dejiciantur.  Quocunque  autem 
tempore  datur  emeticum  ,  lene  illud  fit  atque  tutum.  Acl.  Berol.  1.  c> 
vitriolum  albuni  in  aqua  calida  copiofa  fumtum  commendant,  magis  con- 
ducere  videtur  pulvis  decantat*  illius  rad.  Ipecacuanh.  c.  tart.  emet.  gr» 
j.  aut  fal.  abfynth.  gr.  iij.  acuatre.  Supra  laudatus  Helvetius  eam  in  morbi 
etiam  decurfu  ad  tria  ,  quatuor  aut  quinque  grana  ptifana  folutam  quavis 
hora  tertia  exhiberi  fuadet ,  eum  in  finem  ,  ut  humores  vifcidi  refolvantuf 
<alvusque  {bllicitetur ,    forfan  etiam    quia    virtute  alexipharmaca  gaudefc. 

%.     XXI  V, 

Qnod  de  vomiforiis  modo  dictum  ,  de  iis  ,  quse  per  alvum  purgant,  Pxrgantm 
iquoque  valet ,  nempe  illa  nonniii  fub  initium  morbi  danda,  eorumque  KccTca 
lifum  ,  monente  Mercato ,  in  tertium  ad  fummum  diem  procraftinandum. 
Verfus  dies  criticos  atque  examhematum  eruptione  jam  iacla  eadem  prse- 
fcnbere  religioni  fibi  ducat  Medicus,  quia  iftis  nil  temere  movendum, 
nec  natura  in  opere  fuo  turbanda.  Equidem  funt ,  qui  illa  seque  ac  eme- 
tica  omnino  profcribunt,  ea  ratione  inducti,  quia  naturse  intentioni  con- 
trariantur,  materiam  peccantem  ,  quam  illa  percorporis  peripheriam  el-i- 
minare  conatur  ,  ad  centrum  propellendo,  tum  etiam  quia  his  malignitas» 
quae  M.  S.  fubiit,  haud  tollitur-  Quod  fi  vero  in  primo  principio  propi- 
nantur ,  metus  hic  abeife  poteft.  Neque  dentur  ,  nifi  manifefta  cacochy- 
jnia  praefente,  aut  faburra  vitioforum  humorum  in  primis  viis  ftabulante, 

X  x  x    3  qu« 


Eiiemata. 


534  S     A     L     Z    M    A     N    N 

quae  ,  quia  pro  hodiema  vivendi  ratione  plerumque  praefto  eft  ,  non  facile 
praetermitti  poflunt.  Exulent  vero  ,  fi  quae  adhibere  confultum  videtur, 
draftica  ,  refinofa  aliaquc  acria  ,  fed  illa  cantum  in  ufum  vocentur ,  qux 
alvurn  non  tam  proricant  &ftimulant,  quam  potius  leniter  folvunt  at- 
que  follicitant ,  nempe  leniora  imo  lenilfima  e  manna  rhabarbaro  ejufque 
tindtura ,  fal.  catardt.  am.  magnes.  alb.  parata  conf-  Hiji.  morb.  I.  c.  in 
puerperis  pilul.  Becch.  A  quibus  eo  minus  finiftri  quid  pertimefcendum, 
quo  magis  obfervatum  ,  diarrhceas  abfque  morbi  praejudicio  concurriire, 
aut  Ci  forfan  metus  eft,  ne  exanthematum  etuptio  impediatur  aut  regres- 
fus  inde  fiat ,  mercur.  dulc.  grana  aliquot  mifceantur ,  fuadente  Gxlicke 
Dijf.  de  febr.  veficul.  Ad  inteftina  eluenda  quoque  conducunt  clyfteres  > 
quos  adhibere  &  imperare  haud  dubitec  Medicus ,  quia  segri  alvum  lubri- 
cam  facilius  ferunt ,  quam  adftriclam  •,  hinc  fupra  laudat.  Gielicke  Dijf.  cit. 
§.  24.  confidenter  afleverat,  inter  omnes  febres  exanthematicas  nullam 
elfe  ,  quae  alvum  liberam  ac  fubinde  laxiorem  seque  bene  ferat  ac  purpu- 
rata  &  quidem  alba  facere  confuevit  abfque  retroceifionis  periculo;  qua 
ratione  etiam  motus  Hochfletterus  &  cum  eo  Riverius  iftos  per  totum  morbi 
decurfum  non  obftante  alvi  fluxu  depracdicat  ad  materiam  vifcidam  bilio- 
fam  acrem  educendam.  Eodem  vero  modo  comparati  efle  debent,  quo  pur- 
gantia  ,  fcilicet  non  irrituntes  aut  ftimulautes  neque  laxantes  fint,  fed  leni- 
entes,  emollientes ,  demulcentes,  multum  oleofi  e  jufculo  carnis  decoct. 
hort,  ol.  amygd.  d.  nitr.  aut  ex  aq.  pluv.  &  butyr.  abfque  ullo  fale,  de 
quorum  enematum  demulcentium  &  blandiorum  ufu  prorfus  innocuo  in  fe- 
bribus  hifce  notabili  euphoria  fubfequente  vid.  Comm.  Lit.  Norimb.  1735. 
hebd.  g.  &  E.  N.  C  Cent.  3.  Obf.  16.  Sunt  autem  injiclenda  juxta  Cel. 
Hoffmann.  tempore  matutino  &  fub  fymptomatum  remiifione  ,  melius  for- 
fan  poft  meridiem  tribus  vei  quatuor  horis  ante  exacerbationem  ad  impe- 
tum  ejus  infringendum.  Suppofitoria  fi  arrideat,  e  butyro  recenti  & 
fale  parari  poterunt. 

%.     X  X  V. 

Vemt  fe-  E  fonte  cliirurgico  ad  evacuantia  univerfalia  pertinet  V.  S.  de  cujus 

3*>-  adminiftratione  &  ufu  magis  quam  de  ullo  alio  remedii  genere  Prac"ti»i 

Clinici  in  diverfiffimas  opiniones  abeunt,  aliis  eandem  multum  extollenti- 
bus ,  aliis  vero  penitus  profcribentibus ,  quorum  nomina ,  ne  dicam  , 
argumenaa  hic  recenfere  longum  nimis  foret.  Sunt  qui  illam  commen- 
dant  non  folum  in  principio  morbi,  verum  etiam  in  augmento,  imo  & 
exanthematibus  jam  apparentibus  adminiftrari  jubent,  vanum  illum  me- 
tum  efle  rati ,  miafma  a  corporis  peripheria  hac  ipfa  ad  intcriora  invitari, 
cujus  opinionis  eft  Porchon  Medicus  Gallus  tr.  depurpur.  morbill.  &  variol. 
Siepius  laudatus  Hoffmannl.c.  recitat  cafus  in  puerperis,  qui  iliam  praeci- 
ipiuntj  eaque  fada  eruptionem  expedite  &  cum  lcvamine  fuceedere  probat  $ 

alii 


HltSOR.    PURPURl    MILIARIS.      m 

alii  contendunt ,  virium  proftrationem  ,  congeftiones  ad  caput  &  fauces, 
inflammationes  imo  mortem  ipfam  ufum  ejus  fubfequi  ,  &  ne  quidem  ad 
iTymptomata  urgentiora,  refpirationem  difficilem  •>  prsecordiorum  ailguftias 
mitiganda  iftam  fuadent.  Iterum  alii  V.  S.  fi  non  fumme  noxiam  ,  fal- 
tem  inutilero  &  fupevacaneam  ,  iiedum  neceflariam  ,  fepius  autem  lecha* 
lem  eiTe  pronunciant ,  uti  Stahlius  Mens.  cit.  conf.  Mifc.  Urcttisl.  Tent.  i^. 
p.  143.  Wittfius  vult  P.  //.  S.  3.  c.  1.  fanguine  detracTo  fpirituum  penum 
diminui,  proinde  uti  omiiia  in  diffolutionem  exitialem  tendere,  &  Ambr. 
Par.tns  Op:r.  L.  21.  c.  24.  anno  1 5<?5-  quo  peftilentiales  morbi  toti  fere 
Gailiae  incubuere  ■>  omnes  ,  qwbus  fanguis  liberalius  detracTus  aut  eorpus 
validius  purgatum  deterius  habuiffe  tandemque  interifTe  refert ,  id  quod  de 
pefte  Noviomagenfi  confirmat  Isbr.  biemerbncck  de  peji.  I.  3.  c.  3.  Idem 
fentit  fupr.  laudat.  Kramerus  l.  c.  alferens ,  febrem  malignam  in  caftris  ad 
Rhenum  graffantem  V.  S.  non  tuliffe  ,  fed  <cgros  ab  illa  in  reiteratas 
invafiones  ipfamque  mortem  prsecipitatos,  quod  in  Confil.  Med.  Heidel- 
hergenfi  confirmatur.  Hartc  de  fanguinis  miilione  controverfiam  pertra- 
cTarunt  Uratislav.  Hiji.  morb.  1699.  p.  9.  memorantque  in  illis  ,  qui pro- 
prio  conlilio  ,  uti  n-on  raro  fit,  venam  fibi  pertundi  fecerant  circa  dies  cri- 
ticos  congeftiones  ad  caput ,  deliria  phrenitica  ,  anginam  ,  convulfiones 
obfervaife  Hel\righium.  Quia  ergo  morbi  eventus  fymptomatumque  ap- 
paratus  pejor  phltbotomm;  vel  neglecTae  ve!  etiam  celebratae  imputari  folet, 
magnam  circumfpecTionem  in  illa  decerticrda  adhibeat  Medicus,  uti  Api- 
nus  l.  c.  §.  38.  ferio  hortatur.  lilam  fuadere  mihi  videntur  (1  )  fubje- 
cTum  infigniter  plethoricum  (2)  •  :uatio  hsec  a  longo  tempore  affueta 
(  3  )  morbus  m  remrus  fcqiuiioicTiale ,  quo  alias  flicTa  fuit,  inc'dens  (  4  ) 
major  frbris  pra:fencia  quam  r.  Js  fufpicio   (5  )  ftatus  fanguinis  ad 

'Cr<agu'ationem  magis  quam  refolutionem  vergens*  (6)  hsemorrhagia  prse- 
fens  tut  inrtancs  rtfej  us ,  (7)  inflammationis  fientis  aut  jam  faCTre  indicium, 
ad  quam  Utpoie  crebrius  immmentem  avertendam  adeo  commendavit  111. 
Helvetius^  (  8  )  -moibus  fub  pleuriridis  aut  peripneum-onise  larva  incedens 
(9  )  evacuationes  fanguinis  naturales  fuppreffse  &  anificiales  ab  aliquo 
tempore  neglecTse.  Quod  Ci  vero  ilia  e  re  eife  ducitur ,  fiat  in  pnma  mor- 
bi  acceffione  &  quidem  largior  ,  fi  seftus  febrilis  malignitati,  parcior,  fi 
<hxc  illi  praepollet  ,  uti  Menjotus  Dijf.  Pathol.  I.  recTe  dilferit ;  item  fi  ifi- 
ftituta  ilia  fuerit,  regimem  diaphoreticum  paulo  curatius  fubjungatut. 

§.     XXVI 

tavero  abftinendum  effe  puto,  fi  quando  vircs  multum  exhauftae  va- 
(cil1ant,  utpote  a  quarum  lapfu  malignicas  seftimanda  j  item  in  morbi  pro*. 
.greffu  ,  maxime  circa  dies  criticos ,  etiam  poft  eruptionem  papularurn  ,  quia 
•tunc  habuus  cutis  lax?or  eft  &  tranfpiratio  liberior ,  non  minus  fi  copiofi 
ifudores  urgent,  denique  ubi  mahgnitas  magnaeft,  quia  illa  tunc;potentius 


535  S    A    L    Z    M    A    N    N, 

dominium  acquirit.  Non  adeo  necefTaria  etiam  effe  videtur ,  quin  potius 
noxia,  fi  non  tam  copia  &  vifciditas  fanguinis  ad  coagulationem  tendens 
quam  ipfius  refolutio  cum  fumma  virium  deperditione  urget.  Hinc  meo 
judicio  Steph.  Piccolus  Med.  Veron.  exam.  vencf  &  purgut.  redte  ratioci- 
natur  dijlinguendo  prttdenttr  &  ttrgentia  indicantia  %$  momcnta  boraria  ipfa 
£5?  gradum  ma.lignitatis  aliaque ,  nec  abfolute  concedens ,  nec  fvnpliciter  ean- 
dem  denegans  ,  fed  dexteritati  Medici  cun&a  relmquens.  Revera  enim  pro 
morbi  indole  &  segri  idiofincrafia  in  his  utilis  eft  :  in  aliis  funefta  V.  S. 
Si  quid  ergo  in  re  tam  diflicili  definire  )icet3  falvo  a'iorum  melius  fenti- 
entium  judicio  arbitror,  in  noftro  affedhi  ,  in  quo  fanguinem  coagulatum 
magis  quam  rcfolutura  ,  iympham  etiam  lentam  &  vifcidam  ftabilivi ,  fin- 
guinis  miffionem  certis  fub  cautelis  adminiftratam  non  modo  non  noxiam , 
quin  potius  utilem  extitifTe  ,  quo  fenfu  etiam  /.  White  Med.  Anglus  eam 
fuafit ,  quatenus  febrium  malignarum  caufam,  quae  plethora  eft,  indeque 
pendens  lentor  &  humotum  vifciditas,  removet.  Ut  taceam  ,  eandem  ad 
inflammationem  prse  occupandam  fere  neceffariam  fuifTe.  Deniqueextra  om- 
nem  dubitationis  aleam  pofitum  non  efTe  volunt  afTertum  illud  tralatitium  , 
hanc  evacuationem  a  circumferentia  ad  centrum  revehere  miafma  jamex- 
pulfum  vid.  Septalius  Animadv.  L.  $.  §.  35.  Sydenham.  Oper.p.  178-  edit. 
Lipf.  Et  fi  ab  haemorrhagia  narium  ad  V.  S.  argumemari  licet  ,  uti  fe- 
jcit  Klaunig.  in  E.  N.  C.  Cent.  $.  obf  63.  cataftrophen  illam  non  adeo  in- 
de  metuendam  quis  crederet,  quod  ipfum  nonnifi  de  illo  cafu  ,  in  quo 
malignitas  magna  non  eft  ,  valet,  vid.  E.  N.  C.  III.}.  obf.  138-  Quia 
vero  purpura  alba,  fuffagante  cxperientia,  prse  aliis  exanthematicis  inf- 
tabilis  eft  &  crebro  atque  celeriter  reirocedit }  vix  a  me  irapetrare  pofTum, 
,ut  huic  afferto  fu.bfcribam. 

$.     XXVI  I. 

We/icato-       Vcficatoria  quidem   delirio   profligando  foporique  difcutiendo   adeoque 

Wft  fymptomati  urgentiori  dicata  funt,   quia  vero  etiam  ferum  ,  humorem  uni- 

verfalem  ad  loca,  quibus  imponuntur  invltant,  quxdati  htc  loci  de  eo- 

rum   ufu  afferam.  Horum  efficaciam  tantum    non  omnes  Pradlici  Clinici 

iUno  ore  &  communi  fuffragio  laudant ,    moti  forian  authoritate  Hippo- 

cratis  ,    qui  in  febre  acuta  oborto  in  furis  dolore  graviora  conticuiffe  de- 

liria  memorat.  Prae  aliis  Borellus  ceni.  I.  obf  40.  Borriclutts  A&.  Hafa.  Vol. 

3.  obf  44.  Dav.  Hamilton  l.   c.  c.  6.  &  Helvich  E.  N.  C.  1  1 1.  7.  &  8-  obf. 

132.    non  obftante  alferto  Roder.  3  Vonfeca  hoc  remedii  genus  calorem  , 

vigilias  &  deliria  intendere  affirmantis ,  item   Baglivi    Diff.  de  uf  &  abuf. 

veficant.  c.  2.  delirantes  ,  inquientis  ,  ab  ufu  veficantium  plures  mortuos  vidi- 

mus   quam  fanatos  >  tefte  etiam  experientia  in  nonnullis  dolorem  &  ardorera 

intenfifiimum  excitarunt  fupervenientibus  convulfionibus  vid.  E.  N.  C.  / /. 

j».  qU.  131.  Verum  ho»  v\i  &  alios  finiftros  eventus  ,  quorum  modo  cita- 

Uis 


HISTOR.    PURPUR&    MILIARIS.  537 

tus  Baglivus  1.  c.  meminic,   idiofyncrafiae  aut  intempeftivse  applicotioni  ad- 
fcribcndos  elle  cenfeo.   In  febre  noftra  miliari  eo  mngis  commendanda  e- 
ranc,    quia  notabiles  congeltiones  ad   caput  foporem  inferentes  complica- 
tae  fueranr ,  fcopo  evacuatorio  fimul  ac  revulforio  ,  ut  fcilicet  ferum  partim 
evacuetur  ,  partim  a  capite  derivetur.  Locus  ,  cui  applicari  folent ,  eft  utra- 
que   fura  tibise  primum  ,    poft  in  nucha  ,   aut  quod  mtiius  inter  fcapulas, 
quod  praefentaneum  in  multis  erFeclum  edidiffe  a  Parente  meo  didici.  Ha- 
miltan  eadem  pone  aures,  brachiis  femoribufque,    alii  ulnac  parti  internae, 
carpis  manuum,   imo  &  natibus  applicari  jubent,  fed  minore  plerum.jue 
cum  fucccflu.   Sint  etiam,   quod  bene  notandum  ,  foiito  nvijora  &  fatis  am- 
pla  inprimis  inter  fcapulas  palmae  latitudine  &  fpithamx  longitudine  ;  nec 
rvon  diutius  aperta  ferventur ,  nempe  per  qu3tuor,    fex  vel   pluresdies, 
ut  fuppurent  &  multura  humoris  evacuetur,    fuperimpollto  unguento  di- 
geftivo  ,    uti  optimo  conftlio  id  fuadet  ///.  Helvetius.   Parari  poiTimt  e  pulv. 
cantharid.  emp!.   de  melilot.    cum  pauxillo  balf.    peruv.    Quod  fl  duobus 
in  locis  apponenda  ,  juftum  intercedere  intervallum  debet,   poftquam  ulcus 
prioris  exflccatum  fuerit ,  neque  eorum  ufus  uitra  prirni  feptenarn  decur- 
fum  protrahatur,   multo  minus  circa  aut  in  diebus   criticis  adhibeanrur, 
f»ut  quod  Comm.    Lit.  Nor.  1734.   hebd.    14.  bene  annotavit ,   ut  crifi  fe 
rnanifeftante  temoveantur,  licet  nullum  adhuc  effectum  prseftiterint.    Non 
minus  cito  &  mature  in  ufum   vocentur,  priufquam  deliria  ejufque  indi- 
cia  fe  manifeftarinc ,  tunc  enim  ifta  vel  praecavent  vel  faltem  mitiora  red-     • 
dunt.    Sed   &  hic  aeque  ac  circa  purgantia  &  V.   S.  cautelis  opus  eft.  Mi- 
nus   conveniunt  in    regione  calidiore ,    in  fubjeclo  infigniter  plethorico  , 
seftuofo  &  fucci  pleno,   vaforum  depletione  prius  non  facla  ,  itcm  choleri- 
co,  in  quo  immanem  dolorem  excitant  ;  in  macilentis  &  valde  gracilibus  , 
lingua  multum  arida  exiftente  ,  in  conftjtutione  fanguinis  acri  &  colliqua- 
tiva  ,  quse  in  diathefi  feri  aut  lymphae  crafla  &  vilcida  maxime  profunt, 
fi  mente  abalienati  &  immoti  plane  jacuerunt  gegri.   Denique  non  praeter- 
mittendum   eft  certillimum  ab  operatione  veficatoriorum   ratione  eventus 
morbi  prognofticum  ,  quod  (1,  enim  torpent   nihilque  feri  educunt ,    robo- 
re    naturse    fatifcente    mortem    in   propinquo  eife  metuendum.    Ptceierea 
rjon  infimi  fubfellii  Pradtici  ad  fudorem  promovendum  &  exantrumata   ad 
corporis  ambirum  propellenda  magnifaciunt  fridtiones  in  vatiis  corpoiis  par- 
tibus  adminiftratas ,  nec  non  cucurbitulas  tum  ficcas  tum  fcarificatas   in 
quibus  maximam  fpem  &  fiduciam  collocaife,  quod   a   V.  S.  abhorruit , 
vulgus  Italum  memorat  liumazzini  l.  c. 

%.     XXVIII. 

Primam  nunc  indicationem  adimplent  remedia  corrigentia  &  fecretionem  pyi-ma  /,.„ 
materia?  peccantis  promoventia  ;  obtinctur  hoc  prseparantibus  fic  didtis  neni-  dicatio. 
pe  digcttivis  ,  abforbentibus ,  diluenttbus  cum  nitrofis  in  pnncipio  adhi- 

Difput.  Medico-Pratf.  Tom.  V.  Yyy  bi- 


Sectmda 

inaicatio. 


538  S     A     L     Z    M     A     N    N, 

b:tis;  fa!ia  media  neutra  dicti ,  qusc  alias  in  mafignis  raro  fuadentur  aci  fart- 
guinis  &  lymphoe  lentorem  refolvendum  prsefente  etiam  diarrhoea  mitio- 
re  non  diffuadenda,  vid.  Kramrr.  /.  c.  hinc  pulv.  bezoard.  feu  temperans 
ufitatus  e  tart.  vitrioi.  nitr.  conch.  pnep.  antim.  diaph.  &cinnab.  fingulis 
4  vel  6".  horis  propinandtis  primis  maxime  diebus  clt.  Irtfufa  calida  thei- 
formia  cradicibus,  herbis  &  floribus  anticatharralibus  temperatiifimis  eun- 
dem  fcopum  refpiciunr.  Quidam  fpecifice  laudant  marum  ,  &  Kanoldus  rad. 
olfenitii ,  quia  ,  uti  volunt,  lympham  fpiifam  egregie  attenuant  ;  non  ve- 
ro  liberalius  aut  nimis  calida  dentur,  ne  fudor  nimium  moveatur  ,  adeo- 
que  ferum  plus  jufto  exhiuriatur;  locum  habent  paroxyfmo  mitefirente  , 
quo  tempore  natura  ad  fudorem  max-me  difpolita  eft,  non  neglecto  pota 
luiiieients  fed  diiuente  &  humectnue,  de  quo  infra.  Sunt  qui  etiam  fe- 
rum  ldctis  dulce  prodeffe  credunt.  Secundum  vero  &  praccipuum  cur?c  mo- 
mentum  in  eo  confiftit ,  ut  materia  orgaftica  aliauatenus  prseparata  ad  ex- 
ternum  corporis  habitum  tempeitive  expellatur  ,•  abfic  vero  ut  alexiphar- 
maca  illa  &  bezoardica  calidiora  ,  multo  minus  fpirituofa  volatilia  ,  erfi- 
caciifima  alias  remedia  commendem  ,  quippe  qu:e  fanguincm  &  humores  quof. 
cunque  exagitant  &  congeitionum  infl immatiouumque  caufa  evadunt ,  tum 
&  anxietHics  &  prsecordiorum  anguftias  intendunt,  hxmorrhagias ,  deli- 
ria  ,  convulfiones  aliaque  fymptomata  provocant  ,  unde  fit ,  ut  teile  Bt- 
glivo  l.  c.  iisdem  periculum ,  quod  p\zcavere  volnmus ,  advocemus  £y  att- 
gearnus ,  inprimis  ii  regimen  fudoriferum  accefferit.  Intentio  quidcrn  bona 
eft ,  nempe  mafignitatem  prompte  expellendi  ,  verum  ab  altera  parte  ob 
orgafmum ,  quem  fufcitant  &  augent ,  plus  nocere.illa  quam  prodeife  ex- 
perientia  compertum  cft.  Oleum  quippe  iguiaddunt,  fudorque  copiofus 
&  vi  propuifus  vires  multum  profternit ,  quo  facto  natura  circa  dies  cri- 
ticos  fatifcit.  Ut  taceam  ,  illa  ipfa  initio  morbi  acuti  non  maligni  (quo 
Valde  fufpecla  eadem  eife  Kamazziui  l.  c.  judicat)  uti  exanthemata  haud 
raro  generare  ,  ita  in  malignis  eadem  vi  expellere  <k  inconftanria  reddere, 
ut  mox  retrocedant ,  mox  iterum  appareant.  Itinc  Cel  Hoffmann.  I.  c.  ex- 
pericntia  edoctus  affirmat ,  ingruente  primwirhoc  nwrbo  omnes  fere  ab  alexi- 
phdrmach  calidis  a/iuofo  regimine  jun&o periijfe ,  imo  &  ea  ptvcfervationis  gra- 
tia  fumta  cum  fudoris  regimine  corpus  fimili  contagio  infeciife  ,  &  Th.  Sy- 
denham  I.  c  p.  631.  ita  inquit  :  Medici  fe  ad  ufum  cardiacorum  &  alexiphar- 
macorum  nefcio  quorum  fe  contulerunt ,  quo  fcilicet  per  cutis  poros  expe/laut , 
quod  fomniant ,  venenum  :  ex  quo  fa&uni ,  ut  regimen  caiidifjimum  metbodum- 
que  huic  parem  iis  morbis  adaptaverint ,  qu<£  frigidijjlma  tum  remedia  tum 
regimen  pra  aeteris  pojlulabant.  Non  minus  Ged.  Harveus  Tr.  de  vanit. 
Medic.  diaphareticorum  nemne  activiorum  ufum  ante  declinationcm  ma- 
teria   nondum   cocta  interdicit. 


$.  XXIX. 


HISTOR.    PURPURJE    MILIARIS.  ??9 

§.     XXI  X. 

Equidem  fateor,non  tantum  damniquin  potiusauxilii  paulo  a&iviora  affer- 
re  in  fubjectis  ph!eg;naticis  &  fegnioribusf,  aut  quibus  potus  ordinarius  cerevi- 
fia  vel  aqua  eft  ,  item  in  quibus  caior  febrilis  mitior  &  malignitatis  fufpicio 
major  ,  pulfus  etiam  languidior  exiftit,  nec  non  deferv-efcente  exdcerbatione, 
quo  tempore  fudor  feu  mador  paulo  coplofior  conducit  ,  praeprimis  fi  exan- 
themata  a  quacunque  etiam  caufa  retroceflere  ,  tunc  caute  &  moderate  data 
cumqueanalepcicis  maritata  opem  ferunt,  aut  ubi  crifis  inftat  &  naturae  mo- 
tus  paulo  languidiores  obfetvantur.  Quod  Ci  vero  fine  difcrimine  fubje&o- 
rum  ,  temporis ,  morbi  &c.  liberalius  propinantur,  verfus  etiam  &  in  pa- 
roxyfmo  plusutique  nocent  quam  profunt.  Magis  autem  proficua  &  com- 
mendanda  funt  bezoardica  fic  didta  fixa  cum  lenibus  diapnoicis  &  abfor- 
bentibus  vel  folis  vel  acido  vegetabili  faturatis  terreis  ,  alcalinis  fixis  ma- 
ritata,  quales  pulveres  alexipharmaci  plures  inofficinis  pharmaceuticis  prof- 
tant ,  nempe  Sennerti ,  "Wedelii ,  Rollwagii ,  Ludovici  ,  pannon.  r.  in 
forma  pulveris  vet  cum  aquis  deftillacis  diapnoicis  C.  B.  C.  M.  fcorzon.  fl. 
fambuc.  fcord.  galeg.  fcabiof.  propinata  add.  aq.  C.  C.  citr.  Circa  qnos 
vero  notari  velim  ,  adftringentia  ,  quse  illos  ingrediuntur ,  non  omnino 
tuta  efle ,  adeoque  nonnili  correctos  convenire.  Exulent  ergo  terr.  figill. 
bo!.  or.  corall.  r.  &c.  vel  quia  poros  cutis  conftringunt  ,  vel  diarrhoe- 
am  cohibent,  quac  fi  nimia  fuerit,  locum  aliqualem  habere  poflimt.  Ab- 
forbentibus  addantur  antim.  diaph.  bez.  niiner.  ceruff.  antim.  rad  con- 
trajerv.  ferpentar.  Virg.  regul.  antim.  medic.  nitrofis  parca  fed  repetita 
dofi  additis  •,  qux  nitrofa  diarrhoeam  in  forma  pulv.  non  tam  excitanc 
quam  in  mixtura ,  cui  furperbibitur ;  hihilominus  in  purpura  alba  mali- 
gna  li  refrigerationes  externae  cum  aeftu  fubinde  intercurrente  prscfto  funt, 
iis  plane  abftinendum  putat  Hoffinann.  In  caftris  pulvere  pyrio  ob  nitri 
fulphurifque  mifcelam  non  male  utuntur.  Hmnilton  pulverem  fuum  e  che- 
lis  cancror.  compofitum  mire  laudat.  Mixtura  fimplex  fumma  cum  cau- 
tela  adhibenda ,  nempe  in  phlegmaticis,  (i  natura  in  expulfionis  negotio 
tergiverfetur  aut  minus  activa  eft  ,  aut  maceria  expulfa  retrocellionem 
minetur  ;  aut  in  declinatione  morbi ,  eaque  correcta  fpiritui  thetiac.  camph. 
eflentiam  alexiph.  Stahl.  temperatam  fubftituendo. 

§.     XXX. 

Ad  orgafmum  riimium  temperandum  convehiunt  (  i  )  acidula  feu  blan- 
da  acida  praccipue  in  fubjedtis  fanguineis,  magis  vegetabilia  quam  mine- 
ralia,  utpote  quse  plus  infpiiTant  &  coagulant,  ncmpe  acidum  citri ,  quod 
tanquam  fpecificum  in  morbis  malignis  commendari  meretur  ,  fyr.  acetof. 
citr.  de  tot.  citr.  tab.  e  fucc.  citr.  fucc.  citr.  granat.  acid.  ceraf.  acid.  ber- 
ber.   rib.  oxyfacch.  fimplex  c.  fubc.  granat.  acid.  aeecum  vini  a  Diofcori- 

Y  y  y    2  de 


U°  SALZMANN, 

de  laudatum   ve!  aquis  diapnoicis    vel  juiepis  vel  potui  ordinario  permix- 
ta ,    quorum    ufum  in  fimili  epidemia  jam    familinrem   Maur.    HoJfm.vi>io 
fuuTe  docet  Comm.  Lit.  Nor.    1 73  ^.  hebd.    f.   noxium   vero  profcribit  Ha- 
milton  l.  c.  Su:ic   autem   illa   ipfa  parca  manu   &  cum  grano  falis  dand.i, 
ne    humores    magis   incraflentur ,    circumfpectius  (1  diarrhoea    urget  nut 
labes  pulmonum   ulcer  afcens  concurrit ;    ad   hxc  refer  tincluras  flor.    cum 
phlegm.   vitriol.    paratas,  qurc  uti   in    variolis  ,  ita   quoque  in  his  febri- 
bus  valde    proficuae  funt  ,  (  2)   julepi  refirigerantes  &  uti  modo  dictum  a- 
ciduli,    inter  quos  commendari  meretur  maxime  ille,  qui  e  floribus  ,  fpirit. 
nitr  d.  confperfis  per   infufionem   paratur  additis  fucc.  citr.  fyr.  rub.    id. 
&  granat.   acid.    fimilem  fere  defcribit  Screta  l.   c.  f.   3.  c.    19.  (  3  )  emul- 
fiones  dilutiores  &  multurn  faccharatse  e  fem.  card.  ben.   card.  mar.  citr. 
&  in  eruptione  minus  felici  fcin.   aap.  aquileg.    cum  aquis   temperantibus 
&    lenibus  diapnoicis  paratre  additis   ablorbentibus.    Sed    &  circa  horum 
ufum   cautela   opus  eft,    nc  cum  acidulis  uno   tempove  adhibeamur  nee 
nimis  largiter  dentur  ob  majoris  fpitfefcentias  metum  (4)ad3cftum    fan- 
guinis  compefcendum  ,     fimul  etiam   lympham  fp  iflam  refolyendam  quo- 
que  faciunt  cinnab.iriua  ,  e.    g.   cinnab.   nat.  &  amim.  fpecif.  ceph.  Mich. 
quorum  virtutes  divinas  extollunt    Vratisl.  Hiji.  marb.    1699.  p.    12.   ($) 
nitrofa ,    fi   non  omnem  paginam ,    pr«ccipuam    tamen   obfolvunt,    parcis 
Jndicatio    fed  repetitis   dofibus  data ,  &  cum  fupra    nominatis  maritata.    Spafticae  fi- 
tertia.       brarum  nervearum  flriclurse ,    circa  quam  tertia  indicatio  verfatur ,    rela- 
xantur   pulveribus  antifpafmodicis  ,  quos  cinnabarina  &  nitrofa  modo  lau- 
data  ingrediuntur  ,   infufis  item   calidis  theiformibus ,   nec  non  emuifioni- 
bus,  julepis  ,   quarum  omnium  mcntio  fupra  jam  ficta  eft;    idem  quoque 
prseftant    humeduntia  alia  nempe  potus  ctiluens,  attenuans  fuffifiente  in 
quantitate,    parco    una  vice  ied  repctito   hauftu  affumtus  ,   de  quo  plu- 
ra  in  fequentibus.    Conducunt  etiamoleofa,   uti  ol.   amygd.  d.  c.  fperm. 
cet.    gelatinofa,    jufcula  carnea  ex  animali  juniore  parata  ;    cremor  hordci 
&  avenae,   hac  cum  cautela,   ut  parca  manu  dentur  ,  fi  quando  diatthcca 
multum  urget. 

5,    XXXI, 

Quarto  medici  qnoque  officium  eft  ,  ut  fymptomatibus  urgentioribus 
medeatur,  ita  tameri  ne  morbo  primario  prjejudicium  aff'rac;  inter  quoc 
primum  flt  dianhcca,  quse  utut  critica  fuent  in  noftn  Fcbre  ,  attamen 
fi  vehementior  vires  maximeatterat ,  aliquantispermitiganda  addendo  pulv. 
bezoard,  &  nitrof.  corall.  r.  cryftall.  mont.  pulv.  pannon.  r.  cort.  caf- 
carill.  qui  a  ftcpe  alleg.  Apino  multis  laudibus  extolirur,  in  refracta 
dofi ,  uti  etiam  nitrum  ,  cuvendo  ab  adftringentibus ,  quoium  ufum 
gravia  fymptomau  infequi  folent  ;  gelatinofa  ,  item  acida  plane  non  vel 
parciifime  adhibendo,  uti  modo  dictum ,  diaphoretica  vero  paulo  largius, 

ut 


H I S  T  O  R.   P  U  R  P  U  R  E    M  I  L  I A  R  I S.  541 

Ut  humores  ab  inteftinis ,   ad  corporis  ambitum   propeilantur.    Ad  cepha- 
lalgiam   mitigandam  &  pellendas  agrypnias  continuas  nullus  faniorum  me- 
dicorum  commendabit  opiata,    utpote  quibus    vires  multum    profternun- 
tur,    humores   incraflantur ,  motus  figuntur   &  miafmatis  expulfioimpe- 
ditur,   prsecipue  fi  fomnolentia  conjuncta  eft  j  &  fi  vel  maxime  folamen 
afferunt  ,   illud  non  eft  durabile  ,   quin  potius    periculofae  ad    varia  loca 
metaftafes  fiunt  ,  quare  etiam  cum  el.   diafcord.    Frac.  caute  mercandum. 
Hamilton  l.  c.   pravos  hofce  affeclus   prsecaveri  vult,    fi  diaphoretica   iftis 
milceantur ,   verum   nec  hac  cautela  obiervata  tutum  eorum  ufum  elfe  ar- 
bitror.    Interne  potius  fpecif.  ceph.  Mich,  infus.   theiform.    externe  mix- 
tur.   Hoffmanni  ex  acet.   &  fpir.  rofac.  cum  camph.  unguent.  alabaftr.  cum 
croc.   &  ol.   hyofc.    lenium   diaphoreticorum    continuatio ,    emulfiones  iu 
movbi  &  seftus  augmento  ,  alvi  referatio  modica.    In  fopore  gravi ,    ut- 
pote  cui  prompte  obviam  eundum  ,   quia  facile  altas  radices  agir,    prseter 
veiicatoria  ,  &   clyfteres  fupra   commendatos  fpirituofa   naribus    admove- 
antur  capitis    vertici  ,    temporibus  &    nuchae    illiniantur ,    aliaque  ,    qu?e 
Screta  l.  c.   S.   3.    c.   10.  commendat ,    in  ufum   vocentur.    Sic   &   in   de- 
liriis   prseter  ienia  diaphoretica  &  veficatoria  fupra  laudata  pro  interno  ufu 
copiofi  diluentia   &  hume&antia  ,    pro  externo  volatile  vivum  capiti  im- 
poliium  ,  finapifmi   ex  herb.  rut.    fem.   finap.    nafturt.   acet.   &  ferment. 
aut  quos  aliqui   mire  extollunt ,    cepse  fub    cineribus   aflatse  &   aq.    Reg, 
Hung.  irroratse  pedum    plantis  applicentur.    Ratione  indicationis    vitalis  fi 
fumma  virium  debilitas  &    lipothymia  affligunt   analeptica  diapnoicis  in- 
terpolata  ,  non  vero  calidiora  &  fpirituofa  ,  neque  in  vigore  paroxyfmi, 
ne  setbis  augeatur,    fed  fub  finem   &  tempore  intercalari ,    quo   omnia 
tranquiliicra   funt ,  hoc   etiam  cum  difcrimine,   ut  in  fanguineis    acidula 
reiiquis   omnibus  pueferantur.    Omnibus    fubje&is   conveniunt    aquse  fic 
dictae  cordiales  additis  conf.    alk.  de  hyac.   julep.   rofat.  gemmat.    Nequs 
negligantur  externa  cordis   rcgioni  &  carpis   manuum  vel   naribus  appli- 
car<  ioiita   magis  fpirituofa ,    quas   etiam    conveniunt,    d  quando   frigus 
partium  extremarum  accefferit.    Ad    fallendam  fitim  conducunt    nitroia  9 
acida  ,    emulfiones  ,    julapia,    infufa  theiformia  fupra  commendata  ,    &, 
qui    eam   maxime  folatur  ,   potus    fufficiens  parcis  fed  repetitis  dofibus  ex- 
h'bitus.     Uratislav.  L  c.   male  rem  gerere  medicos  judicant,  qui  regrorum 
scftu   fere   exi  ftorum   precibus   mhil  moti  t  otum  denegant  &  nonnifi  fu- 
mofis   fuis  fudonferis   &    mrgefacientibus  bczoardicis  tantum  non  enccant, 
AKus    quae  nec  nimis  ftuda  nec  n'mis   laxa  effe  debet ,    fi  non   refpon- 
dcrit  ,   fuppofitoriis   aut  1  yfteribus  non  irritanubus   follicitanda,  fed  iis 
tantum  ,  quos  furra   dduipfimiis ,    vel  qi  od  melius  ol   amygd.   d.  quod 
fibras   nimium  fti  ctns    'gregie  relaxat.    Siccitati  &  aridurse  ons  ac  linguje 
confulitur  os  fapius  Huendo  decocto  hc  bse  thee   cum  pauxillo  lap.  pru- 
neU.    potu  copiofo  ,    ienibus  acidis  ,  mucilag.    fem.    cydon.  &  pfyll.  cum 
fyr.   coiivcniente,    itcm  gelatinofis.    Convuifiones  aut  tendinum  fubfultus, 

X  y  y  3  fi 


T4»  SALZMANN, 

fi  praefto  funt  vcl  metuuntur ,  mitigarelaboramus  antispafmodicis ,  fpecif. 
ceph.  Mich.  pulv.  antepil.  March.  &  Kulf.  lap.  bez.  or.  &  occid .&  cin- 
nabarinis  ,  quje  fub  initium  ingruunt ,  conatus  naturae  in  expellendis  e- 
xanthematibus  praenuntiant ,  &  lenibus  bezoardicis  tolluntur  j  quod  (I 
vero  a  metaftafi  materiae  morbificae  ad  interiora  funt  ,  modo  didta  re- 
media  diaphoretica  paulo  activiora  &  cucurbitulae  adhibends  funt ;  ex- 
terne  nihil  ab  Hamiltono  expertum  ,  quod  motus  ejufmodi  convulfivos 
felicius  compefcat ,  quam  omnes  a.«tus  fuccini  eifentia  ilfnire,  i~e<}  hoc 
minus  tutum  mihi  videtur  ,  aeque  ac  internus  ejus  ufus  ad  gtt.  XX. 
Tufiis  fi  urget  &  pectoris  infarctus  fperm.  cet.  in  forma  pulv.  vel  ecle- 
gmatis   detur. 

XXXII. 

Inflammatio  futura  prsecavetur  aut  praefens  avertitur  continuato  dia- 
pnoicorum  ,  diluentium  &  infuforum  calidorum  uTu  ;  neque  reformi- 
dandum  puto  illum  camphorse,  qua  ad  ftafes  difcutiendas  non  datur 
prsefentius  remedium  judice  Cl.  Werlhofio  in  Comm.  Lit.  Norimb.  1734. 
hebd.  33.  &  &  34-  Conf.  173 ^.  hebd.  4.  20.  &  27.  &  Dn.  D.  TraU 
les  Dijf.  de  virtute  camphorcc  refrigerante.  Sic  &  Exc.  Heucher  Dijf  de  igne 
per  ignem  exting.  in  malignis  febribus  eam  commend.ire  haud  dubitat , 
ied  parciffima  dofi  nempe  dimidia  aut  tertia  grani  parte  caque  cum  be- 
zoardicis  mixta.  Uti  &  anxietates  &  oppreiliones  pectoris ,  item  cardi- 
algire  prxter  infufa  theiformia  &  acetofitatem  citri  nultis  epithematibus 
coroiaHbus ,  nullis  linimentis  pectoralibus  fed  folo  ufu  camphoratorum 
extemo  mitefcere  videbantur  a  Uratislav.  I.  c.  p.  13.  De  fingultus  me- 
dela  aliquid  addere  fuperfedeo  ,  vel  quia  raro  praefto  erat ,  vel  infljm- 
mationem  infequcbatur ,  qua  profligata  fponte  ceilit ,  vel  fi  fubfiftit  ci- 
trata  interne  &  camphorata  externe  adhibita  aeque  conveniunt.  Haemor- 
rhdgix  in  noftra  febre  pariter  infrequenri ,  fi  critica  &  non  nimia  fuerit 
riulla  cura  debetur;  fymptomatica  nitrofis,  temperantibus  lenibufqueadi-. 
tringentibus  compefcenda  ,  uti  &  euporifto  externo  nempe  manuum  irc 
aquam  tepidam  immiflione  fcopo  humores  revellendi.  Faucium  &  tonfil- 
larum  aflectibus  medendum  topicis  difcutientibus  ,  refolventibus  &  pare- 
goricis  nec  non  gargarifmatibus  appropriatis.  Forejlm  l.  1.  de  febr.  obf. 
17.  gargarifniate  e  lact.  caprill.  &  aq.  plantag.  p.  acq.  anginas  ad  mi- 
raculum  a  fe  curatas  perhibet.  De  memoratorum  aliorumque  fympto- 
matum  cura  hoc  ultimt^loco  tenendum  ,  quod  morbo  primario  rite  trac- 
tato  atque  profligato  p!eraque  fponte  &  abfque  medela  mitefcant.  Irt 
puerperis  lochiorum  ratiohabenda  quammaximeeft  ,  praeprimis  fi  morbum 
ab  eorum  fupprelfione  ortum  traxiife  conftat ,  poft  pediluvium  venapedis  in- 
eidenda,  pilulae  Beccherianae  aut  alise  ad  harum  normam  paratae  dandae , 
pulveribufque  diapnoicis  hyfterica  &  lenia  emmenagoga ,    fi  circumftan- 

tise 


HI   STOR.    PURPURJE    MILIARIS.  T43 

tise  id  ferunt ,  maritanda  funt,  regimenque  pou!o  curatius  obfervandum. 
Quoad  reliqua  medicatio  fupra  praefcripta  mutatis  mutandisinltituantur. 
Quse  a  variis  laudantur  fpecifica  virtute  venejjio  rcfiftentia  ,  utifuntrad. 
Ginfeng,  lap.  bfS  de  Goa ,  lap.  hiitric.  pedra  del  porco ,  rad.  mungos 
prrctermitto  ,  arbitratus  genuinam  medendi  meihodum  omnibus  ficdidis 
fpecificis  longe  antefLrendam  ,  uti  &.arcanis,  de  quibus  valet  illud  Gr- 
fivaccii  morbos  feliciilime  curantis  ,  qui  auditoribus  arcana  ab  ipfo  ex- 
poftulantibus  velut  indignabundus  refpondit  :  difcite  meam  methodnm , 
&  habebitis  mea  arcana.  Laudatus  Kramerm  l.  c.  medicamentum  abfque 
omni  seftu  refolvens ,  temperans  &  putredini  fimul  refiftens  verum  fpe- 
cificum  eife  fibi  aliifque  fuadet.  Neque  ut  hoc  «$  $\  7raoo^c-j  moneam, 
interna  alexipharmuca  proprie  fic  dida  &  fpecifica  virtute  gaudentia  nobis 
fuppetere,  fed  qusevis  adeo  celebrata  nonnifi  diaphoretica  eiTe  arbitror, 
uti  &.  in  febre  noltra  venenum  vere  ita  appellandumfubfuiiTe  haud  opinor. 

§.     XXXIII. 

Ultimo  denique   loco  pauca    qusedam  de  dixta  fuhjungam  ,    quae    uti  hista.  & 

in   aliis ,    ita    in   hoc  potiiTimum  morbo    fere  plus  quam  magnus    rcrne-  viUtu  ra- 

diorum  apparatus  ad  felicem  curam  confert ,    dum  febris  a  leviifimo  ejus  tl0' 

errore   commirTo  funeftum  toto   die  exitum  fortitur.    Confiltit  illaipfain 

]egitimo  fex  rerum  non  naturalium  &  ad  huncmorbum  accomodato  ufu. 

Et    primo  quidem,    quod   aeris  moderamen  calorifque  regimen    fpeclat, 

fit  ille    in  conclavi  argrum  ambiens  multum  temperatus ,   &  calidus ,   qui 

omnem   frigoris  fenfum  ,    quem  vel  leviifimum   ejufmodi  ?egri   mox  per- 

cipiunt,   excludat,  praefertim  frigidiufculse  aurse  admiiTio  puerperis  fumme 

noxia  eft  ,  omnibus  pedum  e  leclo  protractio ,    pe&oris  ad  fcrobiculum 

cordis  ufque    denudatio  ;     pnefente  jam  morbo  extra    lectum  fe    conti- 

nentes,  aerique    liberiori    fe  exponentes  fere   omnes    periifle    experientia 

docuit.    Ab  hac  quippe   aura  improvide  admiifa   pe&oris  anxietates  &  op- 

preifiones    intenduntur,    exanthemata    miiiaria  vel   in  excretione    impe- 

diuntur  ,    vel  facillime  retrocedunt ,    &  funeftos  poftfe  erfectus  relinquunt, 

cujus  rei  triitia  fi  opus   effet.   documenta  allegari  poifent ,  aiiqua  vid.  apud 

Hamilton   Hiji.  ^.   &   II.  Uti  autem   aer  frigidiufculus ,  ita  e   contrario 

rdmis  calidus  tranquillo  morbi    fucceiTui  obeft,   ad  quem  evitandum  pras 

aliis  follicite  hortatur   Th.  Sydenham  in  operibus  fiiis  pajj'm.  In  hoc  pecca- 

tur,  fi  cubicula  nimium  calefiant  ,    ftragulis  amplis  plumarumque  copia 

infarctis  segri   non  tam   obteguntur  ,   quam  potius  obruuntur ,    unde  cor- 

pus  exseftuat  &  fudore  difRuit ,    deliria  acccrfuntur  vel  augentur ,  vires 

fatifcunt  &   placidus  morbi  typus  in  praeceps  agitur,   papulae  etiam  prse- 

cipitantur  expulfae  inftabiliores    funt ,    Jk  nunc  apparent ,    nunc  iterum 

difparent.   Quin  potius  id   follicite  agendum ,     ut    tam  lecli   quam    con- 

elavis  calor  mcderatus  fit  &  sequalis ,  tranfpiratio  placida  haud  interrupta 

nou 


?44  S    A    L    Z    M    A    N    N, 

non  tam  !d  fudore  quam  potius  madore  leni  confiftem  tempore  Interca- 
lari  ,    exacerbatione  vero  ad  finem  teudente  idem  paulo  major  &  copio- 
fior  effe  poterit  ;   &  ne  ajjr  liberior  janua  conclavis  aperta  ad  segrum  ap- 
pellat ,   lectus  conopeo  muniatur,   aut  in  certa  ab  eodem  djftantia  paries 
interpenfivus  collocetur.     Merito  ergo  improbantur  perverli  quorundam, 
mores ,  quibus   vel  femel  de  die  vel   aliquoties  lectum  fterni  aut  ex  uno 
in  alterum  transferri  cupiunt,  fufque  deque  habentes ,    quicquid  medicus 
in  contrarium  moneat  &  damna   ab  hoc  agendi  modo  metuendj  exponai 
Sunt  quidem  segri   pariter  ac  adftantes,   qui  jactitant ,    fe  genio  fuo  ita 
indulgentes  mire  fublevatos  e(Te  ,   morbumque  feltciter  fupcrade  ,    addunr. 
que  fudorem  a  neglecta  hac  permutatione   frigefieri   inque    corpus  retro- 
cedere.    Quod   ipfum  vero  metuendum  minime  eft ,  fi  calor  moderatus, 
quem    fupra  inculcavi  ,    obfervetur,    quo  gegerabfquedamno  fubfequente 
alleviatur.    In  memoriam  his  &  fimilibus  revocandafunt  Celfi  verba  :   fape 
qnos  non  rejlitnit  ratio  ,  temeritas  adjuvat.     Verum  illos  ipfos  edicere  pu- 
det  ,   quot   numero  alii   ftatu  morbi   hac  ratione  derepente  mutato  occu- 
buerint ,   quare  tutius  eft  ,     quod   Fr.    Hojfmann   ferio  etiam  hortatur  , 
ftraguiorum  &  indufiorum  ,    quantum  fieri   poteft  ,    mutationem  evitare  , 
ac  potius  jam  trita  ,  ficca  &   fumigata  injicere.     Quod   fi   vero   periculo 
rite  expofito   precibus  decies  repetitis  reiiftere  amplius  nequeunt  adftantes, 
circa  meridiem    ledtum  flerni    curent ,    quando  omnia    tranquilla   funt. 
Prae  aliis  notari  meretur  epidemia  fere  fed  mala  pueroerarum  confuetudo, 
quae  elegantiae  &    munditiei  plus  jufto  ftudentes   indufia   frequenter  cum 
reliquis  linteis  commutant ,   unde  fit ,  ut  facta  corporis  refrigeratione  haud 
raro   hunc  affectum  incurrant.    Non  minus  monendi  ?egri   funt  ,    ne    e- 
recto  corpore  in  lerflo  fedeant ,   unde   dorfi   refiigerium  &  animi  defectio 
facile  obrepit,    vid.    Uratislav.  Hiji.  morb.    1639.  p.     14.    Piaeterea  cor- 
poris  jectigatio  fere  continua   follicite  evitanda  ,    utpote  qua  lenfs  fudor 
madorque  adeo  neceffarius  fufHaminatur  ,     placidufque   morbi    fuccelTus 
impeditur  ,   tranquilla  vero   corporis  continentia  quovis  modo  imperanda, 
quae  ad  dipnccn  halituofam  feliciter  perennandam  praecipuum   momentum 
affert.    Uti   autem    corporis  fitus  ad  quietem    compofitus ,    ita  pariter  a- 
nimi  in  voluntate  divina    acquiefcentis   tranquillitas    frequentius  inculce- 
tur  ,    animi   pathemata  ,    prae    aliis  mccror  ,  follicitudo  de  morbi  utut  an- 
cipitis  eventu ,    quae  segros    in  hoc   morbo  pleru'  q  e  exagitat  ,    mortif- 
que  futurae  metus,  quantum  in  medico  &  xgro  eit,    animo  excutiatur. 

§.   x  x  x  1  y. 

Victus  ,  uti  Hippocratis  effato  S.  I.  aph.  7.  in  morbo  peracuto  omni, 
ita  quoque  in  noltro  tenuiilimus  efle  debet  &  humectans  >  nempe  jufcula 
non  adeo  faturata ,  fed  tenuiora  e  carne  vitula  ,  capone,  gallo  gallina- 
ceo  cum  crem.  hord.    oryz.    aven.  vel  fola  yel  pauco  cum  pane  parata 

& 


HISTOR.   PURPU%iE   MILIARIS.  ?4f 

fubinde  afTumta  ;  confummata ,  gallis  confomes  dida ,  calorem  inten- 
dentia  exulent.  Sed  &  tenendum  ,  cibos  etiam  convenienfflimos  parce 
nec  largiter  una  fd  particis  vicibus  dandos.  Eupepti  nec  multum  eWhymi 
fint ,  quo  plus  enim  juxta  Hippocr.  impura  corpora  nutriveris ,  eo  plus 
laeferis.  Abiint  carnes ,  aliaque ,  quse  ventriculo  negotium  facelfunt ,  magis 
falfa  ,  aromatica  ,  vifcida  ,•  etiam  poft  dies  criticos  &  praecipuo  morbi  pe- 
riculo  fuperato  vicftus  tenuis  per  aliquot  tempus  continuandus  ,  folidiorum. 
quippe  in  copia  alfumptorum  ufus  etiam  in  ftatu  reconvalefcentix  vel 
recidivje  caufa  eft  vel  novam  fcbrim  parit ,  quare  alimentis  paulo  firmio- 
ribus  fenlim  aifutfaciendus  ventriculus  eft.  Potus  fit  tenuis,  dikiens  ,: 
attenuans ,  non  frigidus  actu  utut  potentia ,  tepidus  potius  ,  quem  in 
finem  infufa  theiformia  optime  conveniunt.  Iile  ex  aq.  fontan.  hord* 
mund.  rad.  fcorzon.  gram.  liquirit.  acetos.  fi.  til.  cichor.  C.  C.  uft.  raf. 
C.  C  paratus  &  acid.  citr.  ceraf.  acid.  granat.  limon.  parum  acidulatus 
fit  ,  non  vero  nimium  ,  ne  tormina  excitet  aut  diarrhoeam  augeat ,  ne- 
que  copiofius  uno  hauftu  fed  repetito  sifumtus.  Sunt  qui  noftro  die  aquac 
frigidx  potum  uti  in  quibusvis  fere  morbis  commendant ,  ita  pariter  in 
mafgnis  haud  interdicunt  ,  de  quaaqua  ,  medicira  univerfdi  aliqua  haud 
ita  pridem  fchediafmata  in  lucem  prodierunt  ,  &  AB.  Bero/in.  Dec.  2.  voL 
3.  pro  febrifugo  magno  venditari  ejufque  hauftu  magnum  quondam  me- 
dicum  febre  maligna  detentum  fpe  citius  crtn'va!ui0e  memorant, 
Cerevifiam  nullus  minus  fcrt  moibus  quam  purpura  ob  crailas  8c 
heterogeneas  partes  ,  verbi  funt  Fr.  Hojfncmni  l.  c.  affuetis  faciil- 
us  forfan  quam  aliis  indu'genda.  Vinum  piane  non  vel  parciffime  con- 
cedenddtn,  quidam  unum  vel  aiterum  ejus  cochleare  cardlaci  loco  propi- 
nant,  moti  forfan  obfervationibus  de  ejus  falubritatein  febribus  malignis, 
de  qua  vid  E.  N.  C.  //.  4.  obf.  I6"9.  £5?  /.  6.  obf.  20.  verum  praeftat  ;;b 
eopenitusabftinere  ,  aegrique  precibus  &  palato  non  indulgere  ;  calore  febrili 
profligato  ,  parca  ejus  quantitas  detur,  illam  fubinde  fedftnfim  adaugcndo. 
Alvus  ii  non  refpondet ,  officii  fui  admoneatur  auxiliis  de  cura  fymptoma- 
tum  prsefcriptis  ,  prseprimisii  dolores  abdominis  &  praecordiorum  anxietates 
ab  ejus  obttructione  fiunt ,  cavendo  ,  ne  iollicitetur  aut  quovis  modo  irrite- 
tur.  Et  ut  totum  negotium  verbo  comple&ar  ,  talem  fe  gerat  asgrotus  ,  ne 
natur?e  intentioni  comrarietur  aut  medici  operam  eludat.  Superato  morbo 
&  viribus  redeuntibus  lene  purgans  prsefcribatur  &  pro  re  nata  repetatur  , 
eum  in  finem  ,  ut ,  fi  quid  viriofi  in  corpore  reftitat ,  illud  evacuetur  ,  & 
ventriculi  concoclio  remediis  ftomachicis  juvetur  lenibus  alexipharmucis  ali^ 
quandiu  huerpolatis, 

§.     XXX  V. 

Colophonis  loco  regulas  aliquas  prophylacticas  prsefcribam  iis  ,   qui  ce    Regnl* 
gro  o  adftant  vel  ejus   curam   habent ,    quae  in  eo  potiiiimum  confiltuiit,  ^0P^"ac' 
'  Dijput.Medico-lracl.  Tom.    V,  Z  z  z  ut tlcu' 


?4*  SAL2^MANN, 

ut  nunquam  jejuni  accedant,  falivam  exfpuant,  non  deglutiant  ]  qua  me- 
diante  miafmata  M.  S.  facile  communicantur  ,  conclavis  aerem  fuffimigiis 
e  lign.  ,aut  bacc.  junip.  mane  &  vefperi  ventilent  &  corrigant ,  rad.  vin- 
cetox.  mafticent,  aut  trochisc.  fublingual.  in  ore  detineant,  os  &  nares 
segroti  vultui  non  propius  applicent ,  aut  fi  hoc  facere  officii  ratio  poftu- 
lat,  vel  ftragulum  lecli  fuperius  paululum  levatur,  aerem  in  illo  momen- 
to  non  attrahant,  neque  fudatorio,  quo  aegri  vultum  &  confinia  deterfe- 
re,  utantur  ,  alimenta  prope  segrum  non  affumant,  frequenter  etiam  os 
eluant ,  &  vultum  manufque  fbepius  lavent.  Prophylaxis,  qua  morbus 
futurus  prsecavetur ,  vel  in  hominis  poteftate  fita  non  eft,  vel  provida 
caufarum  procatarcticarum  &  eo  difponentium  remotione  abfolvitur ,  nem- 
pe  juxta  monitum  Screta  l.  c.  S.  2  c.  i.  &  2.  (  i  )  obfervatione  debiti  ao 
decentis  vitae  regiminis  disetreque  exactae,  ne  avida  ciborum  ingurgitatione 
aut  vini  generofioris  abufu  vifcerum  robur  deftruatur ,  aut  faburra  vitio- 
forum  humorum  in  primis  viis  generetur.  Intemperantia  quippe  morbo- 
rum  praxipue  caftrenfium  mater  eft.  Caveant  fibi  ab  immodica  corporis 
refrigeratione  ,  a  nimia  venere ,  quo  magis  enim  exhauftum  corpus  eft,  eo 
facilius  huic  malo  expofitum  effefolet.  Animipathemata  iram ,  metum  at- 
que  terrorem  cane  pejus  &  angue  fugiant,  uti  &  optimum  prsefervativum  eft 
mentem  tranquillam&  inconcuffam  haberej  fomno  non  nimium  indulgeant, 
neque  diu  protradis  vigiliis  vires  profternantj  vitam  etiam  neque  nimis  a- 
gilem  neque  nimis  otiofam  agant ,  excretionibus  vacent,  non  fucceden- 
tes  promovendo  ,  liberiorcs  in  ordine  fervando  ,  (  2  )  debito  remediorum 
ulu  nempc  laxantis  aut  pro  circumftantiarum  ratione  emetici ,  V.  S.  leniter 
diapnoicorum  aut  fic  dictorum  alexipharmacorum ,  quas  per  aliquod  tem- 
pus  continuentur  ,  cavendo ,  ne  pcriculum ,  quod  praecavere  volumus , 
calidioribus  accerfamus.  Quibus  prscfidiis  puerperae  ab  hoc  malo  praeferva- 
ri  pofRnt  ac  debeant ,  follicite  prsefcribit  Fr.  Hoffinann  l.  c.  (  3  )  mutatione 
loci  &  regionis  ,  fi  contagium  in  aere  velut  vehiculo  hofpitari  conftat  & 
hominis  conditio  id  permittit.  Sapientiffimos  in  antiquitate  Medicos  gra- 
viffimis  in  affttctibus ,  magis  chronicis  quam  acutis  mutationem  aeris  &  pe- 
regrinationem  falutari  confilio  &  felici  cum  fucceffu  fuafiffe  Veterum  mo- 
numenta  fidem  faciunt.  Infectus  namque  aer  quovis  momento  infpiratus 
humoribus  diathefin  hanc  morbofam  facile  infert,  quod  fi  vero  quis  prx- 
fente  in  corpore  difpofitione  feminium  morbi  jamjam  in  finu  fuo  gerit , 
nullibi  locorum  ab  hac  lue  immunis  utique  vivet. 


T    A    N    T    U    M. 


WILCH 


C  L  X  X  V  I  L 

WILH.     ULRICI    WALDSCHMIDT 

D     E 

SINGULARIBUS    QJJ IBUSDAM 

PESTIS    H  O  L  S  A  T  I  C  I. 

KUisc   17ZU 


Z  Z  55      3 


s 


(  549  ) 


P     R     JE     F     A     M     E     N. 

SEcure  magis  e  longinquo  mala  pnevidemus  ,  quibus  aut  plane  aver- 
tendis,  aut  mitigandis  confilia  dare  volumus  ;  prsefertim  fi  acuta  illa 
fuerint  ,  qux  plerumqne  fub  fni  principium  ftatim  extrema  minari ,  adeo- 
que  non  multum  temporis  deliberationi  concedere  folent.  Hoc  de  pefte 
quoque  verum  eiTe  nemo  dubitat ,  cui  natura  ejus  quodammodo  perfpecla 
eft,  &  qui  peculiares  ejus  proprietates  ,  fubitam  fc.  invafionem  ,  nullam 
cunctationem ,  multorum  opprelfionem  ,  urbium  &  provinciarum  deva- 
ftationem  probe  agnofcit.  Lues  haccce  abominabilis  ,  cum  in  Galliis  ad- 
huc  facviat ,  nec  in  Polonia  plane  lileat  ,  revocat  nobis  in  mentem ,  tri- 
ffeni  ante  paucos  annos,  horum  Ducatuum  iroaginem  ,  &  devaftantis  mali 
memoriam  :  quare  non  fine  omni  utilitate  effe  arbitror  ,  fi  obfervationes 
quafdam  fingulares ,  de  gravillimo  hoa  affedtu  ,  a  Prxiide  hujus  diifer- 
tationis  &  parente  venerando  fuppeditatas ,  loco  fpeciminis  publici ,  Aca- 
demise  huic  valedicturus  proponam.  Sicut  enim  ,  ut.  loquitur  Erafmus  r 
jucunda  cuique  eft  ,  anteadorum  malorum  aut  periculorum  fecura  recor- 
datio  ;  &  fecundum  Senecam  in  tragced.  quod  fuit  durum  pati ,  memi- 
nifTe  dulce  eft  :  ita  nauta  pFocellas ,  miles  pericula  ,  non  modo  refert , 
fed  cautior  faclus  ,  periculis  tam  propriis  quam  alieilis ,  experientiam  fibi 
acquirit  aut  evitandi ,  aut  refiftendi  fi  fimilis  oecafio  ferat.  Veneramur 
fimul  fummam  Dei  clementiam  ,  qua  fadtum  eft  ,  ut  malum  hoc  nobis 
adeo  vicinum  ,  urbem  hanc  noftram  aut  plane  non  tetigerit ,  aut  levia 
faltem  fui  figna  intra  mcenia  ejus  nobis  exhibuerit.  Quin  &  non  omni 
earebit  utilitate  ,  fi  fingulares  qusedam  obfervationes  ab  interitu  vindi- 
centur  ,  quibus  «&  morbi  indoles ,  caufa  ,  prsefervandi  &  curandi  ratio , 
magis  magifque  innotefcant.    Faxit  divinum  numen  ,  ut  omnia  feliciter  !' 

Origo  peftis  fatis  obfcura  eft ,  vixque  crediderim  ,  aftrorum  influxui 
aut  foli ,  aut  femper  eam  effe  adfcribendam.  Uti  enim  ab  iis  omni  ex 
parte  diffentio  ,  qui  ftellas  in  tellurem  noftram  influere  cenfent ,  indeque 
omnia  bona  &  mala  derivare  conantur  ;  ita  ccelum  aut  raro  aut  nun- 
quam  in  caufa  hic  elfe  exiftimaverim ,  &  ridicule  in  partes  vocari  Marti3 
&  Saturni  conjunclionem  in  figno  aliquo  humano,  quemadmodum  olim 
Marfilius  Ficinus ,  philofophus  Platonicus ,  peftis ,  quje  anno  1478.  to- 
tam  Etruriam  depopulata  eft  ,  caufam  in  talem  conjunclionem  retulit. 
Ramazz.  de  contagiof.  epidem.  pag.  788-  op.  Nec  e  telluris  cavemis  per 
exhalationes  peftem  comrnuniter  produci  credimus  ;  fafque  erit  etiam  ae- 
rem  a  culpa  hac  abfolvere ,  fiquidem  illa  omnia  ,  quse  de  aeris  infedio- 
ne  aut  contagio  paffim  venditantur ,  rarifllme  pefti  conveniant.  De  noftra 

Z  2  2   3  Holfa- 


5?o  WALDSCHMIDT,' 

Holfatfca  certiilimum  id  efTe  vel  inde  patet  ,  quod  quamvis  per  juniutn 
&  julium  anni  1712.  quo  contagium  in  vicinia  vigebat ,  aquae  in  lacu 
falfo  ,  urbem  ab  occidentali  plaga  alluente  ,  propter  fui  ftagnationem 
computruerint ,  cuticula  viridi  teftje,  turbidae  plane  &  ladtefcentes  ,  at- 
que  ingentem  foetorem  ,  accenfo  fulphuri  quodammodo  fimilem  ,  per  ae- 
rem  fparferint;  nihil  tamen  inde  aut  contagii  ,  aut  ad  id  facilius  fufpicien- 
dum  difpofitionis,  eidem  acciderit ,  tempeftate  licet  calidiilima  ;  donec  fae- 
torifte,  fuccedente  pluvia  copiofiore  ,   penitus  ceiTaret. 

Vero  autem  maxime  videtur  iimile  ,  peftem  per  contagium  ,  aliundc 
advectum,  de  loco  in  locum  tranfportari ,  atque  originem  fuam  ex  orien- 
te  utplurimum  habere  ,  nominatim  ex  TEgypto  ,  &  aliis  imperii  Otto- 
manni  provinciis  Alliticis,  ut  &  ex  Africa  ,  ubi  malum  eft  endemium  , 
&  unde  diverfis  modis  Europae  noftrae  infertur.  Agnovit  hanc  veritatem 
Pliniux  lib.  7.  cap.  ^o.  Contagium  ex  Africa  &  iEgypto  Italise ,  Gallix , 
Hifpaniae  invehi  :  &  Cardanus  lib.  i<j.  cap.  78-  de  varietate  :  folet 
peftis,  inquit  ,  ut  reliqua  ,  quafi  motu  caeli  diurno  ab  oriente  in  occi- 
dcntem  procedere.  Inter  recentiores ,  eandem  veritatem  hiitorice  evicit 
Kanoldus  ,  medicus  Uratislavienfis  doctiifimus  ,  partim  in  chronologii 
medica  peftis ,  partim  in  animadverfionibus  ,  litteris  medicorum  de  pefte 
MaiTilienfi  nuperrime  editis  ,  adjectis  :  &  Alardus  Mauritius  Eggerdes , 
peculiari  de  pefte  tractatu.  Confirmat  hanc  fententiam  recennilimae  Maili- 
lienfium  peftis  hiftoria  ,  ex  Sidonia  Syrise  per  navem,  bombyce  &  ferico 
onuftam  ,    infeliciilime  invectse. 

Neque  alia  ratione  ,  quam  contagio  materiali ,  malum  Holfatiae  noftrae 
illatum  eft  ,  cujus  propagationis  veftigia  facile  apparuere.  Serpiit  iftud  ex 
orientalibus  locis  in  Poloniam  ,  &  Dantifcum ,  inde  ad  alia  maris  Baltict 
ioca,  &  praecipue  Hafniam  ,  indeque  cum  navibus  ,  apparatum  beilicum 
Fridrichfortum  vehentibus  itt  Holfatiam,  Rendsburgum  ,  Itzhoeam  ,  Gluck- 
ftadium  ,  Altonavium ,  Hamburgum ,  &  per  viam  aliam  Schlefvigam  & 
Flensburgum. 

Speciatim  ,  in  vicino  nobis  caftello  regio  ,  ex  commercio  militis  prae- 
fidiarii  cum  nautis ,  &  rei  tormentariae  praefectis  Hafnia  adventantibus  , 
prsefertim  per  mulieres  ,  linteam  nautarum  fuppeilectilem  lavantes  ,  qua- 
rum  plurimse  inficiebantur ,  lues  hscc  ortum  habuit  ,  &  longe  lateque 
fefe  deinde  extendebat ,  &.  antequam  ulla  de  contagio  fufpicio  oriretur , 
firmas  radices  agebac.  Simile  quid  ,  anno  fuperioris  feculi  59.  factum 
eft ,  quandd  claifis  Suecica  morbum  ,  ut  vocarunt  navalem  pago  Leboe, 
ab  altera  parte  finus  Kilienfis ,  e  regione  fere  hujus  caftelli  fito  intulit ,  re- 
ferentibus  rulticis  quibufdam  fenioribus ,  ita  ut  intra  18  dies  72  homines 
fuerint  demortui. 

Quamvis  autem  de  morbo  contagiofo ,  tum  in  caftello  ifto  ,  tum  nlibi 
vigente ,  rumor  fpaigeretur,  nihil  tamen  certi  intra  aliquot  feptimamis  , 
imo  mcnfcs  innotuit ,   ghfcente  fub  cineribus  igniculo  ,    in  flammam  lu- 

culeiv. 


DE    S  I  N  G.    PESTIS     HOLSATlCJE.     s^ 

culentam  mox  mox  erupturo.  Rcnsburgi  enim  circa  finem  anni  1711. 
o&odecim  homines ,  propter  deli&a  ad  operas  publicas  damnati ,  morbo 
maligno  cum  bubonibus  erant  demortui  ,  quem  pcftem  eife  prEefracte  ne- 
gabant  chirurgi  vifitantes  ,  donec  circa  seltatis  fubfequentis  medium  , 
crefcente  in  dies  mortuorum  numero  ,  malum  celari  amplius  non  pote- 
rat ,  &  circa  Augufti  menfis  initia  omni  commercio  cum  urbe  ifta  inter- 
diceretur.  Simili  ratione  ,  vicini  noftri  in  caftello  regio  ,  ex  eadem  caufa 
male  nobifcum  agebant ,  negando  contagium  ,  &  urbem  noftram  quo- 
tidie  frequentando  ,  donec  milite  excubitore  claudebatur  ifte  locus  ,  id 
quod  circa  autumnum  &  finem  menfis  Oclobris  anno  171 1.  factum  eft. 

Divinae  clementise  id  fane  adfcribendum  eft  ,  quod  in  praefenti ,  & 
adeo  vicino  periculo  ,  immunis  evaferit  civitas  ha:c  noftra  ,  cui  ,  ex 
commercio  locorum  infectorum  ,  facile  communiciri  potuiiret  contagiurrn 
antequam  de  eo  avertendo  confilia  iniri  poiTent.  Simile  quid  ,  anno  fu- 
perioris  feculi  64.  faclum  effe,  ex  relatione  fide  digniilimi  viri  conftat  , 
quando  plures  pagi  circa  Kiliam  ,  pefte  Hamburgo  delata  ,  infecti  fue- 
runt ,  urbe  hac  noftra  prorfus  immuni,  quamvis  commercium  cum  Ham- 
burgenfibus  non  fuerit  fubhtum.  Non  erravero  ,  fi  &  loci  falubritati 
aliquas  hic  tribuam  partes  ,  cum  triginta  annorum  experientia  Prxfidi 
conftet ,  morbos  malignos  ,  in  fpecie  petechiales  ,  quamvis  quandoque 
hic  appareant ,  non  late  tamen  fefe  extendere  ,  &  intra  terminos  unius 
vel  alterius  domus  fe  continere.  Vid.  diif.  de  temperie  aeris  &  inde  orta 
falubritate  Athenaei  Cimbrici. 

Pofteaquam  vero ,  aucto  tam  segrotantium  quam  demortuorum  nume- 
rp ,  luis  epidemicae  prsefentia  negari  amplius  non  poterat ,  ReverendiiTU 
raus  &  Sereniilimus  Lubecenfium  Epifcopus ,  Dux  &  Adminiftrator  ho- 
rum  Ducatuum  ,  laudabilem  in  id  intendebat  curam  ,  ut  omni  ratione 
contagium  irttra  cancellos  fuos  coerceretur  ,  &  ulterior  ejus  progreifus 
cohiberetur.  Initis  igitur  cum  Minifterio  regio  confiliis  ,  milite  cingeban- 
tur  Fridrichfortum  ,  Rensburgum  ,  Itzehoea  ,  Gluckftadium  ,  Altona- 
vium  ,  pagique  una  cum  cifis  hinc  inde  de  contagio  fufpeclis.  Juili  etiam 
funt  medici ,  communicatis  confiliis  fcripto  defignare  ,  quae  &  praeferva- 
tionis  &  curationis  fcopo  neceifaria  &  utilia  eife  exiftimarent ,  atque  in 
id  intendere  curam  ,  ut  remedia  neceifaria ,  quantitate  fufficiente ,  qua- 
litate  laudabili  in  publicis  pharmacorum  officinis  proftarent.  Verbo  : 
quicquid  ad  remediorum  fubfidia  ,  alimentorum  copiam ,  segrotorum  a 
fanis  feparationem  ,  domuum  ,  vicorum ,  urbium  infectorum  prseclufio- 
nem  ,  mobilium  de  contagio  fufpeclorum  expiationem  &  mundificationem  , 
&  demortuorum  fepulturam  ,  tempore  &  loco  conveniente  inftituendam 
pertinebat ,  id  omne  quam  exacte  ,  &  ex  mandato  Sereniilimi  peraclum 
eife  ,  ipfe  loquitur  eventus. 

Optimum  autem  in  pefte  remedium  eft  prgefervatio ,  &  quidem  politica 

potius 


?S2  WALDSCHMIDT,' 

potius  quam  medica  :  arcndum  eft  contagium  qnod  aliunde  afportatur , 
omni  opera  ,  cum  averci  fucilius  poific  peftis  ,  quam  curari,  quemadmo- 
dum  confultum  magis  elt  hofti  aceeifum  denegare  ,  antequam  in  reipu- 
blce  vifcera  irrumpat.  Qua  ratione  peltem  in  prima  herba  fuffocari  pof- 
fe ,  ipfa  comprobavic  experientia.  Poftquam  enim  loca  infecla  milite  & 
rufticis  excubantibus  cingerentur  ,  malum  intra  fuos  limi  es  fuit  c  )erci- 
tum  ,  nec  ferpllt  ulterius  ,  &  fcet  veftigia  ejus  hinc  inde  apparuerint  , 
laudab  li  tamen  cura  intra  limites  fups  coerceri  potuit ;  fimulac  enim  do- 
mus  qu^dam  vel  leviifima  etiam  contagii  veftigia  ollenderet ,  daudeba- 
tur  ea  protinus  ,  cingebatur  vigilibus  ,  quibus  fevenlfime  injunclum 
erat  ,  ne  ullum  inclufis  cum  extraneis  concedant  commercum.  Sepul- 
tura  demortuorum  caute  peragebatur  ,  fani  ad  xenodochia  &  tuguria  iit 
campis  exftructa  relegabantur  ,  fex  hebdomadum  fpatio  probatum  datu- 
ri  ,  nihil  amplius  infe&ionis  de  iis  ede  pertimefcendum.  Lecti ,  velti- 
menta  ,  utenhiia  ,  quibus  venenum  cohaerere  potuit  ,  imo  ipfye  rcdes  , 
fi  citra  vicinarum  pericula  fieri  poterat  ,  igne  cremabantur.  Hac  ratione 
Schlefvigae  &  alibi  contagium  in  fui  primordio  fuit  fuffocatum  ,  domus 
enim  aliquot  a  leclis  Rensburgo  illatis  infectse  ,  poft  mortem  incolarum 
nonnuUorum  ,  follicite  claudebantur ,  obfervatis  cautelis  aliis  jam  modo 
recenfitis ,  id  quod  in  aliis  locis  horum  Ducatuum  ,  vel  levi  etiam  exorta 
fufpicione  hinc  inde  factum  elt  ,  cum  plenaria  contag  i  fupprelfione.  Op- 
tima  itaque  eft  praefervacio  ,  quando  contagium  ,  quod  foris  accedit  arce- 
tur ,  &  quando  praecavetur  ,  ne  venenum  peftilentiale  a  locis  inieclis  infe- 
xatur  ,  aut  quod  illatum  eft,    ftatiro  fuffocetur. 

M.igna  tamen  in  principio  mali  ,  opus  ede  circumfncctiore  exiftimo  ,' 
ne  vel  citius  rumor  fparga'ur  de  contagio  ,  antequam  illud  adeft  ;  aut 
prsefens  jam  malum,  maximo  cum  reipublicae  damno  occultetur  ,  ei- 
demque  latius  fefe  expandendi  mora  concedamr  :  quorum  ilhid  &  timo- 
rem  auget ,  &  corpora  ad  fufcipiendum  contagium  magis  difponit ;  hoc 
vero  totam  urbem  aut  provinciam  ,  vehementitfimo  periculo  exponit. 
ldque  eo  magis  fieri  oportet  ,  quia  figna  peftilentix  in  principio  fetis 
plerumque  funt  obfcura  aliifque  morbis  communia  ,  imo  protheiforme  elt 
hoc  malum  ,  &  talem  faepe  oftendit  morbum ,  ad  quem  corpus  qnod  m- 
vadit  eft  praedifpofirum.  Hinc  mirum  non  elt ,  Ci  in  princ  p  o  infectio- 
nis  ,  uuus  vel  alter  intereat  ,  nullis  apparemibus  eius  indiciis,  quie  ta- 
men  aucto  contagio  fatis  apparent.  Contigit  hoc  in  pago  L.-Ue,  ubi  iu 
iis,  qui  primi  fato  concelfere,  chirurgus  juratus  nulla  pcftis  vftigia  r«- 
periie  potuit  ,  cum  tamen  poftea  fitis  evidentia  illa  facta  ruermt.  lta 
prudenter  egit  Senatus  Gedanenfium  ,  quando  circa  initia  anni  1709. 
gHfcentibus  licet  luis  contagiofie  igniculis  ,  publico  ediclo  prohibuit,  ne 
<juis  de  morbis  periculofis  &  extraordinariis  rumorem  fpargat  ,  civibuf- 
quq  terrorem  ,    commetciis  #impedimenta  3    citra  neceificatem  imponar. 

Gouvald. 


DE     S  I  N  G.    PESTIS     HOLSATICiE.     ^53 

Gottvrald.  mcmor.  Loim.  pag.  4.  Satius  cnim  eft  ipfum  etiam  morbum 
quandoque  diifimulare ,  prxferdm  peftem  ,  m  cujus  principio  plures  re- 
Itituuntur  ,  ancequam  morbum  inceliigunt  ,  &  in  progreflu  ,  qui  ani- 
mo  prsefentes  func ,  evadunt  plerumque  ,  ut  loquitur  Rivinus  de  pefte, 
cap.  3. 

Quare  ,  cum  graflante  in  vicinia  noftra  pefte ,  famulus  viri  primarii 
die  17  Nov.  1712.  poft  triduanam  segritudinem ,  vomitum  ,  pectoris  & 
dorfi  dolorem  ,  mane  in  lecto  mortuus  reperiretur  ,  noluerunt  medici 
eum  chirurgo  praefentes  ,  de  peftilentia  teftimonium  ferre  ,  quamvis  figna 
quxdam  maxinue  putredinis  ,  ipfiufque  forte  peftis  adfuerint  .-  fiquidem 
pefte  demortui  ,  dum  nondum  intepuere  ,  mox  turgefcunt ,  livefcunt  ,. 
nigrefcun :,  mollefcunt ,  putrefcunt.  Obfervabatur  fane  in  hoc  cadavere, 
poft  hormn  a  morte  fextam  faetor  fatis  moleftus,  totum  corpus  tumidiuf- 
culum  erat ,  cutis  purpurco-ccerulea,  ut  a  frigore  eflefolet,  &  fi  crura 
digito  paulo  fortius  tangebantur  ,  decedebat  cuticula  :  taceo  bubonum 
veftigia  fub  alis  tactu  explorata  ;  quare  haud  levis  oriebatur  de  peftilente 
contagio  conjectura.  Quoniam  autem  nullum  aderat  indicium ,  unde 
puer  ifte  hauferit  virus  ,  &  fimul  fpuma  ante  os  confpiciebatur  ,  cura 
pollicis  finiftri  contractione  fpafmodica  ,  ut  epilepticis  folenne  eft  ,  tale 
ferebatur  judicium  :  laborare  infantes  in  hac  domo  variolis ,  unde  vero, 
quam  maxime  fimile  efle ,  demortuum  eodem  morbo  correptum  ,  cum; 
exanthemata  ,  propter  regimen  frigidius  ,  &  neglectum  medicamento-. 
rum  erumpere  non  potuerint ,  epilepfia  obiiiTe  :  maximam  fimul  adfuifle; 
malignitatem  ,  ut  in  variolis  quandoque  fieri  folet ,  teftimonio  fubitanese 
putredinis.  Prxterea  cadaver ,  una  cum  veftimentis  ,  quibus  indutunx 
erat ,  terrse  mandabatur,  &  lecti  ,  quibus  reger  incubuerat,  debito  mo- 
re  mundificabantur  ,  unde  factum  eft  ,  m  nihil  plane  mali  ulterius  in 
ifta  domo  aut  in  urbe  apparuerit.  Ecquis  igitur  negaverit ,  fatius  efle  , 
fi  adhibitis  legitimis  prsecautionfbus  ,  ubi  pauca  faltem  ftmera  fufpecta. 
contigerint ,  celare  ftudeamus  contagium  :  quod  fi  tamen  ulterius  fer- 
pat ,  latiufque  kfe  extendat  ,  non  nifi  fummo  cum  periculo  civium  to- 
tiufque  regionis  illud  fupprimitur.  Id  quod  Mafliliae  factum  effe  patet  ex 
iitteris  Audonii  ,  medici  iftius  loci  ,  hic  enim  magiftratus ,  contra  medi- 
eorum  fidem  ,  teftatus  eft  ,  morbum  urbem  devaftantem  non  efle  pe-. 
ftem  :  quare  cives  nimis  fecuri  in  vifitatione  &  converfatione  cum  infectis,. 
neceflaria  circumfpectione  non  ufi  funt ,  &  multi  per  hanc  negligentiam  irji 
mortis  fauces  incurrerunt. 

Severifiime  autem ,  &  fub  capicis  &  vit?e  poena  commercium  cum  per- 
fonis  fufpectis  eft  prohibendum  ,  atque  leges  iftse  quam  ftrictiffime  funt 
fervandse ,  etiamfi  qtiandoque  iniqui  aliquid  his  fubefle  videri  pollit.  Sa- 
lus  enim  populi  fuprema  lex  efto  ,  &  qui  mifericordiam  exercet  erga  il- 
los  ,   qui  leges  violant ,    hoftis  eft  &  inimjcus  conterraneorum.    Beatus. 

JDiJptit,  Medico-  rraft.  Tom,  V.  A  a  a  a  Liuhe-; 


f?4  W    A     L    D     S    C    H    M    I    D     T  , 

Lutherus  peculiari  de  pefte  fcripto  ,  im  Bericht  iiber  die  Trage ,  ob  man 
•vor  den  Sterben  fiihen  fotte  ?  Eos ,  qui  contra  amorem  Chriftianum  ,  ma- 
lum  hocce  aliis  citra  necetfitatem  communicant,  ficariis  comparat ,  di- 
citque  :  Dafi ,  yvo  mann  folche  Leiite  finde  ,  follejie  der  Richter  beym  Kopjf 
nehnten  ,  und  iiberantworten  fie  Meifier  Hanfien  ,  als  die  recht  muthwillige 
Morder  und  Bofewichte.  Et  tanto  magis  haec  omnia  ,  quse  arcendo  peri- 
culo  inferviunt,  obfervanda  funt ,  quanto  certilfimum  eft ,  unicum  in 
his  quserendum  effe  praefidium  ,  &  hac  tantum  ratione  malum  a  finibus 
arceri,  incolafque  pryefervari  &  immunes  praeftari  porTe.  Haec  univerfa- 
lis  prcefervandi  ratio  omnium  optima  eft  ,  reliqui  prxfervandi  modi  in- 
fufficientes  plane  funt  &  inutiles  ,  ita  ut  omnes  inefficaces  atque  ir- 
riti  dcprehenti  fint.  Amuleta  ,  cujufcunque  fuerint  generis  ,  ex  argento 
vivo  ,  arfenico ,  magnete  arfenicali ,  radice  colchici  ,  circa  praecordia 
geftata  ,  nullo  fuerunt  prxfidio  ;  nec  odorifera  aut  infpirata  ,  five  uni- 
vertaba  ,  quae  vicos  &  totam  domum  replent  ;  aut  particularia  ,  quse  na- 
ribus  admoventur,  laudatam  fidem  fuftinuerunt ,  five  fcetida  illa  fuerint, 
&  quse  hircum  olent ,  fuffitus  ex  ungulis ,  cornubus  ,  corio  animalium; 
five  graveolentia  ex  fulphure  ,  myrrha  ,  pice  ,  camphora  ;  aut  fuaveo- 
leutia  ex  ftyiace,  ladano,  benzoe  ullius  utilitatis  deprehenfa  funt.  Imo 
nicotianae  fumus  ,  cujus  duplicem  erfectum  laudat  Diemerbroeckius  de 
pefte  p.  263  ,  273.  quod  fc.  &  falivam  moveat ,  &  aerem  nidore  fuo 
corrigat,  infufficiens  fuit ;  milites  enim  &  nautse  ,  quibus  tamen  fumus 
ifte  pabulum  eft  quotidianum  ,  morbo  hoc  segrotarunt ,  plurimique  eo- 
rum  mortui  funt.  Quin  &  remedium  praefervatorium  Dobrezensky  , 
quando  in  prsefentia  hominum  morbis  contagiofis  laborantium  falivam 
continuo  ejicere  ,  &  deglutitionem  ejus  follicite  cavere  jubet ,  parum  pro- 
mittit  prsefidii  ,  ubi  miafma  venenatum  adeo  fubtile,  per  vias  alias  quam 
per  fauces  ,  corpus  noftrum  fubire  poteft,  licet  iftud  forte  in  aliis  malignis 
non  plane  fit  contemnendum. 

Simile  efto  judicium  de  praefidiis  chirurgicis  ,  venacfedione  &  fonti- 
culis  ,  quibus  praefente  jam  pefte  utuntur  fani  :  quam  infida  enim  fit 
V.  S.  teft.mtur  obfervationes  Diemerbroeckii  ;  fonticulos  vero  inutiles 
plane  fuitfe  obfervavit  Lic.  Heinichius  in  pefte  Elfingnor?e  gratfante ,  ubi 
fimul  notavit ,  eos  ,  quibus  hsemorrhoides  fluxerunt ,  immunes  fuirTe  a 
contagio. 

Ncc  interna  multum  in  prsefervando  praftiterunt ,  cujufcunque  illa  fue- 
rint  generis.  Spirituofa  enim  calorem  augent  &  caput  difponunt  ad  ver- 
tiginem  :  acida  dolores  colicos  ,  tuifimque  producunt  &  humores  coagu- 
lant  ;  fudores  prsefcrvativi  fuperflui  func  &  vires  dejiciunt  ,  laxantium 
vero  ufus  promifcuus,  &  abfque  ulla  indicatione  ridiculus  plane  cft.  Vera 
autem  praefervatio  triplici  abfolvitur  capite  (  1  )  animoficare  ,  ut  fugia- 
tur  terror ,  naufea,  &  animus  exhilaretur  ;  (2)  laudabili  dixta  ,  vi- 
tundo  omnia  ,  quse  vires  enervant,  inediam  ,  crapulam,   laborcs  nimios; 

adhi- 


DE    SING.    PESTIS    HOLSATICiE.     JH 

adhibendo  ea  qux  vires  confervant ,  cibos  lautiores  ,  potum  fuavem  , 
vinum  excellens  ,  cujus  beneficio  medicus  celebris  Henricus  Sayerus  apud 
"Williilum  tractatu  de  febribus  c.  13.  malum  evitavit ,  prsefertim  rhena- 
num  :  hujus  vero  loco  pauperes  aceto  uti  poflunt.  Sylvius  ,  practicus  fe- 
liciffimus  calendulas  aceto  adfcribit ,  quod  peftem  evitaverit.  3  Pfalmus 
nonagefimus  primus  ,  feu  alia  quasvis  ad  Deum  oratio  devota  ,  cum  firma 
&  Chriftiana  in  eum  fiducia. 

Videmus  ex  his ,  quae  modo  funt  didta  ,  peftem  efle  morbum  peculiaris 
indolis  ,  qui  remedia  ordinaria  malignitati  alias  contraria  eludit,  atque 
tum  ratione  prsefervationis  ,  tum  curationis  peculiare  quid  &  diftincti 
habet  :  &  proprie  loquendo  febris  vocari  nequit ;  eft  enim  fcpiffime  fine 
febri ,  &  fub  varia  larva  fua  ludit  dramata.  Dixerim  etiam  ,  maii  hu- 
jus  caufam  non  in  putredine  ,  quod  nonnullis  placet ,  quserendam  ,  fed 
eam  productum  morbofum  eife.  Quin  potius  pro  vera  ejus  caufi  agnofco 
venenum  contagiofum  ,  non  in  corpore  genitum  ,  fed  aliunde  advectum  & 
foris  hauftum ,  &  vel  per  gulam  ad  ventriculum  ,  vel  per  aiperam  arte^ 
riam  ad  pulmones  &  cor  ,  vel  per  poros  corporis  ad  M.  S.  admiflum  ; 
ubi  aer  rnedium  eft  communicativum  ,  feu  vehiculum  ,  cujus  ope  conta- 
gium  de  corpore  in  corpus  tranfvehitur  :  &  inde  factum  eft  ,  ut  aerem 
infectum  crediderint  ,  quod  ipfum  ,  fi  cum  grano  falis  intelligatur ,  ve- 
rum  quandoque  eife  deprehenditur  teftimonio  Sorbaiti ,  hic  enim  in  tra- 
ctatu  de  pefte  refert  ,  auram  intolerabilem  redoluiife  foctorem  ,  fed  ex 
putredine  mortuorum ,    &  paiTeres   Canarienfes  in  caveis  fuis  expirafle. 

Venenum  autem  peftilentiale  facile  cohseret  veftibus  ,  hneis  &  lineis 
potiffimum  ,  ut  &  fericeis ,  &  quod  mirandum  ,  hac  ratione  a  fano  ho- 
rnine  tranfportari  aiiifque  communicari  poteft.  Notab'le  hujus  rei  exem- 
plura  retulit  vir  fide  dignus,  de  cive  &  fculptore  Tonningenii ,  hunc  , 
cum  peftis  fuperiori  feculo  Viennae  graflaretur  ,  Ratisbonam  iter  feciife, 
atque  in  diverforio  fculptorum  ,  cum  alio  in  eodem  lecto  dormiviife, 
qui  altero  die  pefte  infedtus  interierit  ;  iftum  vero  iter  fuum  profecutum 
&  alibi  idem  habuifle  •fatum  ,  idque  vice  tertia  ,  donec  remotis  veftibus 
priftinis ,  &  toto  corpore  aquis  loto  malum  ceffarir.  Vid.  etiam  Schenc- 
kius ,  obf.  1.  6.  p.  791.  Simile  quid  in  vicino  nobis  pago  Ritjfee  faclum 
eft  ,  quando  menfe  Februario  anni  1712,  quo  tempore  Remburgi  ,  qui 
ad  operas  publicas  damnati  funt  captivi ,  morbo  peftilentiali  laborarunt , 
atque  unus  ex  hjs  fuga  ilbi  confuluit ,  &  in  bubulci  cafa  in  pago  ifto  per 
nodem  eft  commoratus  i  altero  mane  poft  ejus  difceflum  puer  reperit  ti- 
bialia  vetulla  ,  humore  madida  ,  ab  homine  ifto  relicta  ,  &  dum  haec 
exficcanda  foco  admovet ,  ftatim  corripitur  naufea  ,  &  gravi  capitis  do- 
lore,  quare  lectum  petit  &  moricur  die  fexto  cum  bubone  fub  alis.  Se- 
cutae  deinde  eum  ex  eadem  domo  ,  intra  breve  temporis  fpatium  perfonse 
quatuor  alise.  Maritus  cum  uxore,  juflu  magiftratus  ad  tugurium  in  fylva 
fcxftructum  fefe  contulerunt ,  ubi  ille  etiam  fatis  conceffit ,  fola  muliere 

A  a  a  a    %  fuper> 


^6  W    A    L  ,D     S     C    H    M    I    D^T," 

fuperftite  ;   cafa  vero  cum  omni  fupells&ili  concrementa  eft  ,  quaque  idem 
ratione  malum  in  fui  principio  fuic  (urFocatum. 

Quin  &  animalibus  brutis  adlmret  venenum  hocce  ,  &  cum  iis  de  do- 
mo  in  domum  facpe  tranfportatur  ,  quare  in  conftitutionibus  antioeftilen- 
tialibus  ,  in  denen  Peft-Ordnungeu  ,  merito  prohibetur ,  ut  peftis  tempore 
canes ,  feles  ,  columbae  &  iimilia  animalia,  quae  donn  conuueri  non  pof- 
iunt ,  alantur.  Gluckftadii  peftis  tempore  moritur  feniina  cum  filio  uni- 
co ,  cujus  maritus  illo  tempore  hic  Kili^e  commoraba.ur  ;  rogabatur  au- 
tem  per  litteras  a  viro  erudito  Giuckftadii  habitante  ,  ut  fibi  liceret  paf- 
feres  Canarienfes  ,  quorum  plures  ifte  alebat  ,  m  domum  fuam  recipe- 
re  ,  id  quod  permifit  alter  ,  fimulac  vero  aviculas  ift  is  domui  fuae  intu- 
lit ,  ipfe  cum  familia  pefte  correptus  eft  ,  qua  etiam  obiit.  I!!ud  piscte- 
rea  notabile  eft ,  venenum  peftilentiale  hominibus  infeftum  non  nocere 
brutis  ,  &  e  contrario  brutorum  peftem  non  nocere  hominibus ,  qu^m- 
vis  homines  in  veftibus  fuis  malum  de  loco  in  locum  transferant  ik  bru- 
ta  inficiant.  Nonnunquam  tamen  hominum  peftis  ,  brutis  quoque  eft 
exitiofa  ,  id  quod  obfervatio  Sorbaiti  jamjam  citata  comprob.it  ,•  &  It- 
zehose  obfervatum  fuit ,  canem  ,  pnftquam  cu  n  pannis  vetuftis,  e  do- 
mo  infecta  per  plateam  projvctis  lufilfet,  ftatim  mortuum  ;  ga  linam  etiam 
ftramina  infeda  pedibus  difoergentem  protinus  demortuam  fuiffe.  Simile 
quid  refert  Boccatius  de  pefte  Florentina  ,  proje&is  ,  inquit  ,  in  viam 
publicam  laceris  attritifqie  cujufdam  pauperis  viri  pannis  ,  q.  :m  peftis 
abftulerat  ,  duo  porci  forte  in  eos  incidentes  ,  pro  more  fuo  primo  roftris 
verfare  eos  aliquancliu  ,  mox  dentibus  prehendere,  &  circum  ci  oa  c.ipuc 
concutere,  unde  exiguo  interjecto  fpatio  ambo  in  terram  exanimes  con- 
ciderent. 

Ipfis  quoque  metallis ,  &  adeo  etiam  pecunize  venenum  iftud  f>'et  co- 
haerere ,  cujus  rei  exempla  aliquot  habet  Eggerdes  de  pefte  pag.  96.  Ec 
ancilla  quxdam  ruftica  e  pago  Sachfenbmide  h-iud  procul  a  Wilftn  1  Hol- 
fatise  oppido  ,  dum  pruna  in  urbe  ifta  divendit ,  nummos  acceptos  ori 
indit,  ut  pruna  fua  a  militum  quorundam  furacibus  manibus  delendere 
porfet ,  domum  deinde  petit,  &  poft  paucas  horas  moritur.  Pater  vero 
ejus  &  mater  ,  cum  duobus  liberis  aliis  eim  brevi  fequuntur.  Pruden- 
ter  igitur  prsecipitur  in  conftitutionibus  antipeftilentialibus ,  ut  pecunise, 
a  perfonis  aut  locis  fufpectis  acceptse  ,  aceto  prius  immergancur  ,  antequam 
a  fanis  contrectentur. 

Cujus  vero  naturse  fit  venenum  iftud  peftilentiale  difHculter  determi- 
natur  ;  peculiare  enim  quid  habet  prae  aliis  de'etenis ,  cum  fefe  acconto- 
det  conftitutioni  &  temperamento  fubjedli,  &  fub  diverfillima  forma  ef- 
fectus  fuos  oftendat  ,  quare  nemo  dicere  poteft  ,  cujus  illud  fic  naturse, 
an  arienicalis  ,  antimonialis  ,  acidac  ,  alcalicac  ,  volatilis  ,  fixa;  ?  Immo 
vera  peftis  definitio  difticulter  etiam  dari  poteft ,  vixque  in  practicorum 
iibris  jeperitur  :    inter  omnes   tamen ,    quas  videre  licuit,     nulla  mibj 

magis 


DE     SING.PESTIS     H  O  L  S  A  T  I  C  I.     ^7 

magls  adaquata  ,  &  quae  nafuram  mali  arque  exhauriat ,  efle  videtttP,. 
quam  hax  :  peftis  eft  intoxicatio  hominis,  facla  a  vencno  con'agolo& 
muitiplic  ibili  ,  p^erifque  quos  apprehendit  exitiali.  Eggerd.  de  pefte  p  3f. 
Quin  &  figua  peftis  admodum  funt  obfcura  ,  prarfertiivi  in  principioejtis,  8c 
inprimis  pathognomonica  ,  quae  fcil.  foli  pefti  &  femper  conveniunt  ,  mfi 
forte  hoc  unicum  pro  determinanua  pefte  fuftSciat ,  quando  piurcs  ,  com- 
muni  aura  &  mutuo  commercio  fruentes ,  finud  segrotnnt ,  &  p  ei  ique  mo- 
riuntur :  atque  Ci  accedant  fumma  virium  proftratio  ,  bubones,  carbuiuu- 
li ,  vibices ,  petechiae  ,   tunc  demum  certi  e(fe  poifumus  de  liiis  praefentia. 

Solent  vero  plerumque  peftis  contagium  prxcedere  morbi  alii ,  fcbres 
mali  moris  &  p.ftilentiales,  variolse  etiam  malignse.  Quid  alihi  locorura 
in  Ducatibus  h/fce  contigerit ,  de  ec  non  ufque  nobis  adeo  conitnt.  Intra 
urbem  hanc  noftram  ,  antequam  in  locis  vicinis  vigeret  malum  ,  graflaban- 
tur  febres  catarrhales  benignse,  intermktentes  etiam  ,  nec  ftpn  variolse  e 
difcretarum  genere  ,  &  fatis  ut  pWimum  tutae  ,  ita  ,  ut  prseter  unam  puer- 
peram  &  paucos  infantes  nemo  iis  fueiit  mortuus. 

Morbi  peftilentiam  concomitantes  m  locis  infe&is  nulli  fere  fuerunt ,  ibi 
enim  pro  conftitutionis  morbofe  diveriitate  ,  peftis  varios  fufcitavit  moibos, 
&  fub  diverfo  fchemate  apparuit ,'  pleuritidis  fc.  aut  peripneumoniae,  diar- 
rheae  ,  dyfenterix ,  afledluum  foporoforum  ,  quae  omnia  fi  quis  p  o  pellis 
fymptomatibus  habere  velit  ,  non  habebit  me  ref*ragantem.  Medici  quoque 
Maililienfes  ,  nuilius  alterius  morbi  veftigium  pefte  graifante  obfervarunt, 
epiit.  p.  11.  Apud  nos  vero,  qui  per  Dei  gratiam  immunes  fuimus  a  pcfte, 
illo  tempore  &  quidem  Julio  menfe  anni  17 \2.  alius  morbus  eoidemius,  & 
quidem  fub  fchemate  febris  catarrhalis,  plures  intra  breve  temporis  fpauum 
invadebat,  idemque  malum  per  totam  Germaniam  tam  fuperiorem  quam 
inferiorem  eodem  fere  tempore  graifabatur  ;  ex  Batavia  enim  Augufto  menfe 
publicse  relationes  refercbant :  obfervari  in  Flandtia  moibum  quendam  pe- 
culiarem ,  fauces  hominum  plerumque  invadentem ,  ex  quo  camen  ncmo 
Libitinae  cederit,  fed  poft  tres  aut  quatuor  dies  omnes  iternm  conv  luerint. 
Morbus  invadebat  cum  dolore  capitis  &  dorfi  ,  faucium  levi  infiammatione, 
aderat  plerumque  plus  frigoris  aut  horroris  quam  caloris ,  fumma  virium. 
proftratio,  cum  fudoribus  frigidis  fere  continuis,  fequebatur  tulfisfati*  vio- 
lenta  fsepius  cum  coryza  ,  triduo  aut  quatriduo  fua  tempora  percumbat , 
remanente  tuili  &  proftratione  virium  ,  per  quatuordccim  &  plures"des. 
Plerofque  in  hac  urbe  invadebat  ,  faepeque  decem  &  plures  in  una  doma 
fimul  segrotabant ,  quorum  tamen  pars  maxima  extra  le&um  gepHtudinem 
tolerabac.  Quidam  vero  ex  negledta  in  principio  V.  S.  incidcb^nt  in  febrem 
continuam  quotidianam  vel  tertianam ,  cum  animi  deliquiis.  Nemhiem  no- 
vi ,  qui  ex  innumeris  mortuu<?  fit ,  praeter  ftudiofum  pleihoricum  :  ille  ex 
eadem  negligentia  incidit  in  gLsvem  narium  hsemorthagiam,  per  aliquot  dies 
durantem  ,  &  moriebatur  die  undccimo.  Veme  feclionern  enim  ^'ures  bene 
tulerunt,  quamvis  plerofque  iine  ca,  reftitutos  eife  cettiiliniuui  (It.  Dominus 

A  a  a  a     3  Kru- 


558  WALDSCHMIDT, 

Krugius  de  Nidda  p.  m.  Confiliarius  intimus  &  Archiater  primarius  Regis 
Boi  uifise  Bcrolino  fcribebat  ad  Prsefidem  :  prjemiffa  in  principio  V.  S.  fe 
dcdiife  segrotantibus  fpiritum  bezoardicum  &  pulverem  pedtoralera  Ludovi- 
ci ,  deinde  eifentiam  aithmaticam  fine  opio.  Noftrates  novum  appellabant 
«iOibum  ,  cujus  tamen  veitigia  ante  duo  fccula  innotuerunt.  Autor  enim 
derrer  Novelien  aus  der  gelehrten  und  cnrieufen  Welt  Tom.  II.  p.  1557. 
refert :  FUrnemiich  konte  wol  diejes  eine  National  Kranckheit  Teutfchlandes 
genennet  yverden  ,  da  int  vorigen  Seculo  15  80.  eine  Seuche  ,  der  Bremer 
Pip ,  in  Teutfchland  regieret ,  tvelcher  auch  gantz  Europani  durchgelaujfen  , 
iind  allein  zu  Rom  40000  Menfchen  damahlen  daran  niedergelegen  jind.  Es 
ijl  eben  die  Kranckheit  geivefen,  die  Johann  Bange  in  feiuer  Thuriugifchen  Chro- 
nicke  befchreibet ,  daji  fie  1574.  fic  im  Teufchland  hervor  gethan  ,  da  er  fie 
eine  Jeitzame ,  gejchxvinde  und  unerhorte  Kranckheit  uenuet ,  die  erjllkh  die  Leu- 
te  mit  Froji ,  und  et/iche  mit  Hitze  ankommeu ,  davon  ir.ire  der  Hufien  und 
Heijerkeit  eutjiandeu  ,  und  wiiren  fie  in  denen  Haifen  tvund  rvordeu  ,  hatte  aber 
vur  drey  oder  vier  Tage  nnt  einem  gewdhret ,  die ,  welche  ader  gelaffen  ,  wH- 
ren  davou  kommen  ,  die  andern  uicht ,  man  hatte  es  den  Nuruberger  Pipfgs- 
naiuct,  undfey  keine  Stadt  noch  Dorjf  in  Deutjchlaud  damit  verfchonet  biieben. 
Atque  eundern  morbum  Valleriola  ,  Bockeiius ,  StengHnus  &  alii  exacte 
defcripierunt. 

Quantum  vero  ad  ipfam  peftem  in  Ducatibus  hifce  grnfTatam  attinet ,  ue 
chirurgorum  prscfentium  fide  conftat ,  confuetis  ea  ftipata  fuit  fympromati- 
bus ,  fumma  fc.  virium  proftratione  ,  capitis  dolore  maximo ,  vomitu  , 
diarrhoca  ,  bubonibus ,  carbunculis,  petechiis  &  aliis.  Nec  defuerunt  fciu- 
tillae ,  corufcationes  &  colores  varii ,  oculis  pefte  laborantium  obverfantes, 
de  quibus  Deufingius  de  peite  ,  &  Boyleus  de  coloribus  Part.  I.  cap.  2.  §.7« 
Quod  ipfum  in  malignis  aliis  nonnunquam  obfervatur  :  aliquot  cnim  exem- 
pla  petechiali  morbo  laborantium  Prseiidi  nota  funt ,  quibus  omnia  obje&a, 
&  alba  potiiTimum  viridia  apparebant.  Prsefertim  vero  triplex  circa  mor* 
bum  obfervata  eit  diverfitas  j  nonnullos  enim  invaiit  cura  frigore,  capitis 
&  dorfi  dnioribus ,  anxietatibus  circa  pr?ccordia ,  nullis  aliis  apparentibus 
periculofionbus  fymptomatibus  :  atque  hi  ,  fubortis  in  tempore  bubonibus 
quandoque  evaferunt  mortem.  Deinde  alii ,  ftatim  fub  initia  ,  delirio  fu- 
riofo  ,  phrenetico  laborarunt  ,  &  horum  etiam  nonnulli  reitituti  funt.  De-* 
nique  in  aliis  fopor  profundus  fuit  obfervatus,  ita  ut  vix  excitari  potuerint , 
quorum  plerique  fatis  concelferunt.  Notarunt  prveterea  chirurgi  bini ,  altcr 
in  praffeclui  a  Hutten  ,  alter  Neomonarterii  infectorum  curx  operam  dantes, 
quorum  hic  Dantifci ,  ille  Regiomonti  curando  hoc  morbo  pracfectus  fuit , 
bubones  in  noitris  hifce  locis  pejoris  longe  fuiile  notse ,  8c  qui  in  PruiTia 
pugnum  magnitudine  scquarint,  vix  apud  nos  ad  juglandis  molem  acceiTiire. 

Curam  ipfius  peftis  difTicillimam  efle  ,  &  veram  curandi  methodum 
nos  latere  vel  ex  eo  certum  cft,  quod  licet  rcmedia  neceifaria  ,  fecun- 
dum  rr.ethodum  medendi  ttudiofe  adhibeantur  ,   pauci  tamen  mortem  eva- 

dant  .• 


DE    SING.    PESTIS     HOLSATICiE.     559 

dant  :  plures  autem  finc  medicamemis,  foliusnaturge  beneficio  reftituantu'\ 
Cum  enim  natura  veneni  peftilentialis  ignota  hucufque  nobis  iit ,   atque  de 
eo  praeter  admirationem  nihil  fciamus ,  ut  cum  Galeno  tngenue  ratear ,  evi- 
dentilfimum  eife  cxiftimo  ,  veram  &  genuinam  peftis  antidotum  &  curanii 
rationem  nondum  nobis  innotuitre.   Hoc  certum  eft,  quod  ,  ut  inaliis  mor- 
bis  obfervatur,   fi  medicus  fequatur  iiuentionem  naturac  ejufque  dudliA, 
quod  inquam  lues  haec  quandoque  cedat :    &  quoniam  bubones  &  carbua- 
culi  motu  critico  producuntur,  &  venenum  mediantibus  his  ad  habitum 
corporis  propellitur,   laudabilis  hsec  naturae  intentio  promovenda  omnino 
eft  ,    fed  remediis  blandionbus  ,    alexipharmacis  ,   fudoriferis  :    quicquid 
enim  violentum  eft ,   illud  crifin  aut  prsecipitat ,   aut  impedit.     Videmus 
hoc  in  variolis,   quarum  expulfio  ,  fi  calidioribus  remediis  nimis  urgeatur, 
fieri  id  fummo  cum  xgri  periculo  ;  duci  enim  vult  natura  non  cogi,    & 
violentse  excrctiones  ,  antequam  materia  cocta  fit ,  infidae  funt.    Leniora 
igitur  remedia,  temperamento  aegrotantis  proportionata  ,  optimis  cum  9cgri 
rebus  in  pefte  adhibentur.    Generofa  vero  ut  vocantur  ,    vix  conveniunt , 
ut  de  purgantibus  omnes  fere  pra&ici  confentiunt  :    de  venae  fectione  idem 
fentiendum  eft ,  quam  praeter  plures  alios  ,  quoque  in  pefte  Maffilienfi  fum- 
me  noxiam  fuilfe  loquuntur  litterse  medicorum  inde  perfcriptse  pag.  16.  32. 
Laud.mcur  tum  ab  his  tum  ab  aliis  quoque  pradlicis  emetica  ,  in  principio 
adhibita.    Et  modo  citatus  Boyleus  1.  c.  mentionem  facit  medici  cujufdatn  , 
cui  folenne  erat  xgris ,   peftilentia  laborantibus ,  in  principio  propinare  eme- 
ticum  ,    ex  oclo  vel  decem  drachmis  infufionis  croci  raetallorum  ,   &  dimi- 
dia  circiter  drachma  vitrioli  albi,    tanto  cum  fucceflu  ,    ut  vix  unus  ex  de- 
cem  ,  cui  tempeftive  fuerat  propinatum  ,  ex  morbo  illo  moreretur.    Verutn 
juvat  quandoque  fortuna  audaces  ,  fed  exemplo  inimitabili.    Liceat  hic  re- 
ferre  curam  paradoxam  officialis  cujufdam  annorum  fexaginta  ,  viri  robufti, 
temperamenti  fanguinei ;  hic  pelte  correptus  fentit  capitis  gravitatem  &  do- 
lorem,  cum  totius  corporis  laifitudine,  &  pedum  quafi  impotentia  ;  admifit 
venae  fedlionem  ,   &  bonam  theriac?e  quantitatem  devoravit,  manibufque 
miniftrorum  utrinquc  fuftentatus ,   in  campos  excurrit,   donec  fudore  dif- 
flueret :   domum  reverfus  in  leclum  fe  contulit ,   &  novam  theriacae  quanti- 
tatem  aifumfit ,  pro  fudore  ulterius  eliciendo.    Altero  mane  pilulas  chirurgi 
cujufdam  deglutiit ,  a  quibus  17  fedes  habuit ,   eandemque  dofin  bis  reite- 
ravit.    Tandem  fub  poplitibus  bubones  perfenfit ,  quibus  veficatorium  ap- 
plicatum  eft ,    fed  nulla  fubiecuta  eft  fuppurario,   veroque  videtur  fimile  , 
per  enormes  iftos  fudores  &  purgationes  iilos  fuufe  diilipatos.    Quis  vero  ta- 
lia  audeat  ? 

Theriaca  ,  cujus  jam  modo  mentio  fada  eft ,  peflime  audiit  in  pcfte  Dan- 
tifcana,  ita  ut  mandato  magiftratus  divendere  illam  fuerit  prohibirum  ,  re- 
medium  alias  aliquot  feculorum  experientia  inter  alexipharmaca  primum. 
Dubium  vero  eft,  an  culpa  medicamenti,  an  eorum  ,  qui  prxpoftere  eo 

func 


ffo  W     A     L     D     S     C    H     M     I    D    T  , 

funt  ufi  ?  fiiujidem  complexionibus  calidioribus ,   biliofis ,  fanguineis  forte 
nocuit,  quod  frigidioribus  maximo  poruit  eiTe  emolumento. 

De  viuo  ,  pr?e(ertim  rhenano  ,  quod  in  antecedentibus  tanquam  praefer- 
■vattvum  commendavimus  ,  hoc  notari  liceat ,  itlud  inter  alexipharmaca  non 
poitremum  obtinere  locum  ,  adeoque  in  malignis  ipfaque  pefte  ,  fi  medice 
aflpmatur  ,  magnarum  eife  virium.  Plutarchus  in  vita  Caefaris  refert ,  Cae- 
faris  exercitum  ,  cum  in  eo  peitilentia  humidi  comes  victus  graffabatur ,  vi- 
no  largiter  haufto  morbum  alteraife ;  &  in  exercitu  Antonii  vinum  oleo 
permixtum  profuit ,  tefte  Appiano  de  bcllo  Parthico.  De  muliere  quadam 
Gluckftadienfi  certa  relatione  conftat ,  eam  contagio  correptam,  vini  Rhe- 
nani  cantharum  unum  cum  dimidio,  feu  libras  medicinales  fex  una  vice  ex- 
haufiiie,  &  cum  fauJtate  iterum  rediiife  in  gratiam. 

Sed  longius  a  fcopo  aberro  ,  cui  erat  propofituin  ,  fpecialia  quxdam  de 
peite  noftra  afferre  ;  unde  de  ea  fingularia  qusedam  adhuc  attingam  ,  quse 
inter  memoratu  quam  maxime  dignum  eft  ,  infantes  aliquot  ubera  peftein- 
fe&arum  fugentes ,  immunes  manfiiTe  a  contagio.  Rensburgi  infans  viri  in- 
ter  cives  primarii,  fuxit  ubera  nutricis  pefte  laborantis ,  antequam  parenti- 
bus  quicquam  conftaret  de  contagio  .-  altero  mane  mortua  elt  femina,  pu- 
fione  incolumi.  Idem  Itzehose  fadum  eft ,  ubi  uxor  futoris  cujufdam  pefte 
laborans,  cum  carbunculis  &  bubonibus  ,  per  totum  morbi  decurfum  in- 
fantem  uberibus  admovit,  fine  ulla  hujus  noxa ,  mater  vero  mortua  eft. 
Simile  exemplum  refert  Schenckius  obferv.  lib.  6.  793.  de  infante  duabus 
nutricibus  ladato ,  quse  ambse  pefte  funt  exftinclae  ,  infante  permanente  in 
vivis  ,  &  optima  valetudine  fruente.  Hic  fane  ceiTat  omnis  ratio  ,  cur  in- 
fantes  ifti  immunes  fuerint  a  contagio  ?  Sanguine  infecto  lac  fimul  contami- 
natum  eft,  hoc  enim  nihil  aliud  eft  quam  lympha  pinguior,  fecreta  a  fan- 
guine  invafculis  mammarum.  Forte  igitur  magis  inhaeret  fanguini  proprie 
diclo  &  fpiritibus  quam  lymphac  :  quod  Ci  hoc ,  cur  a  veftibus  &  leclo  non 
jhauferunt  contagium  ,  quod  per  lac  non  eft  communicatum  ?  Confugien- 
dum  hic  eft  ad  peculiarem  parvulorum  iftoriim  temperiem  ,  qua  fieri  potuit, 
vt ,  quse  Dei  fuit  clementia ,  intacli  manferint.  Videmus  enim  adultos  non- 
nullos  peftis  tempore ,  citra  ullam  noxam  &  abfque  infectionis  periculo  cum 
scgrotantibus  converfari ,  id  quod  naturse  ut  loquuntur  bonitati,  &  pecu- 
liari  eorundem  temperamento  in  acceptis  ferendum  eft.  Ancilla  Rensbur- 
genfis  in  domo  infecta  poft  mortem  feptem  perfonarum  incolumis ,  aliam 
ingreifa  cft  domum  ,  cujus  omnes  incolae  pefte  funt  demortui ,  fola  hac  a 
contagio  libera. 

Praeterea  mali  hujus  in  Holfatia  ceiTatio ,  fi  non  miraculi ,  certe  infoliti 
quid  &  vix  auditi  habuit.  Poftquam  enim  cxercitus  Suecicus  fub  Steinbockio 
Ducatus  hofce  ingreifus  eft  ,  quem  Ruffi  preifo  pede  funt  fubfecuti ,  id  quod 
faclum  eft  poft  fatalem  Danorum  cladem  ad  Gadebufchium  ,  &  circa  initia 
anni  1713.  Gliickftadii,  Itzehosc,  Rensburgi  &  aliis  locis  ,  ubi  peftis  non- 
dum  penjtus  exftin^a  exat ,  hxs  fua  fponte  prseter  omnium  exfpedationem 

ita 


DE    SING.    PESTIS    HOLSATICiE.     <tfi 

ita  celTavit,  ut  ne  veftigium  quidem  ejus  poftea  apparuerit  ,   licet  nulla  ae- 
dium  vel  veftimentorum  ,  aut  aliorum  utenfilium  facla  fit  mundificatio,  ita 
ut  tum  cives,    tum  Rufli  Itzehoam  ,  Rensburgum  tranfeuntes  lectis  ,  iti 
quibus  paulo  ante  infecti  demortui  erant ,  {ine  noxa  &  contagii  periculo  in- 
cubuerint.  Ceflare  quidem  folet  peftis  poftquam  diutius  defaeviit ,  &  quemad- 
modum  contagium  ,  quod  fui  eft  multiolicativum  in  infinitum  ,  eundo  cref- 
cit ,  ita  cum  ad  fummum  devenerit  feniim  fenfimque  iterom  decrcfcit ,   te- 
ftantibus  cata'ogis  eorum ,  qui  tum  Hafniac  ,  tum  Dantifci,  &  al>bi  pefte  funt 
exftincti.    Et  Koboretus  de  febri  pcticulari  png.  152.    ex  autopfia  refert ,  a 
medio  Junii ,  quando  Nilus  incipit  crefcere  ,  &  calor  imminui ,  infectionem 
in  TEgypto  fubito  ceif.ire  ,  quamvis  antea  maxime  facvierit,  nec  quemquani 
ab  alio  porro  infici ,  quamvis  bubones  adhuc  in  corpore  habeant.  Idem  con- 
firmat  Razivilius  epift.  3.  In  pcfte  Corcyrsea  cum  omnes  domus  repletae  ef- 
fcnt  acgrotis  ac  funeribus  ,    Varro  immuTo  feneftris  aquilone  ,    &  obftructis 
peftilentialibus  ,  januaque  etiam  permutata  ,  caeteraque  ejus  generis  diligen- 
tia  pefti  obicem  pofuit.    I.  de  RR.  4.  Verum  ubi  hic  Nilus  ,  ubi  fimilis  di- 
ligentia,  quibus  erlectus  ifte  tribui  poffit.     Sed  ceflavit  forte  contagium  , 
quod  vires  eundo  amiferat ,  &  prsefens  terror  ob  militem  peregrinum  ter- 
ras  noftras  invadentem  fubortus-,   peftis  ideam  &  formidinem  tollerc  potuit 
ex  hominum  animis  :  contagium  autem  veftibus  &  utenfilibus  reliquis  ,  do- 
mibufque  inhaerens,    &  quod  poft  plures  annos  faepe  revivifcit  delere  non 
valuit.    Nemo  igitur  caufam  phyficam  facile  determinabit ,   nifi  multa  velit 
fingere  ,  &  meras  conjecturas  ia  medium  proferre,  Agnofcimus  Divini  Nu- 
minis  mifericordiarrfi  quae  duplici-virga  iimul  patriam  pleclere  riolurt  ,  fed 
jn  medio  irac  peftilenrisc  obicem  pnfuit,   ita  ut  omni  fomite  ejus  femel  &  ui 
momento  exftmclo  trucuientiilimus  hicce   morbus  plane  evanuerit.    Simile 
quid  obfervavit,  quem  antea  laudavimus  Lic.  Heinichius ,   medicus  doctus 
&  longiori  vita  dignus  :  Elfignorss  fcilicet  leclos  infectos  extra  urbem  in  do- 
mum  publicam,  annonae  fervandae  deftinatam  ad  tempus  mundificationis 
depofuerunt,    unde  poft  aliquot  feptimana.s  ,  cum  extraherencur,  debitab 
purificationi  deftinati ,  meliores  eorundem  furto  ablan  erant ,  pullo  fubie- 
cuto  veneni  ultcriore  progrelfu.    Videant  autem  ii ,   qui  peftem  contagiofam 
eiTe  negant  ,  num  patrocinium  quoddam  ex  his  obfervationibus  habeie  pof- 
fint  ?    Quos  inter  Peolinus  declamationem  adverfus  morborum  ccntagio- 
nem  circa  initia  fuperioris  feculi  edidit  ;  e  recentioribus  Bartholdus  Fioria- 
nus  Gerftmannus  in  tumulo  peftis  haclenus  metu  veneni  ,    ut  loquitur  , 
occlufo,   nunc  per  principia  recentiorum  ,   per  rationes  ,    per  fanam  expe- 
rientiam  ,    &  exempla  aperto ,  &  innoxio  demonftrato  :  fcopus  hujus  tra- 
clatus  unicus  eft  ,   demonftrare  peftem  non  efle  contagiofam  ,    fed  orii  i  tan- 
tumex  terrore  aut  imaginatione,   atque  his  lolummodo  propagari.    Ubiau- 
tem  rerum  teftimonia  adfunt ,   &  tot  feculorum  experientia,   ibi  fruitra  ra- 
tiunculis  dimicatur.   Atque  certiilimum  eft  ,  nemincm  pefte  corripi ,   nifi  ex 
;;ommercio  cum  hominibus  aut  rebus  infecftis.    Vid    Deuling.  diiquiiu.  de 
'  Dljht.  MtdiGQ-Fralt.  Tom.  V.  B  b  b  b  pefte , 


562 


WALDSCHMIDT," 


pcfte  ,  an  contagiofa  ?  Ipfi  Turcac  contagium  non  negant,  fed  non  metuunt, 
unde  plurimi  pefte  intereunt,  evidenti  teftimonio  ,  non  metum  fed  conta- 
gium  peftem  producere.  Si  mori  fatum  fit ,  inquiunt ,  referente  Augerio 
Busbequio  ep.  4.  fruftra  declinatur  •■>  fin  contra,  ftuke  metuitur.  Itaque 
veftes  &  lintea,  in  quibus  pefte  acgri  animam  exhalarunt,  etiamnum  a  pe- 
ftifero  fudore  madentes  contrectant  ,  immo  iis  perfricant  faciem.  Si  Deo  , 
inquiunt ,  vifuni  ut  fic  moriar  ,  fieri  necefTe  eft  s  fin  minus  obeffe  non  po- 
terit.  Sic  contagioni  latus  patet  aditus ,  totseque  interdum  familhc  ad  unurrl 
emoriuntur.  Hinc  vero  tanta  ftrages  hominum  oboritur  ,  hinc  tanta  homi- 
num  pernicies  ,  ut  vel  una  nocte  ,  feptem ,  odlo  ,  novem  millia  per  Urbent 
Cairum  concidant.  Sic  ergo  Turcas  a  pefte  fecuros  fed  non  tutos  prseftal 
opinio. 

T    A    N    T    U    M. 


ANTONII 


C  L  X  X  V  I  I  I. 

ANTONII    COCCHI, 

D     E 

MORBO    VARIOLARI, 

QUO  AFFECTATA  EST  PR&NOBILIS  MONIALIS 

MARIA      LIVIA      BURGHESIA, 

SUB    FINEM    ANNI    MDCCXXXIX, 


Bb  bb    % 


(  r«i  ) ' 


A  Cerbiffima  animi  affectione  vexabatur  prsenobilis  monialis  D.  Ma- 
J~\  ria  Livia  de  excellentiffima  Burghefiorum  familia,  quia  dilectiffimam 
fororem ,  cum  qua  diu  unanimiter  vixerat ,  peffimo  variolarum  genere 
fibi  .ereptam  oblivifci  non  poterat.  Ambae  fcilicet  in  primo  formze,  at- 
que  setatis  flore  terrenis  fe  curis  abdicaverant ,  facrumque  divi  domini- 
d  habitum  tanquam  nuptialcm  veftem  fimul  induerant ,  ut  aelefti  ipon- 
io  vacarent.  Quas  igitur  non  fola  neceifitudo  naturae ,  fed  etiam  virtu- 
tis  amor  conjunxerat ,  mors  prsecox  ,  atque  invida  feparavit.  Unde  ctiam 
contigit,  ut  in  moniali  noftra  fopitus  jam  &  prope  extinctus  revivifce- 
ret  dolor  ,  quum  aliam  nuptui  collocatam  fororcm  fimili  morbo  interi- 
ilie  recordarecur.  Acceific  &  juftiilimns  metus  ,  ne  ipfa  quoque  fiimio- 
rem  agens  setatem  ,  in  hanc  veluti  vernaculam  luem  incideret :  nondum 
enim  naturze  peifolverat  vectigal  iftud  ,  quod  teneris  ut  plurimum  annis 
folet  unufquifque  perfoivere.  Satis  compertum  cft ,  quantum  seger  ani- 
mus  lege  confortii  poffit  in  machinam  ,  cui  tam  arclo  vinculo  colliga- 
tur  :  ovinia  namque  (  loquicur  Plato  in  Charmide  )  vel  boua  ,  vel  mala  ab 
■anhna  iu  corpus ,  &  hoviinem  totum  mav.emt.  Hinc  varise  convulfioncs» 
iive  hyfterici  motus  monialem  cccperant  infeftare,  itaut  fanguis  ille  quo- 
vis  menfe  deciduus,  fteterit  interceptus.  In  hoc  rerum  diicrimine  incli- 
tus  ejus  frater  cardinalis  Burghefius  ,  egregiis  animi  dotibus- non  minus, 
quam  externa  purpura  eminentilfimus ,  fororis  curam  mihi  committere 
non  dubitavit. 

Itat]ue  0.  Maria  Ljvia  carnofi  hab;tus,  &  pletkorici  temperamenti  in 
clauftivs  degens  ,  ubi  olirn  erant  bainea  Paulli  iEmilii ,  luclu,  ac  msero- 
re  confec~ta  non  ampHus  emiiir  fanguinem  ,  quem  emittere  confueverat 
velut  in  tributum.  Quo  autem  modo  fteterit  fanguis  intelligo,  adverteus 
quod  incifa  vena  aliqua  in  homine  pufillanimi  tale  vulnus  exhorrefcen- 
te  ;  certe  fanguis  ob  validam  contiaclionem ,  quam  univerfo  vaforum 
fyftemati  metus  infert ,  exilire  quandoque  non  poteft.  Nil  ergo  mirum» 
fi  vafis  integris  ,  &  immani  animi  paihemate  contractis ,  fanguinis  excre- 
tio  fuerit  impedita.  Hinc  fauciutti  anguftia  ,  cordis ,  &  arteriarum 
palpitatio  ,  multiplex  pulfus  difterentia  ,  refpiratio  brevis ,  &  crebra  ,  den- 
fa  fufpiria ,  alternus  lumborum  calor  ,  &  frigus,  &  quod  morbo  hyfte- 
rico  fingulare  ,  quod  proprium  ,  urina  plane  limpida ,  aquae  de  rupefca- 
i-urienti  perfimilis  ,  quum  renum  fuperficies  a  ipafmate  connivens ,  aqueo 
tantum  ,  non  craffioribus  urinse  principiis  aditum  pracberet.  Rationem  red- 
dere  videtur  Hippocrates  in  libro  de  virginum  morbis  ,  dum  ait  .•  fanguii 
non  habens  effluxum ,  pr<z  multitudine  refilit  ad  cor ,  &  ad  feptum  tranf- 
•verfum.  Quum  igitur  h&c  repleta  fuerint ,  cor  fatuum  jit ,  deinde  exfatui- 
tate  torpedo.  Ad  rem  quadrat  eximie  id,  quod  Livius  dixitdec.  3.  libs 
JO.   Nulla  magna  civitas  diu  quiefcere  potejt  :  fi  foris  hofiem  non  habet , 

B  b  b  b     3  do- 


5<?<?  c  o  c  c  h  i ; 

domi  invenit.  Ut  prxvalida  corpora  ab  externis  caufis  tuta  videntur ,  fed 
Juis  ipfaviribus  onerantur.  Immo  fubiiftente  (anguine  fubfiftunt  etiara  in 
fanguinc  miile  hererogenese  ,  ac  maleficae  paniculx  ,  idelt  fub  ejus  pur- 
pu.a  non  feparantur ,  nec  expeliumur  ,  fed  mutato  fitu  mutant  &  no- 
men  ,  &  hunc  aut  illum  morbum  efficiunt.  Adde  herpetica  qusedam  vef- 
tigia  ,  quae  in  vultu  ,  eollo,  &  alibi  fe  produnt.  Adde  imminutam  perf- 
pirationem  ob  cutis  tubulos  comprelfos  ,  auc  diftortos  a  contractione  ani- 
maftica  ,  &  primarum  viarum  pondere,  itaut  mana  fanguinis  magis  cru- 
defceret ,  &  magis  magifque  afperaretur.  Adde  anorexim ,  feu  lsefam  di- 
geftionis  officinam  ,  nempe  ftomachum,  qui  animo  male  affecto  diftra- 
hitur,  &  vexatur,  quemadmodum  adunco  vulturis  roftro  Titii  immor* 
tale  jecur  ,  ut  cecinit  Maro  ,   pertunditur. 

Caufie  pars  maxima   erat  in  fubftantia    cogitante ,   ideoque  dare  hor- 
tabar  fuppetias  animo  per  contrarias   paffiones,  aut  fakem  animum  ab 
illa  divertere,   qua  magis  affligebatur:  non  fecus  viridis  virga  incurva  in 
partem    oppofitam    curvari  folet,    ut  reda   iterum  fiat.  Miffus  illico  eft: 
fanguis   ex  faphena  ad  libram ,   &   ultra  ,•  exhibitum  poftea  diatartarum 
Petri   Caftelli ,   ut     dejeclis   faecibus   pateret  iter  decoctioni ,  quse  ex  rad. 
Chin.  tragopog.   &   bardan.  cuni  aliquot  juniper.  baccis  violaceis   contu- 
fis ,  foliifque  chamedr.   &  melifs.  parata  erat.   Hujus  quidem  decoctionis 
ufu  liquidorum  diathefis  correda,   &  fangumis  excretio  ,   quam  orbi  lu- . 
nari   vulgo  attribuunt ,    revocataeft:  ita  convaluit  segra  nobiliftima,  ut 
toto    Septeinbre  ad  nonum  ufque  &  vigefimum  Octobris  diem  optime  fe 
haberet.  Sed  latebat  adhuc  hoftilis  materia :   etenim  die  veneris   &  ejus- 
dem  menfis   tricefimombi  jam   vefperafceret ,   quatiente  frigore  correpta 
eft,   quod   mox   in   calorem   fe  fe    explicuit:  dolebat  capite,   dolebat   & 
dorfo  perinde   (ut   cum  ipfa  loquar )   acfi  vapulaffet:  injulfas ,   &   mor- 
daces   lacrimas ,  auris  utriufque  fibilum ,    feu  ftridulum  fonum  (dum  fta- 
pes   acufticus ,    qui    bafi  fua    ovatam    feneftellam    obftruit,    tacita  vi   in 
tremorem  agitur ,   &  fubfultat,   fibilum  mentitur)  aridam  tuffim,   diffi- 
cultatem  fpirandi ,  &   plura  alia  fymptomata ,   quae   in  ipfius  moleftiam 
eonvenerant,  ea  comitate  ,  quam   permittebat   segrotatio,    referebat.  In- 
clinata  jam  febre  circa   horam   fextam    decimam   fuit    pro  refedtione  pul- 
ticula ;  altera  elapfa   hora,    dum  febris  recrudefcebat ,  vomitu  illam  reje- 
cit ;  &  fequenti ,    quam   vigil ,   &  anxia  duxerat ,    nocte  in  fudorem  ali- 
quo   cum   levamine   profufa    eft.   Interim   accufabatur  externa    caufa ,  a 
qua  pendere  poterat  febrilis  motus ,  nam  excellentiffima   monialis  mane  • 
per  domefticam   vineam,   flante    licet   Borea ,    obambulavit:  porro  inter- 
cepta  infenfibili    tranfpiratione  manantia  corpufcula ,  ut  Celfus  ex  Afclepia- 
decontendit,   per  caeca  cutis  foramina  fubfijtendo  iter  claudunt ,   &  motum 
i  •  iciunt  qualis  in  febre  efi.    dubio  malo  Dubiam  curationem  Fabii  imitatot 
adhibui ,  adprobante  illuftriffimo  ,  doctiflimoque  viro  Antonio  Leprotto  fum- 
,tiior.  poat.    Clementis  XJI,  &    Beneditii  XIV.  nunc  fauftiftime  regnantis 

ar- 


DE    MORBO     VARIOLARI.  567 

archintro ,  &  intimo  cubiculario.  JuiTi  cucurbitulas  ficcas ,  utfcilicec 
cutis ,  quam  Gliflbnus  univerfate  corporis  emun&orium  appellavit ,  ex  pla- 
na  cufva  fieret ,  &  diductis  poris  perfpirabile  elideretur ;  &  juffi  deoclum 
c.  c.  limat.  cum  foliis  fonchi ,  ve!  aquam  deftillatam  card.  benedict.  iti 
potum  largiorem.  At  quoniam  vaiiolafis  epidcmia  nondum  erat  extincta , 
ideo  etfi  nulla  effulferit  macula  ,  fufpicio  tamen  de  variohs  mihi  incidit, 
invaluitque  a  diagnofi  ,  quam  ftrenuus  obfervator  Sydenham  perhibet  in 
adultis  :  cmn  YigoYe ,  atque  horrore  invadunt ,  quos  fHox  excipiunt  calor 
intenfiis  ,  capitis  ,  £«?  dorfi  vehemens  dolor,  vomituritio  ,  ingens  ad  fu-hres 
propenfo.  Currebat  fecundus  Novembris ,  &  quartus  ab  invafione  dies, 
qui  terminus  ebulUtionis  eft ,  &  variolarum  exordium.  Sub  finem  quar- 
ti  prseter  quafdam  antiquas  maculas  novge  ,  &  coloratse  in  vultu ,  collo  ," 
&  artubus  emerferunt,  &  defluxit  rubicunda  purgatio.  Pulfus  erat  un- 
dofus  &  mollis,  facilis  refpiratio,  &  segra  fe  minus  illaqueatam  fentie- 
bat.  Quintus  dies ,  &  prsefertim  pars  ejus  obfcura  cum  agitatione  ,  & 
anxietate  adventavit:  deinde  fudoris  copia  ejecta  eft  ,  &  mole  potius  , 
quam  numero  augebantur  puftulse,  &  puftula  fatis  confpicua  cum  uva 
pendebat  in  fauces.  Mane  febrem  fatifcentem  invenimus  ,  &  profperam 
crifim :  idque  excellentiffimse  D.  Carpineti  Duci  de  forore  fuperftite  mul- 
tum  follicitac  ftatim  retulimus,  ut  cenfuit  qui  mecum  aderat  litteris  cul- 
tiilimus  comes  Julius-Csefar  Mcerenda.  Aquamhordei,  in  qua  candens  fer- 
rum  fuffocabatur ,  pro  gargarifmate  ufurpabat  aegra;  bibebat  autem  mo- 
do  vitulina  jura  infulfa,  modo  aquam  cardui  benedidi,  modo  lactef- 
centes  expreinones  feminum  peponis,  &  papaveris  albi ,  quibus  non  fe- 
mel  parum  nitri  ftibiati  adjunximus.  Fovebamur  interea  fpongiis  calida 
imbutis  pedum,  &  manuum  volse,  ut  nimirum  laxatis  apud  illas  extre- 
mitates  fibris,  &  poris,  a  facie  variolae  averterentur.  Sextus  pucatior, 
•&  nox  fere  quinque  horarum  fomnum  induxit :  glifcebant  puftulae  filen- 
te  alvo  ,  ita  ut  morbofa  cutis  fertilitas  cohserentiam  quodammodo  affec- 
•taret.  Videre  erat  quafi  teflellatam  puftulis  cutem ,  inflatas  atque  ocoi- 
duas  palpebras,  manus  digitofque  diftentos  &  rigidos.  Septimus  ,  &  no- 
nus  victorke  figna  latius  aperuere.  Undecimo  ad  fuam  tranquillitatem 
reveriiis  eft  fanguis ,  &  febris  omnino  defiit.  Succeilit  poftmodum  alia 
febris,  quam  fuppuratoriam  vocant ,  opportuna  ut  crudse  veiiculse,  feu 
puftulse  maturarentur.  Medium  puftularum  genus  neque  confluens ,  ne- 
xjue  difcretum ,  fed  urticae  inftar  adurens.  Hae  puftulgc  velut  in  metam 
-aifurgentes  fummum  maturitatis  gradum  attigerunt-,  &  luteo  colore  a  favis, 
^eu  apum  cellulis  non  abludebant;  denique  circa  quartumdecimum  in  fco- 
fcias  tanquam  fcabiofas  exuvias  dilapfae  funt ,  &  jam  res  in  vado  conftiterat. 


J.  23- 


5^8  C    O    C    C    II    I, 


ADNOTATIONES. 

INcer  alia,  quae  efflorefcunt  iu  cute,  variolx  &  morbilli  recenfentur. 
Affe&iones  iftx  fere  cognatx  funt,  &  pueros  prxcipue  infcftant ;  ha- 
bent  commune  feminium,  communem  ortum  ,  &  curationem  non  ablimi- 
lem  fxpe  merentur :  etenim  ambx  per  febrem  acutam  promotx  ,  noftri 
peripheriam  inflimmant,  elevant ,  &  prurientem  efficiunt.  In  m  >rbil!is 
oblonga,  cubica  ,  vel  polnigona  intervalla  >  in  febre  vulgo  Scarlatina  con- 
tinuata  eft  rubedo ,  quse  indolem  erifipelatis  prx  fe  fert.  Sic  lepra  dirfert  a 
fcabie  ,  nam  lepra  in  tot  veluti  racemos  difperfa  eft,  qui  ex  plurimis  puf- 
tulis  conglobantur;  &  fcabies,  ut  ait  Celfus  ,  ejl  continuata  exulceratio pru- 
riens :  nempe  fingulares  ubique  funt  puftulx ,  &  exiguis  fpatiis  diitin&x. 
Morbilli  parum  extuberant  ,  ita  ut  fatius  digito ,  quam  oculorum  acie  de- 
prebendi  poifint ,  &  variolx  funt  elatiora  tubercula.  Rurfus  morbilli  ex 
fubtiliori ,  &  magis  xftuante  materia  geniti  ,  occulta  perfpiratione  diifi- 
pantur,  variolx  vero  fuppurari  folent  &  in  fmiem  abfcedere.  Igitur  va- 
riolx  non  funt,  nili  metaftafis  quxdam  feu  critica  inflammatorii  &  ple- 
runque  epidemici  fermenti  in  cutem  translatio  ,  ita  ut  primo  fe  prodant 
rubentes  maculx  ,  in  augmento  excuberent ,  in  ftatu  materiam  puruleu- 
tam  vel  puri  (imilem  contineant ;  in  dcdinatione  tandem  arefcentes  emo- 
riantur  ,   &  fquamularum  inftar  decidant, 

Veteres  Grxci  affe&iones  hujusmodi  fortafTb  norunt ,  etfi  diverfo  no,- 
mine  earum  naturam  explicaverint :  porro  omnes,  qux  ad  cutim  fiebant, 
eruptiones  phymata ,  echtymata  .  &  exanthemata  prxfertim  vocabant , 
ut  ipfe  necdum  barbatus  infpexi  apud  Hippocratem  i.  epid.  fect.  2.  Pa- 
piilx  parvdi ,  &  non  pro  dignitate  ratiouis  excretionis  vwrhoruni ,  &  jlatim 
rttrfus  evanefcentes  ,  aitt  jitxta  aures  tumores  ,  qni  non  folvebantttr  ,  §■? 
vidlam  de  fe  Jignijicationem  prxbebant :  quibusdam  in  articulos,  maxiiue  vera 
in  coxendicem,  paucis  judicatorio  modo  cejjautes,  &  Jiatim  ritrfus  ad  habi- 
tum  ab  initio  invalefcentes.  Mcriebantur  autem  ex  omnibus ,  £5"  plurimi  ex 
\)is  pueri  jam  abla&ati ,  &  majores  natu  ,  oSennes  ,  ac  decennes ,  &  uou- 
dumpuberes.  Et  quidem  Vallefius  textum  examinans  ita  concludit.  Verijt- 
prile  eft  ergo  pueros,  qui  femitertiana  laboraverant;  in  quibus  pituita  variolis, 
in •  quibus  vero  bilis pr^valtterat,  viorkillis  laboraffe.  Nominis  varietas  rerum 
raturx  non  orficit.  Puftulx  feu  erupciones ,  qux  florum  inftar  in  cute 
enucant,  unde  cxanthemata  Grxcis  nomitwntyr ,  febribus  prxfertim  ma- 
lignis ,  &  peftilentibus  fuperveniunt.  Sed  Hippocrates  omnino  variojas 
intellexiffe  videtur,  dum  in  Coacis  ait:  quibus  in  febribus  exauthemata 
ernmpunt  per  corpus  univerfum  ,  lethale  ,  fi  non  purrtlentus  abfcejfus  jiat. 

Prxcipuum  inter  variolarum  fymptomata  eft  dorfi  dolor  finc  manifl  fta 
uiufa ,   &  provenit  ab  xftu  fanguinis  aortam  diftcndcnte,     Vanolx  func 

puftu- 


DE    MOR-BO     V  A  R  I  O  L  A  R  I.  569 

puftulsc  in  cute  aut  difcretse,  aut  coharrentes  ;  aut  confluentes ;  &  puftu- 
las  imitantur,  quac  a  combuftione  infurgunt.  Virulentum  fcrum ,  ficut 
faeces  a  mufto,  ad  corporis  ambitum  extruditur;  ebullit  fane  multum, 
«t  defaccetur,  &  vini  nomen  acquirat :  haud  fecus  ebulHt  fanguis ,  tendens 
ad  variolarem  defpumationem  ;  non  tamen  in  mufto ,  ficut  in  fanguine 
cbulliente  dies  impares  feptimum  ,  undecimum,  quartumdecimum  adeo 
religiofe  intuemur.  Quxcunque  in  cute  fccretie  non  per  glandulas  mi- 
Iiares  ,  ut  haclenus  opinati  funt ,  fed  per  folos  laterales  &  quafi  fpurios 
arteriarum  rnmufculos  fieri  folet  ,  quemadmodum  fecretio  maxima,  nempe 
chyli  fecretio  ,  fit  per  fola  vaforum  lacleorum  oftiola.  Variolarum  fedes 
eft  cutis  ;  idque  prubatur  ex  renifu  tuberculorum,  ex  maturatione  eorun- 
dem  ,  &  cavis  cicatriculis  :  fomes  vero  in  hoe  aut  illo  vifcere  delitefcir, 
nimirum  extra  fanguinis  fphaeram.  Uteri  hofpes  chilofc  latice ,  in  quo 
innatat,  nutritur  i  fed  ifte  latex  non  adeo  fincerus  eft,  quia  diutius  hacret 
inter  membranas  fetum  involventes  ,  neque  in  ipfo  fetu  repurgari  poteli 
ob  denegatam  infenfibilem  perfpirationem  ,  denegatumque  fanguinis  pes; 
pulmones  circuitum.  Propterea  pars  chyli  impurior  in  feceflu  aliquo  refi- 
det  jacetque  ,  &  lapfu  temporis  naturam  induit  fanguini  plane  inimicam, 
&  nonnifi  certe  setheri ,  feu  certe  aeris  mixturae  obtemperat  ,  ut  Jo.  Ja- 
cobus  Waldfchmidt  indicavit:  Q11&  labes ,  inquit  Daniel  Sennertus  de 
febrib.  lib.  4.  cap.  12.  fi  a  caufa  calefii  in  atfum  deducatur ,  £f?  ab  aeris- 
%>itio  natura  ad  expulfionem  fiimuletur ,  aut  fi  per  contagium  ,  quod  foipefitr 
tnalum  hoc  dijfeminttur ,  tunc  varioU  ,  ^f  morbilli  infantibus  epidemii  funt. 
Si  vero  naturafolum  a  canfa  interna  excitata  ,  &  jlimidata  hanc  expulfionenp 
tentet ,  nihil  obstat ,  quin  etiam  privatim  ,  £f?  fparfim  morborum  fporadico^ 
rum  modo  ,  diverfo  tempore  mmc  hos  ,  mmc  illos  infantes  varioky  &  Mor.± 
hilli  invadere  pojjint. 

Ecquid  dicam  de  variolarum  infitione  ?  de  hac  fatis  fcripferunt  Mait- 
land,  Pilarinus  ,  Le  Duc  ,  Vaterus  ,  Wreden  ,  Harris.  Denique  Hei- 
fterus  de  operat.  Chirurgic.  cap.  if.  poftquam  infitionis  modum ,  &  infi- 
tionem  ipfam  in  Regia  ftirpe  tentatam  retulit,  fic  habet :  crefcere  cum  aztate 
dbditi  veneni  illius  vim  non  fine  maxima  veritatis  fpecie  dixeris  :  namqm 
id  ipfum  in  caufa  videtur  ejfe ,  quare  longe  gravius  adulti ,  quam  infautes 
divexari  a  variolis  utplurimum  foleant.  Igitur  quando  variolarum  benignio* 
rum  infitio  prccftat  ,  ut  citius  atque  in  ipfa  fiatim  infantki  defervefcem 
fanguinis  venenum  ifiud  queat  ,  dnbium  fane  haud  efi  quin  homines 
quam  plurimi  pr&fertim  nobiliores ,  ac  principes  non  a  gravijimis  tantum  ma* 
lis  ,  fed  ab  ipfo  mortis  difcrimine  per  vovum  isfnd  medicinA  geims  defendi 
pojint.  Nemo  autem  inficias  ibit ,  quod  firmior  setas  majus  ex  variolis 
periculum  fubit ,  tum  quia  liquida  acriora  funt ,  tum  quia  denfior  cutis» 
&  pori  magis  angufti.  pfr  ."*»••,* « 

Materia  extra  fanguinis   fpbueram  colle&a ,    latens  diu  &  otiofa ,    Ci 
poft  hominem  natum  provoeetur ,  &  efFervefcat;  tanquam  bellatrix  ai 
pifputx  JdedicQ-Fratf,  Tom,  V.  C  c  c  c  fan. 


5?o  C    O    C    H    I  ,' 

fanguinem  redit ,  &  inflammatoriam ,  feu  puftulofam  febrem  inducit. 
Variolae ,  quas  confluentes  vocant ,  ita  cumulantur  in  cute  ,  feque  invi- 
cem  ftringunt,  ut  aliis  erupturis  exitum,  &  iis  ,  quae  jam  eruperunt,  *ela- 
tionem  ,  ac  maturationem  impediant.  Sic  populus  du  n  per  pontem  ali- 
quem  veluti  undatim  fertur,  ita  fe  invicem  urget  premit  collidit ,  ut  nec 
ire  nec  ftare  libare  poific.  Confluentes  &  pernicioiae  variolae  turpem  fui 
memoriam  relinquunt ,  nempe  cicatriculas  >  &  ratio  eft,  quia  partem  cutis 
exteriorem  abfumunt :  contra  nulla  fupereft  a  fcabie  deformis  cicatrix,  nam 
acris  &  rabiofa  materia  ultimam  dumtaxat  fuperficiem  (  epidermida  vocant) 
corrodit,  &  ulcerat.  Omictere  nolo  id  quod  fubdit  Sennertqs:  pojiquam 
fatis  maturatas  ejfe  ex  mollitie ,  albedine ,  <§•?  doloris  remiijione  apparet ,  id 
quod  poji  feptimum  diem  ab  exitu  earum,  qui  eji  morbi  dies  uudecimus  ,  contin-> 
git ,  Arabes  eas  aperiri  jubent ,  nifi  fua  Jpoitte  aperiantur  ,  ne  fanies  diutius 
retentafeu  coercita  vel  retrocedat ,  vel  acrior  reddita  cutem  profundius  exedat. 
Aperiantur  ergo  puJluU  ,  faniefque  molliter  abjkrgatur.  Aperiuut  autem  actl 
in  primis  aureola. 

Urgente  plethora  ,  &  fimul  febrili  orgafmo ,  fanguis  tumet  &  infolen- 
ter  atfurgit  diametro  major  feu  capacitate  canalium  ,  tunc  nifi  mittatur 
fanguis  ,  ea  materia  quae  cute  capi  non  poteft,  intro  reflectitur ,  &  vel  ia 
faucibus  decumbit,  &anginam,  vel  in  puimonibus,  &  pneumoniam,  vel 
in  inteftinis  ,  &  fluxum  dyfcntericum  gignit.  Verum  ad  fanguinis  mif- 
fionem  ante  quartum  diem  ,  aut  fane  priufquam  variola:  adpareant ,  veni- 
cndum  ,  ut  nempe  canalibus  vis  elaftica  ,  fanguini  fermentationis  liber- 
tas  vindicetur  ,  &  ttmultuofae  particulx  dirigantur  ad  cutem  :  edudlo 
enim  fanguine,  pars  etiam  materise  peccantis  educitur.  Tolle  igitur  oppri- 
mentem  farcinam ,  ut  id  quod  remanet  feparetur,  atque  expellatur.  Aven- 
2oar  filio  fuo  tertium  annum  agenti  non  pepercit  ,  &  Rafis  imperabat,  uC 
etiam  pueris  fupra  quintum  menfem  fanguis  per  cucurbitulas  detraheretur. 
Nonnulli  venae  fectionem  in  adultis  admittunt ,  docente  id  natura  ,  quia 
faepe  narium  haemorrhagiam  excitat  proficuam  ,  &  falutarem  :  quibus  lar- 
ge  fauguis  e  nanbtts  erupit ,  per  hoc  maxirne  fervabautur.  Hipp.  i.  epid. 
fect.  2.  graflante  tunc  febrium  ardentium  genere ,  ad  quod  febris  vario- 
laris  reduci  poteft.  Harris  vero  in  tenerrimis  homunculis  ,  ut  objectio. 
nem  diluat ,  facram  memorat  haemorrhagiam  ,  nempe  vense  feclionem, 
qu^e  circumcifio  appellatur  ,  olim  a  Summo  Numine  inftitutam. 

Deinde  fi  alvus  adftriclior  fit  aut  cathartico,  aut  faltem  enemate  ,  ab- 
jecta  viarum  ftatim  exoneranda  funt.  Jo.  Helfricus  Junghen  ex  gr.  de- 
cenni  puero  fublimatum  dulce  cum  diacrydio  fulpliurato  ,  vel  emeticum. 
vult  exhiberi.  An  nimis  auda&er  i  Quippe  fi  accidat  v<>mitus  ante  va» 
riolas ,  &  diarrhxa  in  pueris  quovis  variolarum  tempore  ,  (jcut  fuHvatio, 
copiofa  in  adultis,  quandam  morbi  fecuritatcm   pollicetur. 

Morbilli     citius  ,      vaiiolse    tardius     erumpunt  :      ex     his     fanies , 
ex    illis  nibil  humoris   manat,     Quo  Natura  diucips  variojas  expellit, 

dummor 


DEMORBOVARIOLARI.  571 

dummodo  non  defetbuerit  fanguis ,  eo  certius  atque  exactius  (eparationem 
abfolvit  &  perficit ,  quia  fenfim  expngnat  &  fubigit  quod  incongruum , 
quod  heterogeneum  ,  quod  malignum  eft  &  cum  fanguine  intra  arterias, 
&  venas  alte  confufum.  Sic  etiam  iil  aliis  acutis  febribus  criiim  ante 
codionem  feu  devi&ae  materiae  feparationem  ,  moliri  nequit. 

Si  vero  febris  ,  dum  jam  erumpunt  variolse ,  fupra  modum  exardeaty 
&  fimul  accedant  vigiliae  contumaces,  dirafitis,  anxietas,  deliria  ,  tendi- 
nutn  fubfultus  &c.fiatim  cucurbicuU  in  fcapulis ,  juxta  Baglivi  pra:ceptum, 
fcarificentur ;  &  momento  facla  quafi  furentis  fanguinis  revuijione ,  bmnia 
pr&diila  fymptomata  veluti  in  ovo  fuffocantur  ,  &  paullo  pofl  fsliciter  erum- 
punt  varioU.  Diluente  prseterea  &  acidulo  remedio  uterer,  ut  aqua  oxa- 
lidis  cum  fucco  citri ,  aut  mali  Punici  ,•  vel  aqua  fonchi  cum  vitriolt 
fpiritu  ,  vel  fola  frigida.  Dignum  deniqiie  eft  nfnrpari  laudanum  liqui- 
dum  Thomx  Sydenham  ,  quo  tanquam  Helense  pharmaco  reliqua  curatio 
cxpleatur.  Impendente  maturatione  vinum  e  cochleari  fumi  lubenter  per^ 
mittimus. 

Aqua  f'igida  prodefl  papulis  rubicundis ,  quales  alia  ,  atque  alia  ex 
farte  erumpunt.  Hippocrates  lib.  de  humidorum  ufu.  Igitur  ii  Grarcus 
JPater  m  papulis  rubicundis  frigidam  commendabat,  quum  papulac  in  pue- 
fis  rubicundse  nil  aliud  revera  fint  quam  variolae  ,  glifcente  &  ad  ftatum 
vergente  febre  plurimum  juvare  poteft  frigida  :  etenim  cffervefcentias  mo- 
deratur  ,  humores  demulcet  placatque,  &  feparationes  meliiis  promovet. 
Perperam  nonnulli  in  variolis ,  &  morbillis  valentiora  diaphoretica  propi. 
nant:  nam  fanguis  autiis  ft  mulis  fundi ,  &  colliquari  potius  ,  quam  re- 
purgari  folet.  Jure  optimo  fapientes  conclave  calidum,  &  lcclum  ipfum 
ante  quartum  dicm  abhorrent ,  ne  fcilicet  feparationis  motus  dilirahatur, 
fed  feir.per  arqualis  fervetur.  Quaproptef  lodix  lodici  addenda  non  eft  : 
fub  eodem  vefcium  pondere,  fub  quo  crcpit  segrotare,  perfjftat  seger,  nc 
Tiberii  incurrat  calamitatem ,  de  qua  Tacitus  Annal.  lib.  6.  num.  50, 
£<efar  in  filentium  fixus  ,  afumma  fpe  novijjhna  exfpeBabat.  Alacro  intre- 
pidus  opprimi  fenem  hijcoii  multts.  vefiis  jubet ,  difcedique  ab  limine.  Sic  Ti- 
<berius  finivit  o&avo  &  Jeptuagejhno  atatis  armo.  Diclator  Anglus  cap.  de 
variolis  aiferit,  plures  in  calidiori  regimin-e  mori,  qitam  rn  frigi^iori :  ex 
salidiori  enim  tegimine  nihil  boni  nafci  poterit ,  ficut  ex  pr&cipiti  fruclu  njhil 
frugi :  idem  eft ,  ac  fi  ficus  vi  pollicis  maturetur.  Adhibebat  proinde 
non  diifolventia ,  fed  diiuentia  ,  nempe  decoclum  alfcum  ex  pane,  &  cor- 
nu  cervino  crudo  in  aqua  plurima  paratum.  Nec  eo  (profequitur  Syden 
•ham  )  tantum  profecit  ingejii  liquoris  copia  ,  ut  infignem  colorem  cum  inatu- 
rationis  febre  pr^apue  vigentem  rejiingueret,fed  quatenus  ptyalifmum  etiampre- 
moveret ,  &  diutius  quam  fieri  folet ,  protraheret,  fi  <xger  nhnium  «tfiuaref. 
Tr&ter  h.tc  omnia  fiqe  mimero  ita  bene  cejjiffe  liquores  hofce  affatirnMaufi.es 
.obfervavi ,  ut  eorum  ufu  varioU ,  qiu  cum  pejjimis  conpientid  fignis  exibant, 
•progredisnte  morbo  dijiinclit  fmt  fatl.-e  pufiuU,     qua  maturefcenfes  rubiw,) 

G  G  c  0    2)  frimn 


?72  C    O    C    C    H    I  , 

primo ,  mo)i  nigram  materiam  aliter  evomitijfent ,  fiavijtnut  comparerent , 
pro  ejferatis  infnper  ,  atque  minutulis  benigni  atque  optimi  ntoris  haberen- 
tur.  Contra  ex  calidiori  regimine  flaccefcunt  puftuke  ,  fublidunt,  ik  h\ 
medio  fui  n:gricant,  &  maculse  purpureae  (  petechias  dicunt,)  ituerfr'erfa; 
mox  vibicis  inftar  livefcunf,  &  fuperveniunt  phrenitis,  &  coma.  Purpu- 
reas  maculas,  tanquam  minutas  eccnymofes  defcribit  Carolus  de  la  Fonc 
de  venen.  peftilent.  dilfert.  I.  cap.  i^.  fubtiliores  veneui  corrofivi  parti- 
cuLs  quaquaverfum  per  ambitum  corporis  avolare  nituntur ,  &  in  tranfitu 
veluti  totidem  fpicula  fubtilijjtma  partes  ubique  fauciant ,  atque  vulnerant, 
unde  fanguis  fub  cutem  per  particulas  ejfunditur ,  ibidemque  Jiigmatum  illas 
apparentias  creat. 

Arab.S  lentem ,  caricas ,  &  tragacanthum  in  vario'is  praedicabanr,  ne 
ob  nimiam  fufionem  vires  f. itifcerent ,  &  villi ,  fcu  ligamina  (anguinis 
detererentur.  Noftra  etiasn  intereft  id  praecavere  Angltci  fudoris  exem- 
plo ,  cujus  originem  &  remedia  exponit  Baco  Verulamius  Britannici  figilli 
cuftos.  Ecquid  poteft  legumen  lllud  ,  quod  fignatura  fua ,  leu  forma 
variolis  fimile  eft  ?  poteft,  quia  polfe  videtur,  nifi  dixeris ,  pofle  ob 
terream ,  &  ftypticam  vim.  Lentes  tanquam  funebre  edu'ium  ludus 
tempore  Judsei  accipiunt :  porro  lentium  eft,  improbum  fanguinem  atque 
melancholicum  gignere  .  &  mentem  turbare  ,  teftante  Amato  Lufitano  iti 
Diofcoridem.  Nondum  Cardanus  lib.  2.  de  tuend.  fanit.  cap.  12.  mi- 
rari  definit  eorum  Afedicorum  tam  Jlupidam  c&citatem  ,  qui  lentes  £gris 
exhibent&  maximo ,  ut  dicunt ,  juvamento,  quum  fzva  fecum  fymptomata, 
qu&  Diofcorides  recenfet ,  ajferant ;  nec  folum  in  morbis  chronicis  quamplu* 
rhnis  ,  ut  quartana ,  fcotomia  ,  vertigine  ,  cephalea  ,  fed^  etiam  in  acutify 
ut  pleuritide  ,   &  variolis ,  &  morbitlis  exhibere  audent. 

Simon  Paullus  Hilfeherius  de  radendo  in  variohs  capite  difleruit ,  & 
prolufioni  fua:  anfam  praebuit  felix  hujus  rafurse  fucceflus ,  quem  Hifpa- 
niarum  Princeps  Carolus  ex  Medkorum  Hifpano  um  confilio  ,  atque  jant 
ante  biennium  alius  Saxonia  Priuceps  ex  Medici  Galli  fententia ,  experti 
funt.  Vide  Commercium  litterarium  Norimbergx  edi'um  anno  1732. 
Utique  fudor,  aut  tranfpiratio  liberior  fit,  amputatis  capillis ,  &  deliria 
arceantur,  &  multum  adimatur  morbofac  materiae,  quae  reduiidat  in  fan- 
guine.  lmo  capillorum  fuccus  vifcofior  eft  ,  oleofis  ,  fallis ,  terreisque 
particulis  conftans  ;  &  huic  affinis  videtur  efle  variolaris  materia  ,  quse 
ferum  eft  vifcido  oleofum  multas  acres  parti~ulas  involvens,  obfervumus 
prseterea  bruta,  quibus  natura  corporis  habitum  valde  pilofum,  aut  pin- 
natum  dedit,  variolis  non  corripi  ,  ut  homines ,  qui  glabro,  nudoque 
habitu  corporis  praediti  funt.  Sed  tu  forfan  objicie^  quod  narrat  Ramaz- 
zinus  in  conftitutioneepidemica  rurali :  tubercula  atttem  illa  ,  qux  in  ca~ 
pite,  collo,  &  cruribus  pesudum  vifebantur  ,  revera  variolas  fuiffe  licet  pro» 
fe&o  ajferere ,  quando  nec  colore,  nec  liquore  in  illis  contento  ,  uec  magnitu- 
xliue ,    nec  modo ,  quo  fohebantur,  pojl  fupurationem  nigra  crujla  fuperjiite 

quifi- 


DE    MORBO    VARIOLART.  773 

quicquam  a  puerorum  variolis  difcrepabant.  Addo  capillorum  examen  a 
Malpighio ,  Chiraco  ,  &  Bergero  deditctum,  wempe  u  ict  jofee,  &  falfe 
tranfpirationi  capillos  famulari.  Iti  cafu  noltro  ablcida  jam  coma  eft, 
furma  non  prohibente  ,  &  rafura  capillorum  ,  quam  opportune  morbus 
invenit,  juvare  potuit ,  ne  tacies  variolis  temeraretur,  nam  in  verticis  cu- 
tem  utpote  viciniorem  variolarum  feries  expulfa  elt. 

Reliquum  e(t ,  ut  referamus  haud  contemnendam  obfervationem.     In 

variol.irum  confluxu  non  femel  a  Clinics  obfervatum  eft,   pueros  illos,  qui 

fupercilium  (ibi  alte  lacerarunt ,  convullbs  &  aphonos  periitfe  ;  contra,   (I 

epilepfia  anteverterit,   variolas  raro  confluere  :  id  quod  palpitatio  in  corde, 

cft  in  dura  marre  epilepfia.     Vulnera  fupercilii,   &  carbunculi ,  feu  papulae 

veluti  inuft?e  fupercilio  ;    epilepticos  motus ,    &   mortem  ipfam  non  tan- 

tum  pueris ,   verum  &  adultis  inferre  folent.     Nimirum  lacerato  fuperci- 

lio  convulliva  undulatio  aeltuat  in  dura  matre ,   quse  nervum  orbita  cgres- 

furum  circundat ,  &  cmgit.     Inter  externa  cranii  foramina  in  aifurgente 

olfe  frontis  duo   funt  ,   per  qua  traniit  nervns  ophthalmicus  ,    fcilicet  pro- 

pago  quaedam  nervofa ,   uc  mufculo  ,   qui   ab  uno  ad  alterum  oculi  angu- 

lum  in  orbem  ductus  eft,  iniemurj    unde  etiam  ad  frontis  cutem  per- 

tingit.     Hxc   quinti  paris  propngo  eft.     Par  quintum  nomine  guftatoris 

primi  vocit.ibatur ,  fed  a  quibufdam  potius  ltnguae  motor  habitum  elt,  nani 

ex    lateribus  proceifus  anularis  in  mufculos  ,  qui  linguam  conftituant , 

fe  dirfundtt.     Nonym  vero  par,  quod  pluribus  filis  exit  olivaria  inter  & 

pyramidata   corpora ,  femicirculi   fpecie  in   linguam  inferitur,  linguale  ab 

Heiftero  ,   &  gujiator  a  Boerhaavio  appellatur  :   hoc  linguam  penetrat ,  & 

definit  in  papiilas.     Utcunque  fit,  dura  mater  vitae  automatum  facile  prin- 

ceps  ,   jure  confenfus  laceifita  &  plus  sequo  contraeta  ,  five  inflammato- 

rie  arfeclt  movetur  fupra  duos  renifus  cerebri,   &  cordis  :    in  falcato  ta- 

men    tendine,  &  lacertolis  hemifphseriis  veclis  momentum  praevalet :  qutp- 

pe  fujceilivo  atque  inordinato   impetu  lolida  colliduntur ;     five  nerveus 

fuccus  nedum  in  par  vagum,  fe  i  etam  in  par  nodofum,  quod  Thomae  Wil- 

lis  &  Francifco  Bayle  ante  alios  innoiuir,  violenter  exprimitur,  &  fic,  ut  Hip- 

pocrates  lib.  de  gland.  adnotavir,  cerebrum  convellit,  totumquehominem  dijlra- 

hit.  Mufculi  vero,  qui  morbo  ferv.uns  dum  artus  hucilluc  rapere  coguntur, 

iidem  funt,  qui  ferviunt  voluntati,  dum  citharoedus  fila  harmonica  variis  di- 

gitorum  motibus  pu'fat ,   &  faltator  numerolis  pedum  jactamentis    foluni 

percutit.     Nil  ergo  mirum ,  ex  lacerato  fupercilio  per  epilepticam   veluti 

Itrangulationem  multos  fupremum  diem  obiiife.     Sed  Aegra  noftra  prae- 

monita  etiam  fupercilio  parcebat,   quafi  fibi  dictum  cxiftimans  quod  fcrip- 

fit   Seneca    epift.  78.      Qiiidporro?     nihil  agere   te    credis,  fi  temperans 

Ager  fis  ?   ofiendes  morbum  pojfe  fuperari  ,    vel   certe  [ujiineri :  Eji ,  tnihi 

crede ,  virtuti  etiam  in  letlulo  iocus. 

F    I    N    I    S. 

C  c  c  c     5 


(  T74  > 


CASt 


C  L  X  X  I  X 

CASP,    GUILIELMI    BEUSSER 

E     T 

JOAN.     THEODORI     FABER, 

D  I  S  S  E  RT  A  T  I  0     SI  ST  EN  S 

HISTORIAM     MORBI 

E     T 
SECTIONEM    CADAVERIS    VARIOLIS 

CONFLUENTIBUS   DEFUNCTI  CUM  EPICRISL 

Heidelberg.    173 1, 


' 


7  A  G  i ; 


■  ■■ 


. 


Q 


(  f77  ) 

P     R     M     F     A     T     I     O. 
B.    L. 

Ui  divinam  illam  artem  fanitatem  hominis  integram  confervandi ,  & 
labefa&atam  rejiituendi  profitetur  ,  ille  nonfolum  corporis  humani  Jlru- 
Bitram  naturalem  ,  fed  ■&  ejufdem  praternaturalem  fiatum  debet  inteUigere  $ 
utrumque  praslat  anatomia  ;  illud  quidem  docet  fe&io  cadaverum  violenta 
rnorte  peremtorum  ,  hoc  vero  morbis  defun&orum  j  hinc  etiam  ab  eo  tem- 
pore ,  quo  magis  excultum  fitit  fiudium  anatomicum  ,  ars  medica  uno  anno 
rnajus  fumfit  incrementum  ,  quam  multis  antea  feculis  ,•  inprimis  autem  ana- 
tomia  cadaverum  morbis  extintlorum  ,  quam  pra&icam  vocare  folent ,  dtt- 
plicem  habet  ufum  ,  non  folum  enim  abditas  morborum  caufas  ob  oculos 
ponit ,  fed  &  ufum  omnium  partiuvt  corporis  humani ,  imo  non  raro  mi- 
nimarum  in  ftatu  naturali  invifibilium  veram  firu&uram  detegit  ;  hanc 
etiam  ob  caufam  ,  dum  mihi  dijfertatio  inauguralis  confcribenda  ftiit  pr.t 
c&teris  thema  anatomico  praBkum  delegi  ,  cujus  occafionem  dedit  prxma- 
turus  obitus  ferenijfimi  cujufdam  principis  variolis  confiuentibus  defun&i  ; 
fnfioriam  igitur  hujus  morbi  £5?  cadaveris  fe&ionem  breviter  defcribam  , 
£•?  fimul  meam  qitalemcunque  eTriKPKriv  addam  ;  ne  vero  dijfertationis 
AcademicA  limites  excedat  tra&atio  ,  de .  ipfo  morbi  decurfu  non  agam  , 
at  faltem  ,  qu&  fe&io  cadaveris  exhibuit  ,  breviter  explicaturus.  Faxit 
Deus ,  ut  omnia  cedant  in  fui  nominis  gloriam  &  proximi  falutem  !  Tu 
vero  B.   L.  fpecimen  hoc  Academicum  aqui  bonique  confule  !  » 


Difput.  Medico-Fracl.  Tom.  V*  Dddd  CAPUT 


?78  B    E    U    S    S    E    R  , 

C    A    P    U    T      P    R    I    M    U    M. 

Sifiens  morbi  hijloriam   &  cadaveris  fetllonem. 

ANno  1728,  d.  3  Maii  SereniiTimus  quidam  princeps  viginti  feptem 
annorum  ,  dum  iter  decem  circicer  milliarium  una  die  fecerat  ,  gra- 
vem  oculi  iiniftri  inflammacionem  concraxit ,  hinc  le&tim  ;-etiic,  nocleni 
aucem  ,   fub  praecordiorum  anxietatibus  ,  inquiecam  cranfegic. 

2.  Morbi  die  ophihalmia  quidem  aptis  remedtis  fuic  micigara  ,  fed  vef- 
pcri  circa  horam  6tam  S.  P.  inopinaco  fenfic  laiiicudinem  ,  ofcicaciones  , 
horripilaciones  ,  dolores  dorii  &  artuum  ,  cum  immani  cepha'algia  acque 
prsecordiorum  anguitiis  ,  quibus  immediate  fucceific  calor  febrilis  cum  pul- 
fu  celeri  fed  sequali ;  quare  propin.uus  fuic  pulv.s.  Ex  abHrb.  c.  !>  .  &  ci- 
nabns  nihilominus  hxc  fymptomata  iequentem  no&em  reddiderunt  valde 
inquietam  ;    neque  die  moibi. 

2.  Remiferunt ,  fH).  erat  clara  fed  naturali  tincVor  ,  &  alvus  obftrup 
cta  ;  contra  ophchalmiam  nondum  ceifanem  iecta  ruic  vena  &  fvj.  vel 
vij.  fanguins  cralfi  &  vifcidi  emiifje  ,  &  mixturn  qujedum  ex  VIS  dia- 
phoreticis  &  bezoardicis  terreis  propinata  ;  quo  fario  iymptomata  paulii- 
lum  mitigata  fuerunt  &  nox  tranquiMior. 

4.  Die  fymptomata  omnia  recrudefcebant  ,  pulfus  erat  celcr  ,  Hl  craflli 
&  turbida,  fine  fedimento  ,  alvus  obftruria  &  b.  P.  tota  die.  foranolerjw 
tus  erat  ,  atque  fub  fomno  deliravit  >  circa  vefueram  oohthalmia  ocuium, 
etiam  ^Jextrum  occupavit  ,  noriu  praecordiorum  anguftive  invHiefcebmt , 
&  S.  P.  tam  hac  norie ,  quam  fequente  die  ufque  ad  meridiera  cum  fum- 
ma  inquietudine  frequentes  ,  imo  ufque  ad  viginti  vomitus  bilis  &  pauci 
muci  patiebatur. 

5.  Die  in  facie  &  periore  apparebant  copiofa  exanthemata  ,  inftar  feminis 
milii  ,  fub  cute  latentia  ,  quae  magis  magifque  prodibant  ,  imo  in  finiitro 
latere  jam  vera  puftula  variolofa  confpiciebatur ,  pu  fus  erat  celerior,  F} 
clara  ;  poft  meridiem  accedebat  diarrhsea  ,  qua  hac  die  &  fequente  norie 
(quam  rurfus  mfomnem  &  valde  inquietam  mnfegit)  8  ad  10  fedes  ha- 
bebat.  Interim  fupra  diria  mixcura  diaphoretica  &  mixtura  fimplex  cum 
effent.  fcord.  mixta,   in  infufo  fol.   the  alternatim  promnabantur. 

6.  Die  fymptomata  omnia  ,  &  inprimis  prsecordiorum  anxietas  mirigata, 
&  S.  P.  alacrior  videbatur  ;  variolve  copioli  fime  pr  >db  nt ,  pulfus  erat 
naturdis ;  circa  vefperam  accedebat  moderata  tuifis  Sc  faucium  afperitas, 
cum  leni  fahvatione  ,  quvc  tamen  paulatim  auria  norie  fequente  fomnum 
turbavit. 

7.  Die  variolae  adhjuc  copioliifimsc  in  cute  confpiciebantur  ,  cum  leni  cor- 

poris 


H  I  S  T.     MORBI,     C  A  D  A  V.     V  A  R  I  O  L  I  S.        tfo 

poris  madore  ,    pulfus  pnulo  celerior  ,    fomnus  vero  quietior  erat ,    quam- 
vis  tulfi  &  falivatione  interruptus. 

8.  Die  vaiiolae  pure  turgebant&  coniluebant ,  pulfus  naturali  fimilis ,  al- 
vus  adhuc  obftructa  Srat ,  iacies  valde  tumebat,  falivatio  continuabat ,  & 
S.  P.  alacrior  videbatur  atquc  loco  prandli  jufculum  fumfit  &  poftea  alU 
quot  panes  faccharatos  (  bifcuits )  vino  imbutos  >  vefperi  vero  redib.it 
febtilis  calor  cum  pulfu  celeriore,  dolore  urente  variolarum  &  inquietudine, 
qua^e  pulv.  abforb.  bezoard.  S.  c.  ©  &  cinab.  dabatur.  Nox  erat  inquieta, 

9.  D:e  S.  P.  fomnolentus  erac ,  febriscum  reliquis  iymptomatibus  adhue 
durabat  >  Q)  claia  &  fubflava  tandem  in  fundum  deponebat  parvas  ,  a!- 
bas  particulas  inftar  fquamularum  ;  variolse  in  toto  corpore  magis  turge- 
bant ,  facies  valde  tumida  oculos  claudebati  loco  prandii  fumebat  jufcu- 
lum  &  poftea  emulf.  amygd.  d.  tenue.  Circa  vefperam  S.  P.  valde  inquie- 
tus  &  impatiens  redditus  ledlum  bis  mutabac  ,-  febris  aucla  nodtem  reddi* 
dit  valde  inquietam  &  infomnem. 

10.  Die  febriscum  fuis  fymptomaubus  adhuc  durabat,  variolseapparebant 
depreifae  ,  &  in  pedibus  hic  illic  punda  nigra  inftar  fanguinis  coagulati 
habebant.  In  facie  vero  exficcari  incipiebant  &  valde  fcetebanr.  Saliva- 
tio  adhuc  durabat ,  appetitus  erat  deje&us  ,  &  S.  P.  nil  nifi  emulf.  amygd. 
d.  avide  deiiderabat,  quod  etiam  tenue  &  tepidum  porrigebatur.  Dum 
ira  cum  fumma  inquietudine  &  frequenti  lecti  mutatione  diem  noctemque 
tranfegit ,  polt  mediam  noctem  accedebat  fingultus  ,  qui  tamen  exhibitis 
paucis  guttis  effenc.  pimpinell.  alb.   iterum  ceifabat. 

1 1.  Die  fymptomata  omnia  adhuc  erant  in-  eodem  ftatu  ,  variolsein  face: 
e.cficcari  incipkbant ,  in  pedibus  vero  depreifcc  erant  &  nonnullce  nigref- 
eebant  ,  manente  tamen  circulo  rubicundo  >•  prseterea  conquerebatur  S.  P. 
de  faucmm  ardore,  quas  proin  iniufo  fol.  theeluebat,  imo  tandem  ,  in- 
vitis  medicis ,  V  frigidam  bibebat ,  quo  facto  ftatim  redibat  fmgultus. 
nunc  pertinacior ,  interim  dabatur  potiuncula  ex  V's  diapnoicis  c.  pulv, 
pannon.  March.  fpec.  ceph.  Nox  erat  rurfus  valde  inquieta  ,  &  fomnus 
frequenci  lecti  mutatione  ,  falivatione  atque  fingultu  turbatus  ;  quare  ef- 
fent.  alexipharm.  Stahl.  paucae  guttse  cum  largo  vehiculo  propinabantur; 
unde  variolse  denuo  turgidiores  factse  fuerunt. 

12.  Die  variote  quidem  adhuc  tumentes  &  fuppurantes  videbantur  ,  fed. 
fingultus  &  fumma  inquietudo  ,  non  remittebant ,  adeo  ut  S.  P.  fingu* 
l.s  fere  horsc  quadrantibus  lectum  mutaverit,  vires  decrefcebant ,  deglu- 
titio  erat  dirficilis  ,  quire  denuo  mixtura  ex  V>  diaph.  theriacal.  &  diaf- 
cord.  fracaft.  fuit  propinata  ;  hinc  quidem  nox  paulo  quietior  reddita  , 
fed  tamen  S.  P.  in  eodem  ledto  dctineri  non  potuit. 

13.  Die  eadem  fymptomata  inprimis  fumma  inquietudo  adhuc  urgebant-, 
variolse  depreifse  paulatim  exficcari  videbantur,  poftquam  a  6*to.  morbi 
die,  hucufque  alvus  erat  claufa,  hodie  vefperi  S.  P.  foeces  alvinas  egelfic 

D  d  d  d     2  pau- 


580  B    E    \S    S    S    E    R  , 

paucas  &  duras  ,  quo  facto  inquietudo  paululum  remittebat ,  &  obre- 
pente  levi  fomno  nox  erat  tanquillior. 

14.  Die  omnia  fere  in  melius  mutata  videbantur,  S.  P.  erat  atacrior  ,  in- 
fufum  the  fine  difficultate  deglutiebat ,  fingultus  cedabat ,  pulfus  natura- 
lis  erat  &  variolse  bene  conftitutse  videbantur,  aderat  tamen  adhuc  fau- 
cium  ardor ,  qui  vero  inunctis  V-  plantag.  prunell.  &  mell.  rofac.  fuic 
mitigatus.  Circa  meridiem  vero  fubito  redibat  nulfus  celer  cum  cilore 
intenfo  &  inquietudine  audta  ,  variolae  flaccefcebant  &  paulatim  indura- 
bantur ,  quibus  fequente  node  fuccedebant  anxietas ,  faucium  major  ar- 
dor  &  iiccitas ,   relpiratio  dirficilis  ,  tuifis  &  virium  proftracio. 

I f,  Die  mane  pulfus  valde  celer  &  insequalis  erat  ,  (3  rubicunda,  variolce 
ficcse  &  durse  ,  lingua  arida  ad  aphoniam  ufque  ,  refpiratio  admodum 
dirhcilis  &  debilis  ,  quse  fymptomata  omnia  fenfim  augebantur  donec  ac- 
cedente  fumma  virium  proftratione  ,  pulfu  debiii  imermittente  &  myuro 
circa  horam  11.  S.  P.  placide  &   pie  expiraret. 

Aperto  cadavere  deprehenfum  fuit  omentum  totum  valde  inflamma- 
tum  ,  ut  &  inteftina  praecipue  tenuia  propter  imminentem  gangnenam 
maximam  partem  ex  atro  rubebant ;  interior  eorum  tunica  villofa,  hu- 
more  vifcido  &  purulento  naturali  intelHnorum  muco  non  fimili  obfelfa, 
quamvis  in  ea  nulla  exulceratio  fuerit  inventa  ;  hepar  ,  lien  &  renes  vi- 
debantur  in  ftatu  naturali  ;  in  diaphragmatis  fubftantia  tendinea  pars 
magnitudinis  floreni  obfcure  rubebnc-  ik  partim  fphacelofa  erat  •,  lobus 
puimonum  finifter  nigricabat  ut  &  dexter  ,  minus  tainen  finiftro  &  non 
nili  hic  illic  in  circumferentia.  ln  cordis  ventriculis  &  vafis  majoribus 
parum  erat  fanguinis  ,  in  utroque  ventriculo  autem  verus  polypus ,  quo- 
rum  ille  in  dextro  ventriculo  tenaciter  adhxrebat  &  3.  digitos  traufver- 
fos  longus  erat  ,•  tunica  interna  afperae  arterige  quoque  erat  gangrsenofa , 
&  in  interna  oefophagi  membrana  multa  &  parva  tubercula  confpicieban- 
tur.  Caeterum  neque  in  cerebro  &  meningibus  neque  in  aliis  partibus  in- 
ternis  prseternaturale  quid  fuit  detectum. 


C     A     P     U     T       II. 

J)e  injfammatione  partium  internarum  a  variolis. 

^jl  Edicorur»  nulli  non  conftat,  corpus  humanum  admodum  efTe  perf- 
JL  pirabile  ,  ita  ut  foras  intus  &  intus  foras  facile  penetrent  parti- 
culie  ,  divinum  quidem  hoc  eft  beueficium  ,  quo  non  folum  noxium 
omne  ,  vi  hujus  mechanicae  ftructurw  ,  adjuvante  humorura  motu  facile 
nlerumque  expeilitur  ,  fed  &  externa  remedia  applicata  in  corpus  mag- 
wam  habent  efficaciam  ,  attamen  etiam  docet  experientia  ,    hanc  ipfam 

pcr. 


HIST.     MORBI,     CADAV.     VARIOLIS.        y8i 

perfpirabilitatem  eife  caufom  ,  quod  non  raro  morbi  leviores  ,  vel  quo- 
rum  periculum  jam  vidctur  eite  fuperatum  ,  graviffima  poftmodum  in- 
ducant  fymptomata  inio  lethalcs  fiantj  teitatur  hoc  prsefens  cufus,  quo 
variolae  contluentes  ,  poftquam  copiofae  prodicrunt,  infigue  levamen  & 
fpem  falutis  attulerunt  ,  fed  dein  recedentes  miafma  fuum  virulencum  ad 
nobiliora  vifcera  dimiferunt ,  atque  in  iis  leihalem  inflammationem  pio- 
duxerunt. 

Quod  vias  attinet ,  per  quas  miafma  variolofum  ex  cute  ad  interiora 
vifcera  adeo  promte  poflic  penctrare  ,  mihi  quidem  extra  omne  dubium 
videtur  elfe ,  illud  per  eafdern  vias  vafa  videhcet  fanguinea  &  iymphati- 
ca,  per  quse  ad  cutem  fuic  deductum  ex  h;;c  ad  inceriora  poife  tefluerc, 
fanguini  icilicet  remifcetur ,  &  cum  hoc  aeque  ac  humoribus  a  (anguiue 
fecretis  ad  partes  internas  reducitur.  Interim  non  dubito  in  multis  acgris 
variolis  decumbentibus  tam  in  partibus  internis  quam  in  cute  puftulas 
variolofas  efflorefcere  ,  &  non  ioium  inflammationes  graviores  fed  &  pef- 
fima  fymptomata  interdum  producere  quamvis  nulla  materix  variplofip 
fiat  receifio.  vid.  Huld.  Pelargi  obferv.  clinicce  von  Blatteru  und  Mafjeru, 
ubi  non  folum  varios  cafus  fed  &  au&ores  ,  qui  fe  ejufmodi  vidiiie  te- 
itamur,  recenfet  ;  item  Brzjttauer  Natur  wid  medioin  Gejlhichten  An. 
1719.  p.  ^67.  Et  ipfe  nofter  cafus  hoc  videtur  docere,  dum  S.  P.  die 
5?no.  morbi  fj]}  ernific ,  quaii  fquamulas  ad  futidum  dimittentem  ,  quae 
ex  varioiis  in  vefica  exfiftcntibus  non  naale  dcrivautur  ;  quare  triilem 
hujus  morbi  exitum  non  folum  varioiarum  receiiioni  fed  &  earundem  in 
partibus  nobilioribus  efflorcfcentije  merito.adfcribimus. 

Notari  quoque  meretur ,  quomodo  &  quae  fymp:o"mata  miafma  varlo- 
lofum  partibus  internis  adhserens  in  hoc  cafu  produxerit :  ubi  primo  miaf- 
matis  hujus  corroiiva  &  cauftica  vis  coniideranda  venit ,  quac  quanivis 
ki  benignis  variolis  mitior  efTc  foleat ,  in  confluentibus  tamen  &  malig- 
nis  adeo  intenfa  ftepe  obfervatur  ,  ut  11011  fblum  partes  moiliores  ,  glm- 
dulofas,  membranaceas  &c.  prompte  inrLmmet ,  &  vel  abfceifus  gravio- 
res  efKciat ,  vel  eas  plane  gangrsenofas  &  fphacelofas  reddat ,  cujus  mulra 
exempla  in  Ephem.  N.  C.  Boneti  feputcnreto,  aliifque  Audtoribus ,  qtius 
brevitatis  ftudio  przctereo  ,  leguntur  ,  fed  &  ipfa  oifa  erodat  ,  iifque  ca- 
riem  curatu  admodum  difTicilem  inducat,  de  qua  re  vid.  prjeter  loca  c. 
Ant.  Sidobre  var.  &  morb.  p.  i>o. 

Dein  quoqne  docent  obfervationes  medicse  ,  quod  vel  ipGe  varioke  , 
vel  earum  miafma  retropulfum ,  fi  partibus  internis  membranoiis  atque 
nerveis  adhxreant,  praecipitem  &  funeftutn  magis  habeant  exitu.n  ,  par- 
tim  quoniam  hsc  partes  affectDe  actionibus  vitalibus  vel  plane  non  am- 
plius  ,  vel  ialtem  non  debite  poifunt  ptEceiTe  ,  &  prxrerea,  quoniam  ob 
copiofos  ,  quibus  gaudent ,  nervos  valde  feniibiies  funt ,  totum  corpus 
in  confenfum  trahunt  ,  &  dum  irritatis  nervis  vehen/enter  itnnguntur  , 
refolutio  ttafis  impeditur  ,  inflammatio  augcrur  &  uccedente  peculiari  ac- 
'  D   d  d  d     3  tivi- 


^32  B    E     U    S    S     E    R  ; 

tivltate  miafinatis  venenati  in  funguinem  hic  corrumpitur  &  quafi  putre- 
dinem  induit ,  qu:e  dein  reliquis  humoribus  promte  communicata  brevi 
tempore  totam  corporis  humaifi  machinam  deftruit  •>  idem  in  noftro  ca- 
fu  uccicHlTe  teffatur  iedio  anatomica ,  qua  omentum  ,  fnteftma  ,  diaphra- 
gma,  pulmones ,  &  interria  alperse  arterise  tunica  inflammata  ,  gangrse- 
nofa  &  panim~fphacelofa  deprehenfi  fuerunt  ;  imo  vivente  adhuc'  S.  P. 
modo  didarum  partium  inflammationem  arguebnnt  fymptomata  ultimis 
morbi  diebus  obfervata  ,  febris  fc.  inflammatoriu  intenfa  ,  variolarum 
fubfidentia ,  &  in  nonnullis  nigredo  ,  inquietudo  fumma  ,  faucium  ar- 
dor  &  ficcitas  ,  fingultus  ,  prsccordiorum  anxietas  ,  refpiratio  difficilis, 
tuifis  &  tandem  fumma  virium  proftratio.  Quodli  prscteiea  paulo  accu- 
ratius  dictorum  vifcerum  inflammationes  figiilatira  perpenduntur  &  cum 
morbi  fymptomatibus  conferuntur  ,  varia  fe  nobis  offerunt  in  praxi  non 
inutiiia  ,  e  quibus  inprimis  inflammatio  &  fphacelus  diaphragmatis  in 
parte  ejus  tendinea  notatu  digna  funt,-  folent  enim  plerique  medici  in- 
rtammationem  diaphragmatis  vocare  paraphrenitidem  ,  quam  cum  deli- 
rio  femper  eife  conjunctam  credunt ,  &  quidem  eam  ob  caufam ,  quia 
hoc  vifcus  multis  abundat  nervis  pr^ecipue  a  pari  vago  ,  qui ,  fi  irri- 
tantur  ,  nervorum  principium  in  confenfum  trahunt  ,  unde  fpirituum 
animalium  motus  turbatur  ,  ficque  delirium  oritur  ;  falfam  autem  effe 
hanc  hypothefin  pr<efens  nofter  cafus ,  &  feclio  cadaveris  manifefte  do- 
cent ;  hic  enim  non  folum  inflammatum  erat  diaphragma  fed  etiam  par- 
tim  fphacelofum  ,  &  quidem  iri  parte  ejus  tendinea  ,  maxime  fenfibili  , 
&  tamen  nullum  delirium  ,  ita  dictum  ,  paraphreniticum  fuit  obferva- 
tum  ,•  unde  merito  concludo  vel  paraphrenitidem  male  definiri  ,  quod 
fit  inflammatio  diaphragmatis  ,  vei  illam  non  femper  cum  delirio  efle 
junctam.  Non  folum  autem  hoc  nofter  cafus  teftatur  ,  fed  &  idem  jam 
alii  nonnulli  obfervarunt ,  inter  quos  inprimis  legi  meretur  Bonet.  Se- 
pulchretum  T.  I.  p.  187.  qui  exempla  adducit  diaphmgmatis  non  folum 
inflammati  fed  &  plane  corrofi  &  perforati  abfque  ullo  delirio. 


C     A     P     U     T       III. 

De  materla  purulenta  in  intejlinis  reperta. 

TRanfeo  nunc  ad  inteftina ,  quse  non  folum  inflammata  &  gangrse- 
nofa ,  fed  &  humore  vifcido  &  quafi  purulento  obfeffa  reperta  fue- 
runt  j  ubi  primo  notandum  ,  quod  in  aliis  quoque  variolis  laborantibus 
ejufmodi  purulenta  materia  per  alvum  fa?pe  cum  infigni  levamine  foleat 
excerni ,  inprimis  in  confluentibus  variolis  ,  &  tempore  fuppurationis 
vid.   med.   Uratiblav.    Natur  und  medicin  Gefchichten  An,  17 19.  ubi  de 

vario- 


HIST.     MORBI,     CADAV.     VARIOLIS.         ?83 

variolis  in  Hungaria   An.   1718.   &  1719.  cpidemicis  fcribunt  :  alvtts  la- 
xa  qnam  maxhne  profuit  in  confluentibitt  ,    ita  ttt  lethale  fuerit  ftgnum  in 
conftueutibits  alvus  adjtri&a.    Celeb.   JFrid.   HorFmann.  in  diflT.  de  var.  epi- 
dem.  Hal.  graif  fcribit  :    Annotavimm  in  plurimis  infantibnt  ,  quod  duraute 
fitppttratioue  trtbtts   vel  quutuor   vicibus   de  die  depofuerint  alvum  ,     uitHo 
deirimento  vel  periculo  fubfeqnente  ,    qnin  imo  excremeuta  cinerei    coloris  , 
etiam  pitruienta  ,  Jihe  ullo   dijcrimine  excreta  in  nonnullis  fuerint ;    praete- 
rea  Celeb.  Stahlius  in   diif  de  var.  &  morb.    §.   27.    etiam    mentionem 
facit  dmrrhxx  purulentx  ,    quse  in  variolis  ,    circa  finem  fuppurationis  , 
cum   ievjmine  accidit.     Tranfeo   brevitatis    gratia    byienham.   qui  diar- 
rhacam  purulentam  fn  variolis  confluenubus  falutarem  vocat.     H.    Mei- 
bomi'im  ,  Fabr.  Hild.  qu  fola  diarrhasa  variolas  imminentes  curatas  fuif- 
fe  &  nunquam  rednife  teftantur.    Cum  igitur  certum  fit ,    materiam   pu- 
rulentam  in  inteftmis  fubjecti  noftri  repertam   a  nvafnate  variftlolo   de- 
pendilie  ;    quseibo  faltem  nunc  oritur  ,    unde  h?ec  materia  purulenta  ad 
imeftiua  fueru  derivata  ,    cum  tamen  in  illis  nuila  apparuerit  exulceiaiio; 
mihi  quidem   videtur  duplici   modo  probibiliter  eo  derivari    potuilfc.     r. 
Knim  ipfas  variolas  in  partibus  internis  scque  <jc  externis  fxps  efRorcfce- 
re ,  fupra  jam  notavimus,   in  imernis  vero  partibus  ,     quamvis  inflam- 
mationes  producant ,    noti    tamen  femper  ,    im>rimis    in    inteftinis   adeo 
profundas  parrium  exefiones  ulceratonas  efficiunt  ,    quoniam  ab  humore 
continuo  pr3eterfluente  emolliuntur  &  pus  abftergitur.    Potuit  igitur  banc 
ob  caufam  materia  purulenta   generari  in   variolis  inteftinorum  ,    abfque 
tarr.en   notabili  exulcerator.a  erohone.   2.   Kecedentibns   variolis  ,    &  qui- 
dem  jam  fuppuratis ,    earum  matena  purulenta  ad  faflguinerh  &  humores 
leliquos  facile  tranfire ,    atque  dein  ex  his  ad  glandulas  inteftinorum  de- 
rivari  ,    ibidemque  in  inteftina    cxitillare  potuit.      Quemadmodum    enim 
in  vomica  pulmonum  mareria  puruienta  per  fanguinem  interdum   ad  in- 
teltina  tranlit  ,    &   per    alvum   falutariter   evacuatur  ,    fcuius   rei  exem- 
plum  in  viro  vomica  laborante  ,    e  cujus  vena  fe&a  fanguis  puru'entus 
cmanavit  &  dein  fimilis  maieria  copiofiiiime  per  os  &  alvum  ialurariter 
fuit  ejedb,    novi;    ita  non  minus  in  variohs  idem  fieri  poteft  ;   cum  >gi- 
tur  ex    omnibus  his   elucefcat  ,    quod  &    cur  interdum   in  variolis  con- 
fluentibus  tempore  fuppurationis   materia  purulenta   ad  imeftina   rluat  & 
pei    a\mm   cntice  eliminetur ,    quaftio  nunc  ontur  ;    annon   in   var.olis 
confluentibus  ,    fi  tempore  fuppuiationis  variolse  in  cute   fublident  &  ad 
interiora  recedere  videntur  ,    medicamenra  alvum  laxantia  lint  exhibcnda? 
Quoniam  autem  haec  controveriia  ,    in  qua  maxime  diifentiunt  med>ci, 
altioris  eft  indaginis  &  proiixam  deductionem  ex  obferva  ionibus  praclicis 
requirit ,  qu?e  limixes  diifertatioms  Academic?e  excederet ;    hic  faltim  nn- 
norabo ,    quse  in  medic.    Uraiislav.   Natur  und  me  lic'n   Gefchichten   An. 
1728   p-  S28-   his  verbi<;  legumur.   Am  ailermeijten  graifu/w  noch  $nund 
■wieder  djc  varioJae  ,    abjonderhch  im  Fiirjtenthum  Brieg  m  Olauichen  "ud 

i.ndr- 


SM  B     E    U    S    S    E    R  , 

andertvarts  ,  und  brachten  viele  Kinder  ins  Grab  ,  Sie  blieben  hiefelbji  meifl 
feiftles  .  und  wurden  confluentes  j  yvobey  dann  ,  rvann  circa  7  vel  9  diem 
alvus  laxa  tvurde  felbiger  allezeit  falubris  rvar  ,•  rvo  folcher  aber  durch  le- 
niencia/b  einige  aus  Unverjiand  ,  wegen  des  beygdngigen  Hujlens ,  gebraucht, 
provocir*  ivurde  ,  da  liejf  es  einsgemein  fchlimm  ab. 


C     A     P     U     T      IV. 

Dt  reliqim  nonnullis  in  feclione  notatis. 

ULterius  progrecliendo  in  feclione  fubjecti  noftri  notamus ,  parum 
fanguinis  in  ventriculis  cordis  &  valis  majoribus  fuiife  repertum , 
cujus  rei  ratio  mihi  videtur  efle  ,  quod  miafma  variolofum  fanguine,m  in 
hoc  fubjeclo  reddiderit  fluidiorem  ,  quale  exemplum  legimus  in  Eph.  N. 
C.  D.  II.  A.  9.  obf.  21 8-  qui  propterea  ultima  cordis  fy Itole  ex  corde 
per  arterias  majores  faciie  fuit  expulfus ,  difficuker  autem  ob  ftalin  fan- 
guinis  in  pulmonibus  &  aliis  vilceribus  ad  cor  rediit.  Caeterum  quod 
attinet  polypos  veros  in  cordis  ventriculis  repertos  ,  illos  in  hoc  cafu 
nullo  modo  a  vanolis  deduci  poife  exiftimo  ,  fiquidem  verus  polypus 
non  faltem  eft  coagulum  fanguinis  ,  vel  confufa  mafla  ex  hoc  enata  , 
fed  excrefcentia  interdum  plane  carnea  ,  ex  fucci  nutritii  e  fibrarum  in- 
terftitiis  exftillatione  ,  vel  uti  Helmontius  vocat  ,  ploratione  concreta , 
fuilque  arteriis  ,  venis  atque  nervis  gaudens ,  quae  a  variolis  adeo  brevi 
tempore  non  potuit  produci. 

Tandem  parva  tubercula  in  cefophagi  membrana  interna  reperta,  pro 
glandulis  ab  humore  craflb  &  impuro  tumentibus  habeo ;  &  quidem  hoc 
eam  ob  caufam  ,  quoniam  in  multis  aliis  morbis  ac  fubjectis  tales  glan- 
dularum  excrcfcentias  obfervarunt  Anatomici  >  ex  gr.  glandulas  renum 
tumentes  vid.  in  Hift.  Acad.  Reg.  fc.  An.  1702. 

F    I    N    I    S. 


NICOLAI 


C  L  X  X  X. 

NICOLAI    ROSEN 

E    T 

PETRI     JONAS     BERGII, 

D     E 

VARIOLIS    CURANDIS 

DISSERTATIO. 

Upfal.  1754. 


Difput.  Medico~Pra&.  Tora. 


E  e  e  e 


(  ?87  ) 

%  /.     N.     J 

§    L 

VAriota  febris  exanthematica  ejl ,    cum  inft.immatiuncuHs  cufa<ie;s  ,  fvp~ 
pitrantibvs  ,  ficcefcentibus  cicatrices  ,  plerwnque  relinquenttbus,    iVlemoria 
dictos  tenenci  characteres ,   variolas ,    a  ceteris  Pebfium  exanthemjticarum 
generibus  ,   facile  erit  diftinguere.  Bubones  &  anthraces  Pejiis  comites ,  dif- 
tinctillimum  conftituunt  genus.  Miliaria  papulae  elev-.tse  ,   rotun  Ive ,    Ju- 
rse,  confertae,  furfurafcentes ,  fatis  a  variolis  differunt.  Paivei  ab  iisdem 
non  multo  cum  negotio  licet  difccrnere  ,  ex  maculis  parum  e'evatis ,  par- 
vis ,   rubris,   acqualibus ,  furfurafcentibus  ,  Rubeolam  Sauvag.  i  ex  ma     lis 
inicq  ia'ibjs  ,   latioribus  hiud  elevatis  ,    prurientibus,    fijgac't      ,    furfu- 
railentibus  ,    Uredinem;  ex  maculis  parvis  ,   morfus  inftjc  Pulicum,   non 
prunentibus ,   colore  maxime  variancibus  ,  non  furfurafcentibus ,  PeteJ)ias% 
ex  ampuliis  folitariis,  diaphanis  cum   bafi   inflammata  Balhfam   Savvuj.  ; 
denique  &  Eryfpeias  ,  ex  inftamroatione  leviore,    vix  eleyata ,  fed  laulfii 
ma  ,  coloris  rotei,  qui ,  preffjcute,  evanefcit,  mox  ,  ceffanre  prelfione , 
rediturus ;  quod ,   seque  ac  cetera  enumerata  genera ,  a  v<»rioii:>  maxime 
diverfum  eft. 

$.11. 

Species ,  fi  ve)U ,  e(Te  pofTunr:  variolae  wterjlinftjt  SyJeuh.  p.  m.  t6t? 
vari(/se  cohsrentes  Afortou.  Pyret  de  v.viol.  p.  38.  vanoiae  coufuentes  Sydenh. 
p.  I6f.  variolse  anomaU  nigra  Sy.lenh.  v,  2fO.  294.  vnrwivcduraovales  iVer- 
ihof.  de  var.  &  Aiuhr.  0.  II.  variolye  complicata  e.  gr.  cu  n  netechi;>  J. 
G.  Hahn  de  variol.  rat  p.  50.  feqq.  c.  mihaba  ACt.  rned.  Berol.  dec.  i.vot. 
2.  p.  18-  feqq.  c.  moibillis  G.  Harris  obf.  7.  p.  m.  15.  c.  Hse  norrh  igiis 
ut  Haemopme  Mort.  I.  c.  142.  183.  variolae  cryiiailin&  Schencl^  obf.  I.  6. 
obf.  112.  Rich.  Mead.  de  variol.  &  morb.p.  17.  VAvWvbcumpujiulisfmgui* 
tte  plenis  Hildan.  cent.  6.  obf  77.  R.  Afead.  I.  c.  p.  \%.  variolac  chronica , 
de  quibus  J.  H.  Schulz.  a&.  Ph.  med.  A.  H.  C.  vol.  I.  p.  533.  licet  du- 
bio  non  careat  vera  illarum  exiftentia.  Alias  ver.>  fpecies  propius  con- 
fiderare  ,  inftituti  non  finit  ratio ,  neque  hiftoriam  dare  variolarum,  aut 
curfum  illarum  defcribere:  in  qua  re  medicinam  &  fiicientibus  &  difcen- 
tibus  abunde  fatisfecerunt  Sydenhamus ,  ac  poft  illum  bene  multi.  Non- 
nullas  tantum  obfervationes  pmclicas,  imprimjs  circa  variolas  confluen- 
tes,  exponere,  conftitutum  nobis  eft. 


E  e  e  e     2  $.111. 


538  R    O    S    E    N, 

§.     III. 

Caujfam  tamen  variolarum  paucis  attingere  liceat.  Quin  valde  fit  abftru- 
fa ,  variifque  illius  ab  auctonbus  tentatse  explicatidrtes  laborcnt  tricis  in- 
ficias  ivent  nemo.  Eteniin  quot  fere  in  eam  inquifiverunt  Medici ,  tot 
funt  varietates  fententiarum  ;  quas  allegare  omnes  ,  quum  nimis  longum 
foret,  paucas  tantummodo  libare  fufficiat.  Sanguinis  mrnftrui  reliquiasin 
fetu  cauffam  variolarum  ftatuebant  olim  Aiabes  ,  dein  Liddelius  l.  3.  de 
febribusc.%.  Willis  de  febr.  c.  I  ^.  Foreftus  &c.  Morbum  hsered  tarium  ef- 
fe  variolas  crediderunt  Gentilis  de  Fulginto ,  Mercurialis  &c.  Ac-dum  ex 
reliquus  lactis  nutritivi  corruptis  exortum  accuiavit  Sylvius  Ae  morb.  infant 
c  9.  &  ttmull.  0  0.  p.  m.  67;  alca^i ;  fed  a  biliofa  &  putnda  lympha 
proveniens  Woodward.  morb.  jtat.  &  variol.  p.  71.  Salia  denique  fixa  par- 
ticulis  fulphureis  mantata  Sidobriui.  A  venenata  beltiola  variolas  effe  puta- 
vit  M.  Lifler.  de  variol.  p.  m.  S-  fiqq.  Sidenbus  aliquam  ineffe  vim  va- 
riolofam  materiem  in  motum  vocandi ,  variolafque  provocandi,  arrifitN. 
Chefneau  obferv.  libr  4.  p.  47%.  Nuperrime  in  liquore  renum  fuccentu- 
riatorum  cauffam  quscfivit  Ph.  Violante  de  vnriol.  &  morb.  p.  1\.  Et  pa- 
riter  ex  recentiifimis  eit  J.  G.  Hahn.  1.  c.  p.  78.  qui  variolas  actum 
cffe  ftatuit  ,  evolutionis  corporis,  quo  vafa  fanguinea  a-rteriofa  ,  motum 
vitalium  virtute  ,  e  cute  effloiefcunt ;  puftulas  variolarum  cum  plantarum 
gemmis  &  floribus ,  illarumque  cruftas  cum  fructuum  perianthiis  compa- 
rans.  Harum  vero  opinionum  plunmas  ad  levia  prorfus  figmenta ,  ce- 
teras  ad  incertas  conjedturas ,  referre  non  dubitavenm  ,  quidquid  in  qui- 
bufdam  infit  ingeniofi  ,  &  in  argumentis  auclorum  ad  hypothefes  veri 
fpecie  induendas  do&i  &  eruditi.  Nec  fateri  quenquam  pudeat  ,  cauflim 
conragiofi  hujus  morbi ,  ut  aliorum  quamplurimorum  ,  adhuc  latere.  Si 
qua  vero  fententia  ccteris  pracferenda ,  probabilitate  fe  commendat  illa  , 
quse  contagium  ,  ut  cujufcunque  generis  ,  ita  &  variolofum  animalculisconf- 
tare  affirmat j  in  fatis  quidem  obfcura  re  cauffam  quscrens ,  cui  tamen  tan- 
tum  &  lucis  &  venfimilitudinis  lucratur ,  prseter  alia ,  f^abiei  theona  , 
ut  optandum  fit ,  diligenuori  fidaque  obfervatione  quid  ipfi  infit  veri 
certique  perquiratur. 

$.     I  V. 

SubjeSa  quse  variolis  corripiuntur  maximam  partem  funt  infantes,  pueri 
&  adolefc.ent.es ;  fed  a^rnte  quoque  provectiores  Mas  invadere  h.n  d  rari 
cafus  probant.  Moibu  hoc  fcmel  ronvulef.entibus,  nliquum  vitae  ab  e- 
Jus  incurfu  immune  agcre ,  teie  ab  omivbus  ftatuitur ;  interim  tamen 
exenipla  memorantur,  licet  rariffura,  hominum  bis  aflrclorum  ;  quale 
cft  mulieris ,  fepties  vaiiolis  inftclae,  &  nihi'o  tamen  minus  a.tatis  ann. 
118  illis  exftir.&tf ,  quod  rtiert  Eoreli.  obf  10.    cent.  3« 


DE    VARIOLIS     CURANDIS.  f8s> 

$.     V. 

Certim  i'n  morbis  frognofin  tradere  maximamedici  laus  eft  ,  plurimum- 
que  ad  fclicem  praxin  famseque  amplitudinem  confert.  Ultra  limites  vero 
excurreremus ,  fi  lingu'a  conquireremus  prognoftica  figna,  in  morbo  ,  de 
quo  agirnus ,  notanda  j  quare  vagis  omilfis ,  conftantiora  faltem  recen- 
fere  animus  eft. 

Stad  I.  Si  quem  variolae  adoriuntur,  dum  morbus  aliquis  gravis  a- 
lius  g<  neris ,  epidcmicus  eft  ,  verendum  ,  ne  illis  hic  femet  affociet  ,  vid. 
Huxham ,  effiii  fur  les  Fievres  p.  i6%.  Poftquam  variolae  diutius  aliquo  in 
loco  graifatae  funt ,  ceteris  panbus  ,  naturam  induunt  illae  ,  quam  fub 
initio,  mitiorem  ;  quod  &  in  Minorca  ubi  peilima  epidemia  erat  vario- 
larum  ,  ob:.inuiife  obfervavit  George  Cleghorn  obfervat.  on  the  epidemicai 
difeafes  in  Miuorc.  p.  275.  Stupor  magnus  variolas  bonas  non  praefagir. 
J-lydroas  Sauvag.  fatis  copiufe  interdum  ,  fimui  cum  variolis  erumpentes  ,  tam 
in  pueris  quiTn  adultiorbus,  fed  abfque  graviori  aegrorum  difcrimine, 
vidimus.  lufultus  epileptici  (  Eclampfia  Sauvag.  )  infantcs  corripientes  vix 
ominis  mali  funt ,  vehementilfimos  fi  exceperis ;  fignificant  enim  vario- 
las  in  procinctu  elfe  ad  erumpendum.  Deglutiendi  difficultas  ftadio  3.  an- 
nexa  ,  malum  vix  praefagit ;  in  ftadio  vero  2.  attentionem  meretur  ma- 
jorem  ;  at  ftadio  3.  penculofa  ,  inprimis  fi  inflammatoria  fit.  Delirium 
leve,  huic  ftadio  fuperveniens ,  vix  medicum  terreat ,  eruptionem  enim 
brevi  infecuturam  antecedir.  H&morrhagia  narium  ,  fi  moderata,  bona , 
nifi  febris  ftatus  nimis  deprtffus  fit.  Variolae  tarde  h.  e.  4.  die  erum- 
pentes ,  fymptomate  omni  quod  eruptionem  alias  remorari  valet,  cxule, 
fcmpe  meliores  funt  cito  erumpentibus.  Ratio  in  promptu  eft  illis ,  qui 
exanthemata  variolofa  critica  purant  ;  hoc  enim  pofito,  fequitur  quo  tar- 
dior  crilis  fuerit ,  eo  meliorem  fore  &  comminutionem  particularum  pec- 
cantium  ;  fi  vero  animaculis  debeatur  ftimulus  fcbrim  excitans,  quseren- 
da  eft  tum  in  illorum  ftruCtura,  tum  in  modo  quo  corpus  ingreifa  vi- 
tales  functiones  hcdere  valent ,  qui  vero  non  rriagis  quam  ipfa  animal- 
cula  ,  adhuc  nobis  cognita.  Debilitas  fine  cauiTa  manifefta ,  in  hoc  fta- 
dio  non  adeo  ptrtimefcenda  ,  quippe  quae  miafma  variolofum  orificium 
ventriculi ,  quod  cardLim  vocant  .  lacellivifTe  indicat  ,  unde  idem  efTcC- 
tus,  debilitas  fcilicet ,  fcquitur ,  ac  cum  ciborum  cruditates  illud  ven- 
triculi  orificium  aggrediuntur ;  qucse  omnia  irritationi  plexus  nervofi  ,  ibi 
degentis  &  a  pari  nervorum  octavo  potiffimum  orti  ,  quod  cum  reliquo 
fere  corpore  communicat ,  adfcribenda.  Pulfus  circa  finem  ftadii  hujus  fo- 
lito  fortior,  fignum  ,  ceteris  panbus ,  dat ,  variolas  intra  horarum  paucas 
erupturas  ;  quod  etiam  Hahn  l.  c.  p.  13.  in  scgro  fuo  5.  to  obfervafle 
conftat.  De  cetero  ,  fi  <cgri  vires  tant&  fiut  ,  ut  4.  morbi  ttmpora  ftijii- 
vert  valeant ,  felix ;  at  fi  a  febris  &  jymptomatum  magnitudine  ita  obruan- 
turt  ut  vix  at  jtatitm  ufiine  fufficere  pojjint  ,  iufelix  eric  eventus ,  uc  verbis 

E  e  e  e     3  uut; 


?9o  R    O     S    E    N, 

utar  Diemerbr.  de  variol.  p.  m.  276. 

Stad.  2.  Variolae  femet  non  elevantes ,    fed  denreflae ,  durae  ,   pallentes  , 
non  optimae  cenfend?e  funt  j  docent  enim  vorfus  p^npheriam  corporis  tur- 
batam  efle  circularioncm  ,  vid.  Boerh.  afh.   §.  T398.  Quo  plures  in  capite 
erumpunt ,  eo    ob    cerebri  viciniam   penculofioies.   Hantdrrhagid ,   five  e 
naribus  ,  Cive  a!io  ex  Wo  prodeuutes,  periculofae  funt ;  hinc  fluxum  men- 
fium  fufpectum  cenfueru  u   Scnptores,  niii  in   ftadio   1.  &  periodi   tem- 
pore  fluant;    hincque  mictum  cruentum  pro  certo  figno  mortis  hubuit  .Sy* 
denhamus.    Ratio  patet ,  fignificat  enim  finguinem  vel  adeo  diflolutum  ef- 
fe,    ut   vafis  conrineri    nequeat ,   vel  circulum  fangninis   adeo  efle  vehe- 
mentem  ,  ut  aut  vufa  rumpantur,   aut  dilatutis  extremitatibus  arteriarum  , 
Tanguis  exeat.    Quicquid  horum    exiftat,   prono  quafi    fluit  alveolo,    in 
primo  horum  cafuum  fieri  quod  nequit ,   quin  ma.ulae  non  bonae  notge, 
malignitatem  morbi  prodentes ,   erumpant  ;    in  binis  reliquis ,   necefleett, 
circulatio  ambkum   verfus  imminuatur  ,   variojseque   adeo  vel  verrucofae, 
durae ,    pallentes    &c.    ii  erTufio   magna  fit ,    evadant ,  vel   retroceifionis 
illarum  in  propinquo  adfint  cauflae.   Idem  etiam  de  diarrhmx  valet.   Vario- 
Ise  enim  diarrhceae  per  totum  mobi  curfum  junctae  ,   horrendifque  fympto- 
matibus  indies  aggravatae,  ut  difficultate  refpirandi ,  inquietudine  &  jac- 
titationibus   manuum   pedumque,    febri   fere   vehementiflima ,   infultibus 
epdepticis :    extenfione   fcilicet  brachiorum   fpafmodica ,  retortione  oculo- 
rurn,   ftridore  dentium,  quem  intcrrump.bat  hiatus  oris  ,  conjun&us  cum 
motitatione  capitis  momentanea  ;  debilitate  maxima  ,   palpebris  flaccidis, 
excretis  per  alvum  nigris ,  dIus  iimjhci  vice  a  nobis  obfervatae  funt.    Vq- 
mitus  &  dolores  lumborum  vel  fcrob.ouli  cordis ,  C\  adhuc  continuent,  in-« 
dicant  majore  adhuc  numero  variohs  erupruras.    Si  purtulae  fubito  retro- 
cedant  pulfu  duro,  dolore  faucium  .  midturitione,   urina  aquea  ,  inquie- 
tudine ,  anxierate-,  rubedine  oculorum   &c.  peilimum  eft ;    deiirium  enim 
non  longe  abefle  ind-catur.    S>   pulfus  in  carpis  languidus ,  carotides  au- 
tem  &  temporules  vehem^nter  pulfent ,    itidem    peilimum  eft ;  fignificat 
enim  liberum  fanguinis  per  pulmones  non  efle  tranlitum,  uude  penpneu- 
monia ,  deliriis  ftipata  horrendis  ,  facile  enafci  potelt.  Si  potulen^a  ori  in- 
gefta  per  nafum  redeant,    malum  mdicans  eft  ;  oefophagum    emm  reaiis 
efleinflammatum  ;  fin  vtro  forbitionem  liquidorum  fubito   fequant  ir  vo- 
mitus  graviffimi ,  ventricul  um  ipfum  inflammatum  efle  certocertius  icimus. 
Si  puftulis  innafcantur  puncta  nigra ,  vel  C\  papulse  nigro,    viridi ,    vio- 
laceo,    plumbeo ,    fanguineove    coloratae  evadunt,   raro    periculum   eflfu- 
giunt  segroti. 

Stad.  3.  Puftularum  bafes  &  interftitia  fi  inflammata,  apices  vero  ,  qui- 
bus  fenfim  punctum  rubrum,  non  aliter  ac  in  pultulis  fcabiei  fuppuratis, 
ideoque  maturationis  dicendum  ,  innafcatur  ,  fultgiati  fint,  variolis  nte 
fuonurantibus ,  optimum  eft.  Si  vero  variolae  vacuae  &  rugofse  evadunt  , 
febnfque  cum  putredine  vix  toleranda  in  magnum  excrefcat  gradum  ,  non 

bo« 


DE   VAROLIS   CURANDIS.  591 

boni  ominis  eft,  prxfertim  fi  accedat  delirium  ,  fomnolentia  ,  pleuritis, 
vel  alia  febris  inflammatoria ;  fignificatur  enim  pus  e  puftulis  in  maffam 
fanguineam  abforberi  ,  atque  ad  loca  infcdta  dudum  pulfum  effe. 
Si  puftularum  fanies  falfum  prsebeat  faporem  pracfagium  trifte  a- 
deft,  pro  certo  enim  figno  mortis  a  quibufdam  habetur.  Si  fputa  fil- 
tantur  nondum  debita  fadta  evacuatione  ,  malum  eft.  Si  tumorem  faciei 
retrocedentem  ,  manuum  &  pedum  non  fequatur ,  nec  copiofus  compenfet 
ptyalismus,  peffimum  jure  cenfetur.  In  variolis  malignis  non  contenv 
nendi  funt  abfcelfus  paflim  in  corpore  provenientes;  conftat  enim  ex  ob- 
fervationibus ,  haud  raro  maxime  falutares  illos  exftitiffe  ,  fi  maturanti- 
bus  ad  fuppurationem  redadti  &  poftea  aperti  fuerint. 

Stad.  4  Si  vartolse  placide  exficcentur  ,  optimum  eft ;  fin  vero  exfic- 
cationi  febris  cum  inflammationibus,  vel  alia  finiftra  figna  fe  adjungant 
malum  eft.  Dum  miliaria  eodem  tempore  ,  ac  variolne,  epidemica  fuit ,  de, 
bilitatem  periodicam  poft  meridiem,  per  horas  nonnullas  durantem  ,  quam 
vis  ne  nimia  quidem  confpicerentur  eruptionis  miliarise  veftigia  ,  interdumT 
obfervavimus  j  iliam  tamen  periculofam  non  fuiffe  debilitatem  fimul  diU 
dicimus. 

§.    V  L 

En  itaque  curam  variolarum ,  abfoluta  prognoft ,  paucis  tradendanas 
momentis  !  Juberet  quidem  ordinis  ratio  methodum  pracmitti  prseferva- 
toriam  ,  nifi  hac  in  re  otium  nobis  feciffet  D.  D.  i^.  Martin  per  inte- 
gram  differt.  de  variol.  pracav.  \J pf.  175 1.  Heic  tamen  intacturn  linquere 
noluimus,  Norlandiam  &inprimis  "Weftrobotniam  inhabitantes  ,  per  lon- 
gum  temporis  fpatium  amuleto  ,  quod  mofcho  conficiunt  ,  &  collo  fuf- 
pendunt ,  infigni  cum  frudtu  ufos  fuiffe.  Ex  propria,  quod  didtis  ad- 
dnmus  ,  experientia,  nihil  quidem  habemus  >  certo  tamen  fcimus  ,  ex- 
perimentum  hocce  per  totam  epidemiam  variolarum  Upfal.  1753.  ita  fe* 
liciter  cefliffe,  utintegrse  domui ,  mofcho  ufac  ,  penitus  peperceiint  variolae, 

§.    V  I  L 

Reghnen  variolas  curaturo  maxime  necefTarium  &  obfervatu  dignnm 
cft  ,  cum  illo  magnam  partem  felix  ipfius  curae  fuccefTus  innitatur.  Ac- 
cedit  ,  quod  primum  medico  negotium  incumbit,  regimen  accuratum  adf- 
tantibus  prsecipere,  antequam  ad  pharmaceutica  praslcnbenda  manum  ad- 
moveat.  Temperies  itaque  caloris  in  cubili ,  ubi  decumbit  aeger,  probe 
obfervanda  eft  ,  neaut  modum  excedat,  aut  deficiat  ita  ,  ut  frigida  nimis 
fit  aura.  Medium  tenere  praeftat.  Diflimulandum  tamen  non  eft,  cum 
febris  interdum  exseftuet,  regimen  frigidiufculum  in  primo  ftadio  praeftare 
calido  }  cum  vero  interdum  (quod  rarius  )  febris  ad  diem.  usque    8-  jufto. 

rni- 


?93  r   o   s   e  n; 

mitior  pergat  ,  vid.  Huxham  l.  c.  p.  163.  non  pofium  non  reglmen  paulo 
calidius  commendare  ,  ledtumque  maxime  neceiiariutn  ,  a  primo  inva- 
fionis  momento  ,  dicere.  Aer  femper  fervandus  eftpurus,  praecipue  binis 
fuperioribus  ftadiis ,  nam  quantum  ad  felicem  eventum  valeac  puri- 
tatem  aeris  obfervafle  ,  incredibile  dictu  ;  variolas  enim  ,  dum 
fuppurant  &  arefcunt ,  putridum  vaporem  exalare  ,  eumque  pulmonibus 
exceptum ,  noxam  atferre ,  quis  non  videt '{  Cubile  itaque  altis  parie- 
tibus  eligendum  ,  quos  velamenta  probe  tegant ,  ut  frigidim  excludant 
auram,  segro  magnopere  nocituram.  Pavimento  quotidie  injiciantur  far- 
menta  abietina  vel  juniperina  concifa  ,  quae  ftad.  4:  to  aceto  ,  vel  vino 
quodam  acido  irrigari  queunt.  Dizta  aegro  fancte  lervanda  ;  vitanda  funt 
omnia  ,  qu?e  e  regiio  animali  defumuntur  ,  &  facilealcalefcunt ,  ut  carnes, 
jufcula  carnium  ,  lardum  ,  ova  &c.  quatenus  humores  magis  acres  red- 
dunt  ;  eligenda  autem  e  contrario  plurima  e  regno  vegetabili  acefcentia 
leniterque  gelatinofa  ,  ut  lac  recens ,  decocti  ex  avena  ,  pruneolis  , 
oryza  ,  feftuca  ,  Sagu  &c.  Potui  etie  poiftincferum  ladtis  ,  cerevifia  tenuis  , 
infufum  theae  ,  deeoctum  corFex,  ubi  ftimulantibus  eget  natura&c.  Li- 
quores  fpirituofi  magnopere  xgro  interdicendi  ,  auroptae  loquimur  ,  cum, 
extremum  efflire  fpiritum ,  illorum  ergo  ,  coadlos  fu:fle  miferos  ,  cum 
horrore  fxpius  cognoverimus,  (cfr.  Foreji.  libr.  obf  41.]»  Spiritua- 
forum   tamen  prudentem   ufum  non  ideo  volumus  exclufum. 

§.     VIII. 

His  prxmiflis  ad  remedia  filum  trndtationis  nos  ducit.  Ut  autem  diftinc- 
tius  tota  fuccedat  tradtatio  ,  ftadia  fequi  fingula  ,  quxque  in  unoquo- 
que    maxime   fcitu  neceflhria  tradere  lubet. 

Stad.  1.  Si  ea  medico  contingat  felicitas  ,  ut  fub  ipfius  morbi  inltio  ad 
xgrotum  acerfitus  fuerit,  ante  omnia  fcrupulofius  inquirat ,  utrum  e- 
vacuantibus  ,  an  corrigentibus  morbo  occurrendum  •,  fcrupulofius  inquam, 
cum  in  hocce  ftadio  fundamenta  jaciantur  fubfecuturi  exitusmorbi.  Itaque 
genio  morbi  probe  examinato  ,  fi  medicus  dolores  artuum  ,  dorfi ,  lum- 
borum  &  fcrobiculi  cordis  vehementes  efle ;  fi  cephalalgiam  adeo  vehe- 
mentem  ,  ut  ad  delirandum  ,  xger  pronus  videatur  ;  fi  oppreffiones  pec- 
toris ,  fpirandique  difficultatem  prxvalidam  ;  fi  pulfumdurum,  fortem  ; 
fi  catorem  magnum  ;  fi  in  flore  xtatis  xgrum  conftitutumj  fidixtamxgri 
prxgrefTam  lautam  ,  animalem  ,  vinofam  fuifle  ;  fi  febres  inflammatorias 
cpidemicas  etfe ,  quarum  naturam  variolas  facile  fufcepturas ,  mcrito  fuf- 
picari  pofTit ;  G  hxmoptyfin  vel  midtum  cruentum  ,  aliamve  hxmorrha- 
giam  periculofam  prxfentem  ,  cognoverit ,  vena  ftatim  amplo  vulnere 
fecanda  eft.  Plures  tamen  efle  ,  qui  ftatuunt  V:  S:  nem  in  variolis  mi- 
nime  exercendtm  efle  ,  idque  plurimis  demonftrare  rationibus  adnituntur  , 
nos  non  fugit ,  vid.  Andr.  Hnff.-.rt  de  variol.  Vratisl.  grajf.  p.  39.  Luc. 
Tozzi  comment.  in   aph.  Hippocrat.  I.     1.  aph.  3.   J.    Hroodtvard.  l.]c    p. 

95- 


DEVARIOLISCURANDIS.  >93 

of.  quiverodeV:  S:  nis  genuino  ufu  convidus  effe  cupit ,    evolvat   Dijf. 
J.   G.  a  Bergerde  ufu  V.  5.  &  Clyfi.  m  var.  curatlon.  ,  alios  ut  taceam.  Phle- 
botomia   efficitur ,    ut  globuli  languinis  rubri,    omnium  ponderofiMimi , 
minuantur,-    minuta  auum  ratione  globulorum  rubrorum ,   minuitur  etiam 
attritus  &  impetus ;  minutis  hifce  ,    tollitur    calor ,    confequenter  febria 
vehementia  remittitur.    Sed  ut  fcopo  huic  magis  adhuc  fiat  fatis  ,  nonin- 
confultum  avbitramur,   refrigerantia   adjungere   medicymina.     In  ufum  1- 
taque    vocandi   funt  pulv.   e   nitro  purifiT.  cryft. ,     vel   fal.    Ammomaco, 
ubi  metus  eft  diarrhceae,  Morful.   Citri  i  fyrup.  acidi ,  ut  cernfor.  mgr.  , 
acetofit  ,  citri,   Rub.  id ,  Moror.  &c.  fiverofebiis  urget,  clyfma  ,  more 
Sydenhamiano  ,   proxime  port   fanguinis  miifionem  injici  juvat.    Haec  omnia 
autem  cum    grano   falis  fumenda  volumus  ,    nam  accidit    non   raro ,    ut 
variolae  in  ftatu  depreflb  fint ,   fc.    ut  febris   lenta,    pulfus  debilis  ,  celer 
fed  vacillans ;  habitus  corporis  pallidus  &  languidus ;  urina  cruda  ;  segec 
fine  calore  &     fiti ,  continua  tamen  giavedine  capitis ,    naufea   &   cona- 
tibus  vomendi,     affliclus  fit  ;     variolae  tardiffime  erumpant ,    (7.  '•  8« 
die)   &  feffiles  ,    pallidse ,    depreflle  ,    ichore  claro  &  male  digefto  plense 
fint ,  vid.   Huxham.  I.  c.  p.    162.    Cleghorn.  I.  c.  p.  273.  In  hoc  cafu  tan- 
tum  abelt  ut   ^r.   S.    &  refrigerantia  celebranda,    ut  potius  excitantia  ,  fe- 
brimque    augentia  praefcribenda  fint.    Hanc  itaque    ob  cauflam ,     vefica- 
toria   brachiis    vel  funs  applicantur ,   ferum  lactis  c.  vino  rhenano  parar. 
largiter  adhibetur  ,  interponendo  aqu.    alexit.    fp.    L. ,     Contrayervam , 
ferpent.  virg. ,  in  inf.    fl.  Samb.    propinandas.    Nec  ipfam    Chinchinam 
emittendam  putamus ;    adhibuit  enim   illam  ftadio    primo  ,     atque    ma- 
turationem   &  bonum  pus   inde  accelerari,  obfervayit    Mouro  w  the  me- 
dical  ejfays  vol.    IO.  art.   10. 

Emetica  in  variolis  fere  ab  omnibus  ancloribus  laudantur.     Variolofus 
morbus  contagiofus  eft  (  §.  III.  )  &  miafmate  fuo  ex  uno  in  alterum  pto- 
pagatur.    Miafma  per  poros  cutis  corpus  ingredi  polie,    inoculatione  va- 
riolarum  evtnci  videtur  i   attamen  experientia   quotidie   edocet ,   omniuni 
primo  ventriculum  ,   viafque     primas  ex  illo    turbari ,    quod  e   naufea  , 
vomitu,     fatis    liquet :    unde  frequentem  eflb  hanc  inficiendi  rationem  , 
quae  per  os  primafque  vias  peragitur ,  fimul  apparet.    Inde  fatis   elucet , 
emetica  maximo  efle  ufui  in  variolis,   nec  unquam  ,    nifi  contraindicantia 
adfint,    ut  inflammatio   ventriculi    &c.  omittenda  ,  quatenus  reliquias  ex 
alimentis ,  cruditates ,    deglutitum  miafma   evacuant,     atque    exorta   ex 
jllis  concuilione  corporis,  fudorem  ciiciunt.    Emeticorum  necetlitatemex 
pofteriori     quoque   evincunt  hiftorise  medicoe.    Unicum  haud  exigui  pon- 
deris ,  fi  fides  ipfi  habenda  ,  exemplum  afFeramus  ex   Woodrcardo  l.  c  p. 
69.  apparuere  4..  die  in  facie,    pcdtore  &  brachiis  tuberculadenfoagmine. 
Fropinabatur  eadem  vefpera  emeticum  ,  adeo  exoptato  cum  effectu ,     ut 
poftero  die  cuncta  evanuerint  fymptomara ,    atque    difparuerint    fingu'a. 
Subjectis  tamen  plethoricis  emeticum,    fonticas  ob  cauflas,    ne  propine- 
Pifput.  Medico-Fratf.  Tom.  V,  F  f  f  f  tur , 


5s>4  R    O     S    E    N  , 

tur,  auctores  fumus,  nifi  primum  fecti  fuerit  vena ;  namque  cerebri 
vcl  aiiarum  partium  nobillum  vafa  ,  fub  vehementi ,  quam  vomitus  in 
corpore  excitat ,  concuilione  ficile  rumpi  poife,  ultro  patet.  Emeticum 
eife  poted  inftar  omnium  rad.  Ipecac.  rec.  pulverif.  five  in  pulv.  a  Dr. 
/3.  ad  f-r.  ij,  live  alia  fub  forma,  e  gr.  Vinum  ipecacuanh.  L.  Dr.  x.~ 
&c.  *At  vero  haud  raro  accidit ,  ut  emetica  penitus  averfetur  «eger ,  fruf- 
traque  tale  exhibere  ccnatur  medicus  ;  quo  in  cafu  ,  (tatim  cogitare  de 
prasfcribenda  catharfi  debet. 

Laxantia  fane,  in  variolis  propinata  ,  non  tanti  funt  periculi  ac  per- 
hbet  fupra  ali  tus  Wcodrpard.  I.  c.  ;  prudenter  enim  prsefcripta  ,  n*c 
diarrhceam  excitant ,  neque  alias  mali  moris  fccum  trah.nt  fequelas; 
coutra  vero  fummopere  indicamur,  ubi  emetico  locus  non  ett,  vcl  ubi 
obftipatio  alvi  in  initio  moibi  aliquantum  temporis  duravit ;  nam  fagax 
medicus  jure  fufpicari  poteit ,  fi  alvi  exoneratio  iu  hoc  itad  o  non  pro- 
cedac ,  for-e,  ut  fcybala,  loco  caiido  ,  aerifque  pieno  retenta  ,  putrefcai;:, 
adeoque  itadiis  iequentibns  diarihccun  excitant  fymptomaricam  ,  Ve!  fo- 
miris  infrar  particulas  acres  fanguini  immifceant,  febriumaue  adco  per* 
retuum  alant  pabulum.  Cathartica  maxime  idonea,  eramarindis  ;  e.  gr.  de- 
coct.  Tamarind.  c.  fenna;  caffia  ,  f.dibus  catharticis ,  Sehna,  Merc.-dulcs 
cerenfque  his  cognatis  parantur.  In  lliis  vero  cuhbus ,  ubi  emetica  in 
ufum  vocantur ,  vel  laxantia  lliis  combinari  queunt,  vel  injici  riebeni 
clyfmata. 

Sed  hifce  omnibus  copiofe  interponenda  funt  dikteniia  ,  in  vatiolis& 
praecipue  ftadio  hocce  primo,  adeo  neceifaria,  ut  merito  dici  pcifit :  bi~ 
bendnm  vel  moriendian  ejl.  Huxbam  l.  c.  p.  2c6".  nam  fi  dilut-ntia  non 
copiofe  ingurgitentuf  ,  maximo  cum  dctrimento,  in  ftadiis  ultimis,  ex- 
perientur  mjferi  scgri ,  tantam  muci  copiam  fauces  propemodum  occludere, 
ut  neque  degiutire  ,  neque  fpiritum  trahere  valeant.  Ratio  in  promtu 
eit :  novimus  enim  fanguinem  vena  emiifum  ,  perieverante  aliquantifper 
rnalo,  maxime  fpiffum  ,  &  corio  obduci  inflammatorio.  Bmrk.  apb.  §.  i  384. 
hmcpatet,  ilium  partibus  tenuiot.bus  maxime  ipoiiatum  eife  ,  quod  partim 
fdiivationi,  in  confluentibus  prioribus  diebus  fe  prodeunti  3  partim  pro- 
penfioni  adultorum  ad  fudandum,  qUcitn  etiam  in  infantibus  fccpius  ob- 
fervavimus  ;  partim  quoque  fecefuoni  liquidorum  ad  pus  in  puftulis  for- 
raandum,  debetur.  Sed  plurima  mala  ex  fanguine  -adeo  fpiifo  redunria- 
tura  ,  quis  non  videt?  ut  ftagnationem  in  vafis  minotibus,  unde  picu^ 
ritis ,  peripneumonia ,  phrentfis,  cetera  ut  taceamus.  Ex  dictis  patere 
crediderim  neceflttatem  diluentium  in  variolis;  Ced  ut  rite  dcbito  fun- 
gantur  ofFioio  ,  cum  faponaceis  mixta  propinentur ,  alioenim  in  cafu  cum 
fanguine  non  mifcentur  ,  ncc  effectum  optatum  prxftant.  Adnfifcendum 
itaque  cenfemus  mel  ;  ox>  mtl  ;  fyrupi  Acetofee ,  Berber.  Ceraf.  n.  Ri- 
bium  ,  Rub.  id  ,   Moror.    &c. 

Sed  hifce  non  acquiefcat    medicus,   dtbet  enim  quoad  cjus  fieri  potcft, 

pair.es 


D  E    V  A  R  I  O  L  I  S    C  U  R  A  N  D  I  S.  ^? 

pnrtes  nobiliores  corporis  externas  a  vnriolis  immunes  fervare  &  fyrn- 
ptomntibus  maturo  occurrere  auxilio.  Octtles  itaque  omnium  priinum 
confulendum  ;  hunc  ergo  in  fincm  lintea  camph ora  perfricentur  ,  palpebris 
imponantur ,  bTque  terve  de  die  mutentur.  Laryngi  externe  applicare 
folemus  theriacana  Andr.  earaphora  mixtam  ,  eamque  femper  cum  ef- 
feclu.  Faciem  a  variolis  confervare ,  res  eft  valdeexpetita  ,  fed  nori  ?.6co 
facilis  erfectui  dare.  Topica  externa  commendnnt  ,  ut  Ba!f.  fc.nibyon. 
J.  H.  Schulz-  Patbul.  fp.  p.  14.  De  lacte  cum  croco  &  deaqua  cinnamomi 
parcat  Isbr.  Diemerbr.  I.  c.  p.  298-  obf.  12  &  r3-  Qiiidquid  tamen  iir, 
extcrna  haecce  commendire  non  aufimus ,  ufque  dum  experientia  ad 
oculum  monftiaverit  niliil  fubeife  periculi ;  iibm  femper  Fufpicari  fuevi- 
mus ,  ne  topica,  eruptionem  puftularum  impediendo  ,  derivationi  miaf- 
matis  in  cerebrum  faveant  ,  nifi  fomentis  1.  epifpafticis ,  pedibus  appli- 
catis,  combinentur.  De  Fomentis  &  Balneis  pedum  fidem  faciunt  auc- 
toresj  fic  Hnxham.  I.  c.  p.  174.  dicit  fe  pluiibus  annis  cum  fucceflu  u- 
furpafle  halnea  pedum  in  aqua  calida  fimplici  ,  vel  la&e  mixta.  Sytvim 
&  ddolphi  fuccetfum  vix  negant  ,  quamvis  debilitates  pedum  &  alia  mala 
illis  fuccedanea  clamitent ;  cfr.  Fischer.  de  Variol.  dur.  Pefi.  JHitng.  gn  p. 
93.  Fomenta  tamen  innoxie  ulurpari  pofle  ,  tx  plena  didicimus  praxi. 
Fotus  itaque  e  fpeciebus  emollientibus  nunquam  omittendos  effe  putamus  , 
quia  re  ipfa  aliquid  contribuunt  ad  materiam  variolofam  e  facie  revel- 
lendim.  Id  tamen  dillimulandum  non  eft,  finapifmis  longe  debiliores 
illos  elfe.  Sinapifmi  enim  ,  plantis  pedum  applicati ,  derivationcm  vario- 
larum  ad  partes  inreriores  mirificc  efficiunt,  quatenus  fuo  ftimulo  afflu- 
xum  humorum  huc  vertunt.  Prolixi  in  hifce  enarrandis  non  erimus  ; 
cafum  folummodo  a  Cl.  Med:  Licent.  J.  Haanman  obfervatum  &  com- 
municatum  afFerre  contenti.  Vocatus  erat  ad  stgrotum  fecundo  morbi 
die  ,  quo  ftatim  finapifmum  plantis  pedum  applicabat.  Nihilo  tamen  minus 
in  facie  die  morbi  3.  variolae  erumpebant  fere  miilenie.  Fortiffimum  loco 
prxdi&o  fubito  admovebat  finapifmum  ,  quemtol'ere,  adftantibus  inter- 
dictum  ,  priufquam  veficulas  excitafTet.  Quo  fac"lo  ,  ipfas  puftuf.s  faciem 
reliquifle  ,    ingentem   vero  earum  copiam  pedes  occupaffe ,    videbat. 

Sequuntur  jam  fimptomata  ftadii  hujus,  quibus  occurrendum.  Diffi- 
cultatem  deglutiendi  optime  profligavimus  gargarifmate  ab  infufo  hose 
menth.  crifp.  Salvise ,  cum  pauxillocamphoraecompofito.  Hxmorrhagia  na- 
rium  Ci  copiofa  &  ultra  modumfit  ,  moderanda  aqua  Vitr.  cserul.  L  tu- 
rundarum  ope  naribus  admora  ;  vel  pulv.  ex  a!um.  cr.  &  Vitriol.  mart. 
in  nares  attra&o.  Dolores  Lumb.  & fcrobicidi  coydis  mitigantur  herb.  Menth. 
cr.  vino  leniter  cocta  &  applicata.  Vomitus  nunquam  contemnendus  eff; 
cafum  vidimus  ,  ubi  ita  praevaluit,  ut  nec  cibum  ,  neque  medicarrienta 
retinere  potuerit  seger.  Mitigatur  externe  applicato  reg  oni  ventriculi 
eatapl.  c.  Hb.  Menth.  crifp.  &  croco ,  vino  leniter  codis  ;  interne  vero 
baufta   mixtyra  falina  Blvtrii ,     quze  ita   omnium  opiime  concinnaii  vi- 

F  f  f  f    %  detur; 


W  R     O     S     E    N, 

detur :  Rc  Sal.  Abfirfth.  vere  alcalin.  Dr.  j.  Succi  Citri  Unc.  #.  I.  q. 
{'.  ad  faturat.  Aqu.  ftill.  menth.  cr.  Unc.  ii  Syr.  menth.  cr.  q.  f.  ad 
grat.  fap.  Mr.  Echtmpfia  infantibus  &  pueris  frequens ,  femper  feliciter 
celfit  mofcho  a  gr.  iij  ad  viij  ,  pro  ratione  setacis  propinato  ,  qui  om» 
nibus  aiiis  expellentibus  hoc  in  cafu  praeferendus ,  quatenus  materiam 
variolofarn  furtiter   expellit ,    vique    fua  antifpafmodica  fpafmos  tollit. 

§.     I  X. 

Stad.  II.  Stadium  hoc  quum  ingreflus  eft  tcget,  ambitum  petiit  mi* 
afma  variolofum  &  fanguinem  deferuit.  In  variolis  itaquebenignis  rerr.it- 
tuntur  febris  &  fymptomata,  non  vero  item  in  confluentibus.  In  bcni- 
gnis  medicamento  nihil  opus  eft ,  diluentibus  folum  utatur  seger ,  cum 
natura  fibi  fufficiat  ipfa.  In  confluentibus  febris  durat  &  fymptomata, 
ut  ftupor ,  vomitus  &  dolores ,  non  raro  adhuc  urgent.  Febrern  lcir.per 
normse  &  regulse  inftar  fequamur  ,  quse  ll  vehemens  fit  ,  V :  S :  ne 
&  refrigerantibus  minuenda.  Si  pultulse  tarde  erumpunt,  expellentia  ut 
Mofchus ,  flores  Sulphuris  ,  Uhnaria,  flores  fambuci ,  camphora  ,  pco* 
pinanda  funt.  Diarrhaa  mature  curanda  eft  ,  cum  elevationi  pultulauim 
obfit;  pneftat  itaque  adhibere  Decoct.  alb.  Lond.  Rhabarbatina 5  qvx 
vero  fi  mhil  valeant,  ad  opiatas  e.  gr.  Diafcord.  Fracaft.  &c.  conrugU 
endum.  Si  fomnolentia ,  Jhtpor  &  deliriimi  vagitm  praeito  fiot ,  indicatut' 
plus  miafmatis  corpori  inelfe  &  cerebrum  petiiiTe  j  vcficatoria  idco  ftatim 
nuchae,  &  finapifmi  plantis  pedum  ,  eum  in  finem  applicandij  ut  ma- 
teriam  peccantem  mobilem  reddant  »  atque  ad  inferiora  revellant.  Spnta 
confluentibus  laborantium  ,  hocce  in  ftadio  plcrumque  nlanare  incipiunt, 
unde  attento  nunc  confideranda  oculo.  In  benignis  raro ,  nifi  in  ultimis 
ftadiis ,  &  parce  ,  fluunt.  In  conflucntium  initio  tenuia  &  pellucida  ,  om* 
nique  conjunrfta  cum  faciiitate  fluunt ;  verfus  dies  autem  10.  aut  ii< 
magis  fpiifa  &  mucofa  evadunt,  nec  fine  fcreatu  ,  molimine  molefto 
&  lufTocationis  metu  expelluntur.  Diluentia  itaque  faponaceis  mixta ,  co- 
piofe,  per  totum,  quo  fluunt  tempus,  hauriantur  5  frigus  cane  angue- 
que  pejus  vitetur  ;  lac  tepidum  ore  detineatur  ,  quamprimum  fpiflefcunt* 
&  fi  nimis  nant  tenacia  ,  fiphone  injiciantur  gargarifmuta  ,  cum  pau- 
xillo  fpiritu  falis  mixta ,  quae  irritando  fluxutn  humorum  revocant.  In- 
fantibus  non  femper  exfperftinda  funt,  cum  natura  lenem  diarrhoeam 
horum  loco  fubftituat,  qusc  ,  Ci  vehemens ,  moderanda  ,  non  vero  fif- 
tenda.  Biennibus  tamen  ptyalifmum  fluxiife ,  vidit  Fischer.  I.  c.  p.  99' 
quod  certe  infolens  eft. 

5.     X. 

&t*J.   III,   Variolis  plene  eruptis  in  generationem  puris  omnes  inrendit 

natu- 


DE    VARIOLIS    CURANDIS.  ?97 

nntura"vires.  Puftulx  itaque  inflammantur,'hinc  do'ore,  rubore  &  caloreafft- 

ciuntur ,  nervi  cutis  irritantur,  unde  febris  oritur  (  cfr.  v.  Swieten.  comm.  bt 

Boerh.   aphorifm.  §.  382.   vol.    I.  p.    64.9.  )  qux  ideo  Secundaria  audit ,  & 

vcra  eft  inflammatoria.    Refolutio   nulla  heic  fperanda  ,     adeoque   placida 

promovenda  fuppuratio  ,    &  gangrxna  omni  ftudio  avertenda.    Utrumque 

obtinetur  febrim  moderando :  depreflam  evehendo,  nimis  evectam  deprimen- 

do.  Si  vis  naturx  dehciat ,  &  febris  nimis  depreifa  fit ,  ut  impulfus  liquidi, 

a  tergo  urgentis  ,  vafa    inflammata  feparare  ,    &    cum  liquidis   effufis   in 

liqiumen  vertere  nequeat  i    bonum  pus    minime  generari  poife  conftat  j 

vis    ergo   vitae  augenda    rcmediis    cft ,    qux   circuiationem   intendunt   & 

verfus  peripheriam  derivant.   Huc  fpectat  ferum  lactis  vinofum  ,    Crocus  , 

Myrrha,   contrayerva  ,  Chinchina  ,•  verbo:  omnia,  qux  robur  folidorum 

augcnt ,    ut  reactio  vaforum  in  fluida  efficacior  evadat.     Chinchhiam  non 

propria  folum,   fed  plurimorurn  111.   Auctorum  experientia  edocti ,   com- 

mendamus.    Contigit  nobis  in    piaxi  videre  xgrotum  4.    annorum  ,    cui 

variolx  erumpebant  die  2.  ab  invafione  >   diarrhoea   levi ,  per  tres  fedes 

quotidie  laborabat  j   febris  urgebat,   &  integros   ejulando  dies   confumebat 

icger.     Pulveres   nitrofos    porrigebamus,    quos  ,   qua  de caufla   ignotum  , 

negleclos  poftmodum  confpiciebamus.    Facies  die  4.    intumefcens ,  valde 

tumida  apparebat.    Anxietates  turbulentx  eadem  nocte  cum  tumoris  in- 

cremento  valide  ingruebant.    Puftulx    maxime    confluentes,     depreflx  & 

paliidx  erant.    Febris  indies  quafi   increfcebat  cum  pulfu   citato,  minime 

autem  forti  vel   duro.     Confultum     itaque     vifum  corticem  chin.  propi- 

nare  ad  fcr.  IV.  quotidie ,    idque  tam  bonis  aufpiciis  factum  ,    ut  pulfus 

f?datior  incederet  >  inquietudines  diurnx  placide  levarentur  ;  variolx  co- 

lorem   fivi  reciperent ,    &   punctum    maturationis   fpem    nobis    faceret  , 

morbum   deinde  periculi    expertem  fore.     Anodyna   quavis  vefpera  fume- 

bantur.    Tumor  feliciter  ad    inferiora    migravit.     Sed  quid  ad   propriam 

experientkm  provocemus  ?  cum  prxclaras  obfervationes  de  infigni  chin- 

chinx    in  3.   &  4    ftadiis    abunde    orbi   erudito    communicaverit    Rjcb. 

Morton.  Erupuere,     ut  habet ,    variolx  die   3.    juveni  robufto.    Die  6. 

confiuentes  trant ,   cum  maturefcere  inciperentj   ea  nocte'  fociam  fe  jun- 

g.;bat  febris  fecundaria  >   cum  deliquiis,  ferocia ,    vigiliis  ,  quas  anodynis 

mitigabat ,     non     autem     tollebat.     Propinata    infuper    chinchina    tan- 

to    erfectu  ,     ut    nec    poftea    deliraret     seger   ,     nec    febris    ante    diem 

11.     eo    auteni    cum    urinx    quadam   difficultate ,   rediret ,   qux   tamen 

uoingendi  moleftia ,    xque    ac  febris  ipfa  ,  cortice  profligabatur.  vid.   Fy- 

T£t.    p.   1^8-    hiji.  23  cfr.   hiji.  24.  22.   2?.    28-   8-   Hifce  obfervatis  fcri- 

bit  /.   ct  p.    ioi.    Vbi  autem  febrit  fub    initium     maturationis  fuborta  exa- 

cerbationibus  &  remijjionibus  periodice  recurrentibus  irvvi%ews  typum  fervaverit, 

apprime  convenit  duranteremijjione  C.  Peruv.  dofes  fapiits  exhibere,  unde  1. 1.  3. 

ikerum  Jpntio  ,  prorfus  exulante ,  varioU  citijjime  more  benignarum  maturantur. 

La.  dictis  patet  eandem  elfe  curam  ,  fi    variolx  femet  devart  nolint. 

F  £  f  f    3  Sed 


VA  R     O     S     E    N, 

Sed  li  haec  minus  arrideret,  utendum  eft  fero  la&is  c.  vino  Rhen.  pa- 
lato  ,  cui  adjungenda  funt  expellencia.  Quanto  cun  fucceflu  ,  lacle ,  ia 
hoc  cafu  ,  inteme  ufifintsegri,  praefertim  expellentibus  adjectis ,  pulchrae 
reftantur  apud  fcriptoies  hiftorix  ,  vid.  D.  Ftjchey,  obf  deufu  lact.inva- 
riol.  p.  127  HJm.  I.  c.  59.  Vaporem  ladtis  tepidi  externe  adlnbuit 
lll.  D.  Pr<t>Jes ,  eo  cum  effe&u,  ut  intra  horae  fpatium  femet  elevaverinc 
puftulae  ,•  cautela  vero  fumnia  hic  opus  ert  ,  ut  probearceatur  frigus ,  ne 
retroceiTioni   puftularum  occafio  detur. 

Si  puftulac  retrocedant ,  res  certe  altioris  eft  indaginis,  &  mortis  prae- 
nuncia  ,  nifi  felicitet  iterum  expelli  polTint.  Scimus  equidem  nonnullos 
effe  ,  qui  retrocellionem  negant ,  vid.  Violante  l.  c.  p.  6$.  Sed  hypo- 
thefios  amore  abrepti  non  rationali  nixi  praxi  videcur.  Caulfa  retrocelli- 
onis  in  genere  duplex  ,  cxterna  velincerna  eft.  Ad  priorem  pertinet  frigus, 
vel  alia  retropellentia  temere  adhibita  ,•  ad  pofteriorem  veroomnia,  quse 
sequilibrium  &  refiftentiam  folidorum  atque  fluidorum  fcoMunt.  Hinc 
in  variolis  contiguis  vel  contluencibus  ,  exftirpata  nimis  febre,  retro- 
ceifioni  caulTa  fubminiftratur  ;  hinc  fortiores  evacuationes  ,  ut  diarrhcca, 
h?emorrhagi3e  &c.  retrocelfionem  faciunt.  Sequelse  variae  infiuftae  funt, 
nempe  delirium  ,  lethargus  ,  oppreifiones  pectoris  ,  anxietaces  ,  inquie- 
tudines,  peripneumonia  ,  febris.  Curatur,  in  priori  cafu  ,  expeNentibus, 
veficatoriis  vel  finapifmis.  In  pofteriori  vero  cafu  cardiacis,  ut  fcro  laclis 
vinofo  ,  vel  vino  ipfo  hifpanico ,  cum  expellentibus  &  epifpafticis,  pro 
re  nata ,    interpofitis. 

Oculi  plerumque  tumore  faciei  clauduntur  ,  quod  tamen  nihil  mali  por- 
tendit,  modo  ,  tumore  extremitates  inferiores  petente  ,  aperiantur.  Nihila 
tamen  minus  fi  oculos  fervare  volupe  fuerit  apertos,  lin&u  optime  pro- 
cedit ;  fi  vero  hoc  nihil  efficiatur ,  convenit  linteolum  quoddam  inlacca- 
lidum  cum  croco  ebullito ,  immittere  ,  atque  humiditate  exprelTa ,  pal- 
pebris  admovere.  J.  Z.  Platnerus  injl.  Chir.  p.  172.  ftatuit  oculosoptime 
cuftodiri  fi  palpebiae  conglutinentur ,  &  didu&ionem  palpebrarum  ,  arte 
fa&am  ,  non  approbat.  Ipfi  largiri  pcifumus,  fotus  emollientes ,  vel  ni- 
miam  indulgentiam  emollientium  periculi  plenam  efTe.  Quicquid  fit,  praxi 
didicimus  ,  palpebris  ,  poft  diem  11.  morbi  ,  ad  tempus  claufis ,  nec 
convenienci  modo  unquam  apertis  ,  id  accidifle,  ut  didu&is  tandem  iiC- 
dem  ,  membrana  totum  oculum  texerit,  in  aegrotorum  maximum  damnum  ; 
quod  Diemerbr.  I.  c.  hiji.  16.  p.  300.  etiam  obfervavit.  Quid  ?  quod  ae- 
grotum  biennem  ,  die  motbi  circiter  16,  variolofis  fymptomatibus  adeo 
exhauftnm,  ut  palpebrae  pendulae  eflent,  &  purulenta  forte  materia  con- 
glutinacjE,  vidimus.  Parentes  de  reftitutione  prorfus  defperantes ,  reli- 
gioni  duxerunt  palpebras  dimovere  ,  unde  die  circiter  21.  palpebris  di- 
du&is,   ambo  oculi   quafi  fuppurati  apparuerunt. 

Si  vero  febris  nimis  eve&a  (It,  cum  pulfu  duro  inflammntorio ,  non 
cft  quod  de  china  propinanda  cogitemus  j   auget  enim  phlogolin  fanguinis, 

& 


DEVARIOLISCURANDI.  f»? 

&  plurima  mala  fecum  trahit.  E  contrario  V.  S:  largse,  clyfmata,  ni- 
trofa  ,  julapia  acidula  ,  in  ufum  vocanda  funt.  Si  vcro  febris  mediocris 
fit  ,  atque  natura  fatis  vigoris  hateat  ad  fnppurationcm  placidam  pro- 
niovendam  ,  fupervanacea  funt  omnia  medicamenta  ,  folaque  diluentia 
&  parcgorica  verfus  noctes ,   omne  pundum  abfolvunt. 

lebris  SecmiJaria  nunc  confideranda.  Incipit  in  confluentibus  die  ple- 
rumque  6*.  in  benignis  vero  non  ante  diem  8-  animadvertitur.  Amphime- 
rinam  quodammodo  refert  exacerbitiombus  fuis  nocturnisj  eo  autem  di- 
rfert  quod  e.vacerbationes  nocturnae  diebus  criticis  incidentes  longe  fint 
vehementiores  Dies  cririci  funt  g.  II.  14.  17.  20  &c.  Quavis  itaqne 
nucte  perquemcumque  horum  dierirm  altius  evehitur  rebris,  &,  (i  dice- 
re  liceat ,  eodem  modo  ac  quotidiana  compolira  cum  quartana,  fe  habet. 
llxc  moderanda  ,  nec  Hbera  linqnenda  elt,  non  raro  enim  cumvitaedii- 
crimine  iniomabilis  increfcit.  Anodyna,  ii  unquam  ,  certe  heic  indican- 
tur.  Initium  illorum  t«iciendum  e(t,  uunmprium  anxietates  &  inquietu- 
diues  nocturnje  in  confpctitum  prodeunt.  In  infantibus  SyienkamUs  diis 
Uti  non  aufus  fuitrj  nos  vero  fyr.  e  mecon.  L.  in  adultis,  pariter  ac  in- 
fantibus  ,  flliciter  adhibuimus,  ptsecipue  li  diarrhceae  obnoxii  fuere  segri. 
llli  tarnen,  Elix  paveg.  L.  a.  gtt.  30.  ad  50.  adultis  propinatum  ,  palman 
facile  prseripere  ,  quarenus  prseter  vim  ,  qua  gaudet  ,  anodynam  ,  pedtori 
&  di-jphoreii  (imul  confulit,  haud  diiHteri  auiim.  Purgantium  genuinum 
in  hac  tlbri  debellanda  ufurn  ,  plurimis  experimentis  demonitravit.  J. 
Freind.  pcr  totam  fuam  epiltolam  ,  de  horum  neceffitate  ad  I{ic.  MeacL 
miifam. 

lnflammatione  itaque  vario'arum  in  benignam  abetinte  fuppurationem  , 
fubito  temitti  debet  ftbris  ,  fi  morbus  ordinem  naturx  fuetum  iequatur. 
lloc  v:ro  conftanter  in  benignis  obtinet  j  at  in  confl.  non  femper  ita  a- 
gitur  j  cafu  pofito  pofteriore  ,  pro  certo  figno  haberi  poteft  ,  vel  fuppu- 
rarion  m  non  rite  procedere ,  vel  pus  e  puftulis  debito  modo  non  evacuari 
venim  in  fanguinem  refoibcri,  novumque  adeo  addi  calcar  febri  curren- 
ti.  Hkc  puris  e  puftuiis  reforptio  frequentiilima  e(t  variolis  confluent. 
quid  euim  in  praxi  frcquentius  ,  quam  circa  finem  ftadii  tertii  novas  tur- 
bas  oitas  videri  '<  Quanta  faepius  non  excitatur  febris !  Qiiid  putredinis ! 
Fcb;is  fme  denuo  mutata  ,  &  loco  inflammatorise,  putridse  fcenam  lu- 
dere  vifa  ;  ea  tamcn  ratione,  ut  exacerbationes  fcbri  fecundarise  adjudi- 
catsc,  minime  fcdentur,  fed  potius  deliriis  &  aliis  infauftis  fymptoma- 
tibiis  vitam  miferi  dcjiciant.  Dicas  mihi  ad  quam ,  pofitis  his ,  facram 
confugiendum  anchoram,  &  magnus  mihi  eris  Apollo  !  V  :  S :  interdum 
magnavis,  quam  tamen  fsepius  vetant  contraindicantia.  Pulv.  Nitrof.  & 
camphorat.  (ucci  &  fyrup.  acidi  fsepe  eflicaces  fe  probant  ,  fsepe  etiam 
mhil  valent.  Nec  fcmper  fufficiunt  paregorica  ,  quamvis  quavis  7.  hora 
haulta.  In  ca'u  t;;m  dcfperato  ad  chinchinam  ,  quafi  ad  magnum  anti-. 
puttcuiiiofum  ccnfugimus,  idque  fummo  cum  fruclu.  Binos  tantum  af. 


600  R    O    S    E    N, 

feramus  cafus.  Stndiofus  10  ann.  tenuis  debilifque  complexionfs  ,  do!o-' 
re  capitis,    febri  ,    ceterifque  variolarum   fymptomatibus ,  die  29  martii 
1730  p.  m   aegrotare  inapiebat.   d.  30.   M.    Emeticum,   &  fola   diluentia 
propinavimus  ,    cum  febris  non  adeo  fortis  effet.   d   31.  M.   Febris   magis 
aeltuans  pulv.   Nitr.   &  Jul.  acid  poftulavit ;  &  dolorem  dorli  acutilfimum, 
fbtu    e  Menth.  cr.  c.  vino,   mitigavimus.  d.  I.  A.  Fotus  e  fpecicb.  emoll. 
pedibus  admovimus.  FLemorrhagia  narium  fatis  largi  hodie  morbo  fe  jun- 
xit.    Inclinante  die  indicia  variolarum  erumpentium  invenimus  ,    quae  pec 
totam  noctem  fubfequentem  adeo  multiplicata ,   ut    variolae  d.  2.  A.  ag- 
mine  fatis  magno   faciem  &  pedes  occuparent.    Febris  cum  debilitate  cor- 
poris  manebat.    Totam  fere  diem  dormiendo  confumebat  aeger,  quare' de 
epifpaftico  pedibus  applicando  cogitaverimus,  quod  itidem  aegro  proefcrip- 
fimus,    id  tamen  vitio   curam  gerentis  fupine  omilfum  videbamus.  d.  3. 
A.  variolse  majori  numero  eruptae  confpiciebantur ,  forte  e  fero   laclis  vi- 
nof.  c.  fl.   Sulph.  ufitato.  d.   4.   A.   variolae  in  facie  parvse  &  confluentes; 
genx  rofese  erant  d.   f.  A.    Nocte  prsecedenti   inquietudines  ortas    fuifle 
deprehendebamus'  Facies  tumere  incipiebat.    Variolae    depreffe  fed  paulo 
elatiores  erant.  Alvum  nigris  &  peifime  olentibus  fcybalis  exoneravit.  d. 
6.  A.  Saliva  circa  meridiem  fluere  incipiebat.    Vefpen  el.    Pareg.  L.  gtt. 
XXX.  prima  vice  propinavimus.  d.  7.  A.   Alvum  iterum  depofuit.    Puf- 
tulse  genarum    corium    pergamenum    contrahere   incipiebant.    Ptyalifmus 
pleno  fluebat  rivulo,  dieqiie  %.   A.   continuabat  die  vero  9.    A.    pnulo   erat 
diminutus.   Tumor  manus  patebat.  d.    10.    A.  Salivationem  penitus  feda- 
tam  videbamus  puftulis  ol.  amygd.  d.  &  decoct.  Aven.  illivimus.   Sed  quam 
fubita  metamorphofis !  Nefcivimus  fane  qua  de  caufla  h.    8-  vefp.  segro- 
turn  inveniebamus  laborantem  pulfu  cito ,    ingenti  (Iti,  calore  immodico 
&c.  Syr.  igitur  e  Meconio  larga  dofi  propinavimus ,  quem  poft  7.  horas 
repeti  juifimus.  d,  1 1.  A.  Febrem   &  cetera  fymptomata  vehementiora  , 
cum  delirio  vago  ,    magna  debilitate ,  odore  fummo   putredinofo  ,    conf- 
peximus.  Clyfma  igitur ,  &  Julap.  refocill.  ///.  Prafidis  fine  vino  ,  fubito 
prsefcripfimus.    Clyfma ,  fineeftldtu  applicatum  ,  iteravimus  ,  erfectu  au- 
tem  ut  antea  fiuftraneo.    Tandem  de  cortice  chinae  propinando  confilium 
cepimus ,  cumque  ad  fcr.  j  quavis  hora  ,  exceptis  no&urnis,  quarum  qua- 
vis  jyr.  e  mecon  forberet ,   ordinavimus.  d.  12.  A.  aegrot.  4:  tantum  pulv. 
deglutiiffe,   ceteris  intactis   audivimns.   Pulfus  durior,   &  putredo  fumma. 
Pulveres    Rob.   Samb.  immixti,   ut  faciliores  deglutitu  forent.   Ante  meri- 
diem   deiiravit,   unde  tamen  ab  inftituto  nos  deterreri  non  paifi  fuimus. 
Clyfma  iterabatur  ,    adjecto  copiofo  fale  ,  nnde  plurima  excreta  biliofa  ex- 
cernebat.     Verfus  vefperam   pulfum  molliorem ,   magifque    plenum  ,    nec 
adeo  citum  experiebamur.  d.  13.   A.  Vrina  priori  die  fumta  fedimento  al- 
bo  ,   dimidium   fere  vitxum  implebat.   Febris  nulla.  Putredo  vix  fenfibilis 
PuftulseflaccidDe  &  rugofse  ernnt  pelliculae,    liquore  nullo  aut  pultaceo  re- 
pletse  d.   14.  A.    Uriua  pellucida  abfque  fedimento,  chinchina  poftmodum 

in- 


D  E    V  A  R  I  O  L  I  S   C  U  R  A  N  D  I  S.  601 

fndies  repetita ,  quavis  vero  nocte  paregorica,  donec  xgrum  periculi  cx- 
pcrtem  co^noverimus. 

Aiin.    1753.  d.   13.   Aug.  Puerum   biennem  die   11:  mo  morbi   vifitare 

incipiebamus.     Variolse   confluentes  erant  ,•    turnor  ficiem  &  manus  rc!i- 

querat;    per  totum  moibi  curfiim  dhrrhceam  ad   3  evacuationes  quotidie 

palfus  fuerat.    TEgrotum   maxime   debilem  inveniebamus ;   diarrhoca  adhuc 

continuans,     f:yb,i!a  grifea  evacuabat  ;   refpiratio    laboriofa    valde  erat , 

anhelofa  <k  citaj  febris  vehemens ;   pultulae  variolofae  fere  vacuae  ,•   urina 

fponte  &  Eegro  invito  ,  in  lcclo  femper  evacuabatur ;    putredo  intolerabi- 

lis  ;   ftridor  dentium  fere  continuus.    In  cafu  adeo  ancipiti  ,  ne  dicam  def- 

perato,   ad  cort.  chin.  propinandum  ,  tandem  nos  accinximns  ,  quamvis 

probe  confcii ,   in  calibus,  ubi  refpirationi  vis  infertur  ,    ufum  ejus  a  qui- 

bufdam  Audorum  impugnari.   vid   Huxham  l.  c.  p.    196.  Corticem  ad  fcr. 

/3.  quavis   integra  hora  porreximus ,     ita   ut  Dr.  ij.  hoc  die  confumeret 

paivulus.  d.    14.  A.  Pulfus  moderatus  erat ,  &  veger  cibum  appetebat.  Ho- 

die  corticis  fcr.   IV.  deglutiebat.    Excreta  per  alvum  grifea  erant  &  fceti- 

da.  d.    if.   A.    Corticem  repetebamus,  cum  per  nycthemerum  propir.atus 

non  fuerit.   Pulfus  paulo  citatior  ,  quam  antea  erat.   Putredo  adhuc  forris. 

Puitulae  indurari  videbantur  &  decidebant.  d.  16.  A.  Per  totum  diem  pul- 

veres  aifumere  noluit  scgw.  Verfus  vefperam  fy mptomata  au&a  deprehen- 

debamus.  Nocte  fequenti  pulveres  cum  faccharo  commiiti  ,  guftum  scgri 

adeo  elufere,   ut  ilios  deglutierit.  d.  17.   A.  Melius  erat  segroto  qu.im  prye- 

cedenti  die  ,  &   fymptomata  magna  parte  remiifa.    Jam    facies  a   v  iriolis 

fere     Hberata.     Excreta    per    alvum    brunneum    forte    exhibebant    colo- 

rem ,    forte   ex    china     tincti.     Pulfus    naturali     fimilis.      Putredo    ho- 

die    nulla  ,    adeo   ut    nec    fpiritus ,    neque  excreta    alvi    ullum    odorem. 

putridum  fparferint.    Depofitiones  alvi  non  ita  urgebant,    ut  antea.  Ref- 

piratio  iti  integrum  reftituta    non    fuit  ,   longe  tamen  facilior    quam  ab 

initio  ,  dum  arceiliti  adveniebamus.   d.    ig.   A.    Ciiina  neglecta  fuit.  Ver- 

fus  nodtem  fyr.  mecon.    L.   fumebat,  qui  plaeidum  conciliabat  fomnum, 

4'   '9-  A.  Nefcimus  qua  de  caufla  loco  corticis ,  nonnullos  pulver.     Nitr. 

fumfiiret.    Tres  habuit  fedes  mucofas.  Stragilcctionem  hodie  exercuit.  Ver- 

fus  vefperam  magna  ei  fupervenit  debilitas,    cum  pulfu  cito,fudore,  in- 

quictudine  &  jactitationibus,    maxima  diificultate    refpirandi ,   agrypnia  , 

qux  per  totam  noctem  durabant ,  quarnvis  paregorica  non   omuTii  fuerint. 

d.  20.  A.  Symptomati,   paulum  tamen  remiifa  ,  concinuabant.     Excreta 

per  alvum  flava ,  mucofa   &  repetita  erant.    Putredo  rurfus  fe  m.imfefta- 

bat.     Variolac     e    toto     fere  corpore -deciuerant.     Ad  chinchinam   iteuini 

confugimus  ,    cx  qua  fymptomata  fenfim  leviora  apparuerunt.   Deinde  chi- 

nam  quotidie  ,   omnibus  tamen   vefperis    paregoricum  ,  diebus   autem  cri- 

ticis  dofi  duplo  majori ,   illud   propinavimus ,    ufque  dum    de  felici  exitu 

inorbi  certiifimi  tifemus.  Sic  tandem  fmitati  reltitutus  jeger  ,  cum  darrhcca  , 

aliifque  infauftis  fymptomatibus ,  per  totum  morbi  curfum  conrlidatus. 

Bijjfjt.  Mcdico-Fratf.  Tom.   V.  G  g  g  g  Hac- 


£02  R    O    S    E    N, 

Hnctenus  de  reforptione  puris.    In  variolis   c.    petechiis,    c.  puftulis  I. 
puncfhs    nigris  ,   quae  gangraenam  adeife  monftrant ,   ufus  forte  corticis  , 
seque  ac  in  cafibus  modo  recenfitis  ,   felix  efle  poflet.   Deutilitate  chintht- 
nse  in  gangrsena  &  fphacelo    plurimi  teftimonia  dederunt.  B^ushtvort  illam 
in   fphacelo  ex  cauffa  interna  ,  &    ubi  febris  intermittit  ,   commendat.  A- 
myand  in  7.  argrotis  femper  cum  effectu  illam   le  dediife  narrat ,  J.  Dou- 
glus  in  omni   fphacelo  ufum  ejus  admittit,    prppinata  Dr.  /3.  quavis  h.  4. 
SchiptO)i  ad  fci.    ij    fub  ipfis   infultibus  febris  illam  prsefcribit.   vid.  Phil. 
Trun]a&.  N:  0  4.26.  §.   $■   J.   Huxham  l.  c.  p.  9,9-  feqq.  curiofum  affert  ca- 
fum    cortice    curatum.    cfr.    The  effays   vol.  2.  art.  24.  vol.   3.  obf.   5.  p. 
ZS-   &  wt.  6.  p.  43.  vol.  4.  obf.    10.  p.   47.  SV ,   itaque  ut  verbis  utar 
Huxham.  de  Morb.    epidem.   vol.    I.  p.   10  9-    in  fmgulari  gangrma  valeat 
quinquina ,   quidni  in  univerfa  bumorum  corruptione  ?  Periculum   certe  nos 
hilce  in  cafibus   non   fecimus ;  celebribus  tamen  viris,  qui  propria  edocti 
experitntia  chinchinam  &  hie  commendant  fidem  habere  non  dubitamus. 
Sic  Huxham.    de  Morb.  epid.  vol.  2.  p.   122.   illa  cum    acidis  e.   gr.  -^- 
Vitr.    1.   vin.    rubr.   Gall.  inftar  omnium  in  variolis  nigris  ufus  fuit.   Ric. 
Mead.  I.    c.  cap.    3.  p.  37.  fpem  dat  optimi  fucceflus  in  variolis  cum  puf- 
tulis  fanguineis  ,  ex  cortice  admixto  alumine.   J.  Wall  PhiloJ.   Tranf.  N:  0 
484.  §.  4.   plurimis  demonftrat   experimentis  cffinchinae  ufum  in  variolis  - 
quibus    gangiaena,    hsemorrhagiae,     petechiac    &  maculse    peifimi  generis 
femet  adjunxerunt.   Acidum   femper  adjecit  plerumque  alumen  ,  ut  magis 
ftypticum   inde  emergeret  medicamentum.  In  ipfo  ftadio  1.  corticem  ad- 
hibuit,  quoties  aliquid  ex  enumeratis  fymptomatibus  adfuit.    Sed  quid  rei , 
tot  fide  dignis  obfervationibus,    extra  controverfiam  pofitse,  diu  immore- 
rmur  ?  Antequam  autem  ftadio  huic  finem   faciamus  ,   verbo  tantum  no- 
tninabimus  ,   quod  ferio  segrotos  adhortari  debemus,  ne  ob'ivioni  tr.idanC 
genua  faepius  fepiufque  fle&ere ,   vidimus  enim  cafum,ubi,  hoc  neglec- 
^o,  contraclus  fere  evafit  aeger  ,  &  non  nifi  fumma  cum  cura,  fc  ungu. 
e.moll.  externe  grnibus  applicatis ,  &  fenfim  aucta  genuum  motitatione  , 
in  jTanitatem  reftitutus. 

§.     X  I. 

StaJ.  IV.  Stadium  hoc  ingrediuntur  variolae,  cum  puftulae  exficcari  in« 
cipiunt.  Quse  de  febri  fecundaria  ,  reforptione  puris  &  ceteris  fymptoma- 
tibus  fupta  diximus  ,  ea  omnia  etiam  de  hoc  ftadio ,  quum  paria  in  illud 
incidunt  fymptomata,  di&um  volumus.  Ut  cxficcatio  placidior  procedat, 
prsefertim  in  facie  ,  oleofis  e.  gr.  ol.  amygd.  d.  vel  Lil.  alb.  illiniri  pof- 
funt  puftulse,  interpofito  deco&o  avenaceo.  Laxantia  e  Mercur.  d.  non 
negligenda  funt ,  pnefertim  in  variolis  confl.  quibus  ulcera  fordida  plu- 
rimaque  mala  praecaventur.  Debilitas  periodica  ( §.  V.  ft.  4.  )  propinato 
cortice  chinsc  feliciter  cedit.   Sed  manum  de  tabula. 

JO. 


C  L  X  X  X  I. 

JO.   GOTHOFREDI  BERGER 

E     T 

JO.    THEODORI    NEUCRANZ, 

D     E 

USU     VEN^     SECTIONIS, 

E     T 

CLYSTERUM  IN  CURATIONE  VARIOLARUM. 

Vitembergse   171 1. 


G  g  g  g    & 


(  60?  ) 


I. 

ADmonet  me  ruijus  temporis  ratio  ,  ut ,  fpeciminis  loco  inauguralis, 
de  uiu  venx  fe&ionis  ,  &  clyfterum  ,  in  curatione  variolarum  bre* 
viter  exponam.  Nondum  memoria  excidit ,  quam  acriter,  hoc  defuncla 
morbo  ,  SereniiTima  Britanniarum  Regina  ,  Maria  ,  de  adhibita  vense  k- 
■clionc  difcepraretur.  Nunc  obitus  immaturus  Auguftifluni  Imperatoris , 
Jofephi,  &  GaHiarurt)  Delphini  ,  eafdem  litcs  non  niodo  renovat ,  fed 
etiam  alias  de  ufu  clyfterum  in  ejufdem  (anatione  mali  movet ,  quas  i!- 
lud  utrafque  multis  adhuc  locis  ,  non  folum  in  uibibus,  fed  etiam  ruri, 
•atque  in  caftris  feviens  ,  etiam  nunc  alit  ,  hoc  minus  quidem  fpernen- 
cUs  ,    quo  magis  curn  vitae  vaietudinifque  periculo  funt  conjunctse. 

I  I. 

Quam  igitur  caufana  ut  recte  difceptemus  ,  noviffe  oportet,  hic  vario* 
!as  intelligi  veras ,  five  illud  febris  acutae  genus,  quod  variis ,  nec  raro 
gravibus-,  itipatum  fymptomatis,  in  eruptiones  fervidas  puftularum  fa- 
iiiofarum  ,  &  fuppurantium  abit.  Nam  ,  qui  hunc  in  morbum  incidit , 
is  membris  omnibus  tanquam  defatigatione  quadam  corporis  ingravefcit , 
&  ofcitans  ftspe ,  ac  crebra  fe  pandiculatione  relevare  nitens  ,  &  fubin- 
de  exhorrefccns  ,  ficcaque  divexatus  tufli  ,  in  primis  capite,  dorfo,  lum- 
bifque  ,  ac  imo  demum  ventre,  praefertim  ,  fi  paululum  prematur,  do- 
let ,  &  pulfu  arteriarum  crebro  ,  ?cftuque  jadtatur.  Qui  cum  motu  cor- 
dis  pariter  aucto  ,  ac  vehementiore  ,  ex  intimis  oriens  prsecordiis  ,  in. 
liniverfum  corpus  cum  rubore  diffunditur,  nunc  ingens ,  modo  tolera- 
bilis.  Accedk  moleftus  quidam  punctionis  fenfus  fub  cute,  quafi  aculeis 
configeretur.  Plerumque  naufea  adeft ,  ac  vomitio  ,  nec  raro  cardial- 
gia  ,  &  magna  in  primis  anxietas  ac  inquietudo ,  multaque ,  quafi  ex 
kiflitudine  ,  fomni  cupiditas  urget  :  atque  is  quidem  nunc  inquietus  , 
ik  pavore  interruptus  ,  nunc  multus  ,  &  nimius ,  effe  folet :  interdum 
vero  vigili?e  afiligunt.  Urina  nunc  rubra  ,  clara  ,  vel  turbida  ,  modo 
fanorum  fimilis ,  interdum  cruenta  ,  multa ,  pauca  ,  fuppreifa.  Sudor 
modo  difflcilis ,  modo  fpontaneus,  &  largior.  Alvus  ,  vel  quotidie  coa- 
dta  ,  reddit,  vel  cita  ,  &  liquida  ,  vel  adftricta.  Os  ficcum  ,  &  fiticu- 
lofum  ,  fputum  craifius  difficulter  edit ,  interdum  copiofo  falivse  affluxu 
irriguum.  Pruriunt  nares  ,  &  fternutant ,  ac  ftillant ,  nec  raro  fangui- 
nem  fundunt :  is  quoque  interdum  per  pulmones ,  faepius  per  a.lvum  , 
prorumpit.  Oculi  tument ,  corufcant ,  &  illacrymantur  :  raucefcic  vox, 
&  fpiritus  difficulter  ducitur  :  vultus  quaii  inflammatus  rubefcit,  &  tis 
m,et  .*  manus  pedefque  tremunt ,  fubinde  etiam  dentes  ftrident ,   &  deli- 

G  g  g  g     g  quiuna 


606  B     E    R    G     E     R  , 

quium  animi ,  deliria  demum  ,  ac  motus  convulfivi ,  infultufque  epilep- 
tici  incidunt.  Inter  haec  ,  quorum  nunc  aliqua  faltem  ,  nunc  plura  adede, 
&  alia  polt  alia  fequi  fueverunt ,  tertio  plerumque,  quartove  die  ,  raro 
citius,  nonnunquam  aliquanto  ferius ,  maculae  emergunt  rubrae,  ac  quafi 
effl  >refcunt ,  primum  fere  iu  vultu  ,  &  manibus  ,  ac  deinde  in  corpore 
rel  quo  ,  quae ,  mox  fubeunte  fucco  augefcentes ,  cutim  inflammant ,  at- 
que  in  puftulas  aifurgentes  ,  numero ,  magmtudine ,  &  altitudine  ,  va- 
rias,  tumida  membra  ,  ac  praefertim  vultum  ,  manufque  ,  reddunt ,  & 
fuppuratione  in  abfceflus  abeunt ,  eofque  vel  fparios  ,  ac  diftin&os ,  vel 
fibi  mutuo  contiguos ,  &  confluentes ,  atque  a  conclufo  ichore ,  pure  , 
&  finguine,  albos  ,  flavofque  ,  aut  aliter  coluratos.  Non  pari  aut.m 
facilicate  omnibus  prodeunt,  fed  n.nc  racilius,  nunc  difficilius ,  fe  erfe- 
runt ,  &  maturefcunt,  tantoque  afficiunt  gravius  ,  quanto  majori  copia 
in  fauces  &  gulam  ,  ipfaque  iii  vifcera  ,  incumbunt.  Aliquando  etiam  , 
poftqumi  emerferunt  ,  mox  iterum  evanefcunt ,  vel  iteratis  vic.bus  mo- 
do  emergunt  ,  modo  rusfus  occultantur  ,  nonnunquam  etiam  aliae  aliis 
copiofae  fuccedunt ,  &  aliquando  morbilhs  quoque  ,  ac  purpura  permif- 
centur.  Quo  quidem  vario  morbi  it.itu  ,  febrim  ,  &  ,  quse  paulo  ante 
enumeravimus  ,  fymptomata,  p  otinus  ,  vel  paulatim  deced^re  ,  vel  ea 
intendi  varie  ,  &  gravius  hominem  ac  vehementius  afflclari,  videas. 
Id  cum  aliquando  in  difcretis  fiat ,  fi  nimis  muha  lit  earum  matera  ,  vel 
motui  naturse  aliquid  officiat ,  tum  vero  in  primis  in  confluentibus  con- 
tingere  folet  ,  ut  prse  ceeteris  erudite  Sydenhamim  tradidit ,  obf  med.  circci 
fnorb.  acut.   hijh  £s?  curat.  feSi.   3.  cap.  2. 

I  I  I. 

Illud  autem  ,  opinor ,  notum  fatis  ac  pervulgatum  eft ,  nullum  ab  eo 
malo  fexum  ,  setatem  nullam  tutam  eife  ,  maximeque  id  pnmsc ,  ufque 
ad  pubertacis  annos  ,  ipfique  ahquando  foetui  in  utero ,  perra^o  fembus, 
evenire.  Conftat  etiam  ,  ldem  omni  quidem  anni  tempore  fporadice  quof- 
dam  ,  infantes  in  primis  &  pueros ,  invadere  ,  nonnunquam  vero  po- 
pulare  ac  epidemium  efle  ,  atque  in  plures  ,  vel  promifcue  ,  vel  tenerjc 
setatis ,  gratfari  ac  fxvire  ,  &  primo  plerumque  vere  incipere,  aftate  quall 
aecate  procedere ,  languere  autumno ,  ac  hyeme  decedere  confuefle  :  nec 
raro  per  anomalias  aeris  ,  &  inordinat;»s  tempeftatum  conftitutiones  inci- 
dere  ,  ac  exhalatione  acgrotantium  ,  five  contagione  ,  crcfcere  &  pro- 
pag ari ,  aliquando  etiam  crapula ,  &  motibus  ammi  ,  ac  corporit; ,  im- 
moderatis  ,  caulifque  aliis  ,  latentia  mali  feminu  humorefque  in  corpore 
maguopere  cientibus  ,  oriri.  Sed  videas,  id  coclo  etiam  tenui  ac  tempe- 
rato,  nec  minus  hyeme  rigid.i ,  per  populum  ferpere,  &  victu  utentes 
bono,  bonoque  corporis  habicu  prx  litos ,  al  quando  potius  ,  quam  abos, 
infeftare»  Neque  ume»,  quod  quibufdam  placere  video  ,  ex.iftimundum  eft, 

hoc- 


DE    USU    VENI     SECTIONIS.  607 

hoc  gcnus  mali  vix  quenquam  mortalium  evaderc,  &,  qui  femel  ita  la- 
borarunt ,  hos  deinde  tutos  ab  eodem  e(Te.  Nam  aliud  ufus  rerum  & 
exempla  teftantur. 

I   V. 

Ex  qua  vero  materia  variolae  ortum  habeant ,  &  quomodo  gignantur, 
res  didtu  eft  difticilis,  ac  muhum  &  faepe  qusefita.  Mihi  quidem ,  fi  quid 
inter  tot  tamque  diverfas  fententias  ftatuendum  eft  ,  quvcdam  efle  chyli 
reliquiae  videntur ,  ad  tranfpirationem  ,  fecretionemque  ,  minus  aptse  , 
aliquandiu  in  fanguine  congeftae ,  &  cum  eodem  partim  circumfluae,  par- 
tim  intus  vafis  &  vifceribus  obhserentes ,  quse  variolis  materiam  &  ori- 
ginem  pracbeanr.  Namque  ita  fe  habens,  chyli  materia,  diu  in  corpo- 
ribus  occultari  ,  ac  veterare,  &  illius  in  locum  fubftantix,  qux  afilduo 
fluore  diifipatur,  furfe&a  ,  fuccos  corporis  viiiare  ,  &  cum  iifdem  parti- 
bus  diftributa  ,  afrigi  illic  ,  &  concrefcere  ,  ac  earum  fubftantiae  quodam- 
modo  afilmilari,  atque  incepta  a  parvis ,  &  cum  setate  accrefcens  ,  glo- 
bulos  fanguinis  ita  implicare  poteft  ,  ut  tandem  illa  ejus  conftitutio  in- 
flammatoria,  quam  vena  fecta  miifus,  in  cralfamento  rubro  ,  ob  globu- 
los  ex  chylo  cohserefcente  albidos ,  cuticulse  modo  albae  ,  firmseque ,  con- 
crefcens  ,  oftendit  ,  ac  demum  iftud  commune  multis  variolarum  femi- 
narium  fuccrefcat.  Notum  eft  ,  chylum  corpus  circumeuntem  ,  id  ,  pe- 
nus  inftar  &  commeatus  publici  ,  fucco  &  fanguine  plenum  confervare  , 
quodque  ejus  reliquum  eft  ,  illius  perfpiratione  confumi ,  adeo  ,  ut  nifi 
ex  aflumtis  alimentis  novus  quotidie  chylus  fuccedat ,  mox  ,  illius  defe- 
ctu  fucci  ,  defectus  atque  infirmitas  virium  exoriatur.  Ac  quantum  qui- 
dem  brevi  temporis  fpatio  erfluat  e  corpore  ,  ac  dillipetur,  vix  quifquam 
crediderit,  nifi  ex  obfervatione  Scin&orii  a  StuiBorio ,  med.  Jlat.  fetf.  I. 
aph.  S9-  conftaret  ,  in  eo  quidcm  ,  quo  is  vixic,  climate  ,  fpatio  unius 
noctis  ,  fedecim  uncias  lotii ,  plus  minufve ,  quatuor  codlorum  excrc- 
mentorum  per  alvum  ,  quadraginta  ,  &  ultra ,  per  occultam  tranfpira- 
tionem  ,  evacuari  ut  plunmum  folere.  Quod  ,  ut  intelligamus  ,  de  chylo 
accipiendum  eife  ,  ex  eodem  San&orio  ,  prsecedente  aph.  6$.  admone- 
mur  :  Non  qualibet  hora  corpm  eodem  modo  perfpirat  ,  quia  ab  affumto 
cibo  quinque  horis  libram  circiter  perfpirabilis  magna  ex  parte  exhalare  fo- 
let  ,  a  quinta  ad  duodecimam  ,  tres  libras  circiter  ,  a  duodecima  ad  deci- 
mam  fextam  ,  vix  felibram.  Hinc  enim  patet  ,  ex  chylo  ,  orbem  fangui- 
nis  ingrelfo ,  plenam  perfpirationem  eife  ,  eoque  exhauftum  fanguinem , 
parum  admodum,  fi  comparatio  cum  perfpiratione  chyli  fiat ,  emittere , 
fed  fua  fe  copia  aliquandiu  tueri  ac  fuftentare.  Qiiemadmodum  in  homi- 
nibus ,  inedia  exhauftis  &  confumtis  ,  perinde  ac  in  animalibus  aliis , 
fame  enectis  ,  ipfius  moles  fanguinis  parum  imminuta  deprehenditur. 
Neque   id   mirum  cuiquam    videbitur  ,    qui  ,     ipfam  fanguinis  rnailam , 


6o8  B     E    R    G    E    R  , 

globulis  folidiufculis ,  feroque  limpido  conftantem ,  ob  harum  crafluiem 
partium  ,  ad  perfpirationem  minus  idoncam  ,  chylum  autem,  tenuitate 
fua,  &  raritate  ,  copiaque  aeris ,  il!a  leviorem  ,  atque  ad  curfum  ,  & 
fubitum  e  fanguine  difceifum ,   multo  aptiorem  elfe,   non  ignorat. 

V. 

Quodfi  nunc  recogitemus ,    quam  facile ,   f.cpeque  ,  a  caufis ,  cum  iu« 
terioribus  ,    tum  externis  ,    ipfiufque  culpa  vidus  ,    perfpiratio  impediri  , 
&  chvius,    mole  ,    molecula  ,    motuque  ,    vaiius,    in  vafis  congeri ,    & 
accumulari   polfit  ,     fcecundam   multorum   morborum  ,    in  primifque   fe- 
brium  variarum  ,    materiam  &  fegetem  habebimus  ,    &  p^ucos  elfe  intel- 
ligemus ,    quin  eam  fatis  fsepe  diu  a  tenera  ad  feram   ufque  aetatem  cir- 
cumferant ,    &  nunc  variis  diaetse  erroribus  locupletent ,   &  alant ,  nunc 
bona    victus    vivendique    ratione   diminuant  ,    cujus  inimiciifimas  fruges 
haud  dubie  pluries  experiremur,  nifi  natura  fuopte  robore  eandem  emun- 
geret  ,    &  ,    vel  auda  perfpiratione  ,    vel  per  renes  &  veficam  ,    alvum- 
que ,    aut  alias  fubinde  vias  ,    emitteret  ,    &  minueret  ,     aut  in  extima 
corporis ,    variorum  forma  abfceifuum  ,    exfpueret.    Qnorfum  obfervatio- 
nes  pminent  SanBorii  l.  c.  fi&.   i.   aph.  56.  £«?  66.    Corpara  quoque  vi- 
roruui  [ana  ,     &  moderatijfimo   vi&tt  utentia  ,  ftngulis  menfibus  jiunt  pon- 
derojiora ,    unius  fcilicet ,   duarumve  librarum  pondere  ,    &  redeunt  ad  cou- 
fuetuni  pondm  circa  finem  menfis ,    ad  injlar  mulierum  ;  fed  fa&a  crifi  per 
urinam  paulo  copiofiorem  ,    vel  turbidiorem.     Ante  di&am  criftn   menftrua* 
lem  ,    a  fomno  Jatlam  ,    vel  gravitcvs  capitis  ,   vel  corporis  lajjitttdo  peifenti- 
tur ,    £«?  deinde  ,  pattlo  copiofori  ttrina  evacuatn  ,   omnia  fedantur.    Eodem 
referendi  fedionis  ejufdem  aph.  73.   &  74.    St  ttnica  die  ob  aliqttod  erra- 
ttttn  Itbra  perfpirationis  retineatur  ,   nc.tura  triduo  folita  eji  illud  retentttm 
infenfibiliter  expnrgare.     Tuuc  atttem  natttra  multum  infenjibiliter  evacttat , 
cum  per  ofcitationes  ,     &  artuum  extenfiones  ,    retentum  perfpirabile  excer- 
itere  conatur.     Huc  etiam  ,    ut  alios  omittam  ,   fpe&ant  aph.  25.   &  26. 
fetl.  3 .     Melones  adeo  pauxillum  perfpiraut ,    ttt  quadrantem  circiter  attfe- 
rant  perfpirationis  confueta.     Reteuta  iilorum  perfpiratio  in  urittam  ,  velju- 
dnrem  faceffere  folet.     Neque  alienum  eft  illud   Celji ,    lib.  4.  cap.  19.    Uuo 
die  fiuere  alvttm  fiepe  pro  valetudine  efl  ,    atque  etiam  pluribm  ,    dttm  febris 
abfit  ,    £«f  intra  Jeptimnm  diem  id  conquiefat.    Purgatur  enim  corpus ,   £<?, 
■  qttod  corptts  inttts  Ufurtim  erat ,    tttiliter  ejfttnditur ,    verum  fpatittm  peri- 
cttlofum  ejt. 

V  I. 

Eadem  chyli  materia ,    ad  tranfpirationem   fecretionemque  minus  ido- 

nea  ,    inquinato  fanguine  ,   variolas  gigni  exiftimarim  ,    cum  ,    vel  dimi- 

iiuta  quavis  caufa ,   &  inftrmata  trunfpiratione  ,  vel  ita  alienata  humorum 

'  niole 


DE    USU     VEN^    SECTIONIS.  669 

hiole  ac  indole  ,    ut  ad  vafa  minima  pius  sequo  renitaiuur  ,   vel  audo  ae . 
ris ,    five  jam  inteftini  &  domeftici ,    five  ambientis ,   introque  fubeuntis, 
el.iterio  ,    vel  inquinamentis  hujus  ,   &  miafmatis  contagioiis  ,    perturba- 
to ,  &  invalefcence,    elatoque   fanguinis  motu  ,    adjuvante  non  raro  agi- 
tatione  ac  impetu  quodam  animi ,    &  corporis,    vel  crapula  ,    aliove  er- 
roiedixtoe,   adaclum  commotumque ,    cor  pulfu  concitatiore  verberat  de- 
generem   illius   maiF.im  ,    atque  in  circulum  folito   velociorem  urget ,    & 
compellit.     Sic  enim  fieri  aliter  nequit  ,    quin  &  arterice  crebrius  pulfen- 
tur  ,   Janguinemque  incitatioribus  pariter  iclibus  propulfent ,    &  una  con- 
fiictus  tritufquc   partium  illius  interioruin  augeatur,    eoque  calor  eliciatur 
uberior  ,    atque  ex  blando  ,    &  naturse  confociali ,   evadens  igneus  ,    in- 
cendium  rebrile  inferat.    Ifto  vero  eodem  continuato  cordis  atque  arteria- 
rum  iabore  ,    &  hunc  confequcnte  aucto  preflii  aeftuque  fanguinis  ,    quo 
omnis  coagmeiltatio  corporis  exardefcit »   tumetque  ,  ac  dolet ,  atque  alia 
poft  alia  fyniptomata  exoriuntur  ,    ea  dernum  fit  folutio  divifioque  crafc 
fiorum  &  cohxrentium  fanguinis  particularum,    ut  alix  ab  aliis  facilius 
fecedere  poffint  ,    &  ,    quae  m*g:s  divifx  funt ,    ac  evolutx ,    in  extremas 
arteriolas  ad  glandulas  cutis  propulfx  ,    poris  &  halicu  difflentur  partim, 
partim  vero  iftis  in  glandulis  ,    tum  ipfis  in  artnriolis ,    fervore  &  copia 
turgefcant  •,    &  pirimo  puftubs   rubras ,    cum  ardore ,    dolore,    diftentio- 
ne  ,   &  pulfatione  ,    fi\e  parvas  inflammationes  ,   excitent,  &  magis  dein- 
de  magifque  extra  orbsm  fanguinis    protrufx  ,     ac  focis   fub  epidermide 
anguftis  conclufx ,    novo  putredinis  motu  in  pus  faniemque  abeant ,   eo- 
que  minutos  demum   abfceifus  ,    ac  vomicas  ,    pariant.     Quo  quidem  la- 
bore  eor  hoc  facilius  &  rectius  perfungitur ,    quo  majori  pollet  robore  , 
&  magis  obfequens  j    ac  minus  copiofa  ,    eft  materia ,   &  habitus  cutis 
rarior  ac  mollior  ,    atque  ad  eam  fufcipiendam  melius  difpofitus.   Sic  enim 
lit,    ut ,  extra  fphxram  fanguinis ,    intra  ambitum  corporis  univerficatif- 
que  fuperficiem  ejecla  ,    materia  fuperflua  ,    &  inimica  ,    pulfus  cordis  & 
arteriarum ,    atque  adeo  circuitus  finguinis  ,  moderatus  &  xquabilis  eva- 
dat ,  &  fua  corpori  temperies  naturalis  redeat.    Itaque  San&orius  ad  qux- 
ftionem  :  cur  ii ,    qui  xgritudine  pernitiofa  corripiantur ,  fanentur  ?  recte 
refpondet  ,    id  fieri ,    quia  multorum  pohderum  falubrium  fint  capaces. 
A  corporibus  enim  inquit ,    /.  c.  fe&.  I.  aph.  %\.  agritudines  triginta  libras 
auferunt ,  phts  minufve ,  prout  corpora  magis  vel  minus  repleta  funt ,   @? 
prout  agritudo  magis  vel  minus  calidu  &  longa  exifiit.    Quod  fatis  confir- 
mant ,   qui  variolis  laborant,    &  alios  inter  juvenis  ille ,    fupra  modum 
obefus  ,   cujus  Lijierus  in  commentario  ad  hunc  Sanctorii  aphorifmum  me- 
minit.    Is  enim  paulo  ante  ,   quam  variolis  corriperetur ,    ad  octo  fupra 
ducentas  libras  fe  pendere  ,  ex  ftatera  cognovit.  Menfe  vix  finito ,  conva- 
luit  ,   &  cum  iterum  a-nimi  caufa  fe  ipfum  ponderaret ,  ad  octoginta  mini- 
tnum  libras  fe  leviorem  deprehendit. 

PiJr<t.  Medico-frail.  Tom.  V,  H  h  h  \  VII. 


6io  B    E    R    G    E    R  ; 

V  I  I. 

Hoc  modo  febrim  ,  videmns ,  oeconomiam  corporis  multis  quidem  mo» 
dis  plerumque  graviter  exagitare,  fed  faepe  etiam  praelidio  elfe  ,  quando. 
ab  humoris  inutilis ,  infenfique  ,  onere  &  noxa  vindicat  ,  &  fanguine  , 
ac  vafis  ,  vifceribufque  expurgatis ,  fanitatem  reddit.  Quo  fenlu  fpecia- 
tim  de  variolis  Tulpius ,  lib.  4.  obf  med.  cap.  jr.  fcribit,  eas  auferenda 
perniciofam  peffimorum  humorum  colluviem  ,  fanitati  femper  non  adeo 
nocere ,  ut  interdum  etiam  plurimum  illi  profint.  Ita  vero  apparet  etiam, 
quo  eafdem  jure  multi  ad  excretiones  criticas  referant ,  quod  ex  fervore 
fanguinis  in  modum  crifcos  cujufdam  ,  &  cum  multis  lymptomatibus  , 
ut  plurimum  prodeant ,  &  crifis  nihil  aliud  fit ,  quam  naturae  adverfan» 
tis  materiae  per  haec  illaque  corporis  loca  expulfio.  Q_uae  igitur  ut  currt 
falute  scgrotantis  fiat  ,  ejufmodi  materia  motu  cordis  &  arteriarum  ,  ac 
mutuo  minimorum  fanguinis  occurfu ,  trituque ,  ita  comminuenda  ac  di- 
videnda  eft  ,  ut  ex  arteriis  in  meatus  excretorios  ,  ad  quos  appellit , 
emitti  ,  aut  in  extimas  corporis  partes ,  extraque  orbem  fanguinis  , 
amandari  queat.  Qua  ratione  aliquando  comperias,  in  variolis  partem 
colluviei  humorum  ,  qui  per  cutem  non  fatis  expurgari  potuerunt ,  etiam 
falubriter  nunc  per  vias  falivae ,  modo  per  alvum,  five  iuteftmorum  cu- 
taneas  veluti  glandulas ,  eliminari ,  fiepeque  fleri  ,  ut  vigore  cordis  tur- 
gefcentes  humores ,  &  plenius  vafa  diftendant ,  ac  etiam  diifringant  , 
&,  qua  data  porta ,  ruant  ,  ac  hberali  hsemorrhagia  morbum  leviorem 
reddant.  Imo  vero  hinc  conftare  poteft  ,  quo  modo  ex  eadem  chyli 
materia  febris ,  nunc  cum  eruptione  variolarum  ,  nunc  fine  ea  ,  ifta  vi- 
delicet  materia  ,  per  varias  excretiones,  natura  ,  vel  arte,  fadas,  ma- 
ture  fubduda,  exiftere ,  ac  fuperari  poflit.  Atque  fic  quidem  etram  in- 
telligitur  ,  quo  jure  Sydenhamius  ,  /.  c.  fe&.  1.  cap.  4.  febrim  dixerit  na- 
turae  inftrumentum  ,  quo  partes  impuras  a  puris  fecernat  ,  &  porro  , 
feii.  3.  cap.  3.  naturae  machinam  vocarit ,  ad  difflanda  ea,  qux  corpua 
male  habent. 

VIII. 

Sed  multo  aliter ,  &  peflmiis  aegri  rebus  ,  evenire  comperimus  ,  cum 
imperfe&a  haec  crifis ,  aut  prorfus  fymptomatica  eft  variolarum  excretio, 
Id  quod  fien  quidem  animadvertas  ,  ubi  febris  admodum  fscvit ,  vireC 
que  continuo  atterit ,  aut  nova  ex  inflammatione  vifcerum  fucccdit,  & 
graviora  impetunt  fymptomata ,  atque  ob  abundantiam  materise,  &  pra- 
vitatcm,  infardumquc  vifcerum  ,  ac  denfam  nimis  .  adftrictimque  cu- 
tim  ,  illius  fentina  per  hanc  exhauriri  nequit ,  &  vel  plane  non  ,  vel 
ijon  fatis  prorumpunc  variol»  s    vel  etiam  nimis  fero  proveniunt ;   aut 

uhi 


DE    USU    VENl    SECTIONIS.  €11 

tibi  nimium  fauces  j  &  guLm  ,  vel  intima  corporis  &  vifcera  occupant ; 
aut  liquati  settu  ,  corruptique  fucci,  in  variolas  ,  fine  fine  prodeuntes  , 
prope  omnes  effunduntur ,  &  totum  hominem  fcabrutn  ,  focdum  ,  ac  ve- 
luti  leprofum  reddunt ,  vel  ore  ,  alvoque,  immodice  effluunt;  aut  quan- 
do  fanguis  ipfe  per  has  ,  rcnumque  vias ,  vel  loca  alia  ,  ultra  modum 
fertur  ,  &  tam  multis  magnifque  laboribus  fraftum  ,  &  debilitatum ,  cor 
fuccumbere  tandem  cogitur. 

I  X. 

Ex  hls  vero  cuivis  facile  patet ,  borta  ratione  medicos  duo  hujus  mor- 
bi  tempora  obfervare  confuelfe  ,  unum  ebullitionis  ,  five  seftus  fcbrilis  , 
quo  materia  variolarum  pulfu  cordis  ,  jugique  tritu  partium  fanguinis  , 
ad  abiceilionem  praeparatur,  alterum  exitus  ,  five  eruptionis,  quo  illa  , 
agiratione  ifta  fatis  divifa  ,  ac  praeparata  ,  atque  ad  habitum  corporis 
protrufa ,  primo  inflammationes  parit  *  ac  poftea  purulentia  cruttifque 
perit ,  aut  diutius  confiltens  ,  fcedam  impuramquc  continui  fohuionem  , 
five  ulcufcula  *  excitat.  Unde  quibufdam  alterum  tempus  etiam  inflam- 
mationis  vocare  ,  &  tertium  maturationis  ,  Gve  fuppurationis  ,  addere 
placuit.  Nam  uti  variolse  phlegmonis  fuppurantis  naturam  referunt :  ita 
parem  cum  ea  cruditatis,  maiurationis ,  atque  exarefcentire  ,  ftatum  per- 
currere  folent.  Plerumque  autcm  tempus  aeftus ,  five  feparationis ,  a 
primo  die  in  quartum  protrahi  ,  eoque  cceptus  puftularum  exitus  ,  ac  in- 
flammatio  cutis  ,  &  hanc  confequens  fuppuratio  ,  atque  exarefcentia  ,  plu- 
res  durare  dies  confueverunt ,  ita  ,  ut  totius  decurfus  morbi  quatuor- 
decim  fpatio  dierum  utplurimum  abfolvatur.  Quandoque  vero  ,  ob  cru» 
ditatem  &  craiiitiem  materiae  ,  ad  diem  vigefimum  ,  &  ukra  ,  produ- 
citur. 

X> 

Jam  illud  etiam  conftare  afbitror ,  in  curat'one  varlolarum  habendant 
efle  rat.onem  motus  cordis ,  &  fanguinis  febrilis  ,  quo  plus  sequo  nec  in- 
tendatur,  neque  cohibeatur ,  fed  ,  quod  fufcepit ,  munus  &  onus ,  tam 
fccretionis ,  qram  excretionis  ,  fine  gravior  bus  fymptomatis ,  ita  perfi- 
ciat  ,  ut  corpore  ,  quoad  fetis  ett ,  expurgato ,  priftinam  »  falutarenl 
vitse  &  v  .letudini ,  aquabilitatem  confequatur.  Quod  ,  tanquam  in  fpe- 
culo ,  non  folum  videre  ,  verum  etiam  providere ,  ut  magni  omnino  re* 
F.rt  ,  ita  fagacis  eft  medici ,  &  fidi  naturae  adjutoris  ,  &  miniftri.  Ne- 
que  enim  artis  opera  ,  &  ope  medicamentorum  ,  tentanda  funt  ,  quze 
ipfa  ,  fuis  nixa  viribus  ,  natura  perfeclura  eft  ,  quod  non  modo  nulla 
inde  utilitas  ,  fed  etiam  gravia  damna,  in  scgrum  redundare  poflint ,  a 
quibus  cum  fua  quemque  confcieima  ,  tum  vero  Hippocrates  dehortatur, 
lib.  J.  Epidem.   'Te  ad  hoc  exerceto  ,    inquicns ,  rnorbis  ut  projis ,   aut ,  ne 

H  h  h  h     3  qtlid 


<5i2  B    E    R     G    E    R  , 

qnid  noceas.  Id  quod  ,  Ci  in  ullis ,  in  acucis  certe  ,  morbis  obfervandum 
eft.  His  enim  breve  fpatium  eft  ,  intra  quod  impot  tuna  mcdicina  veger 
haud  raro  extinguitur  ,  nec  farpe  mutationi  remediorum  tempus  eft. 
Qua  ratione,  in  fucci  plenis  pnccipue,  &  calidioris  naturse  hominibus , 
crebro  nimis  fieri  oernimus ,  ut  intempcftivo  expellentium  ,  fudorifero- 
rum  ,  bezoardicorum  ,  &  cardiacorum  ,  qpae  vocant,  remediorum  ufu , 
variolsc,  quse,  vel  inopis  exemplo  plebis  ,  folius  vi  naturae  ,  fibi  reli- 
dtae  ,  nec  laceffitse  ,  nec  aliunde  impeditae ,  aucto  nonnihil  motu  cordis 
&  fanguinis  divifa  prius ,  &  fatis  attenuata ,  folutaque  ,  five  concocta  & 
digefta ,  tum  vero  ejedla  in  cu*:em  ,  materia  ,  ex  fe  benignae  tutseque 
fiiiilent ,  in  periculofas  multoties  mutentur ,  iftorum  abufu  remediorum 
efferato  nimis  &  concitato  motu  aeftuque  fanguinis  ,  utpote  quo  portio 
fuccorum  aquofa ,  &  diluens  ,  multo  inutili  fudore  diffipamr ,  &  crudi 
adhuc  fucci  nimio  plus  exagitantur ,  ac  ,  prsepoftera  feftinatione  tumul- 
tuofe  quaquaverfum  impulfi ,  in  faniem  dilfolvuntur,  ipfaque  fubinde  vif- 
cera  &  carnes  ita  exuruntur ,  ut  in  virus  pariter  putre  colliquentur  & 
tabefcant  :  unde  repentinus  corporis  tumor  &  inflatio  ,  compreffiones 
cerebri  &  nervorum  ,  perfpiratio  minor ,  &  eruptio  variolarum  nunc 
impedita  &  interrupta ,  nune  prscmatura  ,  prsecipitata ,  ac  devia  ,  fsepe- 
que  fons  fcedae  fcabiei  &  variolarum  eonfluen:ium  inexhauftus ,  &acies, 
ac  fervor  ,  &  malitia  humorum  ,  febrifque  fomes  ac  faevitia  ,  nec  modo 
eutis  ,  fed  etiam  vifcerum  incendia  ,  &  ruptiones  vaforum  ,  ac  fubiti  vi- 
jrium  lapfus  ,    &  pfurium  fceturae  graviorum  fymptomatum  ,  exiftunt. 

%  l 

• 

Eadem  eft  ratio  calidioris  disetae ,  &  ambientis  intemperiei  aeris  ,  quam 
Jiodie  a  doctiffimis  prsecipue  Britannke  medicis  incufari  audias  ,  &  fuo 
quidem  merito  ,  modo  pro  ratione  tempeftatum  anni ,  &  climatum ,  ea 
caloris  moderatio  adhibeatur  ,  ut  nuila  tranfpirationi ,  eruptionique ,  re- 
rnora  injieiatur  ,  quam  non  femel ,  cum  periculo  vitae  interituque  aegro- 
tantium  redimendam  ,  intempeftivae  corporum  refrigerationes  afferre  fo- 
tent.  Adeo  verum  eft  de  variohs  quibufque  veris  ,  quod  de  epidemicis 
fuis  1.  c.  obfervavit  Tulpius  ,  nihil  fuilfe  perniciofius  externo  frigore  , 
five  aeris ,  iive  aquse  egelidae  ,  qua  conclavium  pavimenta  ,  a  muliercu- 
Hs  improvide  deterfa ,  excitarint  protinus  infignes  convulfiones  ,  &  ter- 
ribiles  morbi  comitialis  infultus  ,  cum  algido  extremorum  frigore.  Me- 
lius  fenfit ,  &  rem  intellexit  Sautlorkis  ,  fe&.  i.  aph.  121.  Refrigeratio- 
nes  in  morbis  acutis  iudicant  mortem  ,  ut  in  Hermocrate :  adirmmt  enim 
fierfpirationem.  In  quem  locum  Lijlerus  addit  :  Tremenda  quidem  efi  ijia. 
lehemens  ,  £5?  iutempejiiva  ,  rcfrigeratio  ,  quam  noflri  homines  variolatis 
maxime  ,  aliifque  nofimdlis  febribus  acutis  ,  tanta  diligeutia  procnrare  ftu- 
Aent  ,    contra  jidem  notijjimam  hujus  aphorifmi.    Itaque  ,  'quemadmodura 

fri- 


D  E    U  S  U    V  E  N  /E     S  E  C  T  I  O  N  I  S.  6*r3 

fVigus ,  flc  calor  etiam  nimius  ,  hic  noxius  effe  pdteft  ,  ut  multo  erudi- 
tus  ufu  ,  Dan.  Ludovici  ,  Eph.  Germ.  Dec.  I.  Anu.  %.  obf.  6%.  juniores 
monuit  medicos  ,  cum  eos ,  qui  in  Javae  nova  Batavia  v  arioiis  labo- 
rant  ,  remediorum  ope  diaphoreticorum  ,  &  fervorem  fanguinis  augen- 
tium  ,  non  recreari  ,  fed  opprimi  ,  fcribit ,  aque  ac  complnres  pvfioues 
ferra  cedant  niniia  iUa  cubiculorum  ex.tjluatione  ,  potus  denegatwne  ,  vel 
calefa&ione  ,  expulfivorum  anticipatione ,  multitudine ,  inordinatione  ,  r'efe- 
clivorum  juleporum  ,  aquarum  perlatarum  &c.  ingurgitatione  &c.  qui  , 
ceteris  paribus  ,  vel  rujiicorum  exemplo  ,  parciori  confideratiorique  medica- 
tione  forfan  fervari  potuiffent ;  ante  eruptionem  fcilicet  nil ,  aut  parum  fal- 
tem  ,  per  abforbentia  bezoardica  fixiora  ,  ( ni  maliguitas  ,  vomitus  ,  diar- 
rwe* ,  fnbtilius  cum  anodyni  tantillo  exegerint )  movendo  ,  expulfionem  pojl- 
modum  volatilioribus  (folitariis  ,  aut  diilo  modo  exaltatis  )  femel,  aut  bis , 
hinc  fixioribus  deuuo  adjuvando  ,  circa  nonum  vel  undecimum  ,  novas  in- 
terdnm  exacerbatioues  ,  accifa  tinBurA  bezoardica ,  mixtur&ve  fimplicis  dofi, 
moderatioribufve  iujriugeudo  ,  reliquum  per  vulgatijjima  prxcipitantia  (mixto 
interea  potui  fpiritu  falis  fubtiliori ,  clijfo  &c.  )  tranfigendo ,  non  neglecto 
pofi  recolle&ionem  laxativo.  Neque  multo  aliter  Diemerbroeckius  ,  Syden- 
fcamius  ,    Pechlinus ,   ut  multos  prseteream  alios  ,   experti  ,    fenferunt. 

X  I  L 

Atque  hsec  mihi  prseftruenda  fuerunt ,  quo  pateat,  in  hujus  fanatione 
mali  motus  natune  ,  morborum  medicatricis ,  in  maxima  medentis  cura 
&  clientela  effe  debere.  Cum  enim  illa  fibi  femper  foli  haud  ita  fufficiat, 
ut ,  quem  coa&a  fufcepit ,  laborem  ,  exantlare  feliciter  queat ,  fed  multa 
fubinde  incidant ,  quae  ordinem  &  motus  ejus  modo  imoedire  ,  modo 
augere ,  &  confundere  convellereque  poilint  ,  officium  eife  medici  appa- 
ret ,  ut  motus  naturae  falutares  non  immutet ,  impeditos  &  languidiores 
exfufcitet  &  expediat ,  immoderatos  vero  ac  devios  moderetur  ,  atque  in 
viam  &  ordinem  reducat^  periti  more  naucleri  ,  quocum  a  Galeno  com- 
paratur ,  qui  opportunis  temporibus  vela  aptat,  ac  demittit  :  prapofte- 
rus  enim  illorum  ufus  profecto  naufragium  pareret.  Hinc  vero  neceilitas 
&  ufus  venae  fectionis  in  curatione  variolarum  fluit.  Equidem  non  igno- 
ro  ,  hoc  ,  omncque  aliud  ,  evacuandi  genus  multos  hic  quam  maxime 
formidare.  Et  fatis  ,  puto  ,  ex  iis  ,  quse  modo  dicta  funt  ,  quivis  vi- 
det ,  in  recens  natis ,  &  quibus  ,  neque  fuccorum  redundantia ,  ucque 
febris  ,  neque  graviora  fymptomata  ,  negotium  atque  periculum  creant, 
fed  placide  variolse  erumpunt ,  negotium  naturae  committendum ,  curan- 
dumque  efle  ,  ne  quid  illius  motui  officiat ,  fed  ,  ut  conveniens  ei  diae- 
ta  ,  reclaque  caloris  temperatio ,  fuppetias  ferat.  Namque  in  his  etiam 
commiifoS',  quamvis  lcves  videantur,  errores  non  raro  morte  puniri  , 
nemo  eft  prudentiorum  ,    qui  non  intelligat.    Illud  autera  nos  fipienter 

H  h  h  h     3  Hippo 


6i4  B    E    R    G    E    R  , 

Hippocrates  monuit ,  fe&.    i.    aph.  20.    Qua  judkantnr  ,  &  jttdicata  funi 

integre ,    weg/<£  movere ,  neque  novare  aliquid ,  /eu   medicamentis ,  feu  ali- 
ter  irritando  ;  fedfmere  oportet. 

XIII. 

At  vero  vehemens  febris ,  ubi  magno  corpus  ?eftu  ja&atur ,  plenaque" 
vafa  tument ,  ante  omnia  fanguinis  detra&ionem  requirit ,  quod  nullo 
remediorum  genere  laboranti  naturse  promtius  fuccurritur,  nec  metuen- 
da  alioqui  fymptomata  averti  melius  ac  pnecaveri  poifunr.  Nam  quo  ma- 
jor  eft  copia  fmguinis,  &  ficvior  fit  febris ,  hoc  magis  neceife  eft,  mo- 
tus  illius  turbulentus  ,  &  tumukuofus  ,  eoquc  laboriofior  ,  moleftior- 
que  ,  fit  natura; ,  &  majus  occupando  fpatium  vafa  tepleat  magis  ,  ac 
diftendat ,  atque  ad  extrernas  arterias  renitendo  fortius ,  &  fibras  cere- 
bri ,  ac  nervurum  ,  mufculorumque  ,  comprimendo  ,  illius  pariter  &  cor- 
dis,  ac  univerfi  vires  corporis  affligat ,  tum  vero  (ibi  ipfi  officiat  ,  & 
viam  prsecludat  ,  ac  fecretionem  materia:  noxiae ,  &  tranfpirationem , 
impediat  ,  atque  infarciens  vifcera  ,  intus  in-Ummationes  excitet  ,  & 
corruptis  ,  ac  fufis  demum  ,  liquatifque  fuccis  ,  excre:iones  ,  fluxionef- 
que  varias ,  funefta  plerumque,  movejt ,  neque  uno  adeo  modo  vius 
penculum  atferat. 

X  I  V, 

Utile  ac  neceifarium  his  tot  incommodis  remedium  veiix  fectionem  ha- 
bebit  ,  quifquis  cogitaverit  ,  ejus  ope ,  evacuata  ex  parte  caufa  mali  , 
seftum  tebrilem  temperari ,  ac  plenitudinem  &  tumorem  vaforum  ,  Vim- 
que  intus  renirentem  ,  foris  certbrum  nervofque  prementem  ,  minui  i 
eoque  laborem  luclantis  levari  cordis  ,  virefque  ,  oppreiTas  a  mole  &  im- 
petu  fanguinis  nimio  ,  excitari  ac  refici  ,  &  locum  ampliorem  ,  ac  fpa- 
tium  ,  fecretioni  coh<erentis  fanguini  noxiye  materiae  neceifarium  ,  conce- 
di ,  &  liberiorem  illius  circuitum  *  perfpirationemque  univerfi  corporis  , 
procuraii,  inflammationes  denique  vifcerum  ,  &  corruptiones  fuccorum, 
profnlionefque  arceri ,  ac  multis  adeo  ,  gravibufque  ,  incommodis  affli- 
<ftam  naturam  &  opprelfim  liberari  ac  erigi.  Qine  res  uti  ratione  conftat, 
ita  e  tperientire  fide  fic  teftata  &  confirmata  eft ,  ut  nunquam  fe  fpe  fua 
fruftraios  eife  ,  multi  dodillimi  medici  affirment ,  fed  ingentem  utilita- 
tem  vcna  ,  &  tempore ,  &  modo  incifa  ,  fenfifle  ac  reportaife ,  exemplis 
confinnent ,  ita  ,  ut  varioke  aliquando  ,  cum  fanguis  vena  fecla  flueret , 
in  cuto  fefe  oftcnderint  ,  nunc  paulo  poft  ,  vel  fua  fponte  ,  vel  adhibi- 
tis  blandis  diaphoreticis  ,  facile  prodierint ,  intactis ,  &  falvis  interiori- 
btis  partibus ,  ac  remittente  neftu  ,  &  ceflantibus  ,  qvas  afflixerunt  an- 
tea  ,   fy  mptomatis.  Ad  hscc  acccdit ,  quod,  ut,  moneme Dkmerbroecluo, 

l.c, 


DE   USU   VENJE  SECTJONIS.  6T? 

!.  c.  cap.  9,  a  longa  experientia  medicis  omnibus  notifiimum  e(l  ,  fre- 
quenter  ante  eruptiones  variolarum  excretiones  fanguinis  e  naribus  lur^ae 
&  falubres  a\jTo,u,oiTus  fiant ,  iifque  &  febris  imniuuatur,  &  variotoe  fa- 
cilius,  minorique  copia ,  prodeant,  nec  quidquam  mali  accidat  a  ca:a- 
pieniis,  toto  variolarum  curfu  lente  fluenubus. 

X  V. 

Qiio  vero  id  operae  pretium  vena  fecta    confequamur ,    in  memonam 

yevocandum  eft ,  id  quod  fupra  dixi,    diverfa  in  vaiiolis  obfervari  tem- 

pora  ,   unum  quidem    ebullitionis ,    five    fecretionis  ,     quo    sellus   vigct, 

faumorquc  noxius  folvitur,   atquc  ecompage  fanguinis  evoivitur ,    aiterum 

excretionis  ,    quo  ille   humor  (olutus    fatis  ,    &   divifus,    in    habitum  & 

fupeificiem  corporis  ablegatur ,  puftulafque  parit ,   ac  tertium   fuppurati- 

onis ,   quo  idem  in  puftulis  in  pus  faniemque   excoquitur.    Nam  ,    iicut 

ex  praccepto  Hippocratit ,  apb.  29  ,  fe£t.  II ,  in  omni  morbo  acuto  ,    pro- 

pter  fubitum  ejus  augmentum  ,    lapfumque  virium,   fi  quid   movendum 

videtur  ,  principio   movendum  effc  :  ita  hoc  etiam  in  malo ,   ubi  impetus 

febris ,  &  virium  robur  fuftnigantur ,  mox  inter   initia  ,     ante   exortum 

macularum,   a  diftentis  venis  ianguis  dimittendus  eft.    Sic  enim   natura, 

parte  oneris  levata  ,    vel  fuaptevi,  vel  blandisadjuta  diaphoreticis  ,    fa- 

cilius,  quod  re  iquum   eft  ,   exDe!let ,  non  temere  iterum  vense    fectione 

folicitandum.    Hac  ratione  Diemerbrockius  fe  obfervaife ,    fcnbit,    de  va- 

riol.  &  morbill.  lib.  fingul.  cap.  9,  fa&a  in  pleihuricis  tali  tempeftiva  vense 

fe&ione ,   variolas  non   modo  facilius,    &   fine  magna   moleftia,    verum 

etiam  longe  pauciores  erumpere,   &  citius  maturari.    Idem     Forefius,    l.  , 

VI  t   obf.   16 ,   &  multi  alii  notarunt.    hx  his  ballonius ,    Epid   &  Epbew, 

lib.  1 ,  p.    50.    Si  puellu .  ait  ,   detrahatur  fanguis  initio  in  fujpiabne  mor- 

biUorum  &  variolarum  ,    impedietur  ajigmentum  febris  ,    cujm  calor  mnleficut 

eji  tabejicm.     Et  fic  fufis  liquatifque  carnibm  uon  ita  intumefcst    corpus  ,    nec 

fieda  fcabie  macnlabitur  &  iuquinabitur.    Profeclo  cum  abomni  arte  ,    tum 

vero  a  medicina,    &  hujus  curatione  maii ,  alienaeft  procraftinatio  ,  pise- 

termiflioque  ,    ut  in  qua  dilatio  vitse  periculum  iit.   Siquidem  a^ftus  febrilis 

brevi  multum  propagatur   &  inaugcfcit  ,    ac  ea  ,  qu3e  dixi ,    aliaque  gra- 

viora  inducit  fymptomata  ,  quae  mature  inftituta  venxfeclio  ita  praetavet, 

ut  &  eruptio  variolarum  facilior ,   &  totius  morbi  decurfus  levior  multo 

ac  tolerabilior  evadat.     Ut  vero  hic  primo  quoque  die  fanguinem  mittere 

expeditiflimum  eft  :    fic  ,    amiifa  hac  occcafione  ,   idem  auxiiium  tion  modo 

fupervacaneum,    fed  etiam  calamitofum  tum  eife  folet  ,    cum  jam   fpatio 

ipfo  materia  paffim  in  cute  fatiseffloruit,  ve)  via  modove  alio  exhaufta 

eft ,  vel  corpus  ita  corrupit  ,  ut  detraclio  imbecillum   facere  pofiit ,  non 

poffit  integrum.  Emoritur  enimvis,  fi  quac  fupererat ,  hoc  modo  erepta. 

XVI. 


6i6  B    E    R    G    E    R, 

X  V  I. 

Neque  tamen  hic  folutn  tempus  confiderandurn  eft ,    ut  ipfo  irt  exsr- 
tu  variolarum  ,    aut  p*oft  eundem  ,  venae  fectionem  nunquam  tutam  &  U- 
tilem  opinemur  ,  quae  fere  popularis  eft  perfuafio,  ita  ut ,  apparentibus  jarh 
variolis  ,   vense  feclionem  multi  mortiferam  cum    Vefalio  ,   lib.  V.  Chirurg. 
magn.  cap.   13.  judicarint ,  ac  Dienierbrockjus  !.  c.  auditoribus  fuis  inculca- 
verit,    ut  fatis  tempeftive  ad  segrum   vocati,    ante  ulla  variolarum  erum- 
pentium    figna  ,    venam  fecent ,    (1  neceffe  fit ,   aut  utile  videatur  i  fed  , 
poftquam  aliqua  minima  earum  veftigia  ,  vel  pundtula  rubra  in  cute  appa^ 
rere  incipiunt,  tunc  a  venac  feclione  prorfus  abftineant ,  atque  alexiphar- 
macis  potius  diaphoreticis ,-  aliifque  appropriatis  ,    naturam  ai  incepta  ax- 
puliione  adjuvent.    Nec  enim   hic  ita  perpetuum  eft,  quod  fequaris  ,    ufc 
non  fubinde  ali»  obfervationes  adhibendae  fint ,  ad  quas  dirigi  curanti» 
confil.um  deb?at.  Nam  ubi  apparentibus  quidem  ,  non  autem  emergentJ-i 
bus ,  aut  jam  protrufis  in  cutem  variolis ,  seftus   tamen  febrilis  ingravef- 
cit ,  atque  fymptomua  periculom  minantur,  ac  prsefertim  anxietudo  ,    & 
difficultas  fpirandi,  ac  inflammacio  faucium,   &  pulmonum  ,  itemque  fo- 
pores  ,  aut  infultus   epileptici,    urgent ,   metufque  eft  fuffocationis  ,   aut 
fanguis  alicubi  cum  pericuto  prorumpit,   nuUo  modo  melius  fuccurritur  , 
quam  venae  fectione ,  quia  non  dehciens ,  fed  fuperans ,  interioraque  irrt- 
petens ,  materia ,  majori  vi  &  copia  isedit ,  quam  natura  evincere  ac  expu- 
gnare  poilit,  neque  concoctionem  expulfionemque  per  cutim  res  expectat , 
ubi  periculum  vitae  imminet.    Sic  enim   una  fanguiuis  detractionc  plus  e- 
ducimus  j   quam  natura  foras  polfic  propellere  ,  cum  interea   temporis  & 
febris  augeatur  ,  &  corpus  quafi  iri  putre  ferum  refolvatur,   &  vel  jam 
prsefentia  ,  vel  eveiiientia,  gravi3  fymptomata  mortem  inferre  pofiint.  At- 
que  ea  quidem  res  citra  naturae  levamentum  evenire  non    poteft  fub  eo 
inedico,  qui  fcit ,   ex  quali  corpore  fanguis  mittendus  (ir.    Neque  enim  is 
illico  opus   effe  venae  fectione  videbit ,   fi  quaedim  febricula,  vel  nova  ca- 
loris  exacerbatio  ,   a  variolarum  fuppuratione  exoriatur,    quae  fere  foepius 
circa  nonum ,  vel  undecimum  diem  evenire  folet ,   neque  hujufmodi   re- 
medium    pofcit,    fed   temperantibus    &    blandis  diaphoreticii  facile  cedit; 
At   vero  fi  materia  copia  iui  male  rubet,  onereque  nocet,  &  funefta  ur- 
gent  fymptomata  ,  venae  fectionem  ,  etiam  repetitam  ,    non  modo  utilem  , 
fed  etiam   necefTariam  judicabit,    quod  nullum   hac  prsefentius  remedium 
exiftat.     Hac  ratione  ,   multis  com  >ertum  eft  experimentis ,  tam  iri  erup- 
tione    quam    poft  eruptionem  Vut.olarum  ,    fanguinem  felici   f ucceffu  de- 
tractum  fuifTe.    Et  novimus  ip(i,  va: iolis  jarri  obfLum  ,    cum  fangui  .em 
vomitione  alvoque  redderer ,  ven-im  feclam  rsliditPr  fuftimiitfe.    I  Jemque 
Mercatus ,  Dwetus ,  Epiph.m.   Ferdintmdus ,    Riverius  ,   Horjiiifs ,    Rjolanus  , 
Willifiutt  Msibomius .  ut  piures  ommum  alio:> ,  pnecipiunt. 

XVII, 


DE    USU   VENiE    SECTIONIS.  SiJ 

XVII. 

Illam  vero  communem  opinionem  ,  qua  venae  fecVo  motum  natur» 
impedire  ,  &  >  quod  ea  foras  ad  habitum  corporis  expellere  cccpit ,  ad 
interiora,  ipfamque  fcaturiginem  ,  a  qua  primitus  impetum  fecerat ,  a- 
vocari  ac  retrahi  creditur ,  nemo  amplius  admittet,  qui  circuicum  fan* 
guinis  intelligit.  Ex  hoc  enim  perfpicuum  eft ,  eundcm  efTe  motum  exan- 
thematum  &  venae  fe&ionis,  e  centro  adcircumferentiam  ,  e  corporis  pe- 
netralibus  in  ejus  plan-itiem ,  &  tantum  abeffe,  ut ,  aperta  vena,  reften- 
tur  fucci  ,  ad  cutem  evocati  ^  iterque  relegant ,  ut  potius  ad  illam  facilius 
moveantur  ,  eoque  &  eruptio  variolarum  adjuvetur ,  &  magnum  cordi  ac 
vifceribus  ,  antea  fanguine  oppreflis ,  levamentum  afferatur.  Quamobrerta 
ctiam  in  inflammationibus  interioribus ,  itemque  in  mcerore ,  timore  ,  & 
terrore ,  quam  maxime  utilem  vense  ftdlionem  experimur,  ad  fanguinis , 
in  vifc-eribus  collecti ,  liberiorem  explicationem ,  &  circuitum.  Ac  ipfe  qui- 
dem  ufus  oftendir.  ,  a  fecla  vena,  etiamfi  nulla  fuerit  fufpicio  variolarum, 
eas  nunc  iubito,  nunc  die  altero,  aut  poftridie,  aufpicato  prodiiffe.  Ita 
Ballonitis  ,  F.pid.  £■?  Fphem.  lib.  II,  p.  142.  Abbati  cuidam  ,  commemorat, 
cum  nil  de  exanthematon  eruptione  conftaret ,  phiebotomia  large  ceiebra- 
ta,  a  prandio  illa  erupiffe.  Calumniabautur ,  inquit,  medicos.  Tamen  ni- 
hil  inde  eveni't  deterius.  Immo  cum  fervji  cuidam  exanthematu ,  eaqtie  den- 
fijjima  ,  paruiffent ,  nec  v  non  lingua  intumuijfet ,  flagrante  etiam  malo  fe&a 
ejl  vena ,  copiofus  detra&us  fanguis  ,  &  hoc  innocuum  ftiit.  Notandum  hoc. 
Plura  apud  eundem  ,  ut  ScPechlinum,  obf  med.  phyf.  XV,  lib.  2,  exem- 
pla  occurrunt ,  inter  quae  notatu  dignum  eft ,  quod  hic  de  femina  habct 
nobili ,  jam  quadragenaria  ,  quse  infciis  ,  imo  prohibentibus ,  Medicis , 
jam  etiam  in  cutim  protrufis  variolis ,  in  utroque  fibi  pede  venam  inci- 
di  juflit,  &  diminuto  ,  qui  impatientem  torquebat,  aeftu,  feliciter  evafit. 
Idem  fe  puerperas  vidiffe  refert  ,  infigni  loihiorum  fluxu  laborantes ,  & 
tamen  periculum  ,  quod  ominabantur  magnum  ,  variolaeque,  jam  in  al- 
tum  elatae  ,  jam  complanatze,  intentare  vidcbantur  ,  feliciter  erfugitfe,  i- 
mo  latitantes  inde  a  longo  tempore  ftatim  cum  partu  ,  id  eft,  uteri  hx- 
morrhagia  ,  florido  colore  in  cutim  exivilfe,  juftoque  tempore  mtturatas, 
aegras  a  difaimine ,  medicos  a  metu ,   liberafTe. 

XVIII. 

Hinc  vero  apparet ,  inanem  effe  metum  Sydenhamii ,  cum  1.  c.  a  ven» 
fedione  in  curatione  variolarum  ob  eam  potiflimum  caufam  timet ,  quod 
hoc  modo  non  tantum  ebullitio  fanguinis  nimis  imminuattir,  cujus  inte* 
rim  ope  partes  defpumandae  accurate  fecerni  debuerant ,  verum  etiam  illud 
ipfum  fubducatur,  quod  cocptsc  fecretioni  quafi  pabulum  continenter  fup- 
peditaret.  Id  enim  tantum  de  abufu  valet.  Jam  vcro  di&um  eft  ,  quo  ca- 
Diffut.      Medico-l'ra&.  Toirii   V.  I   i  i  i  fu 


«fig  B    E    R    G    E    R," 

fu  locus  fit  venx  fedttoni.  Rectius  Hamiltou ,  csp  IV ,  de  fehr.  mil.  ccn- 
ftfrt  in  variolis  materiam  fecernendam  facpius  ita  abundare,  ut  nec  enema  , 
nec  vense  feclio  puftularum  eruptionem  impediat,  nec  quidquam  mali  ac- 
cjdat  a  catameniis ,  toto  variolarum  curfu  effluentibus.  Cui  rei ,  ut  alia 
taceam  exempla  ,  argurnento  e(fe  poteft  puella  duodecim  annorum  ,  quse, 
ut  in  Ephem.  Germ.  Dec.  /,  Ann.  ///,  obf.  5f  ,  extat ,  cum  ,  variolis 
fparfim  erumoentibus ,  fubinde  tamcn  evanefcentibus  ,  vehementer  delira- 
ret  ,  fanguine  ex  fe&a  vena  brachii ,  primo  dextri ,  mox  finiftri  ,  quod 
jpfa  ad  fecandum  porrigebat ,  magno  impetu  faliente,  largius  milfo  ,  prof- 
pere  variolis ,  fibi  reddita  &  reftituta  fuit.  Haud  aliter  variolas  ,  die  oc- 
tava  ,  fuperveniente  alvi  fluxu  ,  cum  ingravefcente  febri ,  atque  delirio, 
retrocedentes,  venae  ftclione  in  pede  fadta  ,  iterum  emerfilfe,  febrimque, 
&  fymptomata  omnia  ,  conquieviife ,  obfervavit  Bonetus,  Medic.  Septen- 
tr.  coll.  p.  11.  p.  555.  Ac  Binningerus ,  cent.  /,  obf.  69,  animadvertit  ,  poft 
gravem  diarrhoeam  ,  clyfmo  purgante  excitatam  ,  apparentibus  jaro  rubris 
jn  faeie  &  maculis  fat  numerofis ,  fanguine  e  naribus  ,  primo  ad  libras  duas  , 
alteroque  die  ad  uncias  oclo,  profluente  ,  variolas  nihil  ominus  effloruif- 
fe ,  &  quamvis  copiofo  gelidse  potu  ,  &  jectigatione  corporis  ,  leclique 
mutatione  iterum  difparuerint,  blandi  tamen  expellemis  ope  remedti, 
ubertim  &  falubriter  rediifle. 

X  I  X. 

Cum  autem  poft  eruptionem  variolarum  vense  fecftio  minus  prodelT, 
hoc  viribus  omnino  corporis  efficitur  ,  morbo  jam  admodum  defatigatis  , 
&  exhauftis,  ac  imparibus  ferendae  hujufmodi  vacuationi ,  qua  quippe 
ereptis ,  fi  quse  fupererant ,  viribus,  cordis  fanguinifque  motus ■languet, 
&  ob  defectum  illius  continuari  nequit,  vel  coercita  intus  ,  ob  prohibi- 
tam  expulfionem ,  materia  ,  oneri  fuccumbere  cogitur  ,  qui  fortafle  mor- 
bo  fuperior  fieri  potuiffet.  JsTamque  perfpiratio  atque  expulfio  materix  in- 
tegrum  cordis  vigorem  requirit ,  utpote  in  ultimis  limitibus  corporis  pe- 
ragenda.  At  ficuti  eo  cafu  ab  hoc  auxilio  abftinendum  eft :  ita  cavendum 
etiam  ,  ne  idem  perinde  utile  atque  inutile  fpernatur.  Nam  fieri  folet, 
11 1  copia  aeftuque  fanguinis  ,  &  faeviiTima  concitentur  fymptomata  ,  &  vi- 
res  langueant ,  ac  nifi  in  tam  periculofo  certamine  eo  auxilio  fuccurratur , 
oppreflse  vin&seque  jaceant ,  eodem  veroauxilio,  &  tempore,  &  modo 
ndhibito,  vacuata  ex  parte  mali  caufa,  alleventur  iterum  ,  ac  ita  refician- 
tur ,  ut,  quod  fupereft  materiae,  facilius  deinde  fuperetur.  Ex  quo  ap- 
paret ,  adeo  interdum  hoc  in  malo  neceflariam  effe  venae  fectionem  ,  ut 
nec  pueros ,  nec  fenes  ,  nec  gravidas  excludat.  luterejl  euim,  recte  ait, 
Celfus ,  hb.  II,  cap.  10 ,  non  quaatas  fit  ,fed  qu&  vires  fint.  Quac  quidem 
prud«ntis  eft  medici  difcernere  ,  &  rationem  quoque  habere  regionum , 
ne  ,  cum  Arabes,  &  Ujjfitanos,   atque  gallicos  medicos  minori  jure  imita- 

ti 


DE    USU    VENJE   SECTIONIS.  619 

ri  vo!umus  ,  in  mittendo  fanguine  in  aetate  etiam  tenerrima ,  cui  ltvif- 
fimum  laclis  alimentum ,  &  copiofus  per  cutem  effluxus  eft,  nimium 
audaces ,  neque  etiam  timidi  nimis  fimus,  ubi  res  poftularit.  Nam  &  re- 
tatem  teneriorem  venae  fectionem  bene  ferre ,  ipfo  ufu  oftendit  Sydenha- 
mhis ,  l.c.fe&.  IV.  cap.  5  cum  vigentibus  adhuc  morbillis,  vel  poft  eo- 
rum  difceflum,  urgente  febri  vehementi,  atque  dyfpncca  ,  alioque  acci- 
dente  ex  inflammatione  pulmonum  ,  feliciflimo  femper  eventu  ,  tenerrimo- 
rum  quoque  infantum  venas  femel,  iterumque  aliquando,  fecuit ,  &  vel 
illa  nos  puella,  annum  agens  fecundum  cum  dimidio  ,  moneat ,  cujus 
mentio  lit  in  Fph.  Germ.  Dec.  I.  Ann.ll.  obf.  222,  quae ,  febri  laborans 
ardente,  ex  utroque  brachio  ,  uno  interjecto  die ,  fanguinem  emifit ,  & 
febris  iftius  ,  mortem  jam  minitaittis ,   faevitiem  evafit. 

X  X. 

Ncc  vero  nunc  difKcile  erit  judicare,  quantum  dandum  fit  fententiae 
Guidonis  Patini,  quondam  clariffimi  parifienfium  medici ,  quam  ,  doclis 
examinandam ,  publice  in  Academia  propofuit :  Frxcipua  curationis  fpes 
eji  (variolis  laborantibus  )  in  phlebotomia  ,  qu<z  vel  ineunte  morbo ,  etiam  in 
la&entibus  ,  imo  £«?  in  tenellula  xtate  ,  bimefiribus  ,  trimejlribufque  ,  velpojl 
eruptionem ,  cito  ,  tuto  ,  &  intrepide  adminifirata ,  fert  omne  pun&um.  Fruf- 
tra  propinaveris  lapidem  bezoardicum  ,  tam  artis  ,  quam  artificis  Jcandalum  : 
frufira  fiillatitias  illas  aquas  de  ulmaria  &  carduo  beuedi&o ,  de*quibus,  qiut 
dicuntur  ,  nnga  funt  &  verba  inania  :  frufira  deco&um  lentium ,  &  hydro- 
tica  :  frufira  &  famofas  illas  compofitiones  de  cocco  indico  ,  £•?  hyacintho  , 
non  tam  ad  valetudinem  ,  repertas  quam  excogitatas  adpompam ,  (  quafi  medi- 
cina,  artium prdfimtijjima  ,  alieno  & fucato  illofplendore  indigeret  )  nullo  nomiue 
cardiacas  ,  titulo  quiiem  fpeciofas  ,  fed  ejfe&u  inanes  ,  quaque  in  morborum 
curatione  non  magis  valent ,  quam  rixnia  pnejica  ad  excitandos  mortuos. 

XXI. 

Sed  fatis  pro  inftituti  ratione  de  ufu  venae  fectionis  in  curationc  vari- 
olarum  dixifle  videor.  Nam  quantitatis  ratio  ex  coilatione  virium  natu- 
rae  ,  morbique  impetus ,  petenda ,  videndumque  hic  eft,  ne  quid  nimis 
fiat ,  quod  infirmare  naturam  pollit,  de  quo  Willifius  de  Febr.  cap.  if  , 
legi  meretur.  Ut  vero  venac  feftione  hic  varie  peccari  ,  invifamque  eam 
reddi ,  ita  haud  multo  aliter  cum  clyfmis  agi  videas ,  ut  alii  eos  toto 
morbi  decurfu  quotidie  adhibendos  efle  cenfeant,  alii  tanto  eorum  odio 
atque  horrore  afficiantur  ,  ut  tam  ante,  quam  poft  variolarum  eruptio- 
nem,  nihil  hic  periculofius  ,  nihil  naturae  ,  expulfionem  molienti ,  infcf- 
tius  ,  nihil  defperatis  in  rebus  tritius  effe,  opinentur.  Idquidem,  opinor, 
res  ipfa  docet,  &  intelligenti  cuivis  patet,  in  curatione  variolarum  reme- 

I  i  i  i     2  diis 


620  B     E     R     G    E    R  , 

diis  quibusque  "  purgmtibjs  '  non  tem;re*  irrkaniam  afqie  exagitan- 
dam  elfe  naturam  ,  cura  in  vafis ,  ipfoque  fanguine,  caufa  mali  confiftat , 
&  durn  seftus  plena  funt  omnia  ,  cavendum  fit ,  ne  majora  febris  incen- 
dia  fumat ,  &  fecretio  expu'fioque  materiae  noxiac  per  ambitum  corporis 
impediatur ,  vel  funeftum  alvi  profljvium  excitetur.  Nam  fceda  eft  cala- 
mitas,  inquit  Hippocrates ,  lib.  de  remed.  pitrg.  a  medicamento  purgante 
hominem  interiiife. 

XXII. 

Qnod  tamen  minus  exiftimandum  eft,  omnem  in  variolis  alvi  purga- 
tionem  damnandam  effe ,  ita  ut  nemini  eam  utilem  ac  necefTariam ,  fed 
cuivis  perniciofam  judicemus.  EfTet  enim  id  ,  ac  ii  quis  omnes  homines 
indirlerenter  uno  calopodio  (  ut  adagio  fertur  )  calceare  vellet.  Qnod  quam 
fit  ineptum  ,  fatis  ex  eo  conftare  poteft,  quod  non  omnes  ,  qui  variolis 
laborant ,  uno  fe  modo  habeant ,  &,  pro  indicantium  varietate,  ratio 
curandi  variare,  &,  fi  naturam  juvare  recle  velimus,  impedimenta  quo- 
que,  eidem  officientia ,  removeri  debeant ,  ut  vel  ex  iis  patet,  quae  mo- 
do  de  ufu  venae  feclionis  in  medium  funt  adducla.  Ad  haec  attendens  Fran- 
cifcus  de  le  Boe  Sylvins ,  Prax.  lib.  IV,  tra&.  1 ,  §.  66 ,  mox  principio  va- 
riolarum  obfervandum  fedulo  efle ,  ait,  a  medico  prudente  ,  quales  in 
primis  tunc  peccent  humores  ,  &  cujufmodi  evacuatio ,  vel  per  vomitio- 
nem  ,  vel  per  alvum,  aut  fu dorem  ,  pro  genio  motugue  humorum  pec- 
cantium ,  mature  fit  inftituenda ,  ut  pauciores  variolse  ,  blandiorefque , 
evadant.  Hac  ratione  aliquando  benigna  emetica  ,  fxpius  blanda  purgan- 
tia  ,  tempeftive  data  ,  plurimum  profuifle  medicorum  obfervationes  do- 
cent ,  &  nuper  admodum  in  aula  quadam  regia  fereniftima  princeps  tef- 
tari  poteft  ,  quantum ,  cum  variolse  }am  prorupifTent ,  opportune  datum 
emeticum  profuerit.  Ex  iftis  vero  docliilimus  Meibomius ,  Dijf  de  variol. 
£«?  morbill.  §.  S2  ,  refert,  laudatum  modo  Sylvium  vomitoriis  &  pur- 
gantibus  in  principio  variolarum  fsepius  ,  fe  praefente,  feliciter  efTe  ufum , 
&  jjotnbili  in  primis  exemplo  in  celfiiiimo  imperii  principe  juniore  ,  in 
cujus  fereniflima  familia  non  paucis  variolx  lethales  fuerant ,  qui  cum 
illis  inctperet  decumbere  oborta  dubitatione  ,  an  purgatio  in  corpore  ,  ad 
cacochymianr  indinante,  eiTet  inftituenda,  prsevaluiffe  tum  rationes  ,  tum 
autoritatem  Sylvii  -exhibitoque  purgante  ex  antimonio  ,  fed  leniori ,  fe- 
ficiter  variolas  prorupifTe  ,  &  paucas,  &  fine  ullis  fymptomatis.  Ipfe  e- 
tiam  elariflimus  Sylvim  1.  c.  in  primis  antimonialia  laudat  rcmedia ,  quod 
pluribus  poffint  fatisfacere  indicationibus ,  &  pro  re  nata  ,  atque  opera- 
tione  defiderata  ,  per  plures  vias  humores  noxios  cxpellere.  Ita  R[verius 
quoque,  ut  alios  taceam  ,  Prax.  lib.  XVII,  cap.  2,  advertit,  non  raro 
miliflime  purgationem  inftitui  ante  eruptionem  variolarum  ,  &  antequam 
iebris  incandeicat,  Tunc  enim  ,  11  abundet  cacochymia ,  utiliter  eam  pur- 


DE    USU    VENiE    S  E  C  T  I  O  N  I  S.  621 

gatione  imminui  ,  ut  natura  poftmodum  alacrius  cxpulfionem  moliatur. 
Nec  a  iter  expertus  eft  Ballonvn,  qui  Epid.  £5?  Ephem.  lib.  1 ,  p.  37,  ita 
fcribit :  An  commode  prxfcribi  poffunt  medicamenta  ,  antequam  morbilli  fefe 
prodant  ?  An  il/n  impediunt  motwn  natura  ?  lmo  inopinato  venam  fecuiwus 
&  medicamentum  purgans  dedimus ,  quibus  die  fequenti  aut  pojlridie  appa- 
yerent  varioit ,  £•?  me/ius  multo  h.tbusrunt ,  quam  quibus  non  aufi  fuerimus , 
iclem  exhibere:  Sic  parum  probabile ,  quod  dLimr ,  minus  ajfatim  erumpcre 
papu/as ,  fi  corpus  ante  purgaveris.  Et  lib.  II  ,  p.  141  ,  ita  pergit :  In  I. 
tpidsmiorum  nojlrorum  libro  auuotavimus  ,  infcvitia  fymptonuttum  ,  qiu  erant 
prxnuntia  exanthematon  ,  (fed  hoc  ignorabamus ,  quia  forte  cautiores  fuiffe- 
vms  )  nos  medicamenta  £f?  ph/ebotomiam  tentaviffe ,  cum  ea  eruptio  pi\cJio  a- 
dejfet.  Et  tamen  innocuum  utrumque  remediuwfuit.  Ut  jam  auile  fit  credere  , 
tril  iu  exanthematis  tentandum.  bnwo  ex  tribus  pueris  ,  exanthemata  pajjis , 
qni  purgatus  eji ,  levius  habuit.  Ac  faepe  fatis  efle  materise  ,  tam  in  aivum  , 
quam  ambitum  corporis ,  diftribuendae  ,  diarrhoeae  monftrant ,  quas  non 
fcmpcr  hic  exitiofas  efle  ,  fed  fubiude  falubriter ,  magnoque  scgrotantium 
commodo  ,  eveuire ,  in  primis ,  11  initio  contingant  ,  &  mature  tempe- 
ramentum  admittant ,  fatis  inter  dodos  conftat,  &  alios  inter,  Epipha- 
vius  Ferdiuandus ,  hijl.  L  X  X  V 1 1 1.  Meibomius  1.  c.  &  Pech/inus  l.  c.  no- 
tarunt.  Sic  quoque  in  variolis  confluentibus  fupervenientem  ,  ut  adultis 
falivationem ,  ita  infantibus  diarrhoeam  ,  falutarem  elfe  ,  nec  fiue  damno 
interituque  aegrotantium  fifti  ,  recte  Sydenhamius  animadvertit  I.  c.  fecl, 
JU,  cap.  2.  Quin  imo  videas  non  raro  ,  eam  materise  excernendse  copiam 
adefle,  ut  nec  purgationes  alvi ,  &  diarrhoc<e  .  nec  copiofae  hsemorrhagise » 
eruprionem  variolarum  fanationemque  impediant,  fed  adjuvent  potius  & 
promoveant  ,  ut  ex  Ballonio  &  Binningero  fupra  addudtum  eft. 

XXIII. 

Non  fatis  fciunt  medendi  ordinem  ae  feriem,  qui  in  tanta  naturarumi 
&  circumfrantiarum  varietate,  unius  vel  alterius  curationis  exemplum  ,; 
tanquam  dogma  ,  aut  legem,  ftatuunt.  Neque  cautiores  funt ,  qiii  idcra. 
re^cdium,  quo  aliquot  variolis  laborantes,  vel  f.matos,  vel  fal.tem  nort 
morcuos  efle  ,  obfervarunt,  omnibus  hoc  malo  corteptu.  adhibendum  efle 
volunt ,  &  fieri  procfcribere  audent  ,  quae  hodie,  ac  fequentibus  diebns- 
fi!it  adminiltranda,  quafi  non  medici  ,  fed  vates  elfent.  Namque  eos  con- 
fiderare  oportebat,  id ,  quod  agendum  eft  in  curatione,  a  prsefentia  in- 
dicantium  fumi  debere ,  eaque  in  morbo  hujufmodi  acuto  facile  mutari 
pofle,  &  pro  varietate  temporum  moibi,  ac  p(>rro  ratione  bubita  rctatis, 
naturarum  ,  fymptomatum,  &  circumftantiarum  aliarum,  alia  aliis  remedia 
convenire,  ac  prsccipitem  efle  a^endi  occufionem.  Alioquin  enim  idem 
remedium  ,  quod  femel  iterumque  juvit  ,  vel  nihil  nocuit  ,  mutata  aliqua 
conditione ,  obeifc ,   imo  occidere  potcft.     Qua   rationc  unius    alteriufvc 

I  i  i  i    3  ope 


622  B    E    R    G     E    R, 

ope  fudoriferi ,  fpeciofo  bezoardici  nomine  ,  expellendae,  ut  dicunt  ,  ms- 
lignitatis  caufa ,  aliquot  dies  contmuati ,  variolis  purpuraque  laborantes 
ita  hauJ  raro  excruciari  videas  ,  ut  f:re  fudoribus  diffluant ,  &  tota  tandem 
cute  fcabri ,  ac  foedi ,  t&  leprofis  fimiles ,  alvoque  maxima  moleftia  adf- 
tridi ,  metu  retrocellionis  variolarum  ,  vel  purpurae  ,  fi;ie  clyftere,  quem 
per  octo  plurefque  dies  anxie  defiderarunt ,  mori  cogantur.  Atque  ita 
quidem  ,  quia  bezoardicis ,  qu?e  vocant ,  remediis  fatis  vexatus  seger  , 
&  cautio  adhibita  fuit ,  ne  retrocefli)  fieret ,  deinde  morbi  vi  &  mali- 
gnitati  tribuitur,  quod  inepto  remediorum  ufui  debetur.  Plus  fola  pro- 
fecto  natura  in  his  proficiet ,  fibi  relida  ,  neque  in  opere  fuo  turbata, 
utpote  moderationis  ,  &  fecuritatis,  quoad  poteft  ,  fervantiifima.  Qyi 
ferio  mutationes  in  morbis  prsefertim  acutis  obforvat  ,  is  faepenumero 
fanationem  eorum  medicamentis  adfcribi  comperiet ,  quae  a  natuta  ,  vi- 
ribus  optimis  praedita  ,   prodit. 

XXXIV. 

Ratio  medendi  in  redta  indicantium  &  prohibentium  comparatione  fita 
eft ,  &  curatio  variolarum  potillimum  in  propulfatione  impcdimentorum, 
naturse  ofiicientium  ,  confiftit.  Igitur,  ut  ad  ufum  clyfmorum  redeam, 
id  quidem,  putarim  ,  clarum  eife  ,  in  fatis  propitia  alvo  ,  &  ubi  ante 
morbum  ,  vel  eodem  ineunte  ,  facla  eft  purgatio  ,  nullaque  eft  indica- 
tio  educendi  purgamenta  alvi ,  nihil ,  ejus  duntaxat  ciendi  gratia,  ten- 
tandum  effe.  Quorfum  enim  alvus  folicitanda  ,  fi  paulo  ante  inteft-ina 
ftecibus  fuerint  purgata,  nihilque  fui  eductionem  indicetr*  &  cur  clyfmo 
vexandus  eft ,  cui  fatis  alvus  reddit  quotidie  ,  &  mitis  eft  febris ,  ac 
facilis  variolarum  exitus  ?  Potius  fummam  ei  quietem  pcrmittere  decet, 
nec  innovare  aliquid  ,  &  mutare  convenit ,  quamdiu  natura  recle  ope- 
ratur ,  &  nihil  ei  moram ,  vel  impedimentum ,  infert.  Quo  minus  , 
patet ,  probandum  efTe  eorum  inftitutum  ,  qui  fine  difcrimine  firigulis 
diebus  alvum  clyfmis  ,  tanquam  balneis  quibufdam  internis ,  lavandam 
ducendamque,  putant ,  ut  quidem  Cl.  Bcerhavio  ,  Aph.  de  cognofc.  & 
curand.  morb.  1394,  1399,  &  1402,  placere  video.  Cum  enim  id 
haud  raro  fruftra  ,  nec  pofcente  natura,  fiat ,  &  in  corpore  infirmo, 
exhauftoque ,  ac  tenuiilimo  utente  viclu  ,  fubducta  crebro  alvus  facile 
vim  viribus  inferat,  ei  prsefertim  ,  qui  etiam  fanus  non  quotidie  alvum 
deponit ,  &  cui  venter  multum  eft  extenuatus ,  patet  omnino ,  eo  cafu 
illud  minus  tutum  perinde  fere  cenfendum  eflfe  ,  atque  Hippocrates , 
Aph.  XXV y  fe&.  II ,  in  omnibus  morbis  ,  ventre  gracili,  &  plurimuin 
extenuato,  purgationes  refofmidandas ,   ac  minus  tutas ,   cenfuit. 


X  X  V, 


DE  USU   VENiE   SECTIONIS.  523 

XXV. 

Maxime  quidem  ,  &  fanis ,  &  segrotantibus  conducit ,  publicas  ex- 
crementorum  alvi  vias  patere,  &  fuisea  itineribus  recte  exire.  Sed  magua 
hic,  ut  in  rcbus  aliis ,  naturarum  &  confuetudinis  eft  varietas.  Namque 
pro  alimentorum  &  potionis  multitudine  ,  ac  vigore  ventriculi  &  inteftino- 
rum  vano,  alii  plus,  alii  minus  excrementorum  colligunt.  Sunt ,  qui 
male  habeant ,  nifi  quotidie  alvi  onera  femel ,  vel  bis ,  deponant.  Sunt 
contra  alii ,  qui  ad  plures  dies  fscces  contineant ,  nec  fine  deje&ione  quadam 
virium  alvum  quotidie  folvi  finant.  Sunt  etiam  ,  quibus  alvus  clyfmis 
facillimc,  &  quibus  difficulter  fuccedat.  Ex  qua  varietate  patet ,  alios 
aliis  clyfmos  facilius  perferre  ,  eofque ,  ut  interdum  neceffarii  funt  ,  fic, 
ubi  frequentes  funt ,  &  citra  neceilitatem  adhibentur ,  periculum  afFerre 
poffe,  neque  adeo  frequentem  eorum  ufum  quibufque  promifcue  fuaden- 
dum  efife.  Nam  licet  clyfmi  mites  ,  &  mollientes,  ex  fe  remediumlint 
fecurum ,  &  benignum  ,  &  inteftina  craffa  eluant  tantum  ,  nihilque  ha- 
beant,  quod  ore  furni  non  poflit:  tamen  crebriore  ufu,  &  leviore  quamvis, 
ftimulo ,  in  quibufdam  motum  humorum  aerium  ,  ac  per  fe  valde  mo- 
b.lium,  ad  inteftina  prrccipitem  reddere,  vel  faltem  ea  exhauriendo , 
damno  e(Te  pofTunt ,  qood  inanita  nimis  inteftina ,  ac  prsefertim  ,  fi  re- 
pente  id  fiat ,  viribus  fraudi  fint ,  &  perfpirationem  per  habitum  cutis 
minuant ,  eaque  introrfum  ex  hepate  ,  &  tot  numerofis  glandulis  ,  aucta , 
flatibus  acribus  ac  fervidis  exagitentur  ,  indeque  inquietudines,  tormina, 
vigilias ,  &  mala  alia  concitent.  Id  Qeliits  Anrelmnns  bene  Afclepiadem 
obfervafTe  memorat  ,  lih.  11 ,  de  morb.  acuL  cap.  39 ,  cum  indicarit  , 
injeclionum  vexatione  corporum  folutiones  augeri ,  atque  jactationes ,  & 
fitim  vehementem  :  fiquidem  lint  virium  aucupes.  Ac  proinde  Crffus  , 
ejufdem  imbutus  dodfrina  Afclepiadis,  hb.  11,  cap.  12,  fapienter  mo* 
nuit ,  ne  in  corpore  infirmo  ,  diuque  valetudine  adverfa  exhaufto  , 
alvus  clyftere  temere  ducatur.  Ex  recentioribus  vero  Sydenhamius  1. 
c.  Jetl.  /,  cap.  4,  oftendit,  quid  clyfter  opportuno  tempore  in  seftu 
febrium  prodelfe  ,  &  quid  contra  obeffe  viribus  poffit  ,  fi  citra  necefc. 
fitatem  in  debilibus ,    &  ubi  minor  eft  seftus  fanguinis ,,  adhibeatur, 

X  X  V  L 

Sed  uti  illorum  liberale  nimis,  atque  inutile,  nec  raro  damnofura  efl: 
officium  ,  qui  in  variolis  alvum  cuivis  quotidie  clyfmis  eluendam  ducen- 
damque  exiftimant  :  Sic  e  contrario  nimis  fcrupulofi  tiniorique  funt  ,  qui, 
apparentibus  variolis  ,  nullum  clyfmislocum  effe  ,  opinantur ,  propterea, 
quod  ad  facilitandum  variolarum  exitum  melius  fit ,  alvum  adftringi  , 
ufuque  clyfmatum  expulfio  variolarum  ,  quse  omni  cura  &  ftudio  (it 
promoYenda ,    impediatur ,  atquc  in  fraudem  naturse  diyertatur ,    &  per- 

nrcio- 


524  B     E    R     G    E    R; 

niciofe  fores  diarrhccae  aperiantur.  Quemadmodum  poft  Nicol.  Floren- 
tinum ,  Frid.  Hofftnanmis ,  lib.  /,  Meth.  med.  cap.  ro  ,  fcribit,  in  va- 
riolarum  ,  morbillorum  ,  &  aliorum  exanthematum  e?  uptionibus  ,  a  clyfmis, 
licet  faltem  ex  lenientibns  £«?  eluentibus  conjlent  ingredientibus  ,  omnimode  abf- 
tinendum  effe  ,  we  wtura  motus ,  t>e/  conatus  a  centro  ad  circumferentiam 
turbetur ,  eademque  ,  *mmc  a-zx/e  occupata ,  evidenter  dijtrahatur  ,  ejufque 
pr<ccipuum  robur  perperam  divertatur. 

XXVII. 
Hos  igitur  fcrupulos  ut  ex  animis  eorum  eximamus,  notandum  eft  , 
tantum  abefle  ,  ut  dejedlio  naturalis  perfpirationi  corporisatque  expulfioni 
variolarum  officiat  ,  ut  eam  potius  emiifioneexcrementorum  ,  quaemulta, 
ut  mox  dicetur  ,  incommoda  excitare ,  atque  eruptionem  variolarum  vel 
impedire  ,  vel  prsecipitare  poflunt,  adjuvet  &  promoveat.  Unde  fic  ref- 
pondens  naturse  alvus ,  non  infrequens ,  &  optata  eflb  folet.  Quae  vera 
in  eruptione  variolarum  ejus  tit  fuppreilio  ,  ea  nunc  folius  vi  naturae , 
seftus  nimirum  fanguinis  ,  &  auc"he  perfpirationis,  nunc ,  &  fere  faepius, 
remediorum  ope  expellentium  ,  &  calidiorum  ,  ac  (Imiliadjutse  regimine, 
debetur,  cum  ,  ob  expreflum  uberius  per  meatus  cutis  ferum  ,  humi- 
dum  in  alvo  deficit,  &  exfuccse  aridaeque  faeces  difficulter  fecedunr.  Unde 
alvo  retentae  ,  &  confluxione  aflumtorum  ,  acfervidae,  biliofie ,  ferofae- 
que ,  ex  fanguine  adveclae ,  colluviei  ,  audte,  &  coacervatas ,  ac  mora 
diuturniore  computrefcentes  ,  pro  copia  &  indole  varia ,  non  modo  in 
inteftinis  varias  movere  turbas,  fed  etiam  vicinis  partibus  noxam  fuam 
communicare ,  &  in  fanguinem  ipfum  ,  totumquecorpuspropagare  ,  ac 
prsefertim  inflationes  ,  ac  diftentiones ,  ardorefque  ventris  excitarc ,  & 
ventriculum  ofFendere,  &  preffis  vifceribus  ,  ac  vafis  majoribus,  &  prac- 
cordiis ,  curfum  fanguinis  turbare,  ac  febrilem  augere  agitationem ,  & 
partes  inprimis  fuperas  seftu  caloreque  plenas  reddere,  ac  fpiritui ,  cor- 
dique  ,  labores  creare  ,  atque  anxietates  ,  inquietudines ,  fudores  anxios, 
&  inutiles  ,  eruptionemque  variolarum  ,  nunc  nimiam  ,  modo  impeditam, 
cephalalgias ,  caligines ,  vigilias  ,  deliria  ,  tormina  ,  vomitiones ,  fluxi- 
onefque ,  &  mala  alia  ciere  confueverunt ,  qux  deinde  ab  imprudentibus 
malignitati  adfcribi ,  &  nunc  bezoardicis ,  modo  opiatis  ,  oppugnari ,  & 
augeri,  alvo  autem,  fponte  naturse  ,  vel  artis  opera  ,  tempeftive  foluta, 
&  declinari,  &  ceflare,  aut  certe  molliri ,  videas.  Satis  quidem  unuf- 
quifque  in  fe  ipfo  ,  cum  etiam  valet ,  experitur  ,  quot ,  quantave  ex  fup- 
prefla  nimium  alvo  incommoda  oriantur :  quanto  igitur  magis  ea  obefle 
scgrotis  pofTint ,  quivis  intelligens  judicabit.  Profcdlo ,  ut  foeda  eft  ca- 
lamitas,  hominem  purgatione  interire  :  fic  miferum  eft  etiam ,  alvi  onere 
preiTum  ,  &  e)us  levandx  defiderio ,  acftuantem  ,  gementemque  ,  auxilio 
deftitui ,  &  cum  fqualore  ac  fordibus ,  quibus  facilc  levari  poflet ,  ad 
mortem  conflictari.  Nam  fatis ,  opinor ,  clare  ex  iis,  qu«e  hucufque 
difputata  funt>  intelligi  poteft,  opportuno  clyfmorum  ufudemta  paulatim 
far-Gum,   qua  tota  fiibinde corporis  occonomiaperuubatuv,  faburra,  eaque 

vif- 


DE    USU    VEN.E    SECTIONTS.  6z% 

vifceribus ,  atque  praecordiis,  &  partibus  fuperis ,  levatis ,  ac  liberiore 
reddito  motu  cordis,  &  curfu  fangrvnis ,  sclhim  h.ijus  tcmperari,  &  fa- 
cilioiem,  ac  magis  xquabilem  ,  perfpirationem  fieri|  &  magnam  adeo 
cordi,  ac  fpiritui ,  &  capiti ,  totique  corpori ,  levationem  aiferri ,  ac 
morbum  ipfum  molliri,  &  nec  perniciofum  alvi  profluvium  provoe,  ri  , 
neque  impediri  exitum  variolarum  ,  ac  retrahiad  interiora  ,  fedillud  pr?r> 

caveri  potius  ,  &  averti,  hancvero  facilitati  poife.  Qux  perfpicims  Mer- 
curialis ,  do&rina  ufuque  prseftans  ,  lib.  I,  demorb.  puer.  cap.  I,  ridet 
Nicolaum  Florentinum  ,  quod  ,  apparentibus  jam  variolis ,  clyftcribus  im- 
pediri  motum  naturae  ,  ftatuerit ;  neque  etiam  eos ,  putat  ,  viresjta  r'cji- 
cere  ,   ut  ab  iifdem  timere  debeamus ,   fiquidem  eis  re&eutamur.    Eandem 

rr.orofam  Nicolai  praxin.  ufu  &  ratione  repuhendit  Epiphauitis  Ferdinaudta 
1.  c.  Recle  Anton.  Sidobre  de  variol.  &  morbill.  cap.  \\.  Non  mirum , 
fi  varioU  tantam  tcgrotautibus  olim  intulerint  noxam  ,  cum  plerique  pra&ici 
non  Johtm  ven<s.  fe&ionem  ,  fedetiam  enewata  in  variolis  culparint ;  putaba.it 
eriim  ,  ea  alvi  faixum  ,  quem  pemiciofum  effe  videbant ,  promovere.  Sedex- 
pcrientia  docet  nos ,  detrimentum  corpori  uunqttam  intulijje  clyfteres  ,  dum 
'alimentorum  fcces  expttrgaut ,  nec  alvi  profiuvium  provocajfe.  i'rjctereafecesf 
in  colo  dtutiiis  torpentes ,  acriores  ftttnt ,  cft  intejtinorwn  membrautu  vun- 
gi.nt  &  vellicant ,  &  alvi proftuviunf }  quod  cideo  timcnt ,   excitant. 

x  x  v  i  i  i, 

Qyare  cum  nihil  fit  vel  adir.ittendum  ,  quod  damno  detrimentoque 
efle  poilit ,  vel  omittendum  ,  quod  fublevare  naturam  queat,  apud  se- 
cuos  rerum  arbitros  in  curatione  vnriolarum  fuusclyfmis  locus  manebit, 
&  facile  nunc  erit  cognofcere,  quando  commode  poifint  ,  ac  debeant , 
adminiftrari.  Id  enim  a  praefetmi  indicantis ,  abfcntidque  prohibentis , 
pendet.  Hic  cum  mihi  prseiviife  videam  Celfwn  lib.  11,  cap.  12,  non 
polfum  ,  quin  ipfa  cjus  verba  huc  adducam  ,  quae  facile  ad  fcopum  noftruni 
accommodamur.  Plerumque  vero  alvus  lotionibus  dttceuda  eft.  Qttod,  ab  Afdepia- 
de  qnoqiteftc  vituptro.tmn,  ut  tamenftrvatumfit ,  video  plerumque  fecttlo  uojho 
praf.riri.  rft  autem  ea  moderatio  ,  quc.m  is  fccutus  videtur ,  aptijfma,  ut 
neque  Jdpe  medicina  tentetur  ,  &  tameu  femel,  vel  fummum  bis ,  uon  omit- 
tatur  ,  Ji  caput  grave  eji ;  fi  oculi  caligant  ;  ft  morbm  majoris  iutejiini  eji , 
qttod  gr&ci  kcXcv  nominant ,  fi  in  imo  ventre  ,  aut  iu  coxa  dolores  funt  ; 
fi  in  ftomathum  qu<edaw  biliofa  coucurrunt ;  vel  etiam pituitaeo  fe  ,  humorve 
altquts ,  aquA  Jnnilis  ,  canftrt ;  fi  Jpiritus  difjicilius  redditur ;  fi  mhil  per  fe 
venter  excernit  ;  tttiqtte  fi  juxta  quoqtte  fterats  tft ,  &  intus  remauet ;  atit 
fiftcrcoris  odorem  mhil  dejiciens  <cger  ex  fpirita  fuo  fentit ,  attt  fi  corruptwn 
eft ,  quod  cxcernitnr  i  aut  fi  fangttinem  mi\ti  ,  cum  opnsjit,  vires  non  pa- 
tiwitur ,  tempttfve  ejus  rei  pr<cteriit ;  aut  fi  multunt  ante  morbum  aliquis 
potavit;  aut  Ji  is ,  qui  fipe  ,  vel  fponte  ,  vel  cafu  pttrgatns  eft  ,  fubitohabet 
ctlvum  Jitpprejfam.  Servanda  vero  illa  funt ,  ve  dttcatur  in  corpore  iiftrmo, 
dittque  in  adverfa  valetudine  exhattfto  :  neve  in  eo  ,  cui  fatis  alvtts  reddtt  quo- 
fulie ,  quive  co.m  liquidam  habet.    Nimiruiii  ubi  in  variolis  venter  fuppreflus  , 

£>ifput.  MedkQ-.JPraff,  Tum.  V.  K  k  k  k  pa* 


616  B     E    R     G     E    R  ," 

parum  vel  nihil  reddit,  ex  eoque  inflationes  ejus  ;  diftentiones  ,  ardb- 
res ,  acmorfus,  anxietates  item  ,  iflquietudines,  fpiraiidi  difficultas,  seftus 
rehementior,  caiigines,  vigilise  ,  dolores  capitis ,  aliaque  fuperioris  partis 
mala  ,  vel  metuenda  funt ,  vel  increfcurit ,  non  modo  utilis ,  fed  etiam  ne- 
ceflarius  erit  mitis  ufus  clyfteris ,  exjufculis,  laete  ,  decoctione  hordei , 
rualvae,  meliloti ,  fte-nu  gr.  liquiritia,  &fimilibus,  cum  ,  vel  fine  faccharo 
&  vitellis  ovorum  \  utpote  quo  ,  interpofito  tempore  debito  ,  quoties  res 
coegerit  ,  repetiio  ,  tot  varia  *  quse  dixi,  mala  ,  &  tolli ;  &  prsecaveri  i 
nuliaque  inferri  darhtia  poflimt.  Quo  quidem  loco  quivis  facile  videt,  hic 
virium,.&  confuetudinis ,  &  collectarum  copiae  fordium  ,  reftufque  fari- 
guinis ,  ac  fymptomatum  ,  vel  prsefentium  ,  vel  metuendorum  5  fatioherri 
habendam  effe  :  fiquidem  pro  harum  varietate  conditionum  ,  aliis  focpius  i 
aliis  rarius ,  clyfmis  uti  conveniet.  Nolo  hic  adhibitorum  ita  clyfterum  felU 
eem  fucceflum  exemplis  ,  ubivis  apud  pradticos  obviis  ,  comprobare  ,  curri 
fatis  res  ex  fe  ipfa  pateat.  Nec  vero  vile  hoc  remedium ,  aut  obfccenum  ceri- 
fendum  eft  ,  cum  remediis  pretiofis  fiepius  plus  profit ,  gravibufque  homi- 
riem  incommodis  levet ,  &  quam  ,  immerito  quidem  ,  fufpedtam  maiigni- 
tatem  morbi  deGantata  etiam  bezoardica  evincere  non  potuerunt,  eam  cito; 
&  tuto  i  jucundequc,  alvo  emittat.  Adeo  magnum  fsepe  auxiliurh  remedid 
levi  afFerri  poteft  ,  fi  arte  rationeque  tractetur.  Sed  funt  hi  errores  homi* 
num  ,  ab  ipfis  primum  medicis  orti ,  qui ,  malis  imbuti  principiis ,  non  ; 
llifi  extremis  malis  prementibus ,  clyfmis  ufi  funt.  In  quibus  cum  imperiti 
plurimos  interire,  pauciffimofque  fervari  cernerent ,  protinus,  quod  morbi 
vi ,  aut  mala  curandi  ratione  fieret ,  id  clyfteris  improbitati  imputare  cce- 
perunt. 

XXIX. 

Non  minus  vera  ,  quam  vctus  ,  eft  fententia  Hippocratis  ,  lib.  2.  J6 
morb.  clyjieres  autem  infundere  ,  ant  fuppofitoria  apponere  oportet  ,  irt 
quibufcuuque  morbis  atvus  non  es~l  libera.  Huic  fcienter  addit  docliilimus 
Sponius  ,  Aph.  nov.  1 7.  fecl.  ^  Alvus  libera  non  minimi  eft  ad  fanita- 
tem  momcuti.  Hac  enim  via  ,  tanquam  per  cloacam  ,  expurgatur  corpus  ; 
five  fpoute  ,  five  arte  id  accidat.  Innoxia ,  &  utilia  huic  propofito  clyfmA- 
ta  ,  &  fuppofitoria  ,  qtiicquid  e  contrario  blaterent  fumivenduli  panacearum 
ajfertores  ,  Paracelfi ,  Helmontiique  clientes.  Utrique  ,  ut  in  morbis  aliis  i 
fic  etiam  in  curatione  variolarum,  adftipulantur,  ut  multos  omittam  aliosj 
Sfnnertiis  nofter  ,   &  Diemerbroechius  l.  c.  qui  inftar  omnium  effe  poiTunr,, 

F    I    N    I    S. 


GEOR  G. 


e  l  x  x  x  1 1. 
GEORG.  CHRISTOPH.  DETHARDING 

E  T 

TOBIyE    PHILIPPI    HILCKEN, 

V 

D  E 

FACIE    A   VARIOLARUM    INSULTIBUS 

P  R  £  S  E  R  V  A  N  D  A. 
Roftochii,  9.    Nov.  17^4. 


H  k  k  k    * 


(    629    ) 

P    R  O  OE  M  I  U  M. 

• 

QU<efiionibtts  problematicis  non  immerito  adcenfenda  videtur  mota  inter 
nonnullos  controverfux :  an  circa  fanitatem  hominis  tuendam  tatitum- 
tnodu  debennt  efe  occupati  Medici ,  annon  itidem  formofitatis  rationem  babere 
teneantur.  Sunt ,  qui  GALEMO  adjentiitntur,  utpote  qui  Libr.  de  tuendx 
valetudine  ad  Trafybul  Cap.  Xl.fcribit :  valetudinem  ,  acftiones ,  bonurn 
habitum,  ac  pulchmudinem  fimul  crefcere,  llmulque  minui,  llmu!  perjici» 
ac  limul  etiam  deleri.  Ergo  ,  fi  de  vaietudine  agere  ,  nulla  controverlia 
ad  mcdicos  fperiet,  cur  nort  ad  eosdem  de  pulchricudine,  qtuc  adcelforius 
•ell  iliius  ciierius  ;  Sunt  e  contra  ,  qui  cum  Paulo  Z ACH IA  in  Quxil.  Med. 
Legal.  Lib.  VI:  Qu.  V.  §.  21.  p.  463.  cnfmetica  remedia  Medico  indigna 
reputantes,  hacc  non  fine  peccaio  pracfcribi  aut  adminiftrari  judicant.  AJi 
facili  negotio  dijtidicaudam  cenfeo  hanc  controverfia-m  ,  mudu  difcrimen  admit- 
tatur  inter  cofmetica  vere  talia  ,  quibus  mediantibus  objtacula  formofitatis  tul- 
luntur  ,  &  inter  fic  ditta  cowotica,  quandu  lenociniis,  atqite  culoribtts  faciespol- 
luititr,  tentipelliis  itiga  obliterantur,aliis  ojficiis  pulchritudinis  rejiitttitur  JaJiira-. 
Jixc  ultima  remedia  dedecevt  Medicus  genuinos,  putius  reliuquenda  feplariariisy 
agyrtis,  &  hujtts  furfuris ■hominibus,  qui  in  decipieudo  a/ios ,  &  fumum  ven* 
deudo  exijiunt  exercitatijjimi.  Jam  ab  autiqttijjimis  tempuribus  Medici  cun- 
Jilia  fuppeditaruut  falutaria ,  quibus  apta  membrorum  figura  cum  coloris  qua- 
damjuavitate  Jfmt comparanda.  Sic  G  A  L  E  N  U  S  ad  Pifonem  C.  XI. 
mentionem  divitis  alicujus  ,  Jed  defurmis  homhiis  mention?m  injicit ,  qui,  titfor- 
vwfos  filios  a  mtdiere  fufciperet ,  illam  ad  pulchenimam  imaginem  ,  quutn  m 
conclavi  puni  curaverat,  intento  ,  fixoque  anivao  ,  nun  fine  defideratu  eveutu 
jujpit  adfpicere  ;  quod  itidem  SORANUS  de  DIONTSIO  SicilU  Tyrau- 
uo  perhibet ,  qtii ,  cum  fiedi  £«?  turpis  adfpeSus  homo  ejfet,  ne  fimiles  getutis- 
fet,  iUo  fuafore ,  eadem  ufus  eji  indttjlria.  Cuufier.  Cafp.  aREIES  Camp. 
jucund,  Qu«ft.  Elyf  Qu.  XLV.  p.  543.  Et  quis  cuipabit  cunamina  hu- 
'  rum  ,  qui  dentes  deciduos  ex  ebure  ,  vel  hippuputami  dentibus  paratosreJaY- 
ciendos  ;  oculum  corruptum  artificiali  tegendion  ,  &  membra  amputata  fup- 
pofititiis  rejiituenda  curant ,  quu  in  negutiu  imprimis  defudavit  Cafpar  T  A- 
LIACOTIUS,  &  libru  fuo  de  Chirurgia  curtorum  ,  injignem  conje- 
ctttus  efl  nominis  fui  celebritatem.  Parili  jure  folliciti  effe  poterunt  Medici, 
itt  tullendis  cutis  effurefcentiis ,  aliisque  defmdationibus  ,  atque  niture  ejusdem, 
exulante  fuco ,  rettitttendo.  Hinc  laudandum  injlitutum  Dn.  de  BEKGEN 
Vrofefforis  Francofurtenfis  incliti ,  qui  uuperrhne  Cosmeticse  in  artis  for- 
mam  redariae  Specimen  I.  in  lucem  edidit.  Tentaminihtts  hifce  licebit  aduti- 
'nerare  Medicorum  fiudium ,  defendendi  faciem  fub  adventu  variularttm  ,  ne 
tanta  copia  eandem  occupent ,  a  qua  non  Jblum  majus  <tgrotis  immiuet  peri- 
■culum,  vcrum  &,    reli&is  cicatricibus ,   infignis  qtiandoque  excitatttr  defor^ 

■K  k  k  k    .3  ■tuitas 


630  DETHARDING, 

mitas  ,  quam  tantopere  fexus  imprimis  femininus  folet  detefiari.  Operam  pas- 
fim  navarunt  Clinici,  in  excogitandis  huic  fcopo  infervientibus  adminiculis ,  £5* 
Ouuducibilia  vifa  cion  orbe  commitnicaruut  erudito.  Verum  enim  vero  ,  non 
crnnes  encheirefes  commendatas  fcopo  fatisfecijfe  defiderato,  potius  contrarium^ 
&  fubinde  nocivum  efeclum  pofi  fe  traxiffs  ,  multiplex  dudum  monuit  experi- 
entia  ,  ut  fatiiis  dttxerint plurimi ,  plane  ab  hifce  abfiimtiffe  ,  qttam  agrotos 
etucipiti  expofuiffe  periculo.  Difputatioiiem  proinde  inattguralem  confcri- 
pturo  placuit ,  perquirere  &  invefiigare  methodos  potiores,  prophylaxin  hanc 
conceruentes  ;  hisqtte  pramijjis  ,  ulteriori  cenfurg  &  experienti.t  committere 
modum  ,  quo  pltis  fimplici  vice  ,  faciem  a  devafiatione  variolarnm  defendere 
lictit.  Faxit  fummum  Numeu  ,  ut  &  \£j  conatibus  fui  nominis  gloria, 
&  proximi  agrotantis  faltts  promoveatur    ? 


TRACTATIO. 

§.     L 

MOrbos  Inter  populariter  grafTantes  ,  &  omnes  indiftin&im  homines, 
pauciffimis  exceptis  inyadentes ,  variolas  praecipuum  fibi  vindicare 
locum,  adeo  certum  &  experientia  eviclum  eft ,  ac  incertum  adhuc, 
utrum  novis  morbis  adcenfendae,  an  femper  incolis  Europae  exftiterint 
lamjliares.  (a) 

*.     II. 

Pluribus  adhuc  difflcultatibus  obftructa  efle  videtur  aetiologia  fontici 
hujus  morbi.  Quantumvis  enim  Medici  exercitatiflimi  omnem  locave- 
rint  operam ,  in  detegenda  harum  cauffa  materiali  fpecifica,  &  hypothe- 
fes  fuas  paffim  probabiles  literis  confignaverint ;  tantum  tamen  abeft^ 
Ut  negotium  hocce  exhauferint ,  &  perfpicuam  dilucidamque  proferre  po- 
tuerint  expofitionem  ;  vt  potius  totidem  reliquerint  dubia ,  ex  adplicatione 
theoriae  ad  experientiam  fubnata  ,  folutionem  adhuc  defiderantia.  Quor- 
fum  ,  alia  inter ,  referendum  phcenomenon  vix  non  femper  fub  variolis 
obvium  ,  quod  capiti ,  &  praefertim  faciei  adeo  fint  infenfae,  ita ,  ut  non 
tantura  numero  plures  eandem  obfideant,  quod  fub  aliis  morbis  exanthe- 
maticis  acutis  v.  g.  purpura ,  petechiis  ,  item  a  fcabie  puftulas  variolofis 
iimiles  interdum   efformante  ,  non  obfervatur;    verum  &  quod  cicatri- 

ces 

(  a )  Neminem  in  hiftoria  medica  paullulum  verfatum  fugere  poteft  mota  inter 
celeberrimum  WERLHOFlUM&HAHNlUMde  antiquitate  variolarura 
penes  Europ^os  ,  controveifia ,  uc  fupervacaneum  autumem,  illam  fufius 
delinenre.  Confer.  Div  P  R  A  E  S  I D  I  S  Diflert.  de  Abwtu  femin*  vwolis  labo? 
■7« 


/ 


DE    FACIE    A   VARIOLAR.    I N  S.    P  R  E  S.       S$i 

ces  faciem  admodum  deftcdantes  haud  raro  rclinquant ,  quales  ab  uLe- 
fationibus  faciei  efcharoticis  ,  late  quandoque  cutim  depafcentibus  non  ita 
metuendae ,  utpote  quae  dextre  tractatre,  poft  exficcationem  &  feceflum 
earundem,  ne  veftigium  alicujus  cutis  lacfionis  relinquere  folent. 

§.     I  I  L 

Fuere,  qui  aerem  incufarunt ,  ab  occulto  aftrorum  influxu ,  certa 
quadam  ratiorie  variolas  producente  modificatum.  (a)  Quam  hypo- 
thefin  alii  emendantes ,  relicla  illa  qualitate  occulta,  cauifam  variolarum 
miafmaticam  j  vel  ex  aere  ortum  trahentem  ,  vel  per  aerem  ad  corpus 
humarium  delaram  fupponunt  (  b  ).  Pathologiae  verrr.inofae  patroni  ex 
putredine  ariirriata  proventum  variolarum  deduxere  (  c  ).  Alii  ex  here- 
ditate  paterna,  &  quideni  ex  fartguine ,  &  ichoribus  ebullientibus ,  a  ca- 
lore  in  corporibus,  variis  ,  &  diverfis  rationibus,  excitato  ,  variolas  or- 
tum  ducere  fibi  habuerunt  perfuafum  (d)>  Cum  quibus  fere  coinci- 
dunt,  qui  infectionem  a  fanguine  menftruo  contraclam  &  in  utero  materno 
jam  fecretam  accufant,  denique  per  quandam  quafi  crifin  a  natura  factam 
defecandam  (  e  )•• 

§.    I  V. 

Deprehenduntur ,  qui  variolas  a  craffo  fanguine ,  &  impuro ,  per 
ebullitionem  fortcm ,  &  fervorem  notabiiem  >  ope  caloris  nativi  ,  eodem 
modo  produci  aUtumant ,  ac  butyrum  conquaflando  e  lacte  feparatur, 
hinc  nerriiriem  altera  vice  variolis  corripi  poife  concludunt;  prouti  altera 
vice  butyrum  ex  lacle  prolici  haud  poteft  (/).  Sunt  qui  humores  pitut- 
tofo  -  biliofos  in  ventriculo  hofpitantes  pro  origine  variolarum  agnofcunt  (g% 
quam  alii  in  liquore  capfularum   atrabilaiiarum  quserunt,   quo  femei  ab- 

fumto, 

(  a  )  e.  g.  FERNELIUS  Libr.  II.  de  abditis  rerum  caujjit  Cap  XII.  Ioh.  HAYNE 
de  morbis  aftrabbus   p.  19. 

(  b  )  COSCHWITZIUS  ih  Patholog.  Part.  II.  Sccl  II.  Cap.  IX  p.  240.  D.  SIE- 
GESBECK,  in  Mifcellaneis   Phyfico  Medtco  Mathemat.  a  1728-  pag-  911. 

(c)  KiRCHERUS,  Chriji-  LANGUIS,  HAUPTMANNUS,  STALPAKTUS,  RHO- 
DlUi\  BORELLUS,  PFEIFFERUS,  BIERLINGIUS,  PAULlNl,  qui  in  tra- 
ctatu  de  Theriaca ,  SeSI.  II  Memb  //.  Cap.  I.  §.  12.  Quidjunt,  inquit,  variola, 
marbitii,  petechia  lues  vemrea,  aliique  ab  excellente  putredine  orzginem  fuam  tra- 
hentes  morbi ,  niji  animata  minutijji Hornm  vernticulorum  pu/lulago  ,  quod  iu  !i~ 
matijjimo  fuo  Vejiis  fcrutinio  ,  KIRCHEK.US,  £«?  in  fua  pathologia  animata  LAN- 
GIUS  operojijjime  demonjirarunt,  qmdquid  livor  ogganniat. 

(  d  )  HAFENREFFER  de  cutis  affeciibus  Lib.  II.  Cdp.  XV.  p.  220. 

<e)  WILLISIUS  de  febribus  Cap.  XV.  FRACASTORIUS  Libr.  II.  de  morbvs 
contugvjis  Cap.  II  p.  85.  Confer.  itidem  Tim.  a  GuLDENKLEE  Prax.  Med. 
Seil.   de  fibribus. 

'•(/)  FABRTIUS  i«  Dijf.de  variolis  £?  morbillh  %.    i<-  19. 

ig  )  WOODWARD  in  Medicim  &  morborum  Jiatu  §.27.  p.  91. 


632  D     E        T     H     A     R     D    I     N     G, 

fumto  ,  vel  evacuato ,  nullas  amplius  variolas  metuendas  e(Te  autumanr, 
quando  vero  pauca  quantitasjiujus  liquoris  fanguini  admifceatur ,  mofb.il- 
los  exinde  magis  ,   quam  variolas  generari  credunt  (c). 

§•     V. 

Qyibus  Pathologia  falfa  aridet ,  materinm  variolarum  falia  eife  autu- 
mant  acria  ,  ex  acidis  atque  alcalinis  fixiscoalefcentia  ,  quye  foluta,  partes 
fanguinis  fulphureas  ,  menftruorum  falforum  inftar,  carminare  ,  difrum- 
pere ,  totique  maflae  fanguineye  seftum  impertire  vehementilfimum  va- 
lent  (a).  Cui  hypoihefi  ex  parte  fbbfcribit  Cel.  HOFFMANNUS,  fcl 
quoddam  tenue,  caufticae  indolis  a  fanguinis  confortiq  liberatum  &  nervo- 
fas  panes  vellicans  accufando  (b  )  ;  Aft  mutata  poftmodum  fententia,  ex 
fucco  quodam  chylofo  ,  lymphatico,  impuro,  &  corrupto  matris  oriri 
perhibet  primum  hunc  &  virulentum  humorem,  fed  vifcofitate  quadam  in- 
volutum,  firmiusque  tubulis  quibusdam  medulke  fpinalis  obftru&is  impa- 
cTum,  donec  in  motum  fermeutativum  fui  multiplicativum  ab  aliis  caus- 
fis  deducatur,  futcis  infinuetur,  &  critica  quafi  defpumatione  e  corpore  ex- 
turbetur ;  quam  hypothefm  fuurn  p.robabilibus  argumentis  corroborare 
annifus  eft  (  c  ), 

§.     V  I. 

Eft  adhuc ,  ut  fententise  Cel.  HAHNII,  ante  paucos  annos  cum 
orbe  erndito  eommumcatse,  de  origine  &  ratione  variolarum  (aj  mentio- 
nem  injiciam  ,  utpote  qu?c  fingularem  Medicorum  excitavit  adtentionem. 
PerfuafitFimum  namque  habet  !  udatus  Auctor ,  variolas  eife  ftatam  evo- 
,,lutionum  corporis  humani  fpeciem,  qua  complures  vaforum  extremitates, 
,,hacTenus  fub  epidermide  delitefcentes ,  jufta  incrcmenta  capiunt ,  diva- 
,,ricatis  apicibus  ,  fummitates  fuas  multiplicantes.  Quse  ipfc  numerofi- 
,,ores  facTx  ,  exitum  per  cuticulam  moliuntur  ,  hac  propediem  ablata, 
„omnem  cutis  ambitum  ,  novo  tum  fpiraculorum  tum  fquamularum  appa- 
,.,ratu  cxornatur-je  ".  Convenire  ,  credit,  hscc  exanthemara  cum  planta- 
rum  gemmis  fucci  plenis  ,  &  nafcentium  vafculorum  tomentum  ohvol- 
vemibus  ;  hinc  mutationibus  corpons  humani  naturalibus  adcenfenda, 
prouri  obfervamus,  dentes ,  pilos,  catamenia,  liquorem  genitalem,  anno- 
fum  demum  tracTu  in  confcc&um  prodiie.     Quantumvis  authoritas  huius 

Vuh 

(c)   I  biHpp.  de  ViOLANTE  in  Tracbtu  de  variolis  &  morbi/tis  p.  lz.fqq. 

(a)  vid.   Antun.  SlDOBRE^  variolis  £«f  morbillis  Cap.   IV-  it.   Aela  Emditorum 
a.   170?.  Menfe  Sept.  p.  411. 

(b)  in  Difpiit.  de  Vraxi  climca  &  canipendiafa  febrium.   Sed.  de  febrilms   exantbe- 
malicis   \.   2. 

(c  )  in  Mcd.  Rat.   Syfl.   Tom.  IV.   P.  I.  Scfl.   I.  Cap.   VII.  p.   14^ 
(a_)  in  ImCtatu,  de  vanolarum  ratioue.  "Wratisl,  17$  1.  editP. 


DE    FACIE    A     VARIOLARUM    I N  S.     PR7ES.  633 

Viri,  &  diferta  vis  perfuadendi  ,  haud  paucos  Medicos  in  fui  confenfum 
traxerit ,  fuere  tamen  hinc  inde  ,  quos  theoria  hxc  nova  adhuc  tenuit 
fufpenfos  ,  vt  potius  dubia  fubnata  publice  communicare  confultum  duxc- 
rint  (rt),  quae  cvellere  in  peculiari  traclatu  (  & )  annifus  eft  HAHNIVS, 
&  morbillos  parili  evolutione  naturali  contingere  perhibens.  Nolo  me 
immifcere  huic  controverfiae ,  quam  nondum  decifam  ,  &  extra  aleam 
poficam  erfe  credi  lerim  ,  quamdiu  phccnomena  fub  varioiis  quotidie  obvia, 
cum  hac  hypothefi  ,  quam  fententia  de  antiquitate  variolarum  penes  Eu- 
ropaeos  fortalfis  peperit ,  non  confpirare  cernimus,  quorum  nonnulla  com- 
memorare  licebit  : 

1.  Conftantis  eft  experientix,  naturam  circa  quafcunque  mutationes  cor- 
poris  folennes  ,  certam  obfervare  annorum  peiiodum  •,  evohuionem 
autem  hanc  variolofam,  nullo  habito  xtatis  difcrimine  ,  fcctum  in  utero 
matcrno  ,  pueros ,   juvenes,  immo   fenes  corripere. 

2.  Fuga  fe  falvantes,  &  loca  ab  omni  contagio  variolofo  immunia  pe- 
tentes  ,  nifi  fecum  jam  abftulerint  contagium  ,  variolis  non  corripi, 
ita  ut  ad  ultimum  vitae  halitum  fe  ab  illis  prsefervare  poffint,  modo 
arceatur  tmprovifus  alicujus  contagii  adcetfus. 

3.  Variolas  etiam  vifcera  interna,  horumque  tunicas  quandoque  petere, 
quarum  vafa  fanguifera  cvolutioni  naturali  non  expofita  videntur. 

4.  Paucis  variolis  correptos  novae  evolutioni  adhuc  elfe  debere  expofitos, 
cum  tot  adhuc  reftitent  in  cute  vafa  fanguifera  evolutioni  idonea.  Apti- 
tudinem  autem  hanc  evincunt  medicamina  calidiora,  regimini  calido 
jun&a,   a  quibus  ingens   variolarum  quantitas  cxcitari  poteft. 

c«  Vulnera  ,  vel  alias  cutis  larfiones  recentes  ,  plures  numero  variolas 
tantum  non  femper  ftipare  deprehendimus,  ut  circu'um  fere  efficiant, 
quae  ibidem  non  comparuirfent,  nifi  alle&us  verfus  hscc  loca  fanguis, 
proventui  copiofiori  fuppeditaffet  occafioncm. 

§.     V  I  I. 

Tametfi  vera  fedes  &  fomes  variolarum  in  apricum  produci  &  detegi 
hucusque  non  potuerit  ;  verofimile  nihilo  fecius  videtur ,  eandem  parti- 
bus  potius  fluidis  ,  quam  folid.is  inexiftere.  Communicatio  fiquidem  con- 
tagii  fubtiliilimi  &  omnem  fenfum  ut  plurimum  etfugicntis  haud  t .m  foret 
fdcilis  ,  fi  femmium  variolofum  folidis  impaclum  erfet  fibris,  &  a  con- 
nexione  cum  humoribus  circulantibus  feparatum.  Acccdit,  quod  conta- 
gium  hocce  varioiofum  ,  cum  rcliquis  contagioforum  morborum,  impri- 
mis   acuiorum  ,  fpecicbus  exacte  conveniat ,  quse  in   humores  iigunt,   & 

fer- 

(  a  )  Hos  inter  numrrnndi  Audores  Cotutncntariorntn  dc  rcbns  infcicntia  mtterali 
£?  Midichia  gejiis  Vol.  I.  Fart.  1.  n.  6.  it.  WERNEKUS  Profcffpl  Rigio- 
niont?.nus  inclytus. 

(  b)  Morbilli  vaiJolurftm  vindices  delineati  a  Jo.  Godofr.  de  HAHN   1753. 

Difpttt.  Mcdico-rraS.  lom.  Vt  L  1  1  1 


«34  DE       THARDING, 

fermentationem  fpecificam  eisdcm  communicant,     Nec  obftat  quod  fluicid 
corporis  noftri  ,   ex    lege  circulationis   perpetuse  ,   per  organa    coiatoria  * 
iucceifive  ex  corporis  profcribantur  pomoeriis  ,    atque  reftitutione   novo- 
rum  ,   certo,   licet   non  pr?ecife  determinando  temporis  intervallo,   ita  im- 
mutenrur,  ut  ne  p3rticula  priftinorum  tandem  fuperlk.    Exterminato  ete- 
nim   omni  priori   fanguine,    &  novo  pedetcntim  regenerato  ,   fermencum 
variolofum    fpecificum    nihilominus    reftitare   poterit ,    ii  faltem  induiem 
fermeuti  confideremus.     Ponamus  enim  fermentum  cum  mateiia  fermen- 
tanda  commixtum,  hoc  non  tantum  ingentem  ejus   molem    in  confortium 
fermentationis  trahere  potis  eft,  verum  &,    fi  fingnlis  diebus  portio  qu;e* 
dam  fecedac  ,   nova  femper  addka   maceria  fermentarioni  analogye   idunea, 
ita  uc  tandem  de  primo  fermento  nil  Ik  iri  rfiafla  illa  fupeiftes  ,   i'ti  in£  nitiaii 
rucc  qualkas  fermentahoni  idonea  propagatur,   nili  aliunde   ruerit  aiteratti 
&  deitrucfa.      Ira  &  fe  Ivtbere  fomkcm   variolofum  crediderim,  hic  hunio- 
ribus  noftris  incxiftens,    intermin  ite  fe  propagare  poterit,   lcet  de  fangut* 
ne  connato  ne  particula  remauferit,  donec  immutata,   a  fp"eci6co  iiiohi  va* 
riolofo ,   ejus  qualirate,   omnis    metus   uke:  ioris   contagii ,    vel   noae  fer- 
mentationis  exulet.      Experientia  namque  fida  &  indnbicara  conftat,  femel 
Variolis  genuinis  correpcos  ,   per  totum  \atse  decurfum  ab  iisdem  immunes 
reddi ,  quidquid  hiftori*  narrent  de  variol  s  bis  vel  ter  iri  uno  ind.viduo 
obfervaris.      Si  ecenim  phoenomena  concomitantia  rite  fuilfent  examinata, 
facile  conftitilTer  ,  vel  priores   variolas  nochis    aJnumerandas  ,    vel  fuccc- 
dentes  iftius  generis  funfe.      Relatum  miiii  a  Dn.  Prx:(ide,    Virginem  quau- 
dam  viginti  circiter  annorum  ,  Variolas  veras  antc  decennium  ita  expertam, 
nt  cicatnces  &  foveas  ingentes  reliquerint  ,   denuo  variofs  plurimis    cor* 
reptam  fuilfe,  ut  facies  non  tantum  intumucrk   admodum  ,  verum  &   ta- 
lem  pafla  fuerir  falivationem ,  qualem  voviolx  adukorum  ,    vel  conflue:i- 
tesfecum  ferre  fblent.      Licet  adftantes  hacc  exarttbemata  pfo  variolis  ge* 
nuinls  agnoverint ,   nqthis  tamen  easdem  adcenfer.d. is  fuitle,   typus  morbi 
indiaitavit  ,  feprimo  etenim  a  prima  invafione  die  ,   falivatio  cum  faciei  tu- 
rnore  ceifabat  5    &  morbuj  terminabatur. 

§.     VIII. 

Hocce  feniinium  variolofum  in  corpore  Iatitans  fua  fponte  non  exci- 
tatur,  inii  ab  extra  adceflerit  conta>ium  ,  illud  in  actum  deducens.  Ccr- 
tiffimum  namque  habeo  ,  modo  contagium  iftad  ex  uriivei  fa  Europu  eifct 
profcriptum  nulium  hocce  morbo  porto  corieptum  iri.   (a)     Pro  ftabili- 

enda 

(  a  )  Tnficbs  ire  non  poffijm  ,  mngis  probabilem  niihi  videri  fentcnti.im  horntn  ,  qui 
v.tiolas  huropa-is  olim  i^:io;as  fuific  autumnnt  ,  ex  Afiica  prfmum,  fub  fineirt 
circiterftCcyIiX.lv,  ad.nps  delatas.  Fortuffis  de  v.uiclis  vrilet,  qood  ciroa  luen» 
illdni  generis  bubuii  peftiferatn ,  ante  aliquot  loftra  cx  Oiiente  icidein  adve&sfcm, 

&  minG 


DE   FACIE    A  VAIUOLAR.    I  N  S.    PRIS.        6zs 

enda  hac  fententia,  ad  experieiuiam  provoco  ,  qux  docct ,  variolas  ex 
ima  regione,  vel  cx  uno  loco  in  alium  utplurimura  pr.opagqri ,  &  circulum 
fcrc  grairando  crTormare  ,  iti ,  uc  haud  raro  longa  inccrccd.c  anrforurn 
feries,  priufquam  de  novo  epidcmicam  fi/am  exferaut  pKcfcntnm.  Vero- 
fitniie  proinde  non  videtur  ,  ex  tot  milie  hominibus  ,  quos  una  rcgio, 
vcl  civitas  continet,  hocce  temporis  intervallo,  non  unurp  akerumque 
variolis  corripi  polle,  fi  fola  praefentja  fomitis  variolofi  iilas  producere  va!e- 
rct  (b).  Nec  obitat,  quod  afiquando  cx  improvifo  in  civitate,  vel  lcxp 
quodam  deprehendantur ,  quar.uoquidern  meuiantibus  veitimentis  ,  aliis- 
que  contagio  imbutis  rebus ,  quorfum  &  litterae  ab  infe&is  locis  transmif- 
fe  referendae  ,  a  longe  diftantibus  iocis  tramJeni  poflunt  (  c)  ;  tefte  eninl 
HOFFMANNO  (d)  vix  ullus  alius  morbus,  excepta  forte  pcllilentia, 
adeo  contagiofus  deprehenditur,  quam  variolarum.  Nulla  ergo  neccifitas 
urget,  confugere  ad  caufas  occultas,  xtherem  m  d'flans  agentem,  ani- 
rnam  extra  corpus  operantem ,  aeris  certam  tempericm  ,  concatenationem 
efrluviorum  inter  confanguineos  ,  etc.  quales  gctjologias  hinc  inde  in  Ale- 
diporum  monumentis  dcprehendimus. 

§.     I  X. 

Scd  mitto  plurcSj    origincm  &  qua'itates  variolarum  concerncntcs  opi- 

L   1  1  1     2  niones 

&  nunc  per  totam  Europam,  proh  !  dnTeminntam  deprehenditr.us.  Licet  etenim 
poft  hominum  memoriam,  vaTiae  mfernecinSe  iuis  fpecics,  hxc  aifitral-a  ,  frlngni 
firage,  naffim  dcleverint;  rite  tamen  examinatis  fingulis  phcenomenis,  haud  par- 
vum  eas  inter ,  &  hunc  novum  morbum  epicUnrum,  intercedit  difcrimen.  Du- 
rarnnt  aci  tempus,  hocque  abfbluto  ,  penitus  ceffarunt;  nec  totam  fere  Europam 
peivugata:,  in  certa  faltem  rtgione  virulentiaju  fuam  exercuere.  Harc  Iu6s  pe- 
jtifera  aurem  ,  a  prima  invafione  fua  ,  ad  hunc  usque  diem  perennat,  nulla  fere 
regione  intacta,  (k  quod  imprimis  notatu  digfttmi',  rtforbum  hunc  ftmel  paui 
boves  ab  omni  novo  infultu  liberi  maneht ,  quod  itid.'m  de  variolis  conftat.  An 
ergo  eadem  futura  lit  hujus  luis  ,  qu*e  varioiuiLUi  conditio  ,  ut  nunquam  peni- 
tus  exftinguatur  ,  futura  docebunt  tempora. 

(b)  BARTHOLINVS  Qenturia  III.  Epi/i.  90.  p.  580.  &  ex  hoc  auclore  le  Jour. 
nal  des  Savans  Atin  1668  d.  26.  Nov.  p.  94$.  narrat.  :  in  Islmdia,  fingulis 
vicenis  annis  variolas  efTe  periodicas,  ita,  ut  omnes  fta'o  hoc  tempore  his  non 
correptos ,  recurrentem  terminum  adtingere  non  pofiint.  Si  hiftoria;  fides  ha- 
benda,  de  quo  tamen  dubitandum  ,  cum  in  itinerariis  recentiorum  de  hac  obfer\  ;>- 
tiore  altum  filendum  fubfcibendum  puto  judicio  lsudati  BARTHOLlNi  :  Vel 
Jingulare  ejfe  hoc  exantbematum  gemts  ,  cel  in  gentis  h/tjut  occulta  natura  ali. 
qttid  latere ,   quod  fer  variolas  inpdinas  expurgari  debeat. 

(c  )  Hoc  contagium  fubtile ,  mec-iiantibus  litteris  ,  aliisque  ib  infectis  locis  trans- 
milfis  rebus  comniunicatum  ,  fufficit  in  explicandis  obfervationibiis  de  confangui- 
neis  vel  afhnibus  maxima  Iocorum  intercapedme  ab  invicern  disjunctis,  iimul 
tamen  variolantibns ,  quales  memoriae  prodiderunt  ETTAIULLEKUS  iuPraxi  I'. 
1.  p.  170.  BARTHOLINUS  in  Atl.  Hafnienf.  Vol.  II.  'p.  105.  PECHLlMS 
in  obfervut    t'h)juo-med.  Libr.  II.  Obf.  XVI.  p.   241.  etc. 

(d)  in  Med,  Rat.  Stft.  T.  IV.  P.  I.  Secl.  L  C.  VII.  §.  ifr 


6}6  D     E      T     H     A     R     D     I     N     G, 

niones ,  fufficiac  potiores  adduxiffe  ,  quarum  plurimse  ad  conjecturas  re- 
ferendae  ,  nonnullse  ne  fpeciem  quidem  probabilitatis  fecum  ferunt.  Qiior- 
fum  pertinent  hypothefis  de  fanguine  in  funiculo  umbilicali  reperibili  ,  ve- 
nenum  peculiare  ab  Archeo  in  corpore  humano  fabricatum  HELMONTII, 
venenum  innominatum  Greg.  HORNll,  Sal.  Sulphur  ,  &  Mercurius 
PARACELSI,  concubitus  poft  conceptionem  iteratus  &c.  (a).  Potius 
DIEMERBROECKIO  (b)  fubfcnbendum  puto ,  qui  his  verbis  fuam 
ijnorantiam  libere  profeffus  eft :  quis  tanttx.  rei  feveram  &  perceptibilem 
tationem  daturum  promittet ,  h>ec  quippe  Jioit  ex  illis  arcanis  ,  quorum  caus- 
fas  nos  exa&e  fcire  noluit  altijjimus  conditor. 

§.     X. 

Deftructioni  vel  alterationi  materire  hujus  fpecificse  non  tfeliflcafitrif 
motus  fecretorii  &  excretorii  fub  aliis  morbis  familiares  ,  quin  reftitet, 
licet  fub  vehementi  fanguinis  fermentantis  orgafmo,  impuritates  aliae  per 
organa  colatoria  profcribantur.  Notum  eft  omnibus  Clmicis  ,  depuratio- 
nem  fanguinis  numquam  elfe  univerfalem,  fed  tantum  non  femper  fpecifi- 
cam  matetiam  morbum  inducentem  eliminari,  Variolas  experti  moibil- 
lis  adhuc  corripiuntur,  fcabiofi  petechizantes  a  fcabie  non  liberantur,  virus 
venereum  ,  cum  dyfcrafia  fcorbutica  in  uno  indivjduo  conjunclum  ,  mer- 
curialibus  tolli  poteft,  intaclo  fcorbuto  &c.  Remaneat  itidem  necelfe  cft 
feminium  variolofum  ,  licet  varii  generis  exanthematibus,  corpus,  ab  aliis 
quisquiliis  humoribus  inexiltentibus ,  fuerit  liberatum, 

§.     X  1. 

Recondita  ergo,  &  penitus  abftrufa  fomitis  variolofi  qualitas  cautfh 
eft,  cur  in  hunc  usque  diem  deftruere  eundem  ,  neque  in  aclum  deduca- 
tur ,  praecavere  haud  potuerint  Medici ,  quantacunque  fecerint  pericula* 
Si  enim  remedia  hinc  inde  magnis  encomiis  maclata  ,  lapidi  experientiae 
lydio  admoventur  ,  facile  conftabit ,  corvos  eadem  illufilfe  hiantes ,  nec 
unicum  iftius  fuiffe  efficacix  ,  ut  prophyladici  titulum  jure  meritoque 
tueri  potuerit ,  haud  pauca  e  contra  contrarium,  immo  noxium  edide- 
rint   efFtdum. 

§.     XII. 

Sic  "WAGRETUS,  Medicus  quidem  Gallus,   in  peculiiri  libello  (a  ) 

opia- 

(«)  Confer.   Auguft.    Sigm.  PFEIFFERI    Tiacl.   de    Variolis  epidcmiis    malignis 

verminofu  §.  io-Jq. 
(6)  1   c. 
(  c  )  Traite  de  la  petite  Verole  avec  Jes  moyens  neceffaires  ,  £?  faci/es,  poitr  al/er  Rii 

Atvant  4g  cettt  maladie ,  &  C  empkber  de  paroitre  pendant  h  vie. 


£>E    FACIE     A    VARIOLAR.     INS.     PR7ES.     637 

opianrri  fuiint1  fic  dlclrm  antivariolaccum  zdmodum  extollit,  utpote  quod, 
pcr  biennium,  methodo  prafci  ipta ,  ufurpanim,  virus  v;  riolofum  enervare, 
immo  penitus  dcf}>uerc  pcilit  j  evei  tim  trmcn  pr<  miffis  non  ftetiiTe, 
variolse,  hucusque  irl  Galliis  haud  cxiguam  ftragem  exferentes ,  fat  fu- 
pcrque  docucrunt  (d). 

§.     XIII. 

Neminem  in  hiftoria  medica  verfatum  latere  crediderfm  ,  quam  ctlc 
braverit  Jo.  Joach.  WALDSCHMID  T  (e  )  liqu  orem  fuum  anrivariolofumj 
quo  mediante  ,  variolse  vel  arceri ,  vel  fi  jam  proruperint,  absque  ullo  fi- 
niltro  evcntu  ,  curari  polfint.  Licet  a  DOLjEO  (/)  admodum  .  fuerit 
commendatus  hicce  liquor ,  &  a  nepote  Waldfchmidii  contra  fecus  fentien- 
tes  dcfenfus  (g\  a  plurimis  tamen ,  tanquam  iners  &  infidum  remediuiri 
fuit  reje&um  (h)  ut  akum  hodie  deprehendamus  de  ejus  ufu  illentium. 

S.    XIV. 

Sunt ,  qui  tenellos  infantes  folummodo  lacte  materno,  haud  verd 
fearne  nutritos,  vix  ac  ne  vix  quidem  variolis  correptum  iri  ,  firmiter  fibi 
perfuadent  (/).  Facilis  foret  hscc  prophylaxis  ,  modo  experientia  huic 
fublcnberet  ,■  aft ,  fub  variolis  epidemice  graifantibus,  &  pufiones,  annum 
non  egreiibc,  hoc  morbo  infeftari  deprehendimus,  licet  nunquam  carnibus* 
vel  harundem  jufculis  fuerint  uii.   Interim  lubenter  eoncelierim  ,    carne  pa^ 

ftos 

(d)  Confer.  Brefs/anifche  Ssmmhmgcn  von  Natur-und  Medicin-Gefbiebtcn  A.  1718- 
M.  May  p.    uov  it-  PELARGI  Abbandhmg  von  dai  B'attern  und  Mafern  p.  g<5. 

(e)  in  Libello  ,  cui  titulus  :  Ancbora  Jahttis  pro  iario/<Jis,  oder  Njjenbabrung 
eines  gewijjen  liquoris,  nicbt  allein  die  Kinder  vor  den  Biattern  dumit  zu  pra* 
Jervirent  fondern  aucb  fe\bipte  gemz  Jtchcr  2hi  curiren. 

(/)  In  Prafatione  operibus .  WALDSCHMIDII  prstmiffa*  it.  in  Encydopedia  Med. 
P.  II.    Lib.  IV.  p.  MO. 

(«)  In  Difp.  de  Jingularibus  variohrum  Kilon.  1735-  habit.  ubi  meminit ,  quod 
acida  Jit  projapia  ,  &  in  pnefervatione  probatifjimi  ujtts,  ut  plurimi  contagium 
tariohjum  evitaverint  ,  tejiante  inter  alia  ,  exemplo  domejiico  ,•  vel  Ji  pqfl  ufuttt 
prafcrvatorium  VurioU  prorr.perint,  ha  tamen  femper  e  c/ajje  benignarum  fuerint. 
H>'n;  judicium  Wratislavienfium  in  hiitoria  morborum  a.  1709.  &  1'ELARGI  in 
P.  II.  vocat  nimis  prsceps  ,  &  ex  rei  ignorantia  magis,  quaffl  malitia  progna- 
tum  ,  cum  ptr  feptem  luftra  in  Geimani.i  infetiori,  &  per  quadraginta  annos  in 
Germnnia  fuperiori  famam  falvam  fuftinueric. 

(b)  Liquorem  hunc  rorcm  maialem  deftilLtum  vult  Au&or  remediorum  Anglico- 
rum,  qua:  fubiunguntur  KONIGll  Tbefattro  pharmaceutico  p.  i9V  Cbriji.  Jo, 
LANGIVS  e  contra  judicat,  hunc  liquorem  effe  tinduram  florum  aquilegia:  cum 
fucco  betuls  extradtatn  ,  &  auftorem  ejus  agyrta;  iiiftji,  de  virtute  remedii  hujus 
infigni  multum  debLceruffe. 

(/)    REINMANNUS  in  denen  Brefs/auif  ben  Sammiungen  P.  XVI.  A.  1721.  ttunf 

Aug,  ctajj:  il  A)t.  ur  p.  139. 

L  1  1  1    3 


638  D    E'      T    H     A    I    D    I    N    G  , 

ftos  infantcs  a  variolis  fortius  infeftari ,  quandoquidem  debHis  ventriculi 
tonus  carnibus  rite  fubigendis  nondum  fatis  adaequatus  exiftit,  impurus 
proinde  &  putredmi  magis  obnoxius  chylus  fanguini  advehitur,  variolis 
malignis  occailonem  fubminiftrans  ,  prouti  videmus,  tenellos  prrematurq 
caruibus  nutritos,   vermibus  prse  aliis  expolitos  eile. 

§.     X  V. 

In  funiculo  umbilicali,  ejusdemque  fanguine  fomitem  variolarum  la»1 
titare  autumantes  ,  modeftam  expretfionem  fimguinis  ex  funiculo  ,  ante  de- 
ligationem  inculcant ,  perfuafi,  vel  numquam  variolas ,  vel  paucas  ex- 
perturos  fore  infantes  tali  methodo  pracfervatos  ( b  ).  Qiiam  irritum 
autem  &  vanum  fit  horumdem  conameu  ,  ftruclura  &  ufus  ipfius  funi- 
culi  ftcile  detegit.  Compofitus  etenim  eft  cx  una  vena  &  binis  arteriis, 
per  illam  fanguis  indefinenter  ab  utero  ad  ftetum  pellitur ;  per  has  redux 
fadus  utero  reaffunditur  ,  ut  continuus  finguiuis  inter  fcetum  &  matrcm 
pireulus  deprehendatur.  lfte  ergo  fanguis ,  qui  hoc  temporis  momento 
vafa  umb>licalia  occupavit ,  quo  fcetus  in  lucem  prodiit,  ejusdem  exiftatj 
neceffe  eft,  conditionis,  quam  reliquain  corpore  reftitans  portio  ,  nil  ergo 
fpecinci  fomitis  variolofi  in  fe  continere  poterit. 

§.     XVI. 

Sed  fatis  de  lv's ,  aliisque  variolarum  remediis  prophylacticis  (a) 
tanquam  incertis  &  infriis,  hinc  merito  rejiciendis;  paucis  adhuc  indi- 
gitanda  tentamina  nonnullorum  ,  qui  quantitatem  ,  &  numerofum  va,- 
riolarum  proventum  praeoccupare  funt  conati. 

§.     XVI  I. 

^GUNDELSHEIMERUS,  Archiater  quondam  Brandenburgcnfis  fatis 
inclitus ,  &  ex  bene  rennmerata  praxi ,  inter  Medicos  divites  collocan- 
dtis ,  per  emcticocatarctica  fcrociam  variolarum  infringere  folitus  fuit. 
porrexit  non  tantum  fub  primordiis  variolarum  ,  tart.  emeticum,  &  man- 
nani  calabrinam  ,  dofi  jetati  conveniente  ,  fed  &  datis  ccrtis  indicanti- 
bus,  ufum  ejusdem  b:s  vel  ter ,  in  ftatu  &  declinatione,  repetendum  cu- 
ravit ,  hoc  cum  fuccelfu ,  ut  raro  variolae  confluxerint ,  vel  deleteriis 
fymptomatibus  fuerint  ftipatae(b).  Ncc  rejicienda  videtur  hscc  metho- 
dus,  quin  in  infantibus  addephagia  laborantibus  maximo  quandoque  fit 
auxiiio  j   faburra  etenim  iii   primis   viis  repenbilis,  non  tantum  anomalias 

dccur- 

(bl  Vid.  "Miaiciri.  'Experimeniat  "Bygbteana  Part.  J.  p.  <;6.fqq. 

(a)  Confer.  Geprg.   Woljfg.  "WEDEL  Difp    de  prafervatioue  Varhiarum, 

(b)  Vid.  Acla  ■Mejiicornm  Beroiin,  f}ec,  II.  Vqt,  ILn,  2.  p.  43. 


DE    FACIE     A    VARIOLAR.     IN  S.     P  R  E  S.     €39 

decuiTum  variolarum  placidum  turbantes  excitare,  verum  &  cum  fanguine 
commixta,  proventui  ectymatum  copiofiori  ,  horumdemque  confluxui 
anfam  fuppeditare  poflbt.  Repurgato  vero  'vcntriculo  ,  &  canali  intefti- 
nali  ,  nil,nifi  fanguinl  inexiftens  heterogcncum  cum  variolis  excluditur, 
unde  proventus  variotarum  minor ,  &  dccurltis  earurdem  non  tantisdif- 
fjcukatibus  obnoxius(b)  ut  taceam  ,  ab  cmcticis  quandoque  retroceffio- 
nem  variolarum  ,  propellendo  humorcs  ad  peripheriam  corporis  ,  pracpc- 
diri.  Interim ,  non  nifi  debita  cum  circumfpeclionc  ,  &  ponderatis  rite 
iridlcantibus  &  sontraindicantibus,  ad  heroicum  hoc  remcdii  genus  con- 
fugi.it  Medicus,  ne  locb  fperatae  falutis,  finiftcr,  immo  leth-dis  fublequa- 
tur  eventus.  Ncc  incredibile,  huic  viro  praxi  numerofa  obruto  tales  con- 
tigiiTe  c  ifus  ,  quos  vero  fama  ejus  ,  &  auctoritas  plane  fingularis  vel  occul- 
tavit,   vel  alii  cuidam  cauflac  lcthali  adfcribere  potuic. 

§.     XVIII. 

Qumtum  pfjeiidiurh  Sn  tempeftivb  venarfcclionis  ufu,  pro  avertendo 
topiof  >  vjriolarum  proventu  ,  &  declinandis  fymptomatibus  hunc  comi- 
tantibus,  fic  a  Medicis  ,  imprimis  recentioribus-collocatum  ,  non  eft  ut 
idih  multis  explicem,  cum  a  Dn.  Pitcfide,  alia  data  occafione  (a)  fuerit 
fcxpofitum.  Imprimis  adultis ,  plethoricis ,  &  ventilationibus  fanguinis 
adfuetis  profkuum  admodum  hoc  rcmedii  genus  eife ,  .&  ratio  &  ex- 
perientia  dictitat.  Sub  orgafmo  etenim  fermentefcente  fanguinis  abundan- 
tis ,  eongeftio  nns  verfus  caput  redditur  major ,  tefte  falivatione  adultis 
Variolantibus  familiari ,  &  licet  haud  exigua  vifcidorum  cxcludatur  porrio, 
nihilofccius  variolae  facile  confluunt ,  eoque  ipfo  jacluram  vitse  ,  vel  for- 
raofit.itis ,  relictis  foveis  &  cicatricibus  minitantur.  Detracta  autem 
tcmpeftive  fanguinis  portione  ,  reftitans  facilius  per  vafa  peliitur ,  exan- 
themata  non  turmatim  prodcunt  ,  ficque  fymptomatibus  recenlitis  ,  felici 
tttpiurimum  cum  fucceflii  ,  praxavetur. 


§.    XIX. 

Supervacaneum  arbitror,  explicare  methodum  per  infitionem,  vel 
l'r  ditftam  inoculationem  variolarum  ,  proventui  harumdem  copiofiori 
obicem    ponendi.     Tot  jam   proftant  fcripta  ,   nunc  adErmativam  ,  nunc 

nega* 

(b"i  Sunt,  qni  emeticis  vario'arum  provcntum  prrccavere  pofle  fatagunt,  materia 
variolofa  fortaff;s  per  ventricuium  eliminata.  De  voniitu  fpontaneo  ec!  undcci- 
mum  dfern  cont  nuato ,  varitkivum  pr&fervativo  lege  b\b.  A.  21.  C.  Dcc.  III. 
A.  1.  Oijerv.  58.  p.  r<;.  cujus  fcbolkn  liftit  inf&niem  variolis  Lborare  incipi- 
entem,  alt,  vomitorio  propinato  ,    ilhs  non  toneptum. 

V,a)  ln  Dif).  dc  Abortujeuiaue  vario/is  labQiunus  mnoxiu ,  §.  ia.  p.  17, 


640  r     D    E       T    H    A     R     D     I    N    G, 

negativam  fententiam  ampledtentia ,  ut  in  hunc  usque  diem  fub  judice 
lis  maneat ,  uirum  admittenda ,  an  vero ,  tanquim  opus  fruftraneum, 
immo  periculofum  rejicienda.  Si  ab  infrequentia  hodierna  hujus  methodi 
olim  ita  celebratae,  ad  etfedlum  promilfum  concludere  licet ,  vero  fimile 
videtur,  fpem  de  hoc  prophylaclico  conceptam  Medicos  fefellifle  j  five 
quod  variolae  de  novo  invaferint  inoculatos  ,  five  quod  fymptomatum 
iaevitia  hinc  inde  detecta ,  Medicos  ab  ulterioribus  tentaminibus  deter- 
ruerit.  GOHLIUS  cum  BORETIO  («)  tales  arte  factas  variolas  ano» 
malis  &  a  veris  diitincYis  adnumerat,  &  adfertum  ex  fymptomatibus, 
progveifu,  &  exficcatione  ab  ordinariis  &  legitimis  dirferente ,  magna 
cum  probabilitate ,  corroborare  adnititur. 

§.     X  X. 

De  judxis  in  Silefia  commorantibus  relatum  legimus  (b)hos,  me« 
diantibus  hirudmibus  cruribus  infantum  admotis  ,  ferociam  variolarum 
infringere  conari  ,  ancipiti  tamen  cum  eventu  ,  ita  ut  quidam  feliciter 
evaferint,  alii  vero  fatis  cedere  fuerint  coacti.  Hanc  methodum  olim 
a  RUDIO,  RIDELIO  &  BAUDERONO  fub  difficili  variolarum  pro- 
ruptione  commendatam  fuilfe  conilat  (c),  imitatam  autem  a  neotericis 
fuiife  ,  nondum  obfervare  licuit,  five  quod  tantum  emo'umentum  cxinde 
non  perceperint ,  five  tempus  hibernum  vel  horror  ab  illis  animalculis 
ufum  eorumdem  impediverit  ;  five  venxfectionem  huic  operationi  prxtu- 
lerint,    quam  proinde  ulteriori  experientise  committendam   eife  cenfemus. 

f.     XXI. 

Facillimum  foret  ,  plura  contra  vim  variolarum  excogitata  Sn  me- 
dium  proferre  remedia  ,  qualia  funt  pnlvis  folaris  Halenfinm  .  cujus  Wra- 
tislavienfes  mentionem  injiciunt ,  cum  epicrifi  ex  propria  experientia  pe- 
tita,  quod  palmam  aliis  confimilibus  dubiam  facere  haud  potuerit.  Aethi~ 
ops  animalis  ,  ex  bufonibus  in  yinolotis,  &  abhinc  in  vafe  fictili  ultu- 
latis  paratus ,  cujus  laudes  in  pharmacopcea  Lugdunenfi  leguntur. 
Sanguis  capraritm  incanarum  Chinenfium  plantam  San  -  Thi  abradentium, 
qui  segrotis  variolis  malignis  &  fubnigris  correptis  exhibitus  ,  has  vividas 
&  pulcherrime  rubras  efficere  potis  fit  (d),  Panacea  Conertingiana,  cujus 
inventionem  alii  GLAUBERO  adtribunnt.  Quibus  adnumcrari  poflunt 
remedia  myrrhata  fic  dicta  bczoardica,  balfamtca ,  fpiritits  acidi  minerales, 
&  fi  porro  ,   quae  fingula  ,   lapidi  lydio  experientiae  admota  ,   titulum  pro- 

phyla- 

(a)  Tn  A<3.  Medic.  Berolin.   Dec.   II.  Vol.   II.  p.    %o. 

(  b  )  In  den  Brefs  unillben  Samm/    A.  1717.  MenC   Aug.  p.  1 8 1  • 

(  c)  Confer    DlEMfcRBKOECK  de  varioli    &  morbillis  Tom.  II.  C.   Vlll  }.  598, 

{d)  Yid.  Goiumerc.  Lit.  Noiimoerg.  A.  175$.  Hebdom.  *8-  p.  i44. 


D  E     FACIE     A     VARIOLAR.     INS;     PRiES.     641 

phylt&icorum  parum  tuentur ,   vel  ad  fummum  ,  xquali  diftributioni  fun- 
guinis  ,   &  moderandx  ejus  erfervefeentix  nimise  velirlcantur. 

$.     XXII. 

Confideratis  fic  tentaminibns  Medicorum  variolas  vel  prscoccupandij 
ne  in  actum  deducantur,  vel  inhibendi,  ne  tantam  in  ccconomia  animali, 
fua  quantitate,  cum  difpendio  fanitatis  &  vitse  ,  exferant  vehementiam  j 
reltat  adhuc,  ut  fcopo  prxfixo  fatisfa&urus  ,  ea  commemorem  media, 
quibus  facies  prxfertim  ab  eorundem  infultibus  defendi,  &  jactura  formo- 
iiratis  prxcaveri  poffit.  Stet  in  acie  FISCHERUS  ,  Medicns  Hungarus, 
qui  (a)  totus  in  eo  eft,  ut  balnea  commendet,  fimul  ac  fubjectum  ali- 
quod  febri  variolofa  corripi  incepit ,  cx  aqua  dulci  parata  ,  calore  lac  re- 
■  centcr  emulctum  parum  fuperante.  Hxc  binis  vicibus  de  die  repetenda 
fuadet ,  donec  variolx  ad  juitam  pervenerint  magnitudinem  ,  tunc  loio 
aqux  dulcis,  ferum  kctis  recentis  ,  &  in  hujus  defeetu  ,  iac  bubulum  re- 
centcr  emulctum,  cum  duplicata  quantitate  aqux  dulcis  rcmixtum  ,  adhi- 
bendum,  &  hos  modo  continuandum  monet ,  ad  variolarum  plenariam 
deficcationem  usque.  Inter  alia  emolumenta  ab  hac  methodo  exfpeclanda 
referc:  cicatrices  variolarum  mdlas  comitari  fovcas ,  £«?  oculos  hbtros  nofi 
folum  ab  incommodis  manere  ,  nullam  pati  labem  ,  multo  minus  cxcitatem 
unqnam  exinde  indu&am  fuijfe.  Hanc  methodum  penitus  non  contem- 
nendam  eife  judico  ,  dubitans  tamen  ,  an  noitris  in  oris  fit  tam  promifc 
cue  fuadenda  ;  prxter  enim ,  quod  aeris  inelementia  caute  cum  balneis 
iftiusmodi  mercandum  eife  moneat :  noftrates  lavationibus  his  non  ita  , 
oc  Hungaros  adfuetos  eife  conftat ,  utpote  qui  ab  incunabulis,  ad  fcni- 
tirn  usque,  quavis  data  occafione  ,  balneis  &  calidis  &  frigidis  utuntur, 
&  quidem  fiepiiis  quam  in  adjacentibus  regionibus ,  iitis  vix  exceptis,  qui 
fub  jugo  Tureieo   vivunt  (  a  ). 

§.     XXIII, 

D.  jo.  MeLhior  VERDRIES  (a)  veficatoria  tempeftfve ,  huchse 
&  poiie  aurcs  adplicata  eximii  ufus  fuiife  rctert ,  a  quibus  menti  fuus 
Conftverit  virgo  &  medicamenta  interna  efficncius  multo ,  defideratum 
eftectum  produxerint,  excretio  promte  proceiferit ,  &  oculis  fimul  profpe- 
ilum.     Haud  improbandum   arbitror  ,   ufum  veiicatoriorum  in    variohs , 

dum 

(  b )   tn   Tratt.    de  remedio  ritfiicano  ,   variolas  per  bahieum ,  primo  aqna  dulc/ti 

pnj}  verojero  laclis  feliciter  curandi. 
( a  )  )-.  c.  §.    10.    p.    -g.    19- 
(  a )  iti  E$b.   A.  A'.  C.  Cent.  VIII.  obf.  £9.  p.  429. 

Dijput.  MedUo-l'ratf.  Tom.  V»  M  m  m  rn 


642  DETHARDING, 

dum  fub  rctroceffione  earundem  ,  artubus  inprimis  admota  ,  alliciendo  hu- 
mores  verfus  peripheriam  corporis  ,  opem  quandoque  defideratiffimam  tu» 
litfe,  experientia  docuit  (a).  Aft  non  vanus  foret  metus ,  quando  po- 
ne  aures  adplicantur ,  ne  ocuiis  confulendo  ,  auribus  exiftant  praejudi- 
cio ,  &  excitato  in  iifdem  abfcetfu,  vel  fuppuratione ,  furditatem  quan- 
doque  immedicabilem  inferant. 

§,     XXIV, 

Sunt,  qui  rafuram  &  amputationem  capillorum  pro  facie  a  copiofis 
variolis  defendenda  fuadent(£),  qua  mediante ,  non  tantum  tranfpira- 
tio  per  poros  cutis  promoveri,  verum  &  materia  unctuofa  &  vifcofa, 
quse  cum  fucco  nutritio  capillorum  aliquam  foveat  convenientiam ,  eo 
liberiorem  e  vicinia  effluxum  obtinere  queat.  Hanc  methodum  in  prin- 
cipe  regis  Hifpanorum  ,  &  in  principe  quodam  Saxoniae ,  medicorum  con- 
filio .  optato  cum  eventu ,  tentatam  fuiife ,  relatum  legimus ;  quse  ufu 
fuo  non  deftituitur ,  quatenus  conglutinatio  pilorum ,  a  variolis  inpri- 
mis  confluentibus,  inextricabilis  &  admodum  molefta,  remotis  ante  pro- 
ruptionem  pilis  ,  prsecavetur  (  c  )  ,  modo  caput  ab  omni  muniatur  re- 
frigerio  ,  ne  variolarum  ,  infigni  cum  periculo  ftipata ,  contiugat  rctro- 
pullio.  Tantam  autem  efficaciam ,  in  imminuenda  variolarum  faciei  quan- 
titate  ,  huic  capillorum  amputationi  tribuere  vixpoffumus,  experientia 
edodli ,  h  md  plures  in  parte  capillata  ,  ablatis  licet  pilis ,  quam  in  re- 
liqua  facie  exftitiffe  variolas ,  potius  fi  dicendum ,  quod  res  eft ,  raro 
tantum  variolarum  confluxum  in  parte  capillata,  quam  pilis  deftituta  de- 
tegere  licuit.  Si  a  capillis  ad  barbam  concludere  liceret ,  itidem  exiguum 
ab  hac  rafura  pro  defenfione  faciei  exfpectandum  foret  emolumentum» 
plus  enim  fimplici  vice  obfervatum  ,  viros  ,  rafa  prius  barba  ,  variolis  cor- 
reptos ,  haud  copiofiorem  circa  loca  derafa ,  harum  proventum  exper- 
tos  effe ,  cujus  cauffa  tamen  fortaffis  in  confuetudine  collocanda  videtur, 

§.     XXV. 

Deprchendimus ,  qui  mox  primo  invafionis  variolarum  tempore,  pe- 
des  vaporibus  ex  decoclo  herbarum  emollientium  furgentibus  fovent  (d). 
Alii  loco  fomentationis ,  pediluviis  utuntur,  paratis  nunc  lacte  bubulo  ca- 
lente,   nunc  herbis  emollientibus  cum  aqua  decoctis  (  e  )  ea  intentione, 

uc 

(a)  In  quem  fcopum  Borricbius  in  Attk  Hafnienf  Vol.  III.  Obf  36.  it.  Sabuiut 
in  Differt.  aV  variolk  §.  z%.  p.  ig-  veficatoria  commendarunt. 

(  b  )  Vid  Sim.  Paul  Hilfcheri  Programma  de  amputatione  £sf  rafura  capillorutn  iit 
variolis ,   DifTert.  Jo    Adolpb    Wedelii  de    Hamorrboidibm   ccecis  prasmifluni. 

(  c  )  Confer.   Pelargii  Abbandlung  von  Blattem  und  Maf/ern ,   p.  $8. 

(rf)  Confer    Epb.   A    N.  C.   Dec.  I.   A.    VI.  frf  VII.  obf   .g6. 

( e)  de  le  Boe  Sylviw  l>rax.  Med.  Lib.  IV.    Tratl.  I.  Cap.  IX.  $.  7$. 


DEFACIE  A  VARIOLAR.   INS.  PR£S.        643 

Ut  fanguine  a  caloie  pediluviorum ,  inferiora  verfus  derivato ,  caput  & 
prsdercim  facies  a  mole  fimguinis ,  &  in  eo  contentae  materise  variolo- 
fie  liberetur,  hinc  parcior  horum  exaiithcmatum  fequatur  proventus  ,  qux 
pedes  ,  minori  cum  formofitatis  difpendio  ,  obruere  poflent.  Quanta  com- 
moda  a  revellentibus  remediis  ,  quorfum  &  pediluvia  pcrtinent ,  fibi  pro- 
mittere  poterit  medicus ,  res  eft  nufflima  j  poflibilitatem  proinde  defen» 
fionis  faciei,  a  pediluviis  exfpectandac  haud  quidem  negaverim.  Aft  enim 
vero  periculoiis  tentaminibus  eadem  adnumerare  nullus  dubito.  Vel  enim  > 
fi  paulo  calidius  adornetur  pediluvium  ,  fanguis  jamjam  seftuans  ,  in  for- 
tiorem  prsecipitatur  orgafmum  ,  febris  adccnditur  ,  &  plures,  cum  dif 
pcndio  interdum  vicae  ,  prociuduntur  per  totam  corpuris  peripheriam  va- 
riolae ,  qure  fub  debito  regimine  ,  &  adhibitis  interne  temperantibus ,  fpar- 
fim  fortaife  adparuiifent.  Regeri  quidem  poflet ,  a  pediluviis  temperatis 
hxc  damna  non  elfe  metuenda,  aft  talis  temperies  vix  determinari  po- 
tcft,  quin  nunc  vel  calor ,  durante  infeflli ,  remittat,  veladfufa,  nova 
aqua  calida  intendatur  ,  Ci  paullulum  refrixerir  pediluvium  ;  priori  cafu , 
excicaco  frigufculo ,  recropulfio  facile  exanrhematum  pertimefcenda,  pof- 
teriori  autem  ,  phoenomena  oriri  poflenc  nociva  modo  memorata.  Quid  't 
diifimulare  haud  poflunc  autftores  pediluviorum  fub  proventu  variolarum  ,. 
dolores  ex  copia  pedes  obfidence  excitari  graviflimos,  fuccedence  diu- 
turna  pedum   debilicace  (a). 

§.    XXVIL 

Commemoranda  paricer  erit  methodus  cel.  Hojfmanm,  variolas  pro* 
liciendi,  quoc ,  &  ubi  velit  medicus  (b).  Primum  putat  obtineri ,  fi 
tempore  luppurationis  demum  adhibeat  calida,  pofterius,  quando  pars 
corporis,  quani  variolis  obfitam  elfe  nolumus ,  fub  ftragulis  minus  fo- 
vetur.  Rationes  quidern  addit  hujus  methodi ,  laudatus  au&or ,  quod 
calida  ab  initio  adhibita  non  folum  multas  expellant  variolas ,  fed  & 
profundiores  relinquanc  cicatrices.  Itidem  ,  fi  facies  femper  fub  lecto  de- 
tineatur  ,  vel  quando  adfueti  fimt  srgri  certo  femper  mcumbere  late- 
ri ,  tunc  ordinario  in  eo  latere,  &  in  f.icie  pkires  prodituras  efle  vario- 
las.  Verum  ,  cum  tractatus  hujus  cdeberrimi  viri  fit  pofthumus  ,  &  ex 
MSto  reliclo  faltem  publici  juris  ficlus ,  credibileeft,  tumultuarie  a  cei. 
Au&ore  elfe  confcriptam  hanc  reguiam  ,  cir  s  forfan  fecundis  relictam, 
•alias   cteniin  vir  hicce  ?ctate   &  ufu  dodiifimus ,  limitibus   eandem  in- 

M  m  m  m     %  clufifc 

(a)  A  femicupio  tantam  fuifTe,  impnmis  in  partibus  inferioribus  aqne  immerfrs 
excitatam  varinlarum  vim ,  ut  infans  (uuumberc  exinde  debuerit,  habet  Felargttt 
}.  c.  p.  294.  ldeni  adferit  Diemetbrack  1.  c.  Hift.  15.  adduclis  binis  exemplrs, 
quibus  facics  u  ajori  qustn  reliquae  partes  variolis  obfita  fuic.  Cui  adftipulatur  £t* 
twuiierus   in   jraxi  Tom.   //.   p.    ^4. 

{b)  In  MedicQ  Fotit.  P.  lll.  C.  IX.    R,   $.  P-  »58» 


544  DETHARDING, 

cluiliflet  necefTariis.  Si  enim  experiemiam  confulamus,  conftabit ,  faciem, 
jmmo  &  manus ,  tanquim  parces  aeris  adceflui  liberiori  magis  expofiras 
tautum  non  femper  pluribus  fcatere  variolis,  prae  his  ,  qu3e  veftimentis 
vel  lecto  teguutur.  Licet  non  negandum ,  calorem  a  pulvinaribus  ,  fub 
continuo  decubitu  in  unum  latus  fufcitatum  ,  humores  horfum  aUicien- 
do ,  proventus   uberioris   variolarum  in  iftis  locis  cauilam  exiltere   poile. 

§.     XXVII, 

Nonnulli ,    relicla  methodo  revulforia  ,   ipfi    faciei  adplicarunt  remedia. 
prophylactica ,    fed   non   aeque   felici   cum  eventu.     Diemerbrieckius   com- 
mendat,    totam  in  principio   molti    fpongia  fovendam  faciem  ,   jure  car- 
nis  vervecinae  ad   fummam   mollitiem  coctae,    ablata ,    quae  cutim  nonni- 
hil  obfufcat,    pinguedine  ,    imbuta  ,    idque  aliquoties  per   diurni  temporis 
fpatium  repetendum,    ufque  ad  variolarum  eruptionem ,    poftea  reliquum 
naturae  committendum  (a).   Aft   non   poflurn  ,    quin  hoc  remedium   te- 
merariis  adnumerem  ,    fi   enim   fpongia  calida   fovetur  facies  ,    humores 
eamdem  verfus  magis    adlicerentur ,    cum  eventu  variolarum  numerofa- 
rum,    immo   confluentium  ;  fin  frigidiufcule  adplicatur  fpongia ,  retropul- 
fio   prodeuntium   variolarum    funefta  metuenda.    Audivi  a  Dn.  Praefide , 
ipll  notam  eife  feminam  maritatam  olim  eximia  pul.hritudine  donatam  ,. 
cujus  faciei   pro  confervanda  formefitate ,    &  mitigandis    variolarum   in- 
fultibus ,    fuafu  matronae  alicujus ,   gelatina  ex   capite    vitulino   praepara- 
ta ,   mediante  fpongia,    tepide  per   biduum    adplicabatur ,   tam   contrario 
fum  fucceflu ,  ut  variolse  non  tantum  in  unam  cruftam  confluxerint,    se- 
gram  conjecerint  in  vitse  periculum ,  verum  &  ,   decidua  demum  crufta , 
ingentem  reliquerint  faciei,  cicatricibus  &  foveis  obfitse ,  deformitatem. 

§.     X  X  V  I  I  I. 

Ejufdem  tenoris  efle  videntur  molimina  plura  praefervatoria  hinc  inde 
obvia  ,  quorfum  referenda  larva  ex  panno  confedta,  &  lardo  interius  ob- 
ducYa  ,  faciei  ante  eruptionem  variolarum  imponenda  ,  aliaque  remedia 
un&uofa ,  a  quibus  pori  cutis  occludjmur ,  &  proventui  variolarum  in- 
terdum  obex  ,  fed  non  abfque  periculo  vitae ,  &  horrendorum  fympto- 
matum  ponitur  (  b  ).   Mitiorem    cenfuram   patitur  quidem   methodus  D. 

Cmejfe» 

(a)  1.  c.  p.  (£1. 

(,  h  )  A  tali  larva  infanti  adplicata  faciem  qnidem  a  variolis  non  fuiiTe  obfitam  y 
verum  ardentiflimum  delirium  ,  &  ftimtmm  refpirandi  difficultatem  obfgi fTe  ,  ut  vix 
inter  vivos  confervari  po;uerk,  referunr  Eph  A  N  C.  Dec.  II.  An  IX.  Obf  87. 
luunctionem  cum  0°0  oliv  vum  ante  matur  itionem  ,  vanolarum  retropulfionem  & 
catarrhum  fuffocativum  conciliaiTe ,  habent  Brei/aiiifcbe  Sammluugen  Ann.  1721. 
AK-nf.   Mai.  p.  320. 

(O  Eph.  A.  N.  C.  Dec.  I.  Ann.  IV.  &  V.   ObG  60. 


D  E  F  A  C  I  E  A  VARIOLAR,  INS.  P  KE  S.        $4? 

Qwzfelii  (c)   qui   fpiritu  vini    myrrhifito,   fub   initium   prorumpentium 
vanolarum  ,    ad  duos  dics ,  repetitis  vicibus  faciem  illiniri  jubet  ,  prse^er- 
Japfis  diebus  autem,    (quibus   verbis,    dubio    procul  ,  tempus  defi  catio- 
nis  indigitare  videtur ,  )  faccharum.   Saturni  in  V  rofirum  folutum  ,  me- 
diantibus  linteaminibus,     flepius  iterando  adplicindum  ,  vel  totam  f  iciem  , 
levi  penna  hac  mixtura   faturata,    obliniendam    fuadct ,   feque  oblervalfc 
refert,   etli  variolsc  copiofie     fuerint ,    reiidtns    tamcn  poft   hac  cicatricu- 
las  vix  adparuilfe  ,    &  non  incongruam  facie  formam  effigurafTe.  Interim1 
promifcuum  hujus  methodi  ufum   haud  facile  commendabit   medicus  cir- 
cumfpedtus ,  facile  fiquidem  nox.is  parere  poifet  adplicatio  Sp.  V.  myrrhifati 
h\  fubjectis  plcthoricis ,    imprimis,   quando   ventilatio  tempelliva   fangui-i 
nis  fuerit  neglecta.   Adftridtoria  itidem  vis  facchari    faturni   variolis   non-' 
«dum  perfecle  exficcatis  ,    cxitum  humorum  fufflaminando ,    varii  gcneris 
^nomalias  excitare  valeret. 

§.     XXIX. 

Miflis  his ,  quibus  plures  addi  poffent,-  defenfioni  faciei  a  variolis  di- 
catis  methodis ,  inftituti  ratio  exigit,  ut  aliam  non  ira  notam  ,  fcopo  ta- 
men  defiderato ,  me  quidem  judice ,  magis  convenientem  ,  in  medium 
producam  ,  qiuc  in  fcarijicatione  partiiun  a  capite  remotarwn  tempejiiva  con- 
fiftit.  Laudatam  quidem  eandem  obfervo  ab  aliis  medicis  celebemmis  , 
aft  non  ea  intentione  ,  ut  facies  a  copia  variolarum  prycfervetur,  fed  ut  vices 
venac  fedtionis  expleat,  retiocellionem  earum  inhibeat,  aliaque  fympto- 
mata  tollat  urgentia  (  a  ). 

§.     XXX. 

Occafionem  huic  methodo  fuppeditavit  frequens  obfervatio  pronullulan- 
tium  variolarum  circa  vulnera  recentia ,  vel  alias  leviores  cu  is  Isefiones, 
v.  g.  acu  factas.  Has  cjrcumplecli  folent  variolae  ingenti  numero  ,  ut  to- 
tum  laefionis  ambitum  ut  plurimum  fepiant  (  b  ).  Tentatum  uroinde  fuit , 
annon  laefionibus  confimilibus  arte  factis  ,  materia  varolofa  a  ficie,  tau- 
quam  nobiliori  parte  ad  ignobiliores  ,  quorfum  artus  referendi ,  quodam- 
modo  derivari,  ficque  non  folum  venuftati  confuli ,  verum  &  pericu- 
lnm  ,  a  confluentibus  in  facie  variolis ,  metuendum  prsccaveii  poilit.  Nec 
fpe  incerta  hunc  laborem  fufccptum  eife,  bina  cxempk  a  Dn.  PraefiJe' 
mecum  communicata  docuerunt,  qux  recenlere ,  opcric  pretium  futu- 
rum  eife  judico. 

M  m  m  m    3  .  XXXI. 

(«)  Sic  Baglivus  Lib.  L  Prax.  Med.  p.  61.  laudat  circa  quartum  diem  cucur- 
birnlas  Carificatas  fcapulis  adplicand  »s  ,  quando  variobe  caput  puunt ,  cum  magno 
calore,    anxietate  ,  &    motibus   tendinum  fubfultoriis  &c. 

(  b  )  Variolas  laefam  a  virgis  partem  praXertim  occupantes  fiitit  Kiedlinus  Cur.  Mei. 

m-   -570 


6\S  DETHARDING, 

§.     XXXI. 

Virgo  nobilis  fedecim  circiter  annorum  ,  eximia  pulchrkudine ,  &  vU 
vida  indole  praedita,  cujus  bini  fratres  olim  variolis  confluentibus  labo- 
rarunt ,  altero  ab  eifdem  exftinclo,  altero  cicatricibus  &  foifulis  refiduis 
perpeifam  variolarum  vehementiam  monltrante;  epidemice  denuo  gralfan- 
tibus  variolis ,  palfim  raalignis  ,  fi  non  mortem  ,  faltem  formofitatis  jac- 
turam  extimefcens  pnemilfo  laxante  cum  £dulci  combinato,  octo  cucur- 
bitulas,  quatuor  fciiicet  artubus  fuperioribus ,  &  totidem  inferionbus , 
cum  fcarificatione  adplicandas  permittebat.  Poft  decurfum  quatuordecim 
dierum,  repetebatur  hsec  fcarificatio ,  a  qua  poftridie  prodromi  ingruen- 
tium  edymatum  ,  tenfio  dorfi  cum  dolore,  horripilationes  leves  cum 
pandiculationibus  ,  aeitus  volatici ,  adpetitus  languens ,  oculorum  fulgor 
imminutus ,  fomnus  turbulentus ,  &c.  fefe  exferebant.  Secabatur ,  luce 
infequenti ,  vena  in  pede ,  atque  fex  eirciter  unciae  cruoris  extraheban- 
tur ,  &,  ecce ,  fubfequenti  die  ,  ftigmata  variolarum  in  facie  hmc  inde 
adparebant,  fecutis  fucceifive  aliis ,  fimili  modo  per  totum  corpus  fe  dif- 
fundentibus  ,  &  licet  haud  exiguus  earum  numerus  faciem  occupaverit, 
ad  maturitatem  tamen  redactoe  non  confluebant  i  circa  loca  vero  fcarifi- 
cata,  imprimis  in  utroque  brachio  detegebatur  variolarum  mul  itudo  ra- 
lis ,  ut  fe  mutuo  adtingerent ,  &  in  locis  ipfis  fai>ciatis  vere  confluerentt 
Totus  aurem  variolarum  decurfus,  fub  debito  regimine,  &  ufu  reme- 
d:orum  adaequatorum  erat  placidus  fatis  ,  &  nullis  fymptomatibus  hete* 
roclitis  ftipauis.  Variolae  in  facie  exficcatx  fponte  decidebant,  pauciifi* 
mis  &  perexilibus  vifum  fere  effugientibus  foveolis  relictis,-  ita  ut  ?egro- 
ta ,   cum  ingenti  gaudio ,    nullum   fuerit  paifa  formofitatis  detrimentum» 

§.    x  x  x  i  i. 

Alter  cafus  fiftit  infantem  fextum  agens  annum  ,  a  pafentibns  perpefc 
farum  variolarum  fcvitiam ,  fbveis  eximiis  in  facie  monftrantibus  geni- 
tum,  fucculentum  ,  &  cum  unicus  effet,  molliter  fatis  habitum.  Huic, 
late  vagantibus  variolis  ,  purgans  ^le  binis  vicibus  cum  fucceifu  exhi- 
bebatur,  ut  alacris  &  moleftiarum  expers,  per  trium  cirCiter  hebdomadum 
decurfum  exifteret.  His  autem  prxterlapfis,  conquerebatur  de  dolore 
capitis  gravativo,  laifitudine  artuum  ,  aeftu  febrili ,  pulfu  celeriori  im- 
primis  fe  manifeftante,  tanquam  variolarum  imminentium  prodromis.  Ad- 
plicabantur  poftridie  huic  segroto  cum  fcarificatione  cucurbitulas,  binae 
in  brachiis  ,  &  quatuor  in  pedibus ,  qux  folito  majoremfanguinis  quan- 
tiiatem  proliciebant.  Tantum  vero  aberat ,  ut  exinde  debilitaretur  pufio, 
ut  potius  fe  levatum  perfentHceret.  Subfequente  no&e  tamen  ,  inqui- 
etudo  cum  fomno  interrupto  erat  molefta  fatis ,  pulfus  digitos  tangentis 
celeribus  feriebat  i&ibus  ,  oculi  hebetes  lacrimas  fundebant ,  &  fubfultus 

tendi- 


DE   FACIE   A  VARIOLAR.   INS.   PRiES.        647 

tendinum  pafllm  obfervabantur.  Sub  debito  regimine  disetetico ,  juncta 
potiuncula  temperante  ,  continuabatur  hxc  fcena  ,  donec  veiTus  meridiem 
infequentem  ,  variolx  tam  in  facie ,  quam  in  artubus  pedctentim  fur- 
gentes,  alt  numero  haud  paucae ,  fymptomatibus  hifce  finem  imponebant  ; 
elevabanrur  dcbito  ordine  ,  minoris  erant  diametri ,  ita  ut  paucilfimx 
arctius  adpofitae  confiuerent ,  folis  locis  fcarificatis  exceptis ,  quippc  quae 
tantam  circatempusmaturationis  patiebantur  variolarum  vim  ,  ut  uuicam 
fere  veficam  efformarent  ,  cum  molefto  ardoris  fenfu  conjundtam.  Hsec 
exficcationem  retardans ,  ad  erofionem  cutis  a  quantitate  purulentae  ma- 
teriae  evitandam ,  vulnere  forcipe  inflicto,  quodammodo  educebatur,  aft 
confolidatio  harum  partium  haudexiguam  puris  quantitatem  fundeutium, 
yix  quatuordecim  dicrum  fpatio  obtineri  poterat.  Hoc  itidem  noratu  di- 
gnum ,  nil  monftri  aluilfe  has  variolas  ,  &  licet  tota  facies  puftubs  fuerit 
pbfita  fatis  elevatis  ,  ut  circa  tempus  maturationis  haud  parum  intumu- 
erit ,  nihilo  tamen  fecius  oculos  non  penitus  claufos,  nec  palpebras  tot , 
quam  reliqua  facies,    variolis  obfitas  iuilfc. 

5.    XXXIII. 

Ex  binis  his  cafibus  ,  magna  fatis  probabilitate ,  conjiciendum ,  fca- 
rificationem  ,  debito  tempore  ,  &  circumfpecte  inftuutam  ,  pro  defen- 
denda  facie  a  variolis  confluentibus,  &  averruncandis  fymptomatibus 
uocivis  ,  ufus  efle  poffe  eximii.  Regeri  quidem  poffit ,  in  virgine  nobili 
eventum  variolarum  falutarera  magis  venaefectioni ,  quam  fcarificationi 
tribuendum  fuifle  ,  nec  negandum ,  hanc  tempeftivam  fanguinis  ventila- 
tionem  haud  parum  contuliife  in  placidum  totius  morbi  decurfum  ,  aft 
talem  dcrivationem  exanthematum  horum  a  facie,  fola  venacfedione, 
tanquam  operatione  paucarum  minutarum  fpatio  perficienda  vix  exfpec- 
tari  poife ,  tot  exempla  docuerunt  poft  phlebotomiam  confluentibus  va- 
riolis  correptorum  ;  ut  ergo  veritati  magis  confentaneum  videatur,  re- 
vulfionem  fanguinis  &  in  eo  hofpitantis  materiae  variolofie  mediantibus 
cucurbitulis  cruentis  ,  tanquam  diutius  durantem  ,  &  molefta  cum  fen- 
fatione  conjunctam  validiorem  effe  ,  cui  hiftoriae  recenfitse  fubfcribunt , 
quod  circa  loca  fcarificata  major  folito  propullulaverit  variolarum  quan- 
titas.  Lubens  interim  concefferim  ,  methodum  hanc  prophyladticam  a 
me  recenfitam ,  nondum  effe  omnibus  numeris  abfolutam  ,  fed  indigere 
adhuc  ulteriori  experientia  fida,  certis  indicantibus  adcommodata ,  quo 
demum  conftet  ,  an  in  fimilibus  cafibus  parilem  exferat  efFedtum ,  fic- 
que  tuto,  &  cum  segrotprum  lolamine  in  ufum  trahi  poflit.  Prseroga- 
tivam  tamen  prae  ceteris  fupra  addudtis  eidem  competere  ,  ratio  didtitat,- 
orgafmum  etenim  fanguinis  haud  majorem  concitat,  qualis  a  pediluviis 
metuendus,  nec  partibus ,  cui  adplicatur  ,  cedit  in  prxjudicium  ,  quod 
jtidem  pcdiluvia ,  nec  non  epithemata  tkciei  adferre  potis  funt ;  plcthoram 

fub 


648  D     E      T    H     A    R     D     I    N     G  r 

fub  variolis  adeo   nocivarn  imminuit,    quod  veficatoriis  haud  obtinetur3 
ut  alia   momenta  filentio    praeteream. 

§.     XXXIV. 

Licebit  adhuc  ,  falvo  aliorum  judicio,  fubjungere  momenta  quscdarri 
fcarihcacionem  ipfam  concementia  ,  quibus  obfervatis  ;  metum  limttfi 
alicujus  fucceiliis  exu'are   poile,  crediderim. 

1.  Si  tempus  permiferit ,  haud  irtconfultum  fofet,  fcarificationi  prsemit- 
tere   eccoproncum  £  dulci  acuatum,    ut  primse  vise  a  quifquifis  liberentur. 

2.  Scarificatio  locum  itidem  habere  poterit ,  quando  nulla  indiciainl- 
minentium  variolarum  deprehendentur  ,  clandettine  fiquidem  haud  raro  fe 
jnfinuat  contagium  ,  ex  improvifo  abhinc  fe  manifettans ;  fic  in  limirie 
priccavetur  congeftio  fdnguihis  verfus  caput ,  &'tumultiis  facile  concitarrs 
immnuiitur  conttitutio  plethorca  ;  quam  ob  rem  vices  phleboromitc 
infimul  fupplere  poierit  iri  iutantibus  ,  a  qua  noitrates  ut  plur.mum 
abhorrent. 

3.  Emergentibus  abhiric  variolis  ,  immo  nonnullis  in  facieobfervandis 
itigmatibus  ,  hicc  fcarificatip  repetenda  ,  fi  tempus  quoddam  a  prima  hac 
ooeratione  prseterlapfurfl  ,  fuccetlive  etenim  ,  pfaTertim  benigtne  protru- 
duntur  ,  ma"gna  ergo  materi-cc  varioiofse  qaantitas  ad  remotas  partes  adhuc 
deelinari  poterit  ;  nec  infiu&uofani  jud  c.iVerim  hanc  fcarificationem  fub 
malignis  variolis  ,  tam  notatae  derivatioivs  ,  qucmi  evitandac  depreifae  ea- 
rumdem  fuperficiei  &  retroceflionis    ergo, 

4.  Vena.Teclio,  fi  necetfaria  jud/catur  ,  prsemitti  fearificationi  ,  vel  fe' 
exigente  ,  huic  fubjungi  poterit.  Si  etenim  iterata  vemcfectio,  fub  (tatu 
variolofo  ,  fummo  quandoque  exift  r  nraTidio  ,  quidni  bhm  hae.fanguinis 
ventilationes  fe   invicem   excipere  puflent. 

5.  Numerum  cucurbitularum  a  priori  indigitare  vix  potfibile,  ab  Jctate,- 
temperamento  ,  viribus,  feniibilitate ,  conTuetudine  ,  quantitate  fanguiriis 
&c.  determinandum. 

6.  In  tenellis  mfantibus  hanc  methodum  fcarificationis  vix  locum  ha- 
bere  cenfeo. 

7.  Juvabit  ,  fcarificando  a  partibus  fuperioribus  ad  inferiores  proce- 
dere ,  quam  vice  verfa,  quo  eo  certior  &  magis  duratura  contingat  hu- 
morum   a  capite  revulfio. 

8.  Prycttat  pro  vulnufculis  infligendis,  phlebotomo  fcatificatorio  ,  quarri 
cubo  huic  operationi  adaptato  uti,  quo  vulnufcula  seqtialem  ubique  pro- 
funditatem  obtineant  ,  quod  a  cubo  fcarificatorio  ,  cuti  a  tucurbitula  c- 
levatrc  admoto ,  tam  commode  fieri  non  poterit ,  quin  iri  medio  pro- 
fundiora  ,  circa  peripheriam  autem  fuperficiem  leviter  tangentia  vulnuf- 
cula  excitentur. 

9.  Si  vulnufcula  purulcntam  materiam  fundant  3    linteolis  fuperimpo- 

iiiis 


DE  FACTE  A  VARTOLAR.   INS.    PR/ES.        649 

fitis  ea  excipienda  ,  ne  vicinas  partes  in  confortium  exulcerationistrahanc. 
Pariter  in  unam  veficularn  confluentes  variolae ,  poft  maturationcm  ,  cef- 
fante  inflammutione  in  ambitu  ,  leni  incifione  aperiendrc  ,  ut  hxrens  fub 
eadem  materia  efHuat,  nec  rodendo  partem  fubjacentem  ,  profundiorem 
excitet   ulcerationem. 

Reliqua  momenta  ex  fonte  diaetetico  &  pharmaceutico  petenda,  & 
ubivis  in  fcriptis  medicorum  reperibilia ,  tanquam  ad  prxfentem  fcopum 
non  pertinentia  ultro  omitto. 

§.     XXXV. 

Reftaret  adhuc  ,  ut  methodorum  mcntionem  injiciam  ,  quas  medici  pro 
defiecandis ,  &  tuto  a  cute  fcparandis  variolis  ,  ncc  non  evitandis  foveis 
&  cicatricibus ,  paflim  commendare  foleut ;  Aft  quandoquidem  plurimae 
harum  in  fcriptis  medicorum  celeberrimorum  ubivis  deprehend.mtur ,  ad 
hsec  B.  L.  volo  ablegatum.  Interim  haud  plane  fupervacaneum  opus  fu- 
turum  crcdiderim ,  fi  quafdam  peculiari  animadverfione  dignas  in  mc- 
dium   producant. 

i     XXXVI. 

D.  Fabritius  (a)  fuaforeft,  quando  praeter  medici  intentionem  cicatri- 
ces  deformes  relinquuntur  ,  ut,  art  iftarum  foveas  delendas ,  partes  primo 
linteo  afpero  ad  rubcdinem  fricentur  ,  deinde  iis  ,  fi  pilis  carent ,  pix  ca- 
lida  ter  aut  quater  adhibeatur ,  &  iterum  cum  irnpetu  detrahatur ,  tan- 
dem  inungantur  linimento  exhumana,  vel  urfina ,  leporina,  aur  afini- 
na  ax.ungia  ,  cum  cineribus  teftudinum  ,  aut  radicum  cannse  arundinis 
combuftarum  commixta.  Confilium  hoc  temerarium  ,  immo  crudelibus  ad- 
cenfeudum  efle,  vel  me  tacente  ,  quivis  intelliget,  &  nefcio  fane  ,  ati 
unquam  quis  fuerit  repertus  tam  ftrenuus,  ut  huic  operationi  intrepide 
fe  fubjecerit  ,  a  qua  efTe&us  defideratus  vix  obtineri  poterit,  potius  no- 
ya  inflammatio,    ob  fenfibilitatem  cutis  modo  confolidatas  jure  metuenda. 

§.     XXXVII. 

Nec  temere  imitandam  efle  cenfeo  horum  methodum  ,  qut  variolis  in 
facie  maturefcentibus  laminas  ferreas  ignitas  faepius  de  die  ,  e  propinquo 
admovendas  effe  jubent  ,  ita  ut  facies  bene  incalefcat ,  perfuafi ,  mate- 
riam  purulentam  in  puftulis  delitefcentem  citius  exficeari ;  nec  ex  acre- 
dine  cutim  erodere ,  nec  foveolas  formare  poffe.  Hanc  methodum  corri- 
gere  conatus  eft  Hannemamms ,  qui  ut  arcanum ,  commendat  adplicatio- 
nem  cochlearis  ,  e  puro  auro  conflati ,   cui  carbones  ligni  juniperini  im- 

Difput.  Medico-I'ra&.  Tom.  V.  N  n  n  u  pofiti. 

<«)  In  Difp.  dt  vnriolis  &  morbillis   §.  97. 


6SO  DE      THARDING,    &c. 

pofiti.  Verum  enlm  vero ,  an  hifce  confiliis  experientia  fubfcribat,  haucl 
immerito  dubitandum.  Calor  fiquidem  fortior  faciei  admotus  ,  denuohu- 
mores  verfus  loca ,  vix  ab  inflammatione  variolofa  liberata  allicere,  &  re- 
crudefcentem ,  cum  nova  fuppuratione ,  tumorem  excitare  potis  eifet.  Ec 
ridenda  fane  eft  illa  ,  aurum  &  carbones  juniperinos  in  hunc  fcopum  de- 
fiderans  cautio  ,  quafi  calor  ab  auro  &  hocce  ligno  excitatus,  ad  vario- 
las  magis  foret  adcommodatus.  Parilem  cenfuram  incurrunt,  qui  varir. 
las  majores ,  non  forcipe  ,  fed  acu  aurea  aperiendas  eife  monent.  Utri- 
que  his  adnumerandi  curiofioribus  ,  qui  olim  conos  e  moxa  paratos ,  & 
partibus  podagricis  impofitos ,  bacillo  cinnamomi  incendendos  eife  do- 
cuerunt. 

§.     XXXVIII. 

Haud  abfque  formidine  intempeftivse  humorum  retropulfionis  ufijr- 
pantur  fulphurata  ,  faturnina,  pultacea,  praefertim  frig  da  ,  quoifum  re- 
ferenda  pulpa  afTatorum  pomorum  borftorffianorum  ,  pinguia  indifcrimi- 
natim  ,  &  in  magna  quantitate  illinita  &c.  a  quibus  haud  raro  catarrhum 
fuffocativum  ,  afthmata  ,  convulfiones  &  epilepticos  motus  excitatos  fuif- 
fe ,  obfervationes  medicorum  plurimae  fat  faris  ttftantur.  De  oleo  ovo- 
rum  ,  tanquam  remedio  alias  fatis  tuto  ,  adhuc  monendum  duco,  hoc 
femelfarum  ,  albedinis  cutis  curam  gerentium ,  faciei ,  vel  plane  non  ,  vel 
avara  manu  illiniendum  eife,  ut  plurimum  enim  flavedine  eamdem  infi^ 
cere  folet ,  non  tam  facile  iterum  delenda. 

XXXIX. 

Defcribenda  adhuc  varia  huc  pertinentia  euporifta  ,  commendanda  & 
forent  remedia  oculis ,  nafo  &  ori  profpicientia.  Priora  praeter  neceflita- 
tem  pagcllas  diifettationi  mese  dtftinatas  augerent  ;  pofteriora  eademque 
magis  exquifita,  in  medicorum  longo  ufu  probatorum  monumentis,  com- 
plexu  fuo,  jam  continentur ,  ut  hoc  labore  fuperfedere  ,  &  difputationi 
rnese  imponere  pofTun 

F    I     N    E    M. 


FRANCIS. 


C  L  X  X  X  I  I  I. 

FRANCISCI    CLIFTON 

|  DEDISTINCTIS 

I 

E     T 

\     CONFLUENTIBUS    VARIOLIS. 

Leidse    1724. 


N  n  n  n    % 


/ 


(  6S3  ) 


§     I 

PLurima  funt  apud  Autores,  de  ortu,  caufis ,  progreffu  ,  fignis  &  cu- 
ra  variolarum.  Quoad  ortum  ;  cum  inter  noftram  victus  rationem 
&  illorum  multum  intereft ;  multum  inter  cseli  tempeftates;  multum  in- 
ter  noftros  morbos  &fuos,-  &  denique  multum  inter  mechanicam  noftram 
fcientiam  &  fuam  j  an  Grsecis  primum  an  TEgyptiis  potius  cognitse  fuerint 
variolae  ,  hodie  puto  parum  refert :  quifquis  enim  antiquitatis  licet  pul- 
cherrime  gnarus,  proefentem  morbi  cujufvis  ftatum  ignorat,  pingui  certe 
Minerva  ad  curationem  accedet. 

Omnes  autem  qui  controverfiam  hanc  altius  trutinatam  videre  vellent ; 
iique  etiam  qui  antiquitatis  morbi  cognitionem  curam  reddere  poife  fa- 
ciliorem  putant ,  clariilimum  J.  Friend  (a)  confulant :  fcripta  enim  e- 
ruditorum  diligentiilime  legit ,  &  opinionem  eorum  de  hoc  morbo  cum 
ufitata   fua  elegantia  accuratiilime  protulit. 

De  hifce  vero  ut  &  de  caufis  &  progreflu  ,  quomodocunque  inter  fefe 
difcrepant  autores  >  de  fignis  &  cura  melius  fibi  conftant.  Antequam  au- 
tem  ulla  horum  habeatur  ratio  ,  pauca  prscmittere  juvet ,  unde  metho- 
dus  hujus  DiiTertationis  melius  elucesfcat. 

I     I  I. 

Morbus  eft  phyficus  effe&us  ,  five  ftatus  corporis  viventis ,  in  quo  exef- 
cendx  actionis  cujufcunque  tollitur  facultas  (b);  ergo  mutatio  qusedam 
m  corpore  efficitur.  Omnis  autem  mutatio  fit  per  motum  ;  &  motus  fit 
per  leges  quafdam  ab  excellentiilimo  omnium  Creatore  datas.  Ille  vero  ut- 
pote  cui  maxima  fuit  ad  eXcogitandum  fapientia  &  ad  operandum  om- 
nipotentia  ,  quicquid  egit,  fapientiilime  egit ;  ergo  leges  per  quas  corpus 
alterum  ab  altero  afficitur ,  optimae  funt  &  ad  effectus  fuos  producendos 
omnino  aptse;  effeclus  etiam  per  confequens  utiles  funt ,  regulares,  na- 
turales  &  neceifarii  :  morbus  igitur  fi  phyficus  effedus  eft ,  nihil  habet 
legibus  iftis  inconfiftens ;  ergo  fimplex  eft  ,  regularis ,  &  neceflarius ;  ea- 
demque   via  ,   qua  omnes  alii  effedus  per  totum  raundum  ,  intellig2ndu&. 

Vtrumenimvero  in  philofophicis  difquifitionibus  modus  ille  ,  per  quem 
diverfae  rerum  mutationes  efficiuntur  ,  accuratae  omnium  phsenomenj^ 
obfervationis ,  comparationis  &  mechanici  ex  eis  ratiocinii  ope  ,  lnculen- 
tiilime ,  fi  potis  eft  ,  percipiatur;  ergo  in  arte  medica  (  quae  philofophise 
nobiliilima  pars  eft  )  quo  magis  ad  diverfa  morbi  ftadia  &  phaenomena 
corporis  in  fano   morbidoque  ftatu  attendimus,  eo  clarior  apparebit  mor- 

N  n  n  n     3  bus  , 


<  a)  v  Ei  iftol.  ejus  de  purgantibus  in  sa  variolarum  confluentium-  Febre  adhibendiis. 
{.<&)  v.  Boerh.  lnftitut ,  Art.  696. 


<^4  C     L    I     F    T    O     N, 

bus  ,  &  quo  clarior  morbus  eft,  eo  certior  fsepenumero  curandi  metho- 
dus. 

Hinr  liquet  eos ,  qui  ad  accuratam  morborum  Sv^fi-rowaTaAoy  i«u  de- 
lineandam,  quique  ad  juftum  indc  ratiocinium  ,  principiis  mechanicis  non 
rigmentis  cerebn  infiftens  penitus ,  deducc-ndum  ,  maxime  fudarunt ,  de 
republica    medica    optime  pise  aliis    meruifle. 

Sed  in  hoc  quem  agimus  morbo,  eminent  fupra  omnes  (in  fignis  fal- 
tem  enarrandis  )  apud  veteres  Rhazes  (c),  &  apud  recentiores  Sydenha- 
nvjs  :  accuratiifima  igitur  illorum  fcripta  &  praeprimis  Sydenlnmi  ( ille 
enim,  cum  eiurratioues  omnium  Rh.tzis  ufque  a  feculo  ad  illius  tempo- 
ra  medicorum  mancae  fint  &  imperferfbe,  magna  fane  an  medentium 
magis  an  segrotantium  felicitate  ,  hoc  quicquid  defuk ,  largiter  fupplevit  s 
morbique  diverfa  &  ftadia  &  genera  luculentius  expofuit  unus  ,  quam  a- 
lii  omnes  gentium  omnium  atque  aetatum  medici  (d)  trutinare  ftatuo; 
ut ,  quantum  poiTum  ,  eliciantur  caufae,  propter  quas  tam  multis  medi- 
cis ,  iiique  exercitatis ,  in  morbi  hujus  traclatiwne  tam  infeliciter  cetTiC : 
liquido  enim  conftat  ex  eruditis  fuis  defcriptionibus  necnon  ex  quotidiana 
experientia,  nullum  etfe  graviorem  morbum  s  nullum  fane,  in  quo  me- 
dici  vires  magis  deficiunt  (e). 

$.     III. 

Hrec  autem  dum  ea  qua  poflum  fedulitate  difTeram  ;  veftigia  fua  non 
tam  religiofe  perfequi  libet  (quod  obiter  moneo  )  ,  quali  in  arte  medica 
ab  aliis  abhorrere  nefarium  eife  duxi ;  aut  quafi  ars  ipfa  ita  numeris  om- 
nibus  abfoluta  eifet ,  nihil  emendari  nihil  adjici  poifet.  In  hac  fui  fen- 
tentia  dudum  ,  nihil  seque  literarum  ftudiis  &  difquifitionibus  philofo- 
phicis  oheife  ,  ac  nimiam  erga  alios  obfervantiam. 

Haec  dico  ,  non  ut  labem  in  erudita  fcripta  aliorum  inferam  :  ea  equi- 
dem  utpote  quse  ad  falutem  &  incrementum  reipublicae  medicse  confcripta 
erant  ,  optime  colo  approboque  maxime.  Cum  vero  corpus  humanum 
non  nifi  machina  curiofa  eft  ex  fluidis  &  folidis  juxta  hydroftaticas  me- 
chanicafque  leges  fumma  arte  fabricata ;  fcripta  illa  ,  quatenus  hifce  mi- 
nime  conftant,  eatenus  faepe  vaga  funt  &  deluforia  ;  quatenus  hifce 
confentanea  ,  eatenus  religiofillima  obfervantia  digna  funt.  Atque  hinc  u- 
tinam  (  cum  clariiT.  viro  Jodoco  Lommio  (/)  hodie  quoque  confuetudo 
tencret,  ut  quemadmodum  Plato  atygttfi&r&trit  kcu  au,ao-ov  ab  auditorio 
iuo  eliminavit ;  iic  etiam  ci^xja-iohoy^ria  omnis  interdicatur  acceflus  ad 
humansc  falutis  prsefidem  artcm. 

(c)  v.  Friend  ut  fupra  p.  90.  (d)  v.  Boerh.  Aph.  fub  finem  cap.  de 

variolis  &.  Sydenh.  op.  omn.   edit  Lond.    170$.  p,  517, 
(f)  v.   lJrsf,it.  ad  ejus  in  celfura  comrnentarios. 


DEDISTINCT.  ETCONFL.  VARIOL.        6^ 

§.     I  V> 

Prsemiffis  his  relictaque  aliis  (quos  iftiufmodi  fpeculationes  melius  ]u- 
vant )  de  ortu  ,  caufis ,  &  progreffu  variolarum  difquifitinne,  ad  enar- 
randa  figna  methodumquc  medendi  inde  confiderandum  proxime  accedo. 

Ratio  autem  morborum  defcriptoria  a  clariffimo  Bellino  prius  inltitu- 
ta  ,  cum  omnes  a'ias  pvopter  fimplic>tatem  fuahi  &  utilitatem  long?  fu- 
perat ,  obfervantiam  meam  in  praefentia  conciliavit  :  illiuii  igitur  inliftens 
methodo  ,    in  variolis ,  dico  funt. 

Antecedentia. 

Rigor  &  horror;  calor  admodum  inrenfus  ,  oculorum  fplendor  ;  cspltis 
&  dorli  dolor  vchemcns  i  vomituritio  s  inquietudo  magna  ;  in  adultis  Ced 
nunquam  ln  infantibus  ingens  in  fudores  propenfio  (  unde  minime  con- 
fluxnras  efe  licet  conjtcere  )  do'or  fub  fcrobiculo  cordis ,  (tupor  etiam 
&  fomuolentia  >  atque  in  infantibus  infultus  epiieptici. 

In  fanguine  ai;tem  laxiori  nonnunquam  accidit ,  ut  (eparationis  perio- 
dus  fenfim  atqne  gradatim  fine  infigni  aliqua  scgritudine  tranfigatur ,  priuf- 
qu.im  expu^fio  materix  puftularum  ernptione    fe  prodat  (g). 

Hacc  in  difcretis  ;     in  confluentibus 

Eadem  fymptomata  fed  atrociora  ;  fbris  Cc.  anxietas  ,  segritudo ,  vo- 
mituritio  &c.  immanius  facviuntj  nihi'ominus  nun  ita  prompte  hic  in 
fudorcs  diffolvitur  aeger  ac  in  difcretis.  Dianhaea  iniuper  nonunquam  erup- 
tionem  prsecedit,  &  ad  diem  unum  alterumve  poft  illam  protrahitur , 
quod  quidcm  in  difcretis  nunquam  contingit  (h). 

In  utraque  fpeciefebris  a  primo  ftatim  infultu  ad  eruptionem  ufque  prse- 
cipue  dominatur  ,  cegrum  urget  nunc  phrenitis  nunc  coma.  Adolefcentes 
porro  &  xraris  flore  vigentes  ( prxcipue  fi  vino  aut  alio  quovis  liquore  fpi- 
rituofo  fe  nimium  impleverint)  aliquando  tentat  urina  fanguinea,  ali- 
quando  licet  rarius  fanguis  e  pulmombus  ejicitur  (*')» 

Conjuncti. 

Puftularum  eruptio  inftar  morfus  pulicaris  per  faciem  primum,  deinde 
<per  collum  ,  pecttis,  &  corpus  univerfum.  Hsec  plerumque  accidit  in  dif- 
cretis  40.  ab  invafionis  die,  nonnunquam  ferius  aliquanto,  ante  illum 
vero  rariffime :  in  confluentibus  3°.  die,  ante  illum  aliquando ,  vix  un- 
quam ,  poft  illum  ,  nifi  ob  atrocius  aliquod  fymptoma ,  acutiilimum  fc. 
dolorem  &c. 

Eruptionem  fequitur  in  iilis  fvmpromatum  antecedcntium  vel  remifTio 
magna  vel  evantfcentia,  fudore  interim  remanente  :  *  in  his  autem  fe- 
bris  &  alia  fymp-tcmata  ad  multos  ufque  dies  a  puitularum  eruptione  se- 
grum  difcruciant  (l\). 

Uiget  deinde  faucium  dolor  5  cutis  tenfio ,  calor,  inflammatio  s    in  a- 

dul- 

(g )  v.  Sjydenh.  p.   96. 

(i)v.p.   98.  (»)l04.  *  P.  102,  (*)  p.  99, 


6\6  C     L    I     F     T     O     N, 

tlukis  falivatio,  nonnunquam  fub  primum  eruptionis  tempus ,  nonnun. 
quam  nifi  pofttidie  biduove  praeterlapfo  ;  in  infantibus  aliquando  diar- 
ihsea,  qux  quocunque  tcmpore  ingruic ,  nifi  arte  fiftatur ,  fingula  mor- 
bi  ftadia  decurrit   (  /). 

Urget  etiam  fitis  magna  ;  difpnaea  •,  anxietas ;  jactatio  corporis  ingens; 
maculse  aliquando  purpurea?,  mortis  fere  femper  piaenunciue  (»»)}  »n  mor- 
bo  vehementiori  fub  vefperam  paroxyfmus  &  fymptomata  graviora;  ali- 
quando  etiam  urinae  fuppreiTio ,  in  juvenibus  prsefertim  ,  idque  in  ftatu 
vet  declinatione  difcreti  generis;  puftularum  fubfidentia  ;  fuperveniente 
infuper  diarrhaDa  ,  unde  ingens  difcrimen  &  anceps  morbi  exitus ;  &  ali- 
quando  denique  aucla  cutis  &  puftularum  inflammatio  &  elevatio ,  quae 
tandem  fpatio  4,  5  vel  6  dierum  ,  nonnunquam  ferius  ,  in  fuppuracio- 
nem  abeunt ,  &  in  totidem  ulcufcula  mutantur. 

Succedentia. 

Fluxio  puris  faetidi  &  copiofi  per  totum  corpus  ,•  cutis  ficcitas  &  cruf- 
tatio  ;  impedita  perfpiratio  ;  alvus  inconftans;  febris  ardens,  pcftimae 
indolis  &  cum  peifimis  fympromatibus  (?/)  magna  corporis  incontinen- 
tia  ;  phrenitides  ;  anginse  ;  deliria  ;  dyfenteriae;  vomitus ;  apoftemata  va- 
ria;  exefio  cutis  ;  ulcera  cacoethe  ad  olfa  ibepe  penetrantia  ;  cancri  ,•  cica- 
trices  faedsej  vifus  deprivatio  ,•  convulfiones ;  paralyfes ;  phthifes  &  ma- 
lorum  ilias, 

%    V, 

Haec  funt  cx  praecipuis  phaenomenis  ,  quse  morbum  hunc  antecedunt, 
comitantur  &  fubfequuntur :  legantur  alia  apud  accuratiilimum  Syden- 
hamum ,  quae  ad  indicationes  deducendas  non  minime  conferuntj  de  qui- 
bus  in  fuo  loco. 

§.     V  I. 

Qualis  fit  hujus  morbi  eiTentia  five  phyfica  caufa  plane  nefcio ,  nec  uru 
quam  fortafle  intelligere  potero ;  ultimas  enim  metaphyficas  &  primas 
phyficas  caufas ,  medico  inveftigare  &  comprehendere  poife  perdiflficile  eft, 
ne  dicam  impoifibiie  ororfus  (o),-  nifi  prius  infinitam  iliam  fapientiam, 
qurce  omnia  omnibus  dedit,   cpmpreJhendere  potuit. 

Fermerrtum  fanguinis ,  materiae  variolofse  ailimilationem  &  quicquid. 
hujufmodi  excogitarunt  autores ,  aliis  mitto  :  mihi  fateor  fola  placent  phse- 
nomena;  hxc  enim  bene  obfervata  &  inter  fefe  comparata,  medicum  bo- 
num  in  morborutn  omnium  curatione  juvabunt  melius  ,  ni  maxime  fallor, 

quam 

( /)    100,    101.  (m)   104.  321. 

(  n  ^  v,  jBoerh.  aph.  art.  1400.  Syden.   Op.  p.  yi8-  &  Rhazes  de  Pcftilenua  c.  4, 

(0)  v.  Boerh.   Initit.  art.  28.  &  Sydenh.  op.  y.    355-   354. 


DE  DISTINET.  ET  CONFL.  VARIOL.        €si 

qnnm  omnes  omnium  conjccturse  :  medicus  enim  (ijuxta  clarilT.  Celfum 
(/>)  novum  quoque  confilmm  petet ,  non  ab  rcbus  tatentibus  (iftae  enirn 
dubiae  &  incertae  funt  )  fed  ab  his  qux  explorari  polTunt,  id  eft  eviden- 
tibus  caufis  i  addo  etiam  effectis.  Phacnomena  igitur  in  hoc  morbo  ob- 
fervabo,  &  ex  eis  folum  ,  quantum  poflum,  medendi  methodum  dedu- 
cere  conabor ;  propterea  quod  omne  ratiocinium  utcunque  elegans  , 
utcunque  mechanicum  ,  nifi  huic  bafi  femper  innititur ,  quo  longius  ex- 
tcnditur,  eo  certius  decipit  atque  lxdit  (q). 

Obfervatio  I. 

Imprimis  notandum  eft ,  prima  variolarum  phsenomena  ,  illa  ,  quse  in 
omui  febre  acuta  fub  ingreflum  ejus  occurrunt,  quam  maxime  referunt  t 
rigor  nempe  &  horror  ,  calor  intenfus  ,  inquietudo  magna  ,  dolores  va- 
gi  &  vehementes   urgent  &c. 

I  I. 

In  difcretis  ,  fed  in  adultis  folum ,  nunquam  in  infantibus  ingens  eft 
in  fudores  propenfio  :  &  in  fanguine  laxiori  &c.  vid  inter  antecedentia. 

In  confluentibus  ,  minor  eft  in  fudores  propenlio  ;  fed  graviora  fymp- 
tomata;  &  diarrhsca  nonnunquam  eruptionem  praecedit,  quod  nunquam 
accidit   in  difcretis. 

In  utraque  fpecie ,  adolefcentes  porro  &c.  vid.  inter  antec.  &  utra- 
que  hsemorrhagia  fub  morbi  initium  plerumque  contingit ,  puftulis  non- 
dum  erumpentibus  (r). 

I  I  I. 

Eruptionem  fequitur  in  difcretis  fymptomatum  antecedentium  ve!  re- 
miflio  magna  vel  evanefcentia ,  fudore  interim  remanente  ;  in  confluenti- 
bus  vero  febris  &  alia  fymptomata  ad  multos  ufque  dies  a  puftularum 
eruptione  aegrum  difcruciant. 

In  his  ialivatio  ,  in  adultis,  nonnunquam  fub  primum  eruptionis  tem- 
pus  ,  nonnunquam  nifi  poftridie  biduove  praeterlapfo  tentat;  in  infan- 
tibus  aliquando  diarrhaca ;  quorum  prius  fere  femper  accidit ,  &  ad  undeci- 
mum  diem  manere  folet  ,  quo  quidem  tempore  utplurimum  fponte  fua  de- 
finit  ;  pofterius  vero  ,   nifi  arte  fiftatur ,    fingula  morbi  ftadia  decurrit. 

In  illis  ad  8-  diem  fudor  manat  copiofus ;  alvus  prorfus  conftipata  eft, 
vel  faltem  rariffime  dejicit ;  cefTante   autem  fudore ,  urgent  ftatim  gra- 

Difput.  Medico-l'ra&.  Tom.   V.  O  o  o  o  viora 

(p)  v.  Prsef.  ad  lib.  ejus  primum  de  medicina  p.  14,  (q )  ▼.  Celf.  »t 

fupra  p.  20.  (r)  p.  104. 


6)S  C    L    I    F    T    O    N, 

viora  fymptomata ,  omnia  quae  brevi  poft  faepenumero  excipit  inevitabili'3 
mors  (/). 

In  utrifque  puftula?  nonnunquam  faftigiis  cedunt  &  derepente  confidunt 
fuperveniente  infuper  diarrhoea  ,  unde  aegro  (fiadulcus  Cn  )  ingens  dif- 
crimen  &  anceps  moibi  exitus. 

I  V. 

In  confluentibus  maxime  periclitantur  segri  ,  &  plerique  etiam  morl- 
untur  undecimo   ab  invafionis   die  ;   in   difcretis,  ochvo. 

In  ntrifque  inftat;poftcrifin  faclam  acuta  febris,  juxta  antecedentium  exan- 
thematum  numerum(/)>  methodumque  medendi  pnegreffam ,  auc  mi- 
tior  aut  gravior  ;  aliquando  autem  maxime  ardcns ,  peifimge  indolis,  & 
cum  peflirais  fymptomatibus. 

§.     V  I  L 

Liquido  conftat,  humanum  corpus ,  dum  vita  falufque  manent*  rtia- 
teriem  quandam  per  poros  ejus  magna  oopia  emittere;  nonnunquam  fub 
forma  halitus  fubtiliffimi ,  nonnunquam  fub  fudoris  &c.  &  hic  fudor  quor 
magis  exercetur  corpus,  vef  quo  magis  relaxatur  fuperficies  ,  eo  copioliof 
fere  femper   tffluit. 

Proportionem,  quam  ad  alia  corporis  excrementa,  alvi  fc.  vcficae&Ci 
haec  habet  materies ,  praeclara  docent  accuratiili.na  San&orii  (u)  &  J* 
Keill  (vp)  expefimenta. 

Ex  illis  liquet  materiem  hanc  majorem  ad  ingefta  corporis  proportio- 
nem  habere  ,  quam  ulia  aHa  excrementa  ,  alvi  Cive ,  vefiose ,  oris  &c.  ergo 
confervatio  ejus  in  naturali  ftatu  ,  \kc  non  excefTus  cjus  defectus\8 
corpus  afficit  proportionaiter  mt^is  ,  quam  in  uilis  aliis  excre- 
mentis ,    confervatio,    excelfus,    dtfc&usve. 

§.     V  I  I  I. 

Si  obftructio  accidat  (a  quacur.que  caufa  )  in  canalibus  corporis ,  per 
quos  fanguis  circulans  tranfire  confuevit ,  idem  cft  ac  (i  canales  omnes 
pervii  (int ,  &  quantitas  fanguinis  quantitati ,  qu?e  per  cana'es  obftruc- 
tos  ante  impedimentum  fluifTe  fupponitur ,  sequalis ,  addatur  reliquse  (x)i 

Sed 


(/)  p.  102.  (t)  p.    329.                  («)  v.  Sanctorius  de  medi* 

cina  ftat.  SeCt.  I  Apfi,  6.  &c.                       (tp)  v.  Keill.   de  mefiicina  Stat.  Brictan. 

Aph.   6.   n.  i8»  (  #  )    y.   Cheynes  new  Theory  of  Feyvers   lemmalt, 
&  the  fchoh 


D  E  D  I  S  T  I  N  C  T.  E  T  C  O  N  F  L.  V  A  R  I  O  L.        659 

jSed  in  aucta  quantitate  augefcet  &   motus  (y). 

In  obftructione  igitur  canalium  ,  fanguis  ^  nifi  per  hacmorrhagiam  vel 
vensefectioncm  vel  aliter  minuatur  quantitas)  majori  quam  ante  obftruc- 
tionem  ,  qua  data  porta  ,  velocitate  movebitur  ;  &  quo  major  velocitas , 
£0  clariores  effectus  alii,  quos  cnumeravit  Borellus  (z)  ,  aliique  etiam 
mox   fufius   explicandi. 

Si  vero  obftructio  accidat  ab  impedita  perfpiratione,  omnes  obftruc- 
tionis  effedtus  citius  &  certius  producentur  ;  quos  ut  rite  explicemus  , 
non  modo  obttructio  ipfa  confiJeranda  eft,  ied  obftruentis  etiam  mate- 
x-iei    qualitas. 

g.     I  X. 

Materies  perfpirnbilis  (per  quam  intelligo  non  modo  vaporem  illum 
fubtiliilimum ,  qui  ab  ultimis  ( fortafle )  arteriolarum  fiftulis  in  auras 
abit  ,  &  ad  vitam  animalis  confervandam  neceflaria  eft  (aa)  ,•  nec  illum 
etiam  qui  ex  tota  corporis  fuperficie  plus  minusve  fub  denfioris  &  tena* 
cioris  fluidi  forma  prodire  folet  ;  quicquid  vero  per  cutis  poros  tranfit  , 
vapor  tenuis,  fudor  blandus ,  an  materies  illa  unctuofafit,  quam  om- 
nibus  partibus  fubcutaneae  glandulae  jtanta  copia  fuppeditant  :  haec 
inquam  partim  tenuis  &  partim  vifcida  eft  &  oleofa :  &  cum 
attractio  in  amni  corpore,  caeteris  paribus  ,  particularum  foliditati  pro- 
portionalis  eft  ,  &  cohsefio  corporum  contactus  quantitati  refpondet  (bb), 
particulse  ejus  valide  cohserebunt,    tarde  X cet  ad  fe  invicem  accedent. 

Hujuimodi  particularum  motui  (  fc.  fpecifica  quarum  gravitas  minima 
eft(fluida  omnia  (ex  hydroftatice  patet)  renituntur  maxime:  ergo  in 
perfpirationis  obftructione ,  fanguis  per  vafa  fua  promovebitur  aegrius 
(cc);  fed  quo  magis  in  hac  parte  retardatur ,  eo  velocius  in  iia  qua  mi- 
nor  eft  refiftentia  movebitur  ;  &  quo  major  velocitas  ,  eo  major  per  to- 
tum  corpus  calor  (  calor  autem  quo  magis  intenditur ,  eo  magis  fubtiliores  fan- 
guinis  particulae  evaporantur  ;  unde  refiduus  fanguis  crailior  fiet  &  mi- 
nus  habilis  ad  motum  ;  ergo  quo  major  velocitas  eo  major)  &  ficcitas 
(  dd  )  ,  &  eo  fiepius  in  latera  arteriarum  impulfus.  Corpus  au- 
tem  elafticum  &  hujufmodi  funt  arterix  )  quo  magis  impingitur ,  eo  for- 
tius  (  dum  integra  manet  elafticitas)  refilir  ;  unde  particularum  fanguinis 
divifio  ,  calor  magnus  &c.  cum  vero  fupcrficies  corporum  decrefcant  fem- 
per  in  ratione  duplicata,  foliditates  autem  in  imminutae  diametri  triplica- 
ta ,    quo  magis  dividuntur  particulsc,  eo  minor  erit  illorum  gravitas  •,  er- 

O  o  o  o     2  go 

(jy)  v.  Cheynes  thcory  &c.  p.  4**-  (2)  v.   Borelli  de  mot    anim.   p.  2. 

pr.  js-  (  aa  )  v.  Borelli  ut  fupra  p.  z   pr.  .88. 

(bb)  v.  Keills  tentamina.  tentam.   4  («-)v.  piop.    6  &  7.  cum   coroll.  in 

'Wainewrigh^s  Nonnat.         (dd)  v.  Boerh.  aph.  §.  689. 


6$e  C     L    I     F    T     O    N, 

go  per  vafa  tardius  propelientur ,  fepius  occurtent,  &  fortius  inter  fefe 
cohserebunt  j  unde  magnus  in  fanguine  lentor  (ee)  dolores  vagi  &  vehe- 
mentes ;  calor  incertus  ,  nunc  in  hac  vel  illa  parte  juxta  obftrudtionis  gra- 
dum  moderatus  &  nunc  inrolerabilis ;  quando  enim  vafa  plurima  obturan- 
tur;  vel  per  acrem  quendam  humorem  valde  ftimulantur,  in  aliis  fum- 
ma  erit  velocitas  ;  unde  intenfus  calor  ,  comminutio  fanguinis,  hsemor- 
rhagia  frequens,    mictus  fanguineus  (jf)   &c. 

Hinc  etiam  cephalalgisc  graves,  oculorum  inflammatio ,  deluforise  & 
&  incongruse  ideae ,  fecretiones  perturbatse  ,  convulfiones  &  fubfultus  ten- 
dinum ,    debilitas  ingens  &  tandem  ipfa  mors. 

Quo  minor  eft  reliftentia,  eo  major  erit  fanguinis  velocitas;  mufculo- 
rum  autem  operationes  cum  curfum  fanguinis  in  multis  partibus  oppo- 
nunt  plurimum  ,  &  cum  in  cranio  noftro  defunt  mufculi  ,  hic  certe  ma- 
xima  erit  velocitas :  fed  quo  major  velocitas,  eo  major  vaforum  diftrac- 
tio  i  unde  dolores  magrii  (gg  )  ,  cephalagiae  graves  ,  fecretio  in?equalis  &  de- 
nique  quid  non. 

Ad  cundem  modum  afficientur  oculi :  propter  enim  nimiam  fanguinis 
velocitatem  diftrahentur  vafa  ,  frequentes  erunt  &  inufitati  in  retinam  im- 
pulfus  ;  unde  maligna  &  incerta  vifio  ,  &  per  confequens  idese  falfae  & 
qu?e  minime  conftant  ,   vel  quod   idem  eft  ,   deliria  magna. 

Dum  hsec  aguntur,  fmguis,  quadata  porta  ,  femperfluet,  nuncinhanc 
nuncin  illam  partem  &  nunc  inalias  :in  tanto  igiturdifcriminererum,  altera 
raajorem  quam  alterit  partes  habebunt  quantitatemj  ergo  magis  diften- 
dentur  ;  &  nifi  antagoniftae  partes  sequaliter  diftendantur ,  ( quod  in  tu- 
multuaria  circulatione  non  femper  accidit  )  convellentur  valide  ;  unde 
rigor  partis ,    impedita  circulatio ,    &  acutus  dolor. 

Vires  segri  fi  tanta  mentis  &  corporis  agitatio  nondum  exhauferit,  fub- 
fequentur  deliquia  &  graviores  obftrudtiones ;  unde  difficilis  refpiratio  , 
tarda  fanguinis  circulatio ,  leve  in  arterias  momentum ,  debiiitas  magna , 
relaxatio  ingens,   &  tandem  ad  plures  migratio. 

§     X. 

Nonnullis  hujus  morbi  phsenomenis  ex  effe&is  fanguinis  circulationis 
imptditae  &  praecipue  impeditse  perfpirationis  explicatis ,  operse  fortafle  pre- 
tium  fit,  antequam  ex  praedictis  datis  medendi  methodum  deducere  co- 
nor,  alia  phaenomena  diligentius  obfervare  :  quac  ut  rectius  aflequamur, 
notandum  eft  (  quod  fupra  memoravi  *  )  fudorem  ,  quo  magis  relaxatur 
fu  >erficies  ,   eo  copiofiorem  fere  femper  effluere. 

Fluxus  autem  hujusmodi  quo  largior  eft  ,  eo  laxior  reddetur  cutis  ;  un- 
de  minor  erit  erupturis  puftulis  refiftentia ,   &  per  confequens  minor  vi- 

(«O  v.  Boerh.  aphor.    $.    1384.  (f)  v.  Boerh,  Inftit.  $.  383. 

l§£)  v.  Boerh.  Aphor.  §.  220.  C*)  Se&.  7. 


DEDISTINCT.  ETCONFL.  VARIOL.         661 

riura  proftratio.  Qiiibus  igicur  cutis  vel  naturalicer  vei  arte  laxa  eft ,  eis 
certe  tutior  erit  variolofus  morbus  :  fed  inrantibus ,  mulieribus  &  mol- 
libus,  quam  exercitatis ,  viris  &  fenibus  laxior  eft  cutis;  ergo  illis  quam 
his  certe  tutior  trit  morbus  (hb). 

Nec  hoc  equidem  ratiocinium  ab  obfervationibus  Sydenhami  difcrepati 
fed  contra  ,   cum  eis  omnino  convenit. 

In  fanguine  laxiori  atque  ev/LcsTctQAtjru  nonnunquam  accidere  inquitj 
ut  feparationis  periodus  fenfim  atque  gradatim  fine  infigni  aliqua  aegritu- 
dine  trunfigatur  ,  priufquam  expullio  materiae  puftularum  eruptione  fe  pro- 
dat    ( ii ). 

Et  paulo  poft  : 

Natura  fibi  permitTa  negotium  fuum  fuo  tempore  exequitur,  mate- 
riamque  debito  ordine  ac  via  tum  fecernit ,  tum  etiam  expeliit,  ut  ( in 
junioribus  prsefertim  ,  vegetifque  temperamentis)  noftraope,  noftris  ar- 
tificiis  atque  auxiliis  non  indigeat ,  fuis  viribus  opcime  inftru&a  ,  fuis  o- 
pibus    locuples ,    fuo  denique  ingenio  facis  edocla  (%)> 

Natura  autem  fi  fibi  permittatur,  opus  fuum  hoc  modo  abfolvit, 
viz. 

Symptomata  in  utraque  fpecie  fub  primum  morbi  ingrefliim  eadem 
funt  ,•  fed  paulo  poft  in  difcretis  corripit  ingens  in  fudores  propenfio  , 
adeo  ut  in  eos  quafi  diifolvatur  aeger  ;  &  haec  equidem  per  totum  mor- 
bi  curfum,  niii  forte  impediatur  ,  durat  (II);  unde  magna  cutislaxa- 
tio  ,  libera  fanguinis  circulatio  (  quae  tanti  eft  in  hoc  cafu  )  facilifque  puf- 
tularum    eruptto. 

Haec  aittern  adulcos  folum  ,  nunquam  infantes  urget  vel  ante  puftula- 
rum  eruptionem  vel  etiam  poft  (  ntm  )  :  cutis  enim  in  illis  longe  tenlior 
&  durior  eft  quam  in  his ;  ergo  nifi  copiofe  per  fudores  aliofve  modos 
relaxetur  ,  res  fane  in  ancipiti  eflet  ,•  quod  femper  etiam  in  hoc  genere 
accidit,  quandocunque  vel  impeditur  vel   minuitur  perfpiratio. 

In  confluentibus  minor  eft  in  fudores  propenfio  ;  fed  febris,  anxietas, 
segritudo  &c.  immanius  faeviunt ;  &  ad  multos  ufque  dies  a  puftularum 
eruptione  aegrum  difcruciant :  in  difcretis  vero  eruptionem  fequitur  fymp- 
tomatum  antecedentium  vel  remiflio  magna  vel  evanefcentia ,  fudore in- 
terim  remanente. 

Nonne  hinc  liquet  magnum  cutis  relaxatse ,  &  copiofae  per  totum 
corpus  perfpirationis  emolumentum  ?  Mihi  equidem  animo  reputanti. 

I:  Difcretum    genus   longe    minus  efle    periculofum    quam  confluens. 

2,  Omnia  in  difcreto,  quo  fudor  manat  copiofus ,  in  vado  efle  fae- 
piflime ;  plerofque  eorum  qui  ab  hoc  morbo  occubuere  morti  ,  die  8° 
iHo  nempe  obiifle,  in  quo  fudor  vel  fponte  fua  vel  remediorum  ope  e- 
vanefcit. 

O  o  o  o     3  3. 

(bb)  Boerh.  aphor.  §.  i)Sr.  («)  v.  Sydenh.  op.  p.  9*,  (kkj  Y. p.  i«7* 

(U)  v.  p.  97.  imm)  y.  9S« 


662  C     L     I    F     T     O     N, 

3.  Sudorem  in  confluenti  minus  efTe  copiofum  ;  fymptomata  vero  gra- 
viora  &  quse  diutius  urgent  :  diarrhseam  (  quae  nunquamin  difcreto  ao? 
cidit  (  eruptionem  prsecedere  ,  unde  rninor  per  poros  cutis  evacuatio  *, 
&  per  confequens  major  cutis  ficcitas  una  cum  majori  fanguini  refif- 
tentia  ;  dfficiliorem  efle  puftularum  eruptionem ,  quam  brevi  poft  fempec 
fequitur  in  adultis  falivatio ,  &  in  infintibus  faepenumero  dianhsca  j 
plerofque  eorum  qui  moriuntur  fatalem  diem  undecimum  habere,  illum 
nempe  in  quo  filivatio  definit  ;  omnem  falutis  fpem  in  exanthematum 
paucitate  ftare  ,  difcrimen  in  eorundem  multitudine  (  nn  )  ;  &  eo  minus 
£fle  difcrimen ,  quo  rariores  in  ficie  comparuerint  puftulae  (00)  (nam 
quo  magis  erumpitur  ,  eo  magis  cutis  tenditur  ,  &  quo  tenfior  cutis  , 
eo  major  fanguini  refiftentia  ;  fanguis  vero  femper  fluet  quo  minor  efl 
refiftencia  ;  ergo  ,  fi  facies  plurimis  puftulis  obfefla  fit ,  fanguis  rapidi- 
flimo  curfu  ad  cerebrum  tendet ,  unde  dolor  magnus,  fecretio  mala  , 
&  horrenda  fympcorrmta. 

Et  hinc  licet  conjicere  caufam  ,  quamobrem  res  faepe  in  lubrico  eft, 
cum  plurimae  puftulae  obfideant  pe&us  ;  fanguis  enim  ab  eis  admodum 
obftruetur,  unde  brevi  tempore  opprefiio  cordis,  diflicilis  refpiratio ,  & 
per  confequens  malorum  ilias  )  ;  plurinvi  horum  terribilium  fymptomatum 
nunquam  vel  certe  raro  admodum  in  difcretis,  ubi  in  fudores  quafi  dif- 
folvitur  seger;  &  multo  felicius  infantibus  aliifqueetiam  quibus  cutis  laxa 
eft  &  dilatabilis ,  quam  omnibus  aliis,  fenibus  vel  adultis,  quibus  cutis 
firmior  eft  &  ficcior  ,  evenire  ;  &  denique  effedus  fanguinis  circulationis 
impeditae  perfpirationis  ante  explicatos  (pp)  mihi  inquam  lvxc  &  fimilia 
animo  reputanti  quam  clarilfime  demonftratur,  nihil  seque  in  hoc  mor- 
bo  segrorum  faluti  confulere  pofle  ,  ac  copiofam  cutis  relaxationem ;  five 
id  per  fudores  (  quos  ipfa  ut  ajunt  natura  prseferre  &  indicare  videtur). 
fjve  per  balnea  &  fridtiones  (  de  quibus  illico  fufius)confit. 

§.     X  I. 

Sed  quid  audio?  .  .  Bona  verba!  nonne  clarifT.  Sydenhamus  afiirma- 
vit  ,    fudores  non  abfque  ingenti  periculo  promoveri  poffe  i 

Fateor  ;  fed  fifte  tandem :  audi  &  alteram  partem. 

Sydenhamus   dixit  (qq)t 

Neque  etiam  exigo  ,  ut  in  eodem  loco  femper  jaceat ,  nempe  ne  fu- 
dores  erumpant ,  quos  ego  tum  rationibus  fupra  allatis  ,  tum  ipfa  expe- 
rientia  fretus  fidenter  affirmo  non  abfque  ingenti  periculo  promoveri  pof- 
fe. 

ldem. 

(wi)    v.  p.  ?2f.  (00)  v.  p.  100.  „  v.  Quincys Sartdlorius  fecT:.  I.  Aphor. 

5-  12.  ij.  &c.  cum   explan.     (p/>)v.  ScCt.  IX.  hujus  Diflertat.      (qq)v.  p    xi|. 


DEDISTINCT.  ETCONFL.  VARIOL.         66* 

tdem  vero  Sydenhamus  nonne  alibi  dixit  (rr  )  quale  etiam  inhac  Dif- 
fertctiune  obfervavi  (Jf) 

Sapientiilimum  reium  omnium  conditorem  ftatoremque  univerfa  tam 
exquilico  ordine  iibfolville  ,  ut  iicuti  omnia  natune  mala  ad  concinnan- 
dam  totius  operis  harmoniam  egregie  confpirent ;  ita  eorum  fingula  divino 
quodam  artificio  ,  proprke  eilentice  quaii  intertexto  donantur ,  quo  fubjec- 
tum  eadem  mala  a  fe  amoliatur  ,  quod  in  moiborum  quam  plurium  acu- 
torum  ex.tu  naturali  fatis  cemitur ,  uti  etiam  in  propenfionibus  i(Vs,  qusg 
tales  comitantur  motbos  ,  &  ad  xgrum  ab  illa  pernicie  liberandum  viam 
ftruunt,    quam   ars  adfert ,    quoties   in  fatuos  cadit. 

Sed  ih  dilcreco  genere  ,  fudor  manat  copiofu.s ,  Ci  natura  fibi  permittature 
&  res  femper  vel  faepiilime  fa  tem  omni  prorfus  periculo  vncat  (tt )  \ 
fudore  autem  ceifante ,  omnia   ftatim  in  exitium   ruunt  (uu). 

In  confluenti  vero ,  minor  eft  in  fudores  propenfio ,  fymptomata  lon- 
ge  graviora  ,  &  nunquam  non  p  riclitatur  magis ,  quam  in  altera  fpecie 
in  qua  in  fudores  quaii  diifolvitur  seger. 

Sudores  igitur  quos  reprehendit   Sydenhamus ,  ab  illis  certe ,    quorurrt 
ope  natura  fibi   permiifa   negotium  fuum  abfolvit,  admodum  difcrepunt* 
Si  vero  ab  illis  difcrepant ,   cujufmodi  funt  qutefo  f   Dieairu 
Obfervaverit  ille. 

i.  iEgtos  qui  difcretis  laborab^nt  ,  cum  fatis  prompte  fudoribus  dif- 
fiuerenc,  ac  fibi  omnia  bona  promitterent ,  fi  morbi  virus  per  cutis  po- 
ros  hoc  pacfto  amandaverint  ,  hanc  methodum  diligenter  ideo  perfecutos 
eife,  tum  remediis  cardiacis  intro  aifumptis  ,  tum  regimine  calidiori  adhi- 
bitoj  tandem  vero  die  8°  flaccida  apparuit  facies  &  albida  interftitiaj 
licet  interim  rubidte  erant  puftula;,  atque  etiam  poft  scgri  mortem  ele- 
Vauc. 

Qiii    ad  hunc  ufque  diem  nullo  negotio  manaverat  fudor ,    jam  fubiio 

fuaque  fponte  evanefcere  folet ,  neque  ullis   remediis  cardiacis  vel   etiam 

calidiifimis  revocari  poiiet.    JEger  interim  phrenitide  corripitur  &c.   (tviv) 

2.  /Egris  qui  confluentibus   hiborabant  omnia   ab  hoc  calidiori  regimi- 

iie   deterius  ct.iTiife  ,   quam  qui   difcretis  (  xx ). 

Hinc  puto  fudores,  quos  evitare  vel  ihpprimere  fuadet,  iftiufmodl 
funt  qui  a  calidiori  regimine  excitari  folent.  Huc  fpectant  plurimse  e]us 
fenter.tive  (yy ),  nec  equidcm  fine  fummo  jure :  fanguis  enim  in  hoci 
morbo  fua  iponte  longe  majori  quam  in  naturali  ftatu  velocitate  moVe- 
tur  ,•  &  quo  major  velocitas ,  eo  majus  in  canalibus  minimis  femper  im- 
ininet  occluiionis  periculum  ,  quae  quidem  ex  eo  validior  fiet ,  quo  vis 
ifluxt  s  fuerit  intenfior  (zz).  Calida  aupem  medicamenta  fanguinis  veloci- 
tatem  magnopere  augent :  ergo  in  omnibus  morbis  a  nimia  fanguinis  ve- 

lo* 

(  rr  )  v.   p.    jjj.  v.  etiam  ceif.  praef  rd  lib.   ejus  %  (Jf)  v.  primam  feft 

J}.  paitem.    (  tt  )   v.    p.  1 1  $      ( *■'«  )  v.  obferv.   j    ("»tp)  v.  p.  102.    (xx)v.  p.  11  J 
(«Xy)  v.  p.   103.  105.  107.  j  10  111,  &c.     (zz)  v.  tcllini  de  ir.ttu  toid.  pr.  i.6 


66*  c  l  i  f  t  o  k; 

velocitate  ortis ,  iifque  etLm  qui  ideo  magis  periculofi  reddunhir* ,  valde 
uocent;  ergo  in  variolofo  morbo  femper  vitanda  funt,  utpote  quse  maxi- 
mum  acgris  periculum  adferunt;  idque  credo  non  tam  a  cjuibufdam  par- 
ticulis  ad  elevationem  &  intumefcentiam  faciei  necerfariis  eliminandis  (aaa) 
quam  a  fluidis  in  corpore  omnibus  adeo  commifcendis  ,  ut  fecretio  (quae 
tanti  eft  in  a-conomia  animali)  nequaquam  rite  perfici  poffit  ;  unde  uni- 
verfa  corporis  inquietudo  &  jnnumera  mala ;  &  hinc  fortalle  magna  equi- 
dem  facilitate  explicetur  ratio  ,  midlus  fanguinis  vel  violenta  ejus  pulmo- 
nibus  eruptio,  quid  indubie  mortem  praenunciat   segris  (bbb). 

Verumenimvero  fatendum  eft ,  fententiam  ejus  de  hac  re  fatis  efle  obfcu- 
ram  in  nonnullis  locis ,  utcunque  clara  fit  in  aliis.  Sed  ulterior  hujus  dif- 
quifitio,  ne  difTertationem  hanc  ( jamjam  fatis  amplam)  ad  majorem  quam 
convenit  magnitudinem  eveheret,  in  praefentia  ditferenda  eft  ,  poftea  for- 
taffe  prout  fuppetat  occafio ,  renovanda, 

X  I  I. 

Quoad  fuccedentia ,  cum  impeditae  perfpirationis ;  abforptus  puris  in 
venas ,  variique  ejus  in  diverfas  corporis  partes  delapfus  (ccc),  effec- 
tus  fint ;  ex  iis  puto  quae  fuperius  obfervavi ,  facillime  intelligantur.  Ni- 
hil  igitur  reftat  denique ,  nifi  quod  ultimam  hujus  differtationis  partem 
cogitemus,  illam  nempe,  quae  medendi  methodum  ex  praediclis  datis  de* 
ducendarrt  fpectat ;  &  hacc  profecto  praecipua  medicinae  pars  eft ,  quia  non 
interfit  ( juxta  Cejfum  (ddd)  quid  morbum  faciat,   fed  quid  tollat. 

§.     XIII. 

Qusccunque  fit  phyfica  hujus  morbi  caufa,  cum  effectus  fint,  motus 
fanguinis  violentus ,  &  quarundam  per  totum  corpus  puftularum  eruptioj 
&  cum  omnis  falutis  fpes  in  puftularum  feu  exanthematum  paucitate  conf- 
tet ;  quodcunque  remedium  motum  fanguinis  violentum  cohibere,  &  e- 
rupturas  puftulas  vel  penkus  fupprimere ,  vel  eruptionem  ipfam  reddere 
faciliorem  valet ,  maximo  omnibus  scgris  variolofis  emolumento  neceffe 
erit  :   ergo  indicata  funt  haec  plane  duo  ;  nempe 

1,  Motum  fanguinis  violentum  cohibere :    & 

2.  Eruptionem  puftularum  ,  fi  potis  eft,  prsevenire:  ex  his  enim  febri* 
ipfa  fecundaria  &  omnia  quotquot  funt  fuccedentia  mala ,  velut  a  caufa 
proveniunt ;  fublata  igitur  caufa  ,  tollentur  etiam  effeclus.  Qiiod  fi  prse- 
'Veniri   nequit ,  deinde  fumma  ope  hitendum  eft,  ut  eruptio  fit  quam  fa- 

c\U 

(  aaa)  v.  p.  io».  (bbb)v.  p.  m.  (ccc)  Boerh.  Aph.  $.  140».  (ddd)r. 
eelf,  pxxi,  ad  lib.  1.  p.  10. 


DEDISTINCT.  ETCONFL.  VARIOL.        €6* 

eillime  expedita  :    Hsec  enim    quo  minus    obftruitur  ,    eo  femper  minus 
abfumentur  vires  ,    eo  femper  minus  segris  periculum. 

§.     XIV. 

Vena  in  omni  morbo  fecanda  (  inquit  Bellinus  (  eee  )  ,  in  quo  autmr* 
nuenda  quantitas ,  aut  augenda  velocitas  fanguinis  ,  aut  refrigerandurti 
nut  hume&andum  aut  aliquid  hserens  vafis  dimovendum  atque  abripien- 
dum,  aut  danda  occafio  particulis  ex  quibus  fanguis  componitur,  ut  in- 
time  dimoveantur  &  ipfum  fanguinem  mutent.  Miffio  autem  fanguinis 
pracipue  dimovet ,  atque  abripit  e  fummis  canaliculis  capillaribus  quicquid 
eis  intime  haeret ,  dummodo  vis  illius  cohxlionis  minor  fit  momento  ve- 
locitat  s  fanguinis  3  quod  fi  major  fuerit ,  miflio.  fanguinis  folum 
refrigerabic  atque  hume&abit,  ex  quo  demum  fieri  poterit ,  ut  quicquid 
bueret   fummis  vafis  dimoveatur  atque    abripiatur   (fff). 

Convenit  etiam  in  iis  omnibus  fcbribus  ,  inquibus,  aUt  ipPa  ex  fe 
febris  materiesj  aut  calor  qui  per  febrim  producitur,  naturje  vi  &  tutis 
aliis  artis  prsefidiis  ad  naturalem  ftatum  redigi  non  potelt.  Quod  Ci  fe- 
bres  giaviores  fuerint  &  fine  acceilionibus  manifeitis  (cujufmodi  funt  va- 
riolofx  rebres ,  faltem  ante  eruptionem  )  proderit  arterias  etiam  capillares 
movere  per  hirudines,  fcarificationes  ,  fomenta  ,  balnea  ,  cucuibitulas  fic- 
cas  ,  &  hujufmodi  &c.  (ggg  )  ;  quorum  omnium  operationes  prsefatus 
medicus    magna    arte  explicuit   in  propofitione  fua  oclava. 

Quod  fi  venaefectio  rite  celebrari  nequit ,  fubftituantur  tuto  frictiones, 
femicupia  ,  &  quae  in  prop.  fua  nona  legantur  ;  operationes  quorum  ex- 
plicuit  idem  in  tractatibus  fuis  de  ftimulis  &  niedicamentis,  opere  certe 
cedro  digno. 

Cum  ex  hifce  rite  (prout  occafio  poftulct)  adminiftratis ,  quantitas  fan- 
guinis  minuetur,  &  velocitas  ejus  acquabilior  fiet  ;  &  cum  ex  his  etiam, 
ii  quae  fmt,  folvehtur  obftructiones  ,  &  talis  fanguini  fluiditatis  gradus  j 
quaiis  ad  fecretiones  varias  optime  convenit,  conciliabitur  ;  omnia  equi- 
dem  ad  motum  fanguinis  violentum  requifita  producentur;  ergo  cohibe* 
bitur  motus,   vel  quod  idem  eft,    profternetur  febris. 

§.     X  V, 

Puftularum  eruptio  (an  ab  humore  quodam  vitiofo  in  lympha  conter^ 
to  juxta  clariff.  Helvetium  (hhh);  an  a  fanguine  folum  violentillimc 
per  vafa  agitato  j  unde  diftenfio  magna  ,  obftructio  frequens  ,  fblutio  con- 
tinui ,  nullus  vel    admodum  parvus  in  materia  extravafata  motus,  cohte- 

Difput.  Medico-  Pracl.   Tom;  V.  P  p  p  p  fio 

(eee)  v.  Prop.  6.  de  mifT.  Sang.  (fff)  v.  pr.  <;.  ejtifd.  (  %gg  )  v.  pr.  10.  ejuf- 
dem.     (bbb)  v.  ldee  generale ,  de  l'ceconom.  animal.  6;  obferv.  fui  la  petite  Yerole, 


666  C     L     I     F     T     O     N  , 

fio  varia ,  &  tandem  ille  qui  purulentus  dicitur  ftatus  )  haec  inquam  cu- 
tis  relaxatione  ,  five  per  inun&iones  fit ,  five  per  balnea  tepida  fri&ioni- 
bus  moderatis,  &  omnibus  illis  quae  perfpirationem  movent  copiofam  , 
fi  non  omnino  impediatur  ,  admodum  fakem  facilitetur  (w)i  haec  enim 
diducunt  poros  ,  tenuia  acriaque  excrementa,  quse  fubter  cutem  occia- 
luniur,  foras  digerunt ;  quae  vehementius  inaruerunt  membra,  humectant; 
quse  obrguere,  emolliunt  ;  quae  tenfa  fuere,  relaxant  (/^)  ;  eodemque 
tempore  fluida  attenuant ,  viribus  interim  aegri  quam  minime  deficienti- 
bus. 

Huc  fpsctant  remedia,  quae  ad  expellendam  ex  corporis  fuperficie  pef- 
tilentiam  commendavit  Rhazes  (///);  fotus  nempe  xgri  indumentis ,  & 
potatio  aq.  frigidse ;  nam  frigida  (inquit)  fi  paulatim  abforbeatur,  fudo- 
rem  elicit  &  adjuvat  foras  extrudere  fuperflua  ad  corporis  fuperficiem. 
Inde  aquam  ferventem  immittendo  oliis  puris ,  adhibe  unam  ollam  antc 
&  alteram  pone ,  ut  reducatur  vapor  per  totum  corpus  praeter  folam 
faciem ,  ut  rarefcat  corpus,  atque  ita  difflet  fuperribitas :  flare  autem  ex- 
pedit  fuavem  aerem  &  frigidum.  lta  fane  curam  aegritudinis  habebimus , 
nec  folum  facile  extrudentur  fuperrlua ,  fed  etiam  vires  cuftodies ;  nec  eft 
invenire  aliud  melius  &  commodius  hac  diligentia.  Expedic  etiam  refri- 
gerari  &  calefieri  aq.   calida,  fic  Rhazes. 

Huc  etiam  fpectant ,  quae  hilce  addidit  Alfaharavius  ( mmm)  ;  nempe 
fricetur  corpus  levi  fricatione  cum  manibus ,  &  panni  in  aq.  ferventi  ma- 
defacli  imponantur.  Et  fl  non  poteft  tranfire  (puftularum  fc.  eruptio ) 
abfque  illis,  bibat  patiens  de  aq.  calida  ,  una  hora  poft  aliam  ;  vel  co- 
quatur  in  ea  de  Sem.  Fsenic.  &  de  Sem.  Apii  &  bibat  de  ea  ;  vel  ^t.  Fic. 
virid.  N".  XXX.  ParTul.  mundat.  ^XX.  bulliant  fuaviter  in  aq.  Jbiij  „ 
donec  liqueat ,  &  poftea  bibat  ex  illa  aq.  patiens  tfe/  ter  j  &  tegatur  , 
&  invplvatur  paunis  madefactis  in  aq.  calida. 

§.     XVI. 

Hujufmodi  plura  nullo  equidem  negotio  adjicere  pofTem  ,  fi  vel  aptuni 
duxi  vel  neceflarium.  Sed  in  re  plane  philofophica  non  tam  quod  alii  di- 
xerint  aut  fcripferint ,  quam  quod  varia  rerum  inter  fefe  comparata  phae- 
nomena  docent ,  quaerendum  eft  &  obfervandum  opinor :  &  Ciex  hifce  phac- 
nomenis  ad  hunc  modum  penfitatis ,  ratiocinium  quodvis  ad  noftrum  com- 
rnodum  vel  aliorum  deducere  liceat,   nobis   fit  &  omnibus  faluti. 

Huic  regulse  infiftens,  medendi  methodum  deducere  conatus  fum  >  me~ 

tho» 


(  iii)  v.   Celf.  lib.    t;    c.  28.  §.    i$.  de  puft.   gen. 
(hhh)  p.  Lomm.  comm.  p.  19.  %o.    8'-  140. 
(  lil)    y.  Lib    ejus  de  peftil.  c.  7.  latine  redd.  p.    g.  valia> 
iwtyffl)  v.  ejus  liber  practice  particula  j.  de  variolis, 


DEDISTINCT.  ETCONFL.  VARIOL.        667 

thodum  fatcor  a  vulgari  quidem  longe  diverfam,  nec  puto  injuria  ,*  in  hac 
qtiippe ,  tefte  clariff.  Viro  (»;/»),  nullus  nifi  fponte  emergit :  dum  e- 
nim  naturam  ut  afunt  perfequi  ,  virefque  ccgri  refocillare  incumbnut  me- 
dici ,  vclocitatcm  fanguinis  cum  medicamentis  dinphoreticis  tum  ctiamcar- 
diacis  magnopere  augent ;  unde  acgcr  magis  magifque  calefcit ,  &  ad  in- 
citas  ufque  redidus. 

Si  vero  relaxetur  cutis  ,  adeo  ut  materia  perfpirybilis  nna  cum  fxfra- 
vafata  illa  materia  quae  in  puftulas  abit,  facile  &  fine  impedirrtnto  tffluat, 
forte  fortuna  evnnefcercnt  puftulse;  &  per  corfequens  ,  cmnia  quse  in  ge- 
nere  ftibfequuntur  mala  ;  fcbris  ncmpe  acuta  ,  incrntinentia  magna  ,  ca- 
cccthe  ulcera  ,  cicatrices  fcedae ,  &  morbofa  vifcera  ;  vel  faltem  gradus  il- 
]e  caloris  ad  harum  expulfionem  promovendam  accommodatiflimus  ,  quem 
naturalem  eifc  dcbere  afferit  Sydcnbamus  (000  )  ,*  atque  hujufmodi ,  quae 
caruofarum  partium  tcmperiei  convenit  ;  quique  hunc  excedit  aut  r>b  co- 
dem  def.cit  ,  utrinque  periculofus  eftj  hic  inquam  piaefata  methodo  facil- 
lime  conciliari  poilet. 

§.     XVII. 

Notandum  infuper  variolis  interiora  corporis  occupantibus  rem  eiTe  itl 
ancipiti  rctjris ,   ut  inquit  Bellinus  (ppp)- 

In  confelfo  eft  eruptionem  in  viiceribus  femper  effe  admodum  pericu- 
lofam  :  non  vero  ut  arguit  matcriem  maxime  contumaccm,  quemadmo- 
dum  clariff.  Vir  judicaffe  videtur,  fed  ut  arguit  (  opinor  )  magnam  in 
fuperficie  corporis  refiftentiam  ,  unde  motus  dcbilis  ,  feparatio  tarda  ,  & 
obftrudlio  magna ;  &  hinc  violentior  ad  interiora  motus ,  major  mcm- 
branarum  diftenfio,  &  tandem  copiofa  puftularum  eruptio:  cute  autem 
reiaxata ,  minor  erit  refiftentia  ;  unde  major  &  copiofior  ad  ex;remitates 
fluxio  ,  minor  in  interiora  prefllo  ,  melior  &  tutior  Euidorum  ciruuia* 
tio. 

*.     XVIII. 

Juvenem  novi  qui  pancos  abhinc  annos  varioKs  confluentibus  labora- 
tat.  Ab  initio  morbi  ad  tempus  ufque  eruptionis  nihil  accidit  inufitatunu- 
appropinquante  autem  maturatione  invafit  febris  acuta,  ir.quietudo  in- 
gens  ,  una  cum  phrenitide  dira  aliifque  ejufmodi,  adeo  ut  apud  medicum 
cjus  ,   clarum   fane  exercitatumque ,   aclum   fit  de  vita  scgri. 

Rebus  fic  ftantibus  ,  juvenis  mater  curam  fufcepit  ;  puftulas  omnes 
forfice  fecavit  deterfitque  fordes.  Symptcmata  extemplo  retnittebant ;  men- 

P  p  p  p  2  t* 

(nnn)  v.   Bocrh.  Aph.    §.    140?.  (000)  v.  p.  109. 

illf)  v.  p.  420.  paitis  1«.  oper.  ejus  Li;gd   Butav.  cdit»7i7s 


66%  C    L    I     F     T     O     N, 

te  conftabat  aeger  ,  &  brevi  tempore  optime  convalefcebat ;    nec  foveas 
habet ,  nifi  admodum  paucas  ,    eafque  fuperficiales. 
In  hoc  cafu  hsec  funt  maxftne    obfervanda  :  nempe 

1.  Ab  ingreflu  morbi  ad  tempus   ufque  eruptionis  bene  habuit. 

2.  Invallt  fcbris  ,  delirium  &c.  circa  tempus  maturationis. 

3.  Puftularum  feclionem  &  expurgationem  puris ,  placida  quies  &  inex- 
pectata  falus  fubfecuta   funt. 

Qnomodo  omnia  febris  fymptomata  abfque  fcrmenti  ope  venenati  & 
fpiritimm  animalium  calore  vel  colluctatione  (quse  apud  plurimos  admo- 
dum  valent  )  fecundum  leges  mechanicas  explicari  poftint ,  ex  jamjam  ob- 
fervatis  fatis ,  puto  ,  appareat.  Keliquum  eft  igitur  ,  u  medendi  meiho- 
dum  diligentius  perpendainus. 

§.     XIX. 

r  Curam  juvenis  per  puftularum  feclionem  &  expurgationem  puris  effeciS 
opifex  ,  nec  equidem  miror.  Vires  enim  aegri  valde  erant  exhauftae ,  & 
circulatio  fanguinis  pondere  incumbente  &  obftruclione  materire  perfpi- 
rabilis  plurimum  impedita  j  nihil  igitur  adeo  fubyenire  potuit ,  ut  pon- 
deris  diminutio  ac  cutis  relaxatio.  Hxc  fortaiTe  per  puftularum  fectionem. 
mehus ,  quam  per  calidam  imnierfionem  ,  vel  ullam  aliam  m.thodum 
conciliari  poflent :  quamvis  enim  abunde  liquet ,  calidam  immerfionem 
relaxare  cutem  &  perfpirationem  promovere ,  hoc  tempore  juvenis  fortaf- 
fe  ante  iv.orbo  fuccubuitfet,  quam  tanta  eifet  relaxatio  ,  quanta  ad  ma- 
teriam  purulentam  tranfmittendam  fufficcret.  jEger  autem  11  in  aq.  ca- 
lida  fub  initium  morbi  vel  fub  puftularum  eruptionis  ( tum  enim  mate- 
ria  extravafata  tenuis  eft  )  immerfionem  vel  potius  infeilionem  (qqq)f 
vel  quam  Rhazes  &  AUaharavius  obfervaverant  methodum  ,  una  cum  fric- 
tione  moderata  lenique  unctione  (rrr)  ufurpaverat,  puftulx  forfan  eva- 
nefcerent  omnes  ,  &  m?teria  (  ut  aiunt  )  morbifica  per  poros  cutis  tota 
effet  tranfmiffa ,  quam  celerrime  quidem  a  fanguine  feparari  potuit. 

Huic  (  aq.  fc.  calidse  )  qu«e  apud  omnes  ad  unum  veteres  in  medici- 
na  bene  audiit ,  an  illorum  hujus  ac  aliorum  ,  qui  nepotes  fuos  faevif- 
fime  infeftarunt ,  referri  debet  morborum  ignorantia,  aliis  fubmitto.  Ni- 
hil  certe  in  omnibus  morbis  cutaneis  ,  &  in  omnibus  aliis  obftrudione 
materix  perfpirabilis  vel  oriundis  vel  faltem  auctis  ,  aeque  convenit  ac  ite- 
rata  nunc  in  calida  nunc  in  frigidu  ,  prout  occafio  urget ,  immerfio  (Jff) 
&  dum  in  balneo  manent  ( caliqum  volo  )  vel  horse  fpatium  vel  dimidi- 
am  ante  immerfionem  horam  ,  hauftus  lenis  diaphoreticus  Ci  copiofus  de- 
glutiatur,  quicquid  commodi  ex  tam   nobili,  tam  placido,   &  tam  infi- 

gni- 

(  qqq  )   Celf   lib.   2.   c.    17.  (rrr)  v.  Celf  lib.  z.  c.    14.  r>.  88. 

Uff)  v.  Lomm.  comm.  p.  11 7-1 24.. 


DE    DISTINCT.    ET   CONFL.    VARIOL.      669 

gniter  utili  remedio  expectare  liceat,  nullus  dubito  quin  acciperent  omnes. 

§.     X  X. 

Et  fic  tandem  praccipuis  hujus  morbi  phsenomenis  explicatis ,  methodo- 
que  medendi  ex  illis  pariter  deducta ,  eliciantur  caufbc  (  opinor )  propter 
quas  tam  multis  medicis  ,  iifque  exercitatis  in  hujus  morbi  tractacione  tam 
infeliciter  celfic  [ttt].  Antcquam  vero  ad  umbilicum  duco  diifertationem  , 
illis  primum  fatisf.icere  volo ,  qui  fortafle  xgre  ferant ,  quod  per  totam 
Jianc  medendi  methodum,  de  clarilfimo  Sydenhamo  ne  verbum  quidem  00 
currit. 

Intelligentia  humana  cum  anguftis  terminis  propter  infinitam  illam  re- 
rum  in  ,  quibus  tota  eft  varietatem  circumfcribitur ,  nihil  quicquam  plcne 
aut  perfeclc  efficere  poteft ;  unde  errores  funt  etiam  eruditiifimis  viris  & 
naturales  &  [  abfic  invidia  verbo  J  neceifarii.  Sed  quo  magis  phxnomena 
rerum  attendimus,  eo  minus  hallucinabimur :  judicium  enim  humanum 
num  ex  apparentiis  rerum  ipfo  tempore  obfervationis  nunquam  non  forma- 
tur  ;  &  apparentiae  ipfae  a  creatoris  inftitutis ,  &  illa  [  quoad  objecta  ] 
in  qua  fumus  pofitione  omnino  pendent :  ergo  ingenua  cogitatio  omni- 
bus  eft  in  philofophicis  faltem  difquifitionibus,  indulgenda  ;  utpote  quse 
non  modo   utilis  eft  fed  etiam   ad  veritatem  attingendam   neceffaria. 

Hifce  argumentis  animoperfuafus ,  eundem  modum  in  hacdiifertatione 
obfervare  (tudui :  nimirum  phscuomena  morbi  inter  fefe  comparavi ,  & 
quae  maximi  momenti  vifa  funt,  ea  pras  aliis  tmtinavi ;  &  ex  omnibus 
his  ita  difpofitis  ,  medendi  methodum  ,  qua  ootui  honeftate  ,  collegi  ;  eam- 
que  deductam  gratis  tibi  ,  B.  L.  qualcmcumque  dico,-  fed  ne  oblivifcaris 
tandem ,  quod  clariiT.  Lommius  bene  obfervavit  [uuu],  fcrutandsc  fine 
ambitione  veritatis  ftudio  ,  rech  dicenti  fidem ,  erranti  veniam  deberi. 

Mihi  fateor  fimplex  eft  &  regularis,  &  quse  phacnomenis  morbi  [unde 
fingula  indicatio  ad  uniufcujufque  morbi  curationem  femper  accipi  debet  ] 
penitus  congruit;  idqueadeo  equidem,  utfirmiter  credo,  variolofum  morbum 
[fi  diis  placet  ]  hac  methodo  traclatum  ,  utcunque  gravis  terribilifve  fuerit, 
non  minus  tutum  levemque  fieri  poffe,  quam  plurimi  alii,  iniultus  quoruni 
vix  ac  ne  vix  reformidant  segri. 

Si  hscc  tibixque  rationalis  ac  mihi  videtur,  &  tibi  etiam  omnino  profit  ; 
fin  mag'S  placec  vel  Sydenhami  noftri  vel  aliorum  methodus,  &  alia  etiam  tibt 
scqueprofit:  medico  enim  qui  in  theoriaartis  fuae  bene  vetfatus  eft  ,  ad  cu- 
randos  moibos  raro  admodum  deficient  vires  ;  omnibus  autem  inexpertis , 
praxis  fua  in  optimo  ftatu  lubrica  cft  ;  in  contrario  qualis ,   judicentomnes. 

(ttf)  v.  Ultimam  fcclionis  2x.  partcm.  (  «««  )  v.  ejus  comm.  p,   az$. 

F     I    N     I     S. 

P  P  P  P     3 


(  *7°  ) 


M  A  T- 


C  L  X  X  X  I  V. 

MATTHIiE    ERNESTI    BORETII 
OBSERVATIONUM  EXOTICARUM 

S  P  E  C  I MEN  PRIMUM   SISTENS 

FAMOSAM    ANGLORUM    VARIOLAS 

IPER  INOCULATIONEM  EXCITANDI  METHODUM 
C  U  M    E  J  U  S  D  E  M 
PH^NOMENIS   ET   SUCCESSIBUS   PROUT 
NEMPE    IN    CARCERE    LONDINENSI 

Newgate 

AUCTORITATE  PUBLICA   IN  SEX  PERSONIS 

Capite   Damnatis    feliciter    fuit 

Instituta    &c, 

Regiomonti  1722, 


(     6*3     ) 


n  — — —  mii  iwmHM—     i'  mirniimiiri  i        r 


HIc,  quem  vides ,  labor  L.  E.  diu  jam  prodiiflet,  Ci  per  itinera  ,  ubi 
femper  aliquid  novi ,  anirr.us  fuiiTet  liber  atque  vacuus.  Sed  cum 
dltraclus  rerum  multitudine  ,  multaque  de  optrationis  novac  evcntu ,  u- 
bivis  locorum  ,  quse  inviii ,  fuilfet  quaeftio  ,  illa  ,  qu,?e  londini  in  fex  fce- 
•ieratis  julfu  regio  inftituta  vidi  ,  cum  eorum  erfectibus,  partim  oretenus 
curiofis  explicui ,  partim  in  fcriptis  ex  diario  meo  candidus  communicavi. 

£t  merebatur  quidcm  afgumenti  dignitas,  ut  quod  ipfe  per  occupa- 
tiones  facere  non  potui ,  peramicos  ulterius  divulgaretur ;  praecipue  cum 
ab  iifdem  relatum  acceperim  ,  ipfeque  adverterim  erroneum  plerorumque 
de  tota  operatione  conccptum. 

Fas  autem  erat ,  ut  totius  rei  lvftoria  ad  iilos  fcriberetur ,  apud  quos 
eft  ratiocinandi  vis,  &  judicandi  ficultas;  hos  inter  primus  erat  Doc- 
•tiffimus ,  folerfque  naturse  fcrutator  D.  Jo.  Heur.  Linhi/ts  Lipfieniis  ,  A- 
cad.  nat.  curiof.  &  reg.  fcient.  Soc  Angl.  membrum ;  poftque  magniricus 
&  amplilf  D.  Henrici ,  S.  R.  M.  in  Prulf.  archiater  &  confil.  aulicus,  reli- 
qua  ;  poftremo  illuftris  Societatis  Litteraria  Gedanenfs  Sodnles  ,  viri  digni- 
tatibus ,  fama ,  virtute,  ac  meritis  clarillimi,  ad  quorum  exemplum  par 
elfet  ,  ut  in  rebus  publicis ,  in  primis  ubi  academiae  habentur  ,  viri  eru- 
ditione  confpicui  convenirent ,  qui  de  novis  inventis ,  illifque  ,  qu?e  ve- 
neranda  jam  contulit  antiquitas ,  colloquerentur,  judicarent;  fiquidem 
alia  ad  excolendas  ,  confcrvandas ,  &  propagandas  fcientias  vix  datur 
yia. 

Sed  nec  defuit  ampla  fatis  hac  de  re  dicendi  occafio  ,  ubi  in  patriam 
•reverterer.  Multi  fane  &  utilitatis  fiducia  ,  &  novitatis  fuavitate  allecti , 
rogabant ,  fcifcitabantur  ,  quinam  inventi  hujus  operandi  modus  ,  qu?e  phae- 
nomena,  &  qui  fucceflus.  Horum  curiofitati  ac  expe&ationi  honeftillinire 
tit  fiat  fatis  ,  id  quod  ante  brevi  ac  fuccincto  fcriptionis  genere  propofui , 
jam  prolixioribus  verbis  explanabo. 

Atque  primo  quidem  notandum  ,  per  Inoculationem  variolarum  intelli- 
gi ,  operationem  chirurgicam  ,  qua  puftulx  maturse  hominis,  variolis  na- 
turaliter  laborantis,  aciGula  punguntur,  pufque  expreflum  ,  collectum  tranf- 
fertur  in  vulnus  lanceola  vel  acu  tricufpide  inflictum,  quocunque  in  lo- 
co  corporis ,  hdminis  fani ,  nec  adhuc  variolas  habentis  i  ut  contagio  fuf- 
cepto  fanguis  ejus  excitetur  .  ac  in  papulas  benignasabeat. 

Dicitur  ita  Anglis  (a)  vocabulo  ex  horticultura  defumpto;  quamvis 
non  tota  puftula ,  fed  materies  faltcm  fub  ea  contenta  inferatur. 

Patet  jam  ,  longe  alium  eife  fcopum  hujus  operationis  ,  ac  iibi  aliqui 
perfuadent ;  inde  enim  homo,  ex  cujus  variolis  pus  deiumitur,   periculo 
fbrte  fequutuor  femper  non  evadit. 
*.    Difput.  Medico-VraB.  Tom.  V.  C)_q  q  q  Initia 

(  a  )  Tbe    Praflice ,  the  Metbod  of  Inocitlathig  ibe  Small  P<vc, 


674  B     O     R    E    T    I    I, 

Initla  inventi  hujus  praeclari  non  eruditis ,  fed  illiteratis  atque  rudibus 
ckbcntur.  Primus  equidem  ejus  adinventor  ignoratur  j  hoc  tamen  ex  anna- 
libus  clariffimum  ,  tranfplantationem  a  40  retro  annis  apud  circaffos  ,  geor- 
gi.mos ,  ut  &  in  Theifilia  ,  aliafquc  orientales  gentes  floruiffe,  donec  By- 
zaittinara  tandem  irrepfft  urbem  ,  poftque  Venetias.  Immo  fecundum  cu- 
riofi  chirurgi  Maitian  l  opinionem ,  jam  ante  fecula  aliquot  innotuit  illa  pro- 
cedendi  methodus  ,  aft  fato  periit ,  forte  quod  inter  humiliores  duntaxat 
reciperetur ,    ac  per  fceminas  adminiftraretur. 

Poftqutm  vero  inter  praeftantiores  atque  nobiles  exerceri  coepiffet  ,  (la- 
tim  ejus  magnus  rumor  &  in  aulis  imitatio.  Hinc  rei  infolitae  in  ma- 
gnam  Britanniam  communicatio  per  egregios  viros  D  Emannetem  Timouimt 
&  Jacobmi  Pylarinum. 

Noviatis  hiftoria,  quantos  fibi  conciliivit  admintorss  ?  Mox  enim  m 
TranfdCliunbus  Philofoph.  Angl.  (  b)  ;  tum  in  adtis  truditorum  lipiiepfi- 
bus  (c)  poft  in  ephemerid.  Nat.  Cur.  (d),  poftremo  in  pcculiaribus 
hinc  inde  editis  tractdtibus  (  e)  ,  ejus  mentio  &  commendatio. 

AJft  periiflet  forte  curiofae  obfervationis  memoria,  nifi  bonitate  generd- 
fx  anglorum  gentis  ab  oblivione  Iberarctur.  cum  etenim  de  faulto  ejus 
fuccelfu  ab  alus  EuropJE  natiombus  dubicaretur  adhuc  ,  Anglia  fuit  ,  qux 
exulem  iere,  ac  gcnere  humano  indigham  operationem  in  ufus  medicos 
revocuec,    mulcifque  experiment;s   confirmaret* 

Occafionem  ejus  introducendas  dabant  variolae,  qnibus  corripiebitur 
Sereniifmii  Principis  de  Wules  filia  princeps  natu  maxima.  Convocaban- 
tur  proTinus  medici  regii ,  D.  Hans  Slonue ,  D.  Damd  Hamilton ,  Equi- 
tes  ambo  aurati ,  &  D.  Ge.  Stcigerthai ,  Confil.  Aul.  &  Augufto  Regi  me- 
dicus  a  Latere.  Confilio  capto  filia  Princeps  fanata  erat.  Metus  maxime  , 
ne  morbus  fumifiam  principis  omnem  inficeret ,  in  prophylaxeos  ante  com- 
municatx  recordationem  eos  adegit. 

Eodem  fere  tempore  acceflit  aularfl  regiam  chirurgus  Carol.  Maitland , 
qui  omnia  fe  vidiife,  inftituiffeque  aifercbat ,  qu;c  D.  Tiuiouins  &  Py/ari- 
mis  retulerunt ,  ubi  cum  legati  Britanni  ad  aulam  Turcicam  ,  Dn.  hduar- 
di  Wortley  adminiftris ,  Conftantinopolin  multaque  Ailue  loca  viderat.  Hic 
rogabat  vcniam  Infnionis  faciendse  in  hominibus  ad  mortem  damnatis , 
quo  conftarent  ejus  phaenomena ,  effedus ,   inloco  fub  climate  fiigidiori. 

Illa 


(  b)  No.  H9-  &  ?47-  An.  1714. 

(  1 '  )  V-    ?82    feqq.    Jnn.    17 14. 

(  d)  Ceut.   V.  Obf   II.  1717. 

(  e  )  Tbe  foji  Boy  N.  ^00$.  Ilarris  Defcriptio  luoculatioiiis  Variolarum.  j.  d 
Cuffra  a  Differtation  on  tbe  metbid  of  Inocidating  tbc  Small pox  Lomkm.  1721.  Trac* 
t-tus  bini  denova  Varioltuper  Traufplantatiouem  excitancii  metbodo  Lttgd.  Bat.  $721. 
DoatJJmus  D.  Abrabam  Vater  amiats  &  Fautur  bonor atijjimus  vom  B'atter  Belfieti 
Witteberge  ZJ 21  qui  auclores  Lutd.it iJJ7mi ,  id  qttod  Timonius  &  Pylarinus  aute  pu- 
blictxrunt ,  Iingm  tcm  lntim  ,     qunm  vernacttin  ,     gcuti  jtta  prolixius    expofimuut . 


INOCULATIO    VARIOLARU  M.       (?r> 

Illa  impctrata  tres  focminas,  trcfque  mares  elcgcrat,  omnes  cllvcrfx  ce- 
tatis,  actempcriei;  fcilicet. 

Mariam  North,    «tat.     36*. 

Annam  Tompion  ,  2f. 

Elifab.  Harrifon  ,    19. 

Jo  CaWihery  ,       2f. 

Jo.    Alcock ,  20. 

Richard  Evans ,       19. 

Ante  operationem  omnes  potionem  purgantctii  acccpcnnr. 
Die  fequenti  9.  auguft.  ft.  vet.  aut  20.  ft.  nov.  172 1.  praefentibus 
duobus  medicis  rcgiis  ,  aliifque  do&oribus  &  chirurgis  inter  horam  ,  9. 
&  10.  operatio  peracta  erat,  modo  fequemi:  chirurgus  finiftra  manu 
cutim  leviter  prehenfam  ,  elevavit,  quam  dcxtra  fua  ,  ope  lanceo'3e  diiTecuit. 
Fecit  autcm  vulnufcula  cuivis  fubjcclo  tria ,  nempe  in  utroque  bracbio, 
&dcxtropede,  in  locis  ,  ubi  fonticuii  fierifolent.  In  vulnufculum  qaodvis 
3  vel  4  guttas  puris  variolofi ,  quod  in  vafcnlo  fecum  attulit ,  immi- 
iit ;  id  paitim  putamine  dimidio  parvae  nucis  juglands,  parrim  cucur- 
bitula  parva  ex  bractea  ferri  facla,  texic  ;  poftremo  partem  afFcctam  fple- 
liiis  ligavit  per  aliquot  horas ,  ne  pus  appofitum  veftibus  circumpofitis 
abraderetur. 

Operatione  peracta,  cuivis  fubjecto  fufTiciens  ptifanse  &  juriscarnium 
quantitas  concedebatur. 

Primis  poft  infitionem  diebus  appetitus  &  fomnus  hominibus  his  op- 
time  refpondebant ;  hinc  interdiu  corpus  ,  ut  ante,  veftimentis  amicie- 
bant.  Vulneta  autem  inflida  dolorcm  levem  caufabantur,  ac  fuppurata 
magnam   faniei  &  puris  copiam  dabant. 

Obfervavimus  fimul  omnes  ,  Rlckardum  Evctns ,  qui  mcnfe  fept.  anni 
pr?ecedentis  in  eodem  carcere ,  variolis  naturaliter  laboraverat,  ab  infi- 
tione  ncutiquam  infedum  fuilfe.  Vulnera  ejus  reddebant  nnllum  pus  , 
faniem  nullam  ,  fed  fexto,  ab  infitione  ,  die,  cicacrice  pulchra  circum- 
ducebantur.  Ceterum  fhnis  fimillimus  ,  a  cun&is  fymptomatibus  libcr, 
quod  experimento  deftinatum  erat  tempus ,   falutariter  confumebat. 

Die  12.  Aug.  ft.  v.  vel  23.  ft.  n.  Chirurgus  ante  dictus  Maitland  ex 
Nofocomio  (vulgo  Chrifts-Hofpitahl )  recens  pus  variolofum  in  carcerem 
fecum  attulit ,  cumque  primo  introitu  fuos  bene  valere  adverteret,  ip- 
feque  dubius  eifet ,  an  fub  climate  frigidiori  una  infitio  ad  expellendas 
variolas  fufficerct?  amicorum  fuafu  alteram  operationem  inftituit,  vul- 
nufcula  faciendo  a  latere  priorum  in  locis  memoratis  tribus.  Circumftan- 
ux  reliqusc  aequales  erant  prioribus,  nifiquod  Joatirti  /1/ccul^ob  defchim 
materisc  unum  faltem  brachium  incideret.  Rjckarduw  Evans  vero  intac- 
tum  reliquir ,  quod  vulnera  ejus  ficca&  cicatricibus  obduci  cerneret ,  cum 
relicjiiorum  quinque,  vulnera  madida  atque  leviter  inflammata  confpicerer. 
Inter  14.  &   15.  ft.  v.   aut  25.   &  26.  ft.  n.  omncs  quinque  bis   ino- 

Q_q  q  q     2  cula- 


'6-6  B     O    R     E    T    I    I, 

culationem  pafT! ,  horrore,  doloribus  dorfi  &  capitis  corripiebantur,  Se- 
quebantur  mox  calor  &  rubor  faciei,  una  cum  rubris  maculis  hinc  inde 
per  corpus  fparfis. 

Vidimusparirer  obefam,  teneramac  formofam  focminam  Mariam  Ncrth , 
citius  infectam  prse  reiquis  i  fiquidem  d.  14.  ft.  v.  inejusfacie,  collo 
atque  pe&ore  a!iqi;ot  maculse  prodibant ,  quse  elevabantur  parum  in  puf- 
tulas  mox  deciduas  3  neque  enim  cutis  tendebatur  multum  ,  nequeinflam- 
matio  crrnebatur  magna  ,  fed  erant  papuiae,  quid  dicam  ?  anomake,  tenui 
ac  fluida  materie  reple  se  ,  moxque  interiturse ;  etenim  non  nifi  per  horas 
paucas  elevatse  conlpiciebantur  ,  &  ,  quod  noiTe  jucundum  ,  vix  illis  ex- 
iiccatis ,  alise  ejufdcm  indolis  papuire  in  confpectum  prodibant,  pariterque 
decidebant.  Atque  hsec  viciiTuudo  obfervabatur  ad  diem  19.  ft.  v.  ufque. 
Unicam  faltem  v;.rio!am  cum  circulo  rubro ,  inflammatorio  ad  fupercilia 
ocuii  dextri  h  btbat,  quse  more  beuignarum  ,  quinta  die  abfoiute  fup- 
purata  rumpebatur. 

Die  \6.  it.  v.  aut  27.it.  n.  cernebatur  spoftema  in  Ann&  Towpion  po- 
plne  ,   aliudque  in  ejus  brachio  dextro. 

Eodem  die  videbamus  multas  maculas  per  corpus  Elifabethtc  Harrifon  dik 
perfas  ,    quse  parum  elevatse  evanuere, 

Oblerv.ibamus  fimul  in  Jo.  Catvthery  gena  finiftra  latamacflavam  puf- 
tulam  ,    quemad-modum   &  in  ejus   facie  fparfe  papulse  confpiciebantur. 

Notabamus  tum  temporis  vulnera  per  infltionem  fecundam,  facta,  prima 
vice  pus  copiofum  praebuilTe. 

Die  17.  &  18  ft.  v.  aut  2%.  &  29.  ft.  n.  maculserubrsemagis  inflammari 
ac  elevari   incipiebant  per  corpus  Jo.    Alcock^. 

Poftquam  die  19.  ft.  v.  aut  30.  ft.  n.  cum  amicis  ,■  Do&.  Bokfhnann, 
&  chirurgo  regio  Ahl&rs  segros  vifitafiem ,  patuit ,  multas  variolas ,  quas 
prius  repietas  vitli ,  partim  exficcari  irvcepilfe  ,  partim  fub  fquammse  te- 
nuioris  fpecie  decidiife.  ]oaimis  vero  A/coct^  puftu!<£  m;igis  ac  magis  ma- 
turefcebrint.     Vulnera  interim  infitione  facla  ,    multo  pure  fcatebarit. 

Dic  21.  Aug.  ft.  v.  vel  1.  Sept.  ft.  n.  fluida  adhuc  matcries  ex  vul- 
neribus   prodiit. 

E'  dem  tempote  percepi  Joannem  Alcock^  abfceiTus  ftvos  digitis  manuum 
laceralTe. 

Muitum  Isetati  noftri  segri ,  cum  die  23.  Aug.  ft.-  v.  aut  3.  Sept.  ft.  n. 
vulnera  ftia  ficca  ac  obdudta  cemerent. 

D.  24.  ft.  v.  ambebus  juvenibus  Cmvthery  &  A/cock^  catharcticum 
dabatur ;  fccminis  vero  ob  menfes,  ante  fuppreifos ,  nunc  fluentes  , 
negabatur. 

Die  2f.  ft.  v.  aut  S-  Tept  ft.  n.  Maria  North  de  doloribus  colicis  con- 
qutrebatur  ,    quod  corpus  frigida  lavaret. 

Die  2<5.foeminis  memoratis  fimile  purganspropinabatur ,  ex  quodolores 
colici  in  Maria  North  extinguebantur, 

D.  29. 


INOCULATIO    VARIOLARUM.        677 

D.  29.  ft.  v.  viris,  &  d.  30.  ejufdem  focminis  novum  purgans 
dabatur. 

Et  6*.  Sept.  ft.  v.  aut  17.  ft.  n.  abfque  ftigmatibus  ullis  omnes  fani  e 
carcere  dimittebantur  ;  dum  in  experimento  capeflendo  quatuor  hebdo- 
mades  confumerentur. 

Quseritur  jam  ,  utrurn  operatio  fecimcfa  die  12.  ft.  v.  inftituta,  erU- 
ptionem  variolarum  promoverit  ?  Refp.  neutiquafn  ;  Joannis  enim  Alcocl^ 
iinum  faherh  brachiurh  altera  vice  incidcbatiir ,  atttrren  plures  habuerat 
variolas  quam  reliqui ,  fiquidem  fexaginta  numero  corpus  ejus  occupararit. 
Prseterea  notatum  legimus ,  vafiolas  in  locis  calidioribus ,  ut  Conftanti- 
nopoli  ad  finem  feptimi  diei  poft  inoculationem  prodiifle ,  (/)  adeo  ,  iit 
fpes  eflet ,  variolas  per  corpora  fubjtclorum  ,  de  quibus  fermo ,  abfque 
infitione  altera  fuilfe  prodituras.  Faifus  infuper  chirurgus  ,  fe  operationefn 
fecundam  fuafu  amicorum   inftituiffe. 

Multus  effem  ,  fi  vellcm  ,  in  recerifehda  operatioriis  rarae  ac  novac  pro- 
pagatione  per  totum  Londinum  ,  &  adjaccntia  loca  ;  itemque  in  enume- 
randis  effectibus  tjus  fingularibus.  Verum  cum  labor  hic  prsefentis  non 
fit  inftituti ,    alio  tcmpore  aliis ,    vel  mihi  fingula  edenda  relinquo. 

Piietermittere  tamen  nequeo  iftud  experimenti  genus ,  quod  in  eoderh 
Carcere  inftituc-batur.  Sumebatur  tutundula  e  goffypio  ,  pure  e  pnftulis 
punctis  collecto  ,  imbuta  ,  atque  in  nares  puelloe  molliter  intrudebatur, 
quae  itidem  variolas  accipicbat  ac  fupra  dicti  ab  infitione.  Sed  inflatio  & 
inftammatio  narium  ,  faucium  ac  frontis ,  operationem  vanam  ac  fufpectari* 
feddidere. 

Itaque  ex   totius  hiftorise  recenfione  fequeritia  patere  exiftimo. 

I.  Inoculationem  variolarum  Londini  utpote  loco  frigidiore  ,  refpectu  re- 
gionum  orientalium  ,    iriftitui   pofle. 

II.  Secundam  operationem  ad    vafiolarurri  productionem  nil  conferre. 

III.  Infitionem  iis ,  qui  variolis  ante  naturaliter  laborarunt,  alias  d'e 
riovo  neutiquam  producere. 

I  V.  Obefos  citius  prse  reliqeis  infitione  infici  ,  fi  operationem  fcilicet 
fimul  fuftineant. 

V.  Qiio  minorem  vulriera  pufis  copiarri  dant,  eo  plufes  variolas  e- 
fumperej  ut  excmplo  Jo.  Alcocl^  maniFeftum  extitit;    &    contra. 

VI.  Per  inoculationem  nOn  confluentes ,  fed  diftinctas  &  anomalas 
Variolas  produci. 

VII.  Plurimas  non  pus  denfum  ,  ut  in  vulgaribus  ,  fed  faniem  te- 
nuiorem  continere. 

VIII.  Variolas  ita  productas  ,   ftigmata  in   facie  riulla  relinquere. 

IX.  Homines  ante  fanos,  per  infitionem  yariolas  accipientes ,  a  fynv 
ptomatibus  malignis ,  &  ipfa  morte  immunes  effe  ;   quod  non  modo  ex- 

Q_q   q   q     3  peri- 

(/)  Vid.  Traft.  bini  de  nova  varioltu  per  Transp/antationem  excitandi  metbo* 
Ao  p.  s8.  2o< 


678  B     O    R    E    T    I    I, 

pcrimento  in  carcere  capto ,  verum  centenis  aliis  conftitit.  Mox  enir» 
pluas  operationem  hinc  inde  per  urbem  imitari  audivimus  ;  neque  aegri 
in  carcere  reconvaluerant  adhuc ,  duminfitionem  in  adjacentibus  londino 
locis  excerceri  per  nova  publica  percepimus  ;  idque  ubique  optimo  cum 
fucceifu  (g)i  adeo ,  ut  eifect  is  feliciifini  ratione  ,  fereniifimus  priuceps 
de  Walespermotus ,  inoculationem  in  duabus  filiabus  principibus  inftitui 
juiferic  ,  quis  reftitutas,  optimeque  valere  ex  novis  belgicis  atque  e^if- 
tolis   amicorum  novimus. 

Hibes  ita,  L.  B,  totius  rei  fadtie  narrationem  ,  quam  ita  acoidiife  , 
ego  ocu'atus  teftis  fum.  Hinc  fi  cum  D.  Timonii  ac  D.  Pylarini  obfer- 
vacionibus  comparas ,  non  multum  ab  iis  abludentem  animadvertes ; 
faltem  quod  in  regionibus  calidioribus  non  phlebotomo  ,  fed  acu  tricuf- 
pide  infligatur  vulnus  i  nec  id  fiat  in  manuum  ac  pedum  partibus  car- 
nofioi  ibus,  fed  in  metarcapis  &  metatariis,  ut  &  fronte  in  confinio  capillorum 
mento  &    utraque  gena. 

Qnod  phyfice  rimeris  in  tantilli  veneni  per  vulnus  immiifi  ,  operandi 
modum  ?  vides  ex  Timonio  ,  hoc  fieri  per  fermentationem.  Et  hscc  regula 
apud  multos  obtinet  ,  &  ita  quidem  ,  uc  dum  viro  alias  clariifimo  Jen<& 
objicerem  ,  ad  iras  commoveretur.  At  quantillum  in  his  infit  veritatis  , 
exinfra  dicendis  colliges.  Neque  enim  commode  fatis  illa  rarefa&io  ,  Jpuwtcaf- 
cenfus  ,  &  validus  fepe  motus  ,  inter  phaenomena  fermentationis  confpici- 
endus  ,  nomine  ejfervefcenti.t  donantur  ,  quod  hac  ratione  ideae  vocabu- 
lorum  confundantur  j  iiquidem  ad  hanc  eificiendam  ,  liquores  contrarii 
requiruntUr  ,  ibi  vero  fola  fermenti  alicujus  additio  ,  aut  mora  maifie 
fermentandae  fufficiuiit.  Sed  appellentur  ita  ,  probatum  tum  erit  hujus 
fententise  patronis  ,  dari  in  corpore  fano  tales  humores ,  qui  cum  invicem 
mixti  ,  effervefcant.  Comrarium  certe  demonftrat  curatum  fanguinis ,  feri 
ejus ,  lymphre  ,  lactis  ,  locii  ,  examen ,  quibus  recentibus  ii  addis  oleum 
tart.  per  deliqu.  nulh  effervefcentia  -,  fi  horum  alteri  portioni  indis  fpirit. 
Nitr.  aut  Vitriol.  erfervefcentia  nulla.  Quodfi  haec  coniideres,  incipiendo 
ab  humore ,  reliquos  omnes  continente,  fanguine  puta ,  ad  lixivium 
omnium  humorum  ufque  ,  lotium  ,  nonne  tum  totam  do&rinam  gratis 
excogitatam  exiftimabis  ?  Sed  habent ,  quac  opponant  ,  aiferti  fui  vin- 
dices :  fanguinem  ,  lotium,  inquiunt ,  ii  chemice  tradlantur ,  darefem- 
per  f.ilem  volatilem  ,  oleofum  ,  alcalinum  ,•  hunc  vero  fe  igne  feparaife  aiunt  j 
ergo  erit  iu  ipfo  fanguine  ,  lotio,  tale  quid,  quod  ii  occurrit  acido  in 
corpore  htitanti ,  prasbeat  phsenomena  effervefccntiae.  Frufta  autem  hsec 
pmnia  aiferta  judicabis,  ii  perpendas  *,  igne  plus  excitari  ,  quam  quidem 
ante  erat  in  natura.  Nofti  enim  ex  herbis  infipidis  fere  ,  faponaceis  , 
produci  falem  ,  qui  magis\icmagis  alcalinus  fit ,  quo  majori  igne  tracftatur ; 
nunquam  veio   tibi  perfuadebis  ,   hunc  in  plantafapore  vix  praedita  prae. 

ex- 

(g)  Conf  Mait'and  tbe  Account  of  lnoailating  tbe  SmaU -  Pox  it.  An  Accomi 
<f  tbc  fuccefs  of  Imculating   tbc  Sma.ll  Pox  ,    JiaUifax  Apr,  \,  1722» 


INOCULATIO    VARIOLARUM.        679 

extitille.  Et  concedatur  licet ,  humores  per  febres  malignas  exaltari, 
nunquam  tamen  exaltabuntur  ita ,  ut  acidis  liquoribus  mixti  ,  erFervef- 
cant ,  quin  potius  homo  moriatur  ,  antcquam  id  fiat.  Poftremo  neque 
adhuc  evictum,    dari  in  animali   fano  acidum  alcali  oppofitum. 

Nec  fatis  commode  philofophari  videntur,  qui  omnes  mutationes  in 
corpore  animali  a  fetmentaticne  ,  proprio  in  fenfu  intelligenda  , 
deducunt.  Provocant  ad  panis  &  cerevifise  confectionem  ,  ubi 
maffce  ,  fermentis  aptis  additis  ,  in  vafe  idoneo,  ac  loco  calido 
repolitce,  tument ,  rarefcunt,  aliquando  bullas  emittunt ,  quse  furfurn 
crepant ,  fpumant ,  manifefto  feparationis  molecularum  indicio.  Neque 
enim  corpus  noftrum  tale  vas  vacuum  exiftit ,  in  quod  cibi  &  potus 
ingerantur  ad  feparationem  futuram.  Gratis  hacc  omnia  poftulantur  ,  nifi 
unicum  ventriculum  excipias,  in  quo  fermentationis  aliquando  inchoa- 
mentj ,  prrccipue  (i  cibi  farinacei,  fru&us  horraci  ,  fucci  acidodulces, 
cereviua  nondum  fatis  fermentata ,  degiutiuntur  ;  inde  namque  mox  polfc 
paftum  ru&us  ventofi  advertuntur.  Nunquam  vero  totum  fermentati- 
unis  opus  abfolvitur,  quod  hoc  intra  triduum  ,  ingeftorum  vero  digefc 
tio  intra  10.  horas  perficiatur  ;  adde  quod  homo  non  fruclus  horrseos 
folos ,  fed  carues ,  ova  comedat  ,  quse  natura  fua  libi  ipfis  in  calido 
loco  ,  vafe  tepido,  relida,  putrefcunt,  non  fermentantur.  Sed  fi  cogitas 
infuper  motum  vcntriculi  verminofum  (b);  tot  ictus  arteiiarum  veu- 
triculo  ipfi  atque  adjacentibus  partibus ,  diaphragmati  nemr  •  ,  omento, 
fpleni  ,  hcpati ,  pancreati  ,  mefenterio  ,  peritonsco  innatarum ,  quia  noii 
invenies  puudtum ,  in  quovis  vifcere  ,  ubi  non  arteriae,  venae ,  nervi 
(  c  )  ;  aortae  fuppofitse  violentas  vibrationes  ,  ne  validac  digiti  comprefiioni 
cedentes  ,  quod  ipfe  ubi  vivum  brutum  uno  impetu  aperies  ,  txperieris  5 
fi  coniideras  reciprocum  motum  diaphragmatis ,  &  decem  mufculorum 
abdominaiium  ,  abdomen  admodum  comprimentium  (  d)  ;  hscc,  inquam, 
omnia  fi  attentus  perpendis  ,  fateberis  ingefta  anre  manfa  ,  faliva  atque 
muco  faucium  &  oefophagi  permixta  ,  prius  diffolvi ,  antequam  verojir- 
meutationis  indolem   induant. 

Dices  :  eifi  te  concipere  putes ,  digeftionem  abfque  fermento  in  ven- 
triculo  ,  dein  per  phyfiologicas  leges  chyli  per  venam  fubclaviam  ,  vtl 
potius  ju^uUtrem  (  e  )  ad  cor  finiftrum  ufque  deventum  ,  tetamen  intel- 
ligere  non  pofTe ,  ex  uno  fanguine  e  corde  propulfo ,  tot  &  diverfos  hu- 
mores  fecerni  abfquepeculiari  aliquo  fermento.*  nec  defpeta  !  numne  enim 
tibi  perfuadibis  naturam  ,  qux  iimplicitati  ftudet ,  tot  fermenta  in  uno 
animaii  inftiiuifTe  '<   fcd  inftituiffct  oportet,    fiquidem  humores  fecreti  ab 

in- 

(  b  )  Wepfer.  iu  Tratt.    de   Cicttt.  /jqttat.  ejtis  primis  invtntW* 
{  c  )  Conf.   Cl.   Rttyfcb  in  operibus  fttis  pajjim. 
(d)  Cel.    Barbaave  iufi.   Med.  p .  ;y   44.. 
{e)  Vid   Candtii  Dtjf  de  dnfln  JboracicQ. 


6<60  B     O     R     E     T     I     I, 

nvicem  funt  dlflincfliffimi.  Tu  vero  mecum  ,  attentus  infimul  in  fabricam 
pulmonis  admirandam,  ita  cogita  :  cruorem  omnem  refluum  in  cordex- 
trum ,  inde  per  arteriam  intorcam,  conicam  ,  fkxilem  ,  elafticam ,  re- 
primentem,  venire  in  pulmonem  ,  tum  per  motum  veficularum  ipfius 
pulmonis  ,  atque  elaterem  aerisin  quiete  retenti  per  infpirationern  ,  mutari 
in  coutaclu  particularum  &  in  figuris  harum  ,  conteri ,  adeoquefluidum  , 
redire  in  ventriculum  cordis  finiftri ,  tum  in  cor  ipfum ,  adcoque 
folutum  ire  per  aortam  ,  &  ejus  omnes  ramos  ac  ramulos  forte  inderi- 
nitos ,  fed  fimul  contradliles  >  &  deprehendes  fanguinem  ita  fluentem 
iemper  exiftere  in  aliis  contadtibus,  &  ita  fe  habsre  ,  ut  fph?era  nitens 
in  pun&um  aliquod  momento  licet  maximo,  quse  facultate  obliqua  mo- 
menti  cujuslibet,  loco  movebitur  (/)  >  quod  enim  hic  facultas  obliqua, 
hoc  illic  obliquitas  ramulorura  facit.  Ulterius  perpende  fines  vafculorum, 
quod  foli  illuftri  Riiyfchio  amftelodamtnfi  debemus  ,  in  diverfis  vifceribus 
diverfimode  fe  habere ,  ita  ,  utinhepate,  (g)  in  tenuiifimos  fafciculos 
feu  penicillos  abeant;  in  rembus,  per  arcus  tenuiiiimos  ,  vifum  fugi- 
entes ,  ejufque  omnia  loca  decurrant  (h)  atque  in  glomeres  contorque- 
antur  ,  in  liene  fatis  diverfe  terminentur,  (i)  uti  artificiofa  impletio 
docet,  quam  tamen  oculo  diftincle  ofFerre  ars  non  potuit ;  in  tefte  hu- 
mano  ,  in  innumeros  ramulos,  hinc  in  capillamenta  fubtiliifima  (^) 
definant;  in  cerebro  ,  in  congeriem  vafculorum  (/)  tomenti  inftar  mi- 
nutorum  molliffimorum  ,  minima  vi  evanefcentium  ,  refolvantur  ;  &c.  quse 
omnia  ubi  accurate  confideras ,  fimplex  fecretionis  opus ,  quod  nullo 
fermento  fingulari  indiget  ,  agnofces  &  judicabis.  En !  in  tribus  para- 
graphis ,  de  quo  totum  librum  confcriberem  ,   fi  vellem. 

Quid  vero  f  annon  credes ,  pus  per  vulneraimmiiTum  motum  fermen- 
tativum  excitare  ,  qui  tamdiu  agat ,  donec  partes  heterogenex  eliminentur 
foras  ,  feque  fub  puftulis  manifeftent,  ad  modum,  quo  liquores  fermen- 
tantes  fpumam  evomunt ,  fermentationis  peracbe  indicium  i  obftant  fane 
ante  di&a.  Reclius  putabis  ,  fi  dices  :  materiam  variolofam  per  inflicta 
vulnera  communicatam,  venulis  fubcutaneis  minimis  in  exteriora  defi- 
nentibus  (  vi)  abforberi  ,  abforptam  ire  in  venas  majores  ac  majores , 
donec  ad  cor  perveniat,  &  per  arteriasdifpergatur ,  dum  vero  it  &  redit 
per  aortam  ad  capillares  arterias  ufque;  ad  has  de  fui  fubftantia  femper 
aliquid  feponit ,  fiquidem  fanguis  eft  inquinatus  ,  (  quidni  magis  ac  magis 
inquinetur  ?  )  &  diametro  fua  fadus  raajor ;  fequitur  hinc  obftructio,  & 
rnotus  per  minima  ceiTatio,-   hinc  horror ,  frigus,  per  totam  corporis  fu- 

pee- 

(/")    V.   Laur.   Bellini  in  Opufc.  ad  Pitcam.   prop.  J2. 

(g)  Ruyfch.    Tbef.   Anat.  i.  p.    ?o.    \i, 

Cb  )  Rityfcb    Thef.  10.  p.    jy.    36.    37.   }8- 

(  i  )   Liem    Tbef    2.   p.    J8- 

(k)  Idem  Tbef.  4.   T.  1. 

(1)   Idem   Tbef.    10.   p.    10.  Item   Tb.   1.    Tab.  4.  f.    j. 

(ra)  Erjhicb.   7*b.  %z,  25.  bsllini  d?  Babids. 


INOCULATIO   VARIOLARUM.        6$i 

perficiem,  proratione  actatls  ,  temperiei,  i,  4,  f,  7,  poft;  opcrationem 
die  ,  proveniens.  Aft  dum  in  tranfitu  impeditur  cruor  ,  novus  interim  pec- 
Syltolen  cordis  appellitur,  fit  globulorum  ejus  magnus  atritus  ,  hinc  calor  j 
eodem  momento  (anguis  ob  obltaculum  ,  urgente  canalc  elaftico  ,  contrac- 
tili,  deflectitur,  vala  latcralia  in  addita  jam  quantitate  petit,  quse  ingredi 
nequit ,  quin  ea  dilatet  fummopere,-  hac  dilatatione  augetur  fimul  vis  la- 
terum  ,  canalium  contractilium ,  &  ita  motus  ofcillatorius  evadit  vehe- 
mentior ;  hinc  fanguinis  curfus  velocior;  ergo  velocior  cordis  contractio; 
inde  febris  cum  fuis  fymptomatibus ;  (w)  quae  omnia  eo  funt  mitiora , 
quo  pus  immiflum  eft  blandius.  Durat  motus  febrilis  ,  donec  vafcula  dif- 
tenta  rumpantur  ,  liquores  fuos  fub  epidermideeffundunt ,  folvunt  ,  folida 
tenera  atterunt  ,  folvunt ,  fluidis  mifcent,  in  unum  fimilem  ,  fubalbi- 
dum  tenuem  humorem  ,  qui  teneram  epidermidem  elevat  ;  inde  papulae. 
Satis  me  jam  dixifle  arbitror ,  de  nova  ac  curiofa  variolas  per  inocu- 
lationem  excitandi  methodo  ,  atque  effectibus  ejus  ,•  de  ejus  origine,  pro- 
greflu,-  ut  &  puris  variolofi  per  vulnus  immifll  in  corpus  fanum  agendi 
modo;  fupereft  ut  occurram  objedionibus  mihi  jam  hinc  inde  locorum  contra 
totam  operationem  motis;  quse  fingula  duobus  commode  argumentis  compre- 
henduntur  :  Scilicet,  quod  operator  hac  procedendi  ratione  injurius  evadat 
&  in  Deitm  ,  &  in  proximum  i  in  Deum ,  quod  ejus  fit  poena ,  quam  praeter- 
fugere,  aut  molimine  ullo  retrahere  velle ,  nefas  exiftat  &  impium  :  in  pro- 
ximurn  ,  quod  homine  chriftiano  indignum  fit ,  morbum  indupere  homini, 
qui  forte  per  aetatem  omnem  falvus  vixiflet. 

Ad  primum  quod  attinet,  refpondetur,  neutiquam  expreflis  exftare  verbis 
in  facris  bibliis  ,  Deum  optimum  ac  adorandum  variolas  ut  poenam  generi  hu- 
rnano  decrevirfe;  fecusiniquus  eflet  omnis,  qui  medicum  vocaret,  ut  poenam 
a  Deo  impofitam,  de  fe  vel  fuisarceret;  quod  tamenquotidiefieri  obfervamus. 
Abfit ,  uthsec  de  bonitate  fandifjimi  Numinis  cogites  ,  quin  potius  illud 
cuncta  remedia  creafle ,  permififle  ,  hominefque  excitafle  credas  ,  qui  iis  pii 
ac  devoti ,  faluti  proximi  profpiciant. 

Alteri  argumento  ita  obveniendum  puto:  non  tolli  leges  humanitatis,  atque 
amoris  chriftiani.  Si  dato  morbo  levi ,  periculo  longe  majori  evadat  pro- 
ximus ;  quin  potius  eandem  firmari  atque  ftabiliri.  Atqui  per  totam  vitam 
videmus  medicos  propinare  catharctica ,  vomitoria  in  futuram  praeferva- 
tionem;  ex  quibus  tamen  homo  debilis  fit  ,    fitit,  languet ,    laborat. 

Inquies ,    adefle  exempla  hominum,  qui  ad  odogenarium  annum  ufque 

ab  omnibus  variolis  liberi ,  placide  obierunt.   Elto  !    aft    numne  fecurus 

pronunciabis  ,    hunc  vel  illum  setate  licet  confpicuum ,   a  contagio  variolofo 

fore  prorfus  immunem  ?  quodfi  ergo  ita  afferere  non  audeas ,  nonne  ratum 

Difput.  Medico-Fra&.  Tom.   V.  R  r  r  r  exif- 

(  n  )  Boerbaave  A  Treatife  ofthe  virtue  atid  Energy  of  Mediciues.  London  1 7  20. 
It.  auttor  iibr  :  a  Differtation  ou  tbe  metbod  of  inoczilatins,  tkt  Snwl/ -  Po.f ,  iwi/i 
Cijtical  Rcmvrqs  on  tbt  feveral  Autbors, 


6$a  B    O    R    E    T    1    I, 

exlftimabis ,  amlco  ,  inprimis  fi  graflatur  epidemia  j  excitare  variolas  , 
tempore  &  tibi  &  illi  opportuno  ,  certus  de   effe&u  falutari  ? 

Dices :  mortem  inopinatam  filii  generofiffimi  comitis  de  Sunderland  , 
qul  ex  inoculatione,  confluentibus  correptus,  occubuit  ,  omnespollicita- 
tiones  eludere.  Sed  nondum  afleris,  numpie  mortuus  contagio  aere  forte 
fufcepto  ceciderit  scger  j  aut  aliomorbo  tenaci ,  latente  ,  lento  laboraverit, 
ante  quam  operatio  inftitueretur.  Secus  neque  ignarus  es ,  addidifle  Ti- 
rnonium  &  Vylarium  vkos  fide  digniffimos  ,  aliquem  moxpoft  operationem 
ex  atrabilari  temperamento,  neglecla  corporis  expiatione :  alium  marafmo 
interiifle  (o  )  ;  cujus  tamen  transplantatio  caufaeffe  nequit. 

Tandem  vel  ideo  totum  negotium  improbabis ,  quod  metuas  ,  inocu- 
latos  pofterioribus  temporibus  ,  novis  variolis  obnoxios  futuros.  Sedfimul 
nofti  ,  efle  homines  ,  qui  bis  vel  ter  variolis  naturaliter  laborarunt.  Scire 
amplius  juvabit ',  adefle  jam  exemplum  ,  quo  innotuit ,  contagium  per 
tranfplantationem  fufcitatum  &  fuperatum  ,  novam  labem  haud  admittere; 
fiquidem  fcemina  ex  fupra  nominatis  juflu  MaitlanAi  puero  variolofo  prse- 
pofita  ,  variolas  de  novo  neutiquam  accepit ,  etfi  unum  cum  illo  intraverit 
ledtum,  eumque  fibi  habuerit  commendatiffimum.  Erat  prseterea  mihi 
amicus  ,  ubi  Lugduniadhucmorabar  ,  Antonius  le  Duc,  natione  conftan- 
tinopolitanus  ,  qui  paflus  femel  inoculationem  puer  ,  poft  adultior  factus 
Jtaliam ,  Auftriam  &c.  vidit  :  in  quo  itinere  faepe  aedes  ipfi  inhabitandae 
erant,  ubi  variolofi  ;  tamenfemper  ab  omni  contagioliber,  laetus  undique 
difceffit.  Itaque  innocentiffimam  operarionem  communis  utilitatis  caufa 
commendandam  &  recipiendam  exiftimo. 

(o)  Trafl.  bin,  nov.   Variol.  per  Tranfpl,  excit,  tnttbodo  p.  14.  j». 


T  H  O  MiE 


C  L  X  X  X  V, 

THOM^    FREWEN 

D     E 

INSITIONE     VARIOLARUM* 

Traje&i  17  Julii  175 ?, 


Rrrf     3 


I     .  .. 


P     R     M     F     A     T     I     0. 

ATempore ,  quo   Cl.  Maitland  artem  inoculandi  vario/as  indu- 
xit ,   in  variis  Magna  Eritannia  partibus  ipfius  praxis  infti- 
tuta  fuit.     Verum  eji  ,    in  initio  novi  hujus  inventi  mnltos  contra- 
riantes  ,    ipfique  adverfantes  extitiffe ;  nihilominus  fiatim  alii  dottiffi- 
mi  fuere  medici ,    inter   quos   eminent    Dott.    Jurin ,    Fuller ,    & 
Mead,  qui  hanc  artem  ita  defenderunt  &  firmarunt ,  tit  nunc  ex- 
tra  omnem  dubitationis  aleam  pofita  fit.    Pracipue  fi  obfervamus , 
felicem  in  curando  fucceffum  ,    bene  fiabilitam  theoriam ,  immediate 
fubfecutam   effe.     Qid  felix  fucceffus  me  quoque  tenui  mea  in  praxi 
per  varios  annos  concomitans  ,   levem  mihi  dat  expeftationem ,  obfer- 
vationes  meas  ventilandas ,  orbi  literato  in  folemni  hac  occafione  non 
fore  ingratas,    inprimis  quum  celebris  hujus  Academia  mos  £«f  con~> 
fuetudo  optima ,  fpecimen  aliquod  diligentia  vel  eruditionis ,  ad  fum- 
mos  in  arte  honores  rite  confequendos ,  requirat.    Quare  obfervatio- 
nes  meas ,  hattenus  fattas ,  fimplkijfimo ,  non  prout  veUem }  fed  proul 
pojfum,  modo  proponamt 


IM  l  t    l  METHO: 


6%6  F    R    E    W     E    N  ; 


MEthodus  inferendi  variolas  per  triginta  quatuor  annos  in  Magna  Bri- 
tannia  jam  dutn  ufitata  fuit.  Qux  diuturna  &  conftans  praxis  cui- 
libec  facile  oftendit ,  medelx  hujus  partem  theoreticam  tam  bene  proba- 
tam  &  fulcitam  effe  ,  uc  merito  adum  denuo  ageremus ,  ii  multi  &  co- 
piofi  circa  hanc  partem  eife  vellemus.  Referre  curiofos  liceat  ad  pluri- 
mos  ,  qui  accurate  &  fubtiliter  de  hac  re  egerunt  ,  au&ores.  Spacio 
quoque  &  tempori  parcere  liceat ,  in  danda  definitione  &  dlvifione  va- 
riolarum  confumendo.  Pro  varia  ipfarum  natura,  fufficiat  &  id  nobis  , 
quod  vere  ab  omnibus  fupponitur,  variolas  originem  fuam  deducere  ex 
peftilenti  aliquo  veneno  lat-cnte  atque  fanguini  inhabitante  ,  quod  ,  quam- 
primum  externa  aliq.ua  caufu  evidenti  ,  vel  ex  certa  aeris  coelique  coir- 
ititutione  commovetur  ,  in  his  citius  ,  in  illis  ferius ,  erumpic  :  expe- 
rientia  quoque  ,  optima  magiftra  ,  difcimus  ,  feliciorem  eos  fortiri  eveu- 
tum  ,  qui  ab  ineunte  ftatim  ?etate  morbo  hoc  inevitabili  afficiuntur  ; 
rariffima  enim  eft  avis  ,  ut  quis  maturus  &  sctate  provectus  benigne  a 
fatali  hoc  morbo  excipiatur  ,  unde  manifefto  apparec  ,  materiam  hanc 
venenatam  quotidie  cum  xtate  increfcere ,  feque  copiofius  per  fanguinem 
difundere ,  cuteni  quoque  multo  duriorem  eruptionibus  externis ,  ad  pu- 
itulas;  &  uicerationes  neceifariis  ,  fine  prsevia  prxparatione  locum  difficillus. 
vel'  jxifto'  tardius  dare. 

Aliis*  q-uoque  feculis  notio  &  opinio  adeptorum  noftrorum  philofophoV 
rum  refervata  maneat,  qui  nimia  fubtilitate  arcanum  fe  inveniffe  exifti- 
manc ,-  &  palam  profitentur  ,  caufam  non  tantum  variolarum  ,  fed  alio- 
rum  quoq-.-j  morborum  fitam  effe  in  ovulis  infe&orum  vel  animalculo- 
rum  ,  quae  fe  recondant  in  crinibus  porifque  corporis  humani ,  feque  tali 
modo  propagent  &  materiam  morbofam  difpergant  ;  cum  enim  fenfus 
noftri  fallant ,-  &  hoc  noftro  feculo  idonea  nondum  habeamus  admini- 
cula  ,  quibus  ovula  ifta  clare  &  perfpicue  detegamus ,  merito  fequentU 
bus  feculis  lwcc  opinio  relinquitur ,  quse  idoneis  inftrumentis  &  admini- 
culis  inventum  hoc  confirment  atque  clara  in  luce  collocent.  Potius  iti 
his  fubfiftamus  ,  poteftates  natur^e  verafque  caufas  omnium  rerum  nimium 
effe  difficiles  &  abftrufas  ,  quam  ut  a  quoquam  mortali  refolvantur ,  fum- 
uiumque  Numen  id  potius  fibi  refervaife. 

Difficultates  fatis  nodofe  nobis  fe  ofFerunt  in  rerum  effectu  ,  etianv 
ibi ,  ubi  per  fenfus  clare  res  difcemere  &  diftinguere  valemus  ,  exemplo 
lic  venenum  iftud  variolarum  quod  non  nifi  femel  in  quolibec  mortali  pec 
totum  vitae  curfum  femet  exferat.  Idemque  patet  ,  fi  perpendamus , 
quomodo  varise  variolarum  fpecies  ,  quae  nullo  modo  ex  materia  infe- 
clrice  &  venenata  oriuntur  ,  quum  eam  femper  effe  eandem  conteftatum 
iit ,  fed  potius^ex  diverfo  hominurn   temperamento  originem  fuam  dedu- 

cunt  ■ 


DE    INSITIONE    VARIOLARUM.      <T8? 

cunt ,   quomodo  ,  inquam  ,   diverfx  illx  fpccies  ex  una  eademque  materia 
diverfis  in  fubjedis  oriantur. 

Omne  id,  quod  clare  demonftrare  pofTumus ,  in  eo  confiftit ,  quod 
materia  infectrix  ,  per  incifionem  applicata  ,  fit  inftar  olei  igni  adfufi  , 
&  producat  talem  variolarum  fpeciem  ,  qualem  fomes  morbi  in  corpore 
infecto  in  fe  continet ;  qux  quoque  cognitio  nobis  fufficere  poteft ,  quum 
hinc  neceifarias  cautelas  adhibere  poffumus  ,  ad  corpora  ,  quibus  infe- 
rendx  funt  variolx  ,  jufto  modo  prxparanda  ,  &  idonea  curationi  red- 
denda. 

Hxc  funt  qux  prxmittere  necefTarium  duximus  ,  antequam  ad  metho- 
dum  opcrationis  ,  &  curationis  hujus  morbi  procedamus.  Operatio  tam 
fimplex  &  ptana  eft  ,  atque  a  viris  doctis  toties  jamdum  defcripta ,  ut  & 
hoc  negotio  fuperfedere  poffimus ,  introdudionis  tamen  caufa  hanc  opera,- 
tionem  ,  quanta  poffuenus  brevitate  ,  addemus. 

Nullius  videtur  effe  confequentix  ,  in  qua  corporis  parte  incifio  fiat  ," 
quum  applicatio  materix  ulcerpfx  in  qualibet  corporis  parte  eundem  pra- 
ducat  effectum  ,  locus  tamen  prxprimis  aptus  in  brachio  effe  videtur  in 
divifione  mufculorum  ,  ubi  cauteria  prxfcribuntur  ,  qux  incifiones  ad 
effluxionem  inftar  cauteriorum  apertx  per  aliquot  tempus  confervari 
poffunt  ope  piforum  ,    emplaftrorum  adhxrentium  ,    &  ligamentorum. 

Incinones  debent  effe  leves  ,  earumque  longitudo  inftar  orificii  in  ve- 
nxfeclione  ,  cui  orificio  parva  puris  copia  in  linteo  molli  magnitudine 
pifi  minoris  ,  applicato  emplaftro  communi  ,  ingerenda  ,  &  ligamentis 
anneclenda  eft.  Spatio  autem  viginti  quatuor  horarum  linteum  iftud  molle 
tolli  poteft,  &  vulnus  communi  emplaftro  femel  bifve  quajibet  die  ,  vel  & 
fxpius  pro  rerum  circumftantia  ,  religari. 

Quantitas  puris  nihil  denique  ad  rem  facit ,  dum  minima  guttulx  pars 
lintco  applicata  fufficit ,  ac  voto  refpondet.  Experientia  quoque  convictus 
fum  nihil  intererTe,  a  quanam  variolarum  fpecie  puris  illius  minima  quan- 
titas  fit  defumta  :  novi  enim  viginti  &  unum  ,  quibus  eadem  die  pus 
malignarum  variolarum  inferebatur ,  quique  omnes  tam  propitio  modo 
variolis  affecYi  erant ,  licet  is  ,  a  quo  pus  defumtum  erat ,  ipfe  moreretur, 
ac  fic  pus  variolarum  benignarum  adhibitum  fuilfet.  Confirmatur  itaque 
doclifT.  Docloris  Mead  fententia  ,  quando  dicit  de  variolis  &  morbilis  p. 
84.  plns  mea  opinione  refert  in  quale  corpus  infundatur  ,  quam  de  quali 
eximatur  peflilentia  virus.  Anni  partes  &  tcmpora  aliis  prxferenda  effe  , 
nemo  dubitabit,  atque  ipfe  expertus  fum  tempeftatem  molliorem  ,  aerem- 
que  temperatum  ,  multum  confelre  ad  morbi  hujus  faciliorem  proventum 
&  exitum. 

Materia  purulenta  ,  qux  in  corpus  fanum  ab  infeclo  transfertur ,  tum 
colligenda  eft  ,  quum  ad  fuppurationem  atquc  maturiratem  pervenerit  ; 
licet  interdum  pus  nondum  maturum  ,  fed  plane  limpidum ,  &  aquo- 
fum ,   eodem   cum  erfectu  adhibuerim  ,    hac  fola  cum  differentia  ,  ut  tar- 

dius 


6S8  F    R    E    W    E    N, 

dius  fanguinem  vel  corpus  affecerit ,  quam  maturum  fecie.  Die  autem  de- 
cimo  feptimo  vel  oqtavo  pus  fatis  confiftens  &  maturum  a  corpore  inoculatp 
comparari  poteft. 

Quamdiu  autem  materia  purulenta  fcopo  infervire  polTlt ,  nondum  pe- 
nitus  expertus  fui  ;  certum  interim  eft ,  eam  tamdiu  fcopo  refpondere  , 
quam  diu  confiftentiam  fuam  in  puftulis  retinet ;  partem  puris  femel  e 
puftula  pedis  applicandam  fumfi  ,  materia  jamdum  in  fuperiore  corporis 
parte  per  aliquot  dies  penitus  exficcata  ,  quse  affectum  eundem  ut  alias 
protulit  i  fsepius  quoque  ,  cum  variota  rariores  fuerant ,  quam  ut  mq- 
leriam  profpicerent  purulentam  ,  bono  cum  fucceflu  excretionem  incifio- 
nis  defervefcente  jam  morbo  adhibui  ;  fateri  tamen  debeo  ,  me  femel 
jn  experimento  inftituendo  deceptum  fuifle ,  cum  fcilicet ,  variolis  jam 
4um  per  odto  decemve  dies  exficcatis  &  fanatis,  excretionis  copiofe  af- 
fluentis  partem  adhibere  voluerim  ;  ifto  enim  a  tempore  ,  uti  fuppono , 
yenenum  fuum  penitus  jamdum  amiferat ;  cum  interim  hic  homo  intcr 
fex  alios  eadem  in  domo  decumberet ,  naturali  &  ordinaria  via  variolis 
afficiebatur  j  qui  eventus  me  penitus  convincit ,  hos  etiam  variolarum 
infitione  correptos ,  in  quibus  levia  admodum  morbi  fymptomata  com- 
parebant ,  quique  nullas  plane  puftulas  extema  in  cute  habebant ,  nullp 
amplius  fubeffe  periculo  ,  ut  morbum  hunc  altera  vice  recipiant  ,•  cir- 
cumftantiae  enim  nuHum  relinquunt  dubium ,  hunc  hpminem  ,  intier  ino- 
culatos  decumbentem  ,    naturali  ab  iis  via  infectum  fuifle. 

Materia  quoque  purulenta  in  linteolo  diutius  confervari  poteft ,  vene* 
natam  enim  &  infeclricem  fuam  naturam  non,  adeo  propere  deponit  » 
quod  penitus  conftabit  ex  relatione  Dni  Dutton  ,  chirurgi ,  qui ,  ut  mi- 
hi  referebat ,  inopinato  variolas  fseminse  cuidam  inferebat  venae  fectio- 
iie ;  eodem  nempe  phlebotomo  ,  quo  ante  novem  dies  puftulam  puris 
colligendi  caufa  fecabat ,  non  bene  deterfo  nec.  penitus  mundato,  venae 
fedtionem  inftituebat  j  ad  quam  faeminam  duabus  ab  illinc  diebus  voca- 
tus  ,  vulneris  orificium  minime  claufum  ,  fed  induratum  &  inflamma- 
tum ,  fimili  plane  modo  ut  incifiones  poft  inoculationem  apparent ,  in- 
venerat  ,  fymptomata  quoque  variolarum  ordinaria  paulo  poft  accede- 
bant ,  quse  demum  ipfae  variolae  admodum  benignae  fubfequebantur,  ori- 
ficium  vulneris  poftea  ,  fublato  veneno  ,  naturali  modo  fanabatur.  Sexta 
ab  inoculauone  die  intenfio  ruboris  in  facie  ,  rutilufque  color  aliaque 
fymptomata  communia  oriuntur  ,  quae  quotidie  increfcunt ,  donec  iri 
inorbo  ipfo  eventum  fuum  fortiuntur  per  eruptiones ,  ut  plurimum  nona 
dje,  interdum  qupque  citius  vel  ferius  pro  variis  vel  temperamenti  vel 
tempeftatis  aerifque  circumftantiis.  Tres  quatuorve  dies  complent  pro- 
djadionem  puftularum  in  cutis  fuperficie ,  quae  quotidie  increfcunt ,  uf- 
que  dum  ad  maturitatem  fub  colore  flavo  &  purulento  intra  odtiduurn 
prveniant }  a  quo  tempore  exarefcere  ,   fquamafque  formare  incipiunt , 

quaq 


D  E    I  N  S  I  T  I  O  N  E    V  A  R  I  O  L  A  R  U  M.       689 

qu?c  parvo  temporis  fpatio  decidunt ,  reli&is  parvis  minimeque  proFundis 
veftigiis.  Talem  fimpliciflima  &  bcnigna  variolarum  fpecics ,  qualis  fere 
femper  in  inoculatione  obtinet,   eventum  fortitur. 

ln  omnibus  fymptomatibus  neceifaria  adhibenda  eft  cura  atque  caute- 
la ,  quonatura,  auxilio  diluentium  ,  ita  operetur,  ut  femper  facit ,  nifi 
perverfus  ufus  &  iniquus  tractandi  modus  praecedat.  In  acerbis  capitis 
doloribus  deiirio  commixtis  &c.  ex  conftipatione  praecipue  ortis ,  plerum- 
que  leve  clyfteriurn  ordinavi  bono  cum  fucceffu ,  fi  vero  id  minus  voto 
refponderit  ,  vense  fedionem  in  brachio  ,  quse  puftularum  expulfioncm 
accelerat ,  inftitui ;  faepe  quoque  haemorrhagia  narium  ,  optimum  medelas 
naturalis  fignum  ,  vense  fe&ionem  prsevertebat.  In  ventriculo  autem  per- 
turbato  &  gravi  humorum  fuperfluorum  farcina  onufto  ,  quos  vomitu 
cxpellere  ocyus  nititur ,  oleum  cum  pleno  aqux  tepidae  hauftu  fuifece- 
rintj  emetica  enim  lenia  ,  mitia ,  &  temperata,  maxime  naturse  cona- 
tibus  auxiliantur.  Nunquam  propinentur  in  hoc  morbo  ,  ut  monet  Doct. 
Harris  ,  differt.  p.  40.  Emetica  fortia  ,  vehementia  ,  violenta ,  qu.t  con- 
titrbant  corpns  infiammatwn  ,  qux  amplins  incendunt ,  qu<e  nixm  vomendi 
ninui  intendunt  ,  qiu  naturam  horride  perturbant  ,  &  fttrfum  ad  capnt 
humores  infiammatos  attrahunt  ,  atque  ea  rafione  incendium  febrik  redu- 
plicant  aut  triplicant.  Diarrhaea  raro  vel  nunquam  reftringenda  vel  co- 
hibenda  eft.  In  gutturis  raucedine  &  infectione  nihil  prseter  fsepius  re- 
petitum  aquse  frigidae  hauftum  cum  fucco  citri  mali  mixtum  requiritun 
Dyfuria  lenitur  clyfterio  molli,  copiofo  emulfionum  dofi ,  cum  fal.  pru- 
nel.  vel  nitro  purincato.  In  infantibus  convulfiones  »  quse  nihilominus 
benignarum  variolarum  omina  funt ,  per  epifpaftica  refrenentur.  iEqua- 
lis  quoque  calor  per  omnetempus,  quo  puftulse  erumpunt ,  fummopere 
neceffarius  eft.  Ab  omnibus  denique  delaffitionibus  ,  quantum  pote,. 
abftinendum  eft.  Cum  xgrotans  in  morbi  culmine  forfan  dormire  & 
quiefcere  nequeat ,  Diacodium  vel  tinct.  Thebaic.  prout  id  ocoafio  of- 
fert ,  dari  poterit.  Quantum  porro  a  cibis  folidioribus  abftinendum  fit  3. 
non  eft  quod  moneam.  Cibi  quoque  quales  fint ,  leniores  &  ad  conco- 
quendum  faciliores  ,  facile  a  quolibet  artis  perito  prxfcribi  poterunt.  Pro, 
potu  aquam  limpidam  puram  vel  tofto  pane  mulfam  omnibus  aliis  liquo- 
ribus  prsefero  ,  experientia  enim  in  hoc  quoque  meam  confirmavit  opi- 
nionem  ,  vigefima  enim  quarta  die  menfis  decembris  anni  1746".  propriis, 
duobus  infantibus  variolas  infevi ,  quorum  maximus  natu ,  tum  non- 
dum  fexti  annum  excedens  ,  numerofiflima  variolarum  copia  ,  inter 
duodecim  .  r  die  inoculatos ,  afficiebatur  ,  atque  licet  puftulae  primo 
exortu  miniuise  &  male  ominantes  apparuerint ,  attamen  copiofa  dilutio- 
ne  aquse  frigidae  ( quam  etiam  folummodo  bibebat )  in  tali  ftatu  tempe- 
rato  &  quieto  femet  continebat ,  abfque  ulla  gutturis  afflictione  vel  dif- 
ficiliori  fymptomate  ,  ut  fine  ulla  alia  medicina  ,  puftularum  compledio- 
nem  corrigeret  &  ad  maturitatem   fumma  cum  perfectione  produceret , 

Difput.  Medico-Brafi.  Tom.  V%  S  s  s  s  quod 


Soo  F    R    F    W     E    N  i- 

quod  foli  aquse  frigidae  tribuo  ,  ut  quac  ipfum  vegetum  fempefque  refeclum 
confervabat ,  atque  naturam  minime ,  ut  faepe  medicamentis  ,  aliifque  li- 
quoribus  fit ,    difturbabat. 

Qyne  ha&enus  protuli ,  de  iis  tantum  intelligenda  funt ,  qui  vitam 
fuam  modice  &  medice  tranfegerunt  •,  alii  enim  qui  intemperantiae  in  cibo 
potuque  indulferunt  ac  eam  adoptarunt  ,  adeo  funt  alterati  atque  immu- 
tati  ,  ut  nullum  regimen  ,  quam  intemperantiam  ipfam  ,  admittere 
poffint. 

Ih  confluentibus  autem  variolis  ,  quoe  tamen  raro  admodum  methodo 
inferendi  applicata  apparent ,  febris  multo  malignior  eruptionem  comita- 
tur ,  puftulse  tenues  planse  &  peflimae  conditionis  oriuntur  ,  neque  un- 
quam  ad  fuppurationem  iftam  benigniorem  reduci  poffunt ,  ita  ut  harum 
fucceffus  magna  ex  parte  dependeac  a  tumefactione  capitis ,  faciei ,  alia- 
rumque  partiura  ,  cui  occurritur  larga  liquorum  diluentium  dofi  •,  atta- 
men  cum  hoc  genus  fummopere  fit  inflammatorium  ,  vense  fectiones  cre- 
brius  repetitae  &  copiofiores  inftituendae  funt  ,  quo  lentor  fanguinis  alias, 
per  venas  diffundens ,  totamque  fanguinis  malfam  contaminans  ,  e  me- 
dio  tollatur.  Alvi  quoque  excretio  per  lenientia  promovenda  eft.  Etiam 
fal  prunel.  &  nitr.  purific.  frequentefque  emulfionis  hauftus  adhibiti  mul- 
tum  profunt.  Sin  autem  urgeant  vomitiones  &  naufea  pulveres  &  miftura 
fubfequens  egregium  prscftabunt  effectum. 

$t.  Pul.  e  chel.  cancr.  comp.  Jij. 
ol.  nuc,  mofch.  gutt.  vj.  m. 

pro  iv.  vel  vj.  dofibus.  Et  detur  tertia  vel  qu.irta  quaque  hora  cura 
cochl.  iij.  vel  iv.  fequentis  miftune. 

^c.  Aq.  alexit.  fimpl.   ^iv. 

Nuc.  Mofch. 

Syr.  Limon.  aa  §iG. 
Sal.    Abfinth.    dij.   m. 

Increfcente  hoc  morbo ,  opiata  interdum  magnopere  conveniunt,  ad 
fanguinis  ardorem  &  effervefcentiam  reftinguendam ,  hac  tamen  cautela  , 
ut,  delirio  exinde  orto ,  omittanturj  ipforumque  effeclus  deducatur  per 
clyfterium  ,  vel  medicamenta  purgantia  leviora. 

Die  feptima  vel  octava  variolarum ,  capite  fummopere  affecto ,  epifpa- 
ftica  mirum  conveniunt;  eorum  autem  effluxus  ad  fuppurationis  adven- 
tum  ufque  continuandus  eft ,  quae  fuppuratio  raro  ante  duodecimam  vel 
decimam  tertiam  oritur  diem. 

Salivatio  ,  quae  interdutn  eruptionem  ftatim  fubfequitur ,  interdum  bi- 

duo 


DE    INSITIONE    VARIOLARUM.      691 

duo  vel  triduo  poft  eam  demum  fuccedit ,  continua  potatione  pectoralium 
apozematum  &  emulfionum  cum  nitro  producenda  eft. 

Inprimis  vero  ventris  purgatio  fepius  repetita  per  totam  morbi  perio- 
dum  convenit ,  at  leni  tamen  medicamento  uti  oportet  ,  cujufmodi  eft 
infufio  feiu  ,  adje&a  manna  aut  manna  fola  ,  qusc  ufum  opiatorum  impe- 
dit  &  molefta  accidentia  prscvertit ;  quantum  hujufmodi  methodus  curandi 
fuccurrat ,    fequens  exemplum  indicabit, 

Robuftiflimus  quidam  juvenis  quem  modo  adeo  terribili  infeftaverunt 
variolse  confluentes ,    quinta  die  adeo  furebat ,   ut  lecto  contineri  non  po- 
tuerit.    Cum  alvi  exonerationem  per  aliquot  dies  non  habuerit ,  dedi  ipfi 
fex  drachmas  falis  mirabilis  Glauberi  in  jufculo  avenaceo  diflbluti ;  quac, 
pneter  expectationem  ,  alvum  ejus  decem  ad  minimum  vicibus  duxerunt, 
quo  facto  per  aliquot  noctes  egregie  &  placide  quievit  ,    crebra  quoque 
repetitio  drachmatis   unius  vel  duarum  qualibet  vice  alvi  fui  duclum  & 
minctionem  quotidie  promovebant ,    undccima  dcmum  die  fub  nocte  tu- 
mefa&io.  capitis  &  faciei  adeo  increfcebat,   ut  neceflarium  videretur  vefi-. 
catoria  applicare  ,    ut  tenfionibus  occurreretur  falia  quoque  eadcm  nocte 
pro  more  dabantur  ;,    proxima  die  verfus  vefperam  in  fincipite  materia 
apparebat  ,    unde  crifin   appropinquantem  concludebam  ,    tumores  circa, 
collum  &  guttur  ejus  ea  nocte  admodum  increfcebant  ,   &  quoniam  ad-. 
modum  erat  inquietus  ,    fomnum  ejus  forti  anodyno  arcefTivi  ,•    proxima, 
die  pus  majori  copia  effluebat ,   quare  fpe  felicis  fucceffus  mihi  adulabar.. 
Tenfiones  interim  csedem  manebant ,    imo  magis  circa  collum  ,  guttur, 
aliafve  corporis  partes  intumefcebant ,    ac  plane  irrequietus  difcumbebat  ;. 
quare  anodyni  reiterationem  inftituebam  ,  &  fic  quietam  fatis  noctem  ipfi 
procurabam  ;   hoc  tempore  fuperficies  capitis  &  faciei  indurefcebat  ,  cru- 
ilaque  continua  obducebatur  ,    quae  nonnullis  locis  rumpebatur  ,    atque 
prodigiofam  puris  copiam  protrudebat  odori  tam  gravi  ,    ut  in  cubiculo 
morari   nemo  ex  domefticis   fuftineret ,    quam  materiam  linteis  molliori- 
bus  facpius  detergens ,    alvumque  ejus  reiteratis  vicibus  ciens  ,  ita  auxi-_ 
liaate  fummo  numine  lecto  fatali  liberatus  fucceflivis  purgationibus,  quan-. 
tum  ferre  poterat ,    vires  fuas  gradatim  recuperabat.    Notandum  autem; 
eft  ,  hunc  juvenem  ex  communi  infectione ,   non  vero  inqculatione ,  hoc 
morbo  afflictum  fuifle. 

Naturre  infirmitatibus ,   durante  hoc  morbo ,    affiftendum  eft  medicav 
mentis  cordialibus  ,    ut  confecJ.   Raleigh  cardiac.  volatilibm  &c-  ut  &  lar- 
gis  liquorum  leniorum  dofibus  ;  tempore  enim  qyo  cprdialia  corroborant  4 
diluentia  materiam  morbofam  in  puftulas  ptotrudufflt. 

In  gutture  affecto  gargarifmata  emollientia  &  detergentia  adhibenda, 
funt ,  liberalis  porro  ufus  clifmatum  pro  rerum  circumftantia  neceiTarius;.. 
erit. 

Declinante  hoc  morbo  medicamema  lenia  &  folventia  quotidie  vel  om- 
oi  biduo  dari  poterunt ,  fi  natura  ipfa  eorum  neceflitatcm  non  prxvertit; 

S  s  s  s     2,  tum 


6n  F    R    E    \V    E    n  ; 

tum  enim  purgationes  differendae  funt ,    ufque  dum  acgrotans  vires  majo» 
res  recuperaverit. 

Oleum  amygdalarum  dulcium  ,  vel  aliud  dulcis  olei  genus ,  exaref- 
centibus  puftulis  ,  fquamas  admodum  mollit  ac  citius  tollit.  Apoftema- 
tum  ,  quae  interdum  poft  variolas  oriuntur  ,  fuppuracio  brevi  tempore 
fine  difficultate  promovetur,  atque  facta  ope  Phlebotomi  fe&ione  ,  liu- 
teo  ficco  cum  emplaftro  communi  applicato  curantur.  Interdum  quo- 
que  ,  antequam  fuppurarunt  ,  incifionem  inftitui,  atque  emilfo  fanguine 
biduo  vel  triduo  curavi  abfque  ulla  repullulatione. 

lfti  denique  parti ,  ubi  ad  inferendum  incifio  fa&a  eft,  quam  primum 
fymptomata  apparent  ,  cura  noftra  quotidie  adhtbenda  eft  ,  ad  cruftje 
ieparationem  accelerandam ,  &  excretionem  proprio  &  idoneo  tempore 
promovendam  ;  tali  enim  modo  naturae ,  fub  continuo  effluxu  ,  mag- 
nopere  fuccurritur  ad  pus  eliciendum  ,  quod  proprio  inftinctu  recelfum 
petit  iftum  ,  per  quem  venenum  primo  communicatum  fuit.  Summa  hinc 
quoque  theorise  perfpicuitas  in  arte  inferendi  apparet ,  quod  levis  ift-a  in- 
cifiuncula  fanationem  non  admittat,  priufquam  totus  morbus  penitus  ex- 
tinctus  fuerit. 

Hic  nunc  vela  contrahere  pofTem  ,  nifi  levis  monitiuncula  reftaret 
circa  medicinale  aliquod  regimen  ante  operationem  &  curse  mftitutio- 
nem  neceffarium.  Differt  autem  iftud  pro  oetatis  ratione  ,  corporis  ha- 
bitu ,  &  aliis  segrotaturi  circumftantiis  :  in  plethorico  venae  fectio  , 
vomitio ,  &c.  femper  funt  commendandse  ,  in  tenuiori  conftitutione 
infufio  corticis  Peruviani  lenior  poft  vomitionem  &  purgationem  benig- 
uiorem  magnopere  confert.  Robuftioribus  complectione  iEthiopem  mi- 
neralem  vel  cinnabarem  poft  vensefectionem  fortioremque  purgationem , 
una  cum  ladtis  ufu  per  quatuor  vel  fex  hebdomates  ante  operationem 
bono  cum  fucceffu  praefcripfi.  In  valetudinariis  porro  ,  pro  variis  va- 
letudinis  circumftantiis  ,  curse  &  cautelse  neceffarise  funt  prsemittendae. 
Radices  Ipecacoanme  ad  vomitus  ciendos  omnibus  aliis  medicamentis 
pr?cfero  j  ad  alvos  ciendas  varia  pro  temporis  conftitutionifqne  cir- 
cumftantia  conducunt.  In  robuftioribus ,  ubi  vel  vermes  vel  alias  flif- 
picabar  impuritates  ,  hsec  pulveris  mixtura  nunquam  expectationem 
meam  fefellit. 

$.    Pulv.  rad.  Jalap.  p.  iij. 
Cinnab.   nativ. 
Calomel.  fingulorum  p.   i.  m. 

Duo  hujus  pulveris  fcrupuli  in  infirmioribus  &  grana  ?0  in  robuftiori- 
bus  fuffecerint ,  in  delicatioribus  vero  purgationes  lenjores  per  rheum  vel 
infus ;  fennse  cum  fale  Glauberi  prsefero. 

I» 


DEINSITIONEVARIOLARUM.      693 

In  omnibus  aegrotantibus  cibi  potufque  fortioris  abftinentiam  omni 
modo  fuafi  ,  purgationes  quoque  longo  tempore  ab  operatione  ipfa  in- 
ftitui ,  quo  corpus  ,  infitionis  tempore  ,  pleno  &  pacato  in  ftatu  fit , 
&  ita  continuetur  per  regulares  corporis  motus  tempus  ftratis  incuban- 
di ,  fomnumque  capiendi  &  furgendi  exadum  ,  ufque  ad  ipfum  variola- 
rum  obortum. 

Haec  funt  ,  quse  pro  inferendis  variolis  proferre  potui ,  &  ad  earum 
curationem  diuturna  praxi  necefTarium  deprehendi.  Non  eft ,  quod  ex- 
curram  in  orationem  longiorem  ,  qua  demonftrem  ,  quantum  haec  me- 
thodus  inferendi  variolas  modo  &  infectioni  naturali  praeponenda  fit  , 
&  ad  generis  humani  confervationem  ,  primum  omnium  aclionum  rae- 
dicarum  fcopum ,  conducat  ;  ipfe  enim  morbum  hunc  fexcentis  &  plu- 
ribus  infevi  ,  &  non  nifi  quatuor  ex  omnibus  his  vitam  cum  morte 
commutarunt  ,  quorum  letho  alias  aflignare  probatas  caufas  non  foret 
difficile  ,  fi  temporis  fpatium  id  permitteret  vel  animus  nondum  efTet 
raanjum  de  tabula  trahere ,  finemque  exegefi  imponere. 

f    I    N    I    S, 


S    S    S    6       | 


<  ?94  ) 


JOAN. 


C  L  X  X  X  V  I. 

J  O  A  N.     N  I  C  O  L;    MILtlN 

DE    LA    COURVEAULT 

E  T 

PETR.  JOS.  MORISOT   DES  LANDES 

AUCTORIS 
THESIS     IN    H  #  C      VERBA 

Ergo  Pari/inis  variolamm  inoculatio* 

Parifiis  13 1  Novemb,  I7J7» 


/ 


(  t97  ) 

I. 

DESINET-NE  tandem  in  urbe  vaftiilima  luftum  fpargere  &  horren- 
dos   timores  ,   variolarum  populabunda  lues  i    Ita- ne  vero  mollius 
&  mitius  ,     fub  artis  imperio  ,  fua  tempora  peraget  moibus ,   qui  univ/er- 
fos  cujufcunque  actatis  mortalcs  ,  fatali  quadam  neceifitate,  involvit ,   qui 
decimam  generis  humani    partcm    demetic ,    quo    periculofius    xgrotant 
ruagnarum     urbium    incolac?     Ut    mali    ferociam    retunderet  ,    intenta- 
tum     nihil    reliquit     confervatrix     ilj^    humanx     incolumitatis    Aledi- 
cina.     Compertum  eft    variolas     unum    quidem    e(Te    fui    generis     mor- 
Inirn  ,   fed  ram  diverforum  fymptomatum  foracem  ,    tam  multiformem  iu 
fiariis  fuis  fpeciehus  ,    quam  in  diverfis  ejufdem  fpcciei  periodis.     Hinc  ex- 
cogitatum  uni  morbo  diverfum  Medicinx  genus.     Hominum  millia    ab 
orco  &  ab  omni  variolarum  confedaneo  malo  vindicarunt  rationales  Aledi- 
c4,  quibus,   ex  Hippocratis  praefcripto  (a),  non   communia  duntaxat  in 
roorbis  ,  fed  propria  intueri  folemne  eft.     Sed  quis    inficias    eat  varias  , 
pro  varia  morbi  facle  atque  indole,  adornatas  methodos ,  malo  devincendo 
jmpares  frepe  fxpius  fuiife  inventas  (b  )  'i  Si  certa  ejf  variolas  cnrandi  metho- 
dns ,   dicas  velim  cur  ,   morbo  Parifiis  defaeviente,  metus  acer  omnes  inva- 
fcrit?  Cur  ne  comagia  mala  lacdant,  tam  anxie  caveant  Parifini  'i  Nonne 
fjcpius  quam  in  quolibet  morbo,  prseter  omnium  exfpectationem,   Mcdi- 
cym  ipfum  fallente   prognofi ,  segrotans  ex  improvifo  de  medio  tollitur  ? 
Nonne    frequcntius    huc  tota  recidit    medentis  induftria ,    ut     Celfo  ju- 
benti   (c)  anceps potins  experiri  remedimu  quam  mtllmn,   obfequatur  i  Con- 
ftuunt,  heu  !  aimiopere  Parifiis  variolse  &  segros  necant  fuppurationis  fta- 
dio  ,    licet  prscceiferint  e  brachio  ,  e  faphama  fanguinis  detractiones ,  licet 
v.omitoriis  &  purgantibus  ,   non  una  vice,  corpus  verfum  fit.     In  purpu- 
reis  variolis  mali  vis  eifera  ,   potentior  arte,  antiphlogifticam  &  antifcpti- 
cam  ridet  tbcrapeiam.     In  illis   quae  funt  de  cryftallinarum  familia ,   ple- 
rumque  dolent  Medici  irrita  inveniri  cardiaca  ,  narcotica  ,   cuti  applicata 
veficantia ,    &  alia   exquifitiflimi  artificii   remedia.     Num   iftud  Medic^ 
confiteri    pudeat,    quafi  artis   inde  vilefceret  opera  ?  Ad   fanationem  pro- 
portio  quredam  inter  naturse  vires  ,    artis  auxilia ,   atque  laedentes  caufas 
intercedere  perpetuo  debet ;  hac  fublata  penitus  ,    optimam    medendi  me- 
thodum  inanem  eife  nihil  mirum.     H^e   cum  probe    fenfiifet  Celeberri- 
mus    Boerhaavius  (  d )  ,    aliquid  in  ordine   medendi   defiderari  hacteuus  de 
yariplis    concludebat :    ratus    interim    variolofum  (e)  jlinuilum  auferri 

poffe 
(  a  )  Epidem.   Hb.  i.  Cbarter  ,    Tom.  9.  p.  f,o. 

(b)  Quxft.  Med.  An  variolas    inoculare  uefas?    Prccfide  M.  Clawiio  de  la  Vigne 
Ae  Frefchcvill?,  anno  172J.  $    III. 

(  c)  De  Medic   lib.  2.  c   19.  pag.  79. 
(  d  )  De  cognof.  &  curand.  niorb.  Apbor.  §.   1579. 
(.c)    l.b.  5.  i;89- 
Pifiut.  Medica-Vratl.  Tom.  V,  Tttt 


6y8  M     I     L     L    I     N  , 

pojje  corfe&ione  per  Jpecifica  ,  vel  methodo  univerfali  antiphloJiftica.  Ae 
urraque  methodus  ,  verecundus  dico ,  haud  tuta  eft  ,  nec  naturae  con- 
ibna.  Aliunde  hxc  rerr.edia  catenas  tamum  neclere  videnrur  hoiti  noti 
viclo  ,  nec  a  fpontanearum  variolarum  novo  infultu  immunitatem  prx- 
itant.  Medicorum  iguur  induttria  ,  tnc  nottra  aetate  ,  aiiorfum  fefe  cou- 
vertere  coepit,   ut  aptiora  invenirent  huic  pelti  debellandae  auxiiia. 

Ab  eo  tempore ,  quo  caput  exerere  cneperunt  (  f  )  in  Europa  va- 
rio!;je  ,  hvec  alfiduu  docuit  obfervatio,  I.  Univerit  cuj-ulque  aetatis  mor- 
ta!es,  trigefimo  forfan  excepto  , '  vsNkdis  corripiuntur.  Nec  cnntagii  fuga*j 
iuc  fervaris  hygialticis  legibus  ,  nec  retr.ediis  ullis  arceri  poteit  vario!a- 
rum  infultus.  2.  Qui  peitem  variolofam  femel  fenfere,  nunquam  ,  aut 
rarillime  eadern  in  poiterum  conflidcantur.  3.  Inlita  huic  aut  illi  homi- 
ni  ad  variolas  fuicipiendas  difnoiitio  ,  nulfa  alia  ratione  ,  quam  per  ipliis- 
variolas  ,  potefc.  expia,pi.  4.  Benignse  funt  ,  vel  malignse  variolse.  Be- 
nignae  in  puerili  setate  fana  obfervantur  ,  fi  fimul  nonconcurr.it  pr.i\.i 
aliqua  aeris  conltitutio;  ti  anni  pLicida  temperies,  loci  opportunitas  & 
csetera  confpiretit  faventia  (  g  ),  His  variolis  cerio  medcbitur  nutricula  ? 
natura  totum  opus  (ibi  vindicante.  At  alia  aetate,  alio  habitu,  a!iis  trtrt- 
poribuvili  m  ilign  irum  caitra  tranfeunt  variolsc  (  h  ).  Rc  vel  periiions 
Medici  eludent  artem.  Non  j  mi  perinde  natura  fui  iuris  eit.  Operx 
jguur  pretium  erit  inquirere  an  inoculatio  variolas  conferens  ,  remocis 
prius  quse  nocere  queunt ,  &  felectis  qua:  m..gis  favent  circumftantiis, 
optima  fuiet  varioiarum  fpontanearum  Medicina  •  ut  (i  variolas  multis- 
Parifinis  efFugere  non  liceat ,  ilias  iitltem  mkiores  &  iine  difcrimine  con- 
trahant  ?  Pulchcrrima  fane  rei  contidenv.io.  Erecti  omnium  in  novurrt 
artificium  animi  convertuntur.  Prudentes  timent  Medici  ne  approbatv- 
tium  elogiis  nimium  confiii  nocnam  admittjnt  operationem  ,  ne  impro» 
bantium  vituperiis  male  deterriti  fatut.irem  reptittierrc  Mcdicinam.  Non- 
nullo\  bi  diveifi  prorfus  traxit  inocufatio;  fervent  partium  contentiones,- 
&  rnajjnis  animorum  pugnatur  ardoribus.  Vcrum  ti  qua  iic  interMe- 
dijoi  00  nionum  didentio,  nulta  eit  volunratum.  Par  omnes  civaun  & 
hurn.Miitatis  an.or  mflammac ,  par  veritatis  itudium,  pnres  ad  artem  pio- 
movendam  impetus.  Quare  non  timeamus  eos  oifendiife  ,  quorum  fen- 
tentuc  adveru.ri  nos  proruebimur.  Noltram  difputationem  iine  cu')usv- 
quam  inviaia,  uni  vericati  patrocinari  ,  uni  civium  ucilicati  profpiGers 
fentictit. 

I  I. 

VarioU,  irrifo  omni  naturse  &  arcis  molimine,  cx  iis  quos  invafere  (  a  ),■ 

deci- 
(  f)  An.    1*72. 

(g)  Quaft.  Medica.   An  var.  inoculare  nefas  ?    §.  UI. 
(h  )  lbid. 

(a)  Jurin.  Relat.  des  fucces  de  l'ir.oculat.  pag.  r^   L^ttrc  du  tr.crr.e  au  Doct.  Cc» 
Us.  Wcrtb,  ^ 


D  E     V  A  R  I  O  L  A  R.      IKO  C  UL  ATI  0"NF,     6$  , 

<dccimum  -  quartum   qucmvis   occilunt,  &  fepfimnm  qurulibet:,    fi  trjjci!- 
lenrer  fcviat  aliq'ia  conftitutio  opi  Jcmica.     Imo  plur.es  certae  nyirti  devo- 
ventur  viclimx  ,    li  mo.bi  curatio  impeticis  coiicreJitur  ,   qui  ncfcii  varios 
■  cafus ,    ad  fuas   caufas  revocare,    eamdem    mcdclam   promifuic  aruiibent 
moibis  omnibus    codem    nominc    infignitis.      Num   c;it    ma'o    fcrocicutt 
modus  ,  quamdiu    circumftantiarum  non    opportunarum  acccilionc  ,    vc- 
neni  variololi    copia    augebitur ,   cjufdem   ftimulo    vircs    addcntur  ;  efife- 
rum  ifl  modum  incitabuncur  aut  retunduitur  fa'utaria  naturac  conamina  ; 
aut  quamdiu  cu  n  febre  innocua  &falutari,  fimplex  li  fuciit,   alieni  focia- 
buntur  ,    focdcre  peilimo,    morbi  '{    Variolis    dccumbentcs    adtilti    rpag''s 
pcriclitantur.     Nam  in  conflueutes  aut  in   difcrctas  variohs   mali    moris 
jncurrere  folent ;     tum  quod  vivendi  rationcm  tcneant   vulgo  parun   or- 
dinatam  ,   tum  quod  ,    ea  aetate  ,    humores  a   blanda  crafi   defledant ,    & 
ftri&ior  adfit   folidorum  compages.      Menti  periculorum    confcix  vividus 
de  vita  incutitur  timor,     Iu  feminis  vultus  honos  ,    quem   focda  lues  tc- 
merare  folet ,  timorem  geminat,     Animi   autem    cura  &  curarum    aceiba 
£omes   moeftitia,   efTe&u    certo  ,    modo   licet   parum  intellecto  ,   excretio- 
nem  qu?e  per  cutemfit,   intercipiunr,   atque  in  scgrotantis  perniciem,   a 
pcripheria  ad  corporis   centrum  liquida    urgent.     In   familiis    nonnullis, 
quibus  ob  peculiarem  humorunvdiathefin  plus  periculi  involvunt  variolse, 
ubi  implicitum  morbo  fe  quifque  vider,   quall  morri  damnatus  eflet,  moc- 
fto  corde  confanguineorum  funera  refpectans ,  fatum  accelerat.     Morbo- 
rum  cctiologice  perito  mirum  non  videbitur  p'ethoricos  ,  robuftos,  vario- 
lis  purpureis  corripi ;  natura  autcm  imbecilliores  in  cryftallinas  incidere. 
Xon    mitiorem   morbum  fperabit ,    quoties    variolofa    lues  corpus  alieru 
jam   labe  ta&um  obfederit.     Ex  improvifo  adfunt  nonnunquam  variolje, 
poft  graves  ifi  rerum  non  naturalium  ufu  commiflbs  errores ;    qualia  funt 
ciborum  ingurgitatio ,    liquorum   fpirituoforum    abufus  ,    vigilix ,   ftudia 
litterarum  longius  protra&a  ,    exercitia  immoderata ,  Venus  nimis  cu'n. 
H?ec  cum  faburram  producant,   humoribus  acrimoniam  concilicnt ,    vim 
vaforum  in  liquida  contenta  intendant ,   aut  debilitent  ,  parum  oportune 
cum  crumpentibus  variolis  concutrerent.     Nec  oportunius    mulieri  gra- 
vidce  aut  puerpene  contingit  morbi  vis  incurrens.     /Eftatis  fervente  aeftu, 
praefcrtim  humidum  fimul   (1  fuerit  caelum  ,    peflimi   moris  fkviunt  vari- 
olae  i  ichore  crudo  diHluentes  puftulce    nigrefcunt  &    maculis  nigris  in- 
tetfperfae  confpiciuntur.     Perflante  diu  borea  aut  aquilone  ,   ficca  valde  & 
frigida  tempeftas ,   qucc  folidorum  corporis   vim    ehfticam  adauget,   hu- 
moribus  denfitatem  inflammatoriam  inducit ,   potis  eft  (  b  )  generare  ya- 
riolas  quse  fint  de  purpurearum   genere,     Sub  atmofphacra  frigida  &  hu- 
mida  ,   inhibita  perfpiratio  .infenfilis  natales  concedit  (  c)  febribus  catarr. 

T  1 1  t     %  hali- 

—  • 

(  b  )  Obfervat.  de  acre  &  morbis  epidem.  anftore  Johaot  7$  xb  m  Qoi  ftjt,  ari    .  \  \  , 
(c)  ibid.  (Jonftit.  ann.   1^35.  &  alibi  pafliai. 


:-■ 


7oo  M    I    L    L    I    N  , 

halibus,  &  morbis  omnibus  qui  a  colluvie  ferofa,  acri  &  vix  emendabili  on- 
untur  j  qux  tunc  comparenc  variolx  (a  ),  in  cnltdlinarum  cenfum  tnn- 
iiliunr.  Nullum  aliud  cauftrum  caput  exitiales  ica  variolas  diifeminat,  quarri 
prava  conttitutio  epidemica.  Hac  defxviente  ,  coutagiofx  magis  fiunt  vj- 
riolx,  funera  funeribus  cumulantur  :  perinde  eit,  fi  tunc  aer  puttu- 
larum  conrluentix  conducar,  aut  veneno  fubtJiori  xgrocantes  juguler. 
Sed  frequentius  tunc  pereunt  variolis  laborances  ex  adjuii&o  epidemix  re- 
gnantis  morbo  ;  live  illa  couftitmio  febres  inflammatorias ,  putridas  aac 
malignas  pariat.  In  tanta  eaufarum  lxdcntium  energia,  earumdem  quan- 
doque  obfcuritate,  in  variantium  &  oppoiitarum  indicationum  confpira-- 
tione  ,  nihil  mirum  incertam  moibi  complicati  ftabiliri  diagnoiim  ,  infidam 
«rui  prognofim,   inefficacem  adhiberi  medicinam. 

Porro  tot  caufarum  pericuiis  objecli   maxime  proponuntnr  urbis  Pari- 

finx    incolx.       Ibi ,    frequentius  quam  rure  ,  adultos  invadunt  variohe. 

Num   in  cautelas   ufurpari   folitas  ,  ut  conugium  arceatur ,   iliud  erit  re- 

fundendum?    Nonne   etiam  a  minori  atmofphxrx  Parifmx  energia  repe- 

tendum  ?    Illud  certurn  eit :    qui ,    prava    graifante  variolarum   epidemiii, 

fefe  contagio  fubducluri ,   rus  petunt ,   ibi  fxpiifime   ftatim  variolis  con  i~- 

piuntur  ,   quibus  movendis  minus  adtuofa  atmofphxra  Pariiina  ,  tunc  tem- 

poris    foiifet.      Pariiinis  debiies  exiftunt  fibrx  •,    orti  nempe  ex  matribus 

qux  otio  &  moilitie  diffluentes,    ac    frequentiori  partu  debilitatx  prolem. 

debilem  infirmo  in  corpore  generani.     Nati-vam  debilitatem  augent  pue- 

rorum   mollis  &  delicata   inltitutio ,  adultorum  vita  defes  &  inexercitata.- 

Neqne  hxc   vitia  emendare  valet  *  ut  in  aere  rufticano  fit t  atmofphxra 

Pariiina.     Hxc,   magnarum  urbium  ritu,  particulis  falinofulphureis,   qux 

ex  tot  hominum  animaliumve  corporibus ,   ex  tot  latrinis,   fimisve  putre- 

faclis  erumpunt,   contaminataj    tot    viarunT   perpetuo  Irmiidarum  tetris: 

vaporibus  ,  tot  fumis  caminorum  foeta,  denfitlimum  uubem  exh.bent  urbi 

fuperextenfam ,    qua  velut  vaporum   balneo    immerfr   Pariiiorum    incolx. 

Tot   covcurrentibus  debilitatis  caufis*  morborum  cohortem   urbi  incum- 

bere  quis  mirabitur  ?  Siquidem    Celfo  monente  (  b)*    omnibns  morbis  obn&- 

xia  maxime  injirniitas  fit.     Sed  utahanunc  omittam,  nu-m  aiiunde  deJy-- 

cendos  putes  tum  affedus  nervofos  Lutetix  adeo  rami^vtres,    tum  fpafmos,' 

qui  in   morbis    pariunc  tor  anomaiias  veteribivs  haud  obfervatas  ?    Non' 

aliam   agnofcunt  caufam  febres  ilix  ,    fub    nomine    febrium    malignarum1 

adeo  infames.      Ex  eodem   fonte  fcpturiunt  cryftallinx  variolx  qux  febres- 

malignas    in   multis  referuiltj    utrimqire  materix  morbificx   in  cruditate 

contumacitas  frangi    nullo  artificio    poteft:    nam    variis    modis  vellicatx 

fibrx  nervex,  tendinum  fubfultus  vioiatam  &  dejeclam  eifc  foiidorum  oecj- 

nomi- 

•  (a)  Obferv.  de  aere  &  morb  Epidem  Auftore  Jobari,  Hwtbamy  conft.  annor.  1 7  594. 
174'.   «744-   '74T-   &  »747- 
(b)  De  Medic.  lib.  1.  c.  j.  p.  jf. 


DE    VARIOLAR.     INO  C  U  L  A  T  I  O  N  E.  ?ct 

hominm  atque  bquorum  depravatnm  tempcriem  fignificant.  Nec  dilfi- 
mulanda  elb  alia  truculentia:  variolarum  in  urbe  Parifina  caufa:  fciiicet 
parcior  ex  vegetnntibus  ,  liberal  or  ex  animantibus  dixta  i  imo ,  ut  nihil 
convellendx  fanitati  dcfit ,  ferculis  pro  eruduo  condimento  funt  jura 
carnium  valentiora.  Flerifque  jamdiu  eviluit  quidem  vini  abufus  ;  at 
illis,  pro  vino  ,  in  deliciis  funt  liquorum  ardentium,  &  feminis  Ctiffe  deco- 
di  potus.  Gratis  illis  venenis ,  crafim  quafi  fcorbuticam  humores  indu- 
ere  nemo  negaverit.  Hinc  veluti  variolofa  peftis  magnis  criminibus  cla- 
rcfcerc  geftirct  ,  viles  animas  exofa ,  fttagem  maximam  edit  tum  inter 
fplendidiores,  qui  deliciis  circumfluunt,  tum  inter  medioe  fortis  homines 
quoruin  corpora  vitiartint  defidia  atque  luxuria  (  c  ).  O  fortunata  Lutetia, 
fi  variolarum  infeitionem  ,  cujus  arte  d.rum  malum  manfuefcere  dicunt, 
maturius  excepiffes  !  Qiiot  funt  hominum  vitse  ,  in  medio  curfu  recifse 
ex  anno  1723  ,  quo  tempore  allata  primum  intra  moenia  nova  metho- 
dus  !  Quot  doles  amiifos  civcs  in  publica  natos  commoda  ,  quos  longa 
manere  videbarur  annorum  feries  !  Nec  tu  ,  Gallia,  duobus  abhinc  annis 
Serenijjinii  Delphini  horrendo  concuffa  morbo  expalluiffes.  Ah !  definafi 
tetra  lucs  novis  nos  terrere  periculis ! 

1  I  t 

Vtamqne  mirandam  inventa  atque  eventu,  variolarum  infertionem  (a) 
dixeris ,  quis  primus  auclor  invenerit ,  ignoratur.  Nec  certior  locus 
unde  prima  traxit  incunabula.  In  re  obfcura  illud  certum  eft :  Thef. 
fala  mulier  graccorum  religioni  addicla  &  e  patria ,  ubi  invalefcebat  ino- 
culatio,  profuga  Conftantinopolim  hovum  artificium  attulit ,  circa  an- 
num  1673.  Nova  operatio  latuit  quidem  per  aliquot  annoSj  raro  &  in- 
ter  humiliores  tantum  recepta  ;  donec  hujus  fseculi  initio  ,  Variolarum 
epidemia  leihaliter  graffante  ,  nobiliorum  domos  ingreifa  ,  caput  timida 
minus  extulit.  Publice  tunc  Conftantinopoli  exerceri  coepta  eft ,  non 
quidem  a  Turcis  ,  qui  fati  decretis  addicli  ,  vcnienti  malo  occurrere  ne- 
fas  putant  i  fed  a  Grxos  &  Armeniis  ,  tunc  primum  exculta  elb.  Euro- 
psei  omnes  ,  iii  hifce  regionibus ,  communi  voce  ,  Franci  appellati,  jd- 
ipfum  fcccrunt  ,  fucceffus  felicitate  in  fiduciarh  excitati.  Excellentiffi- 
mus  D.  Worth/ei  apud  Turcas  majeftatis  Britannicae  lega'us,  nonfnis 
hseredem  unicum  &  filium  dile&ifiimurh  inoculari  juflit.  Ex  hac  mbe 
in  Britanniam  poft  aliquot  annos  redux  ,  in  filia  quinquehni,  citca  an- 
num  171  g,  variolas  per  infertionem  concitavit.  Felix  operationis  eVen- 
tus  ,  mirum  quam  multos  ad  imitationem  traxerit  !  Anno  autem  172 1, 
poftulante  Londinenfi  medicorum  collegio,  in  fex  capite  damnatis,  jufTu 

T  1 1 1    3  regis 

( c)  Ibid.  Lib.    1.    praef 

(a  )  lnfertionis ,  inocuktionis  ,  infition;s  romen  nofbac  operationi  metaphorice  da* 
tum  eft,  quia,  ficut  arbonbus  frda  infitio  ingratos  fri>cU:um.  crr.endat  fapores  ;  fic  va« 
tiolarum  infcrcione ,  raitelcit  vaciolofi  mortji   acerbitys, 


702  M     I     L     L    I    N  , 

regis ,  inftituta  funt  feliciter  experimeiua.  Anno  fequcHte,  novx  ope- 
racioni,   teiuaminibus  toctt  pfivatis  innumeris  ,  tum  publids  j  confirmafae, 

Kegia  familia  commictitur.  Nec  arreclam  populorum  exfpectationem  fs- 
feHit  evencus.  Nimirum  rex  clementiifimus  &  regina  auguttilfima  per- 
petuos  horrendi  mali  cimores  per  levioris  periculi  foll.citudmem  redimera 
maluerunt.  In  illuftri  exemplo  fauftum  fucceifum  mirati  populi  ,  fine  ulla 
formidine ,  per  cotam  Angliam  infitionem  celebraverunt ,  &  etiarfmtrm, 
celebrare  pergunt.  Autumno  anni  1754,  Sereniifimi  Principes  Henriofft > 
Friderkus  &  Guillelmus  eadem  arte,  nec  diifimili  eventu  ,  variolas  contrax- 
erunt.  Quintus  jam  numeratur  annus,  ex  quo  nova  operatio  Genevse,  & 
in  Italia  exercetur  5  narrant  inoculationem  in  propinqua  fucceilive  loca  pro- 
pagatam,  ad  Batavos  ,BotuIfos  &  Suecios  irrepfilfe,  ac  fuo  nomine  totas  re- 
giones  boreales  implere.  Nec  Gallia  habebit  quod  exteris  regiombus  invi- 
deat.  Jam  Lutetia,  cujus  dictaturam  ,  ut  in  cseteris  rebus  ,  fic  in  medi- 
cis  agnofcunt  provincise,  infertionem  quam,  anno  1723,  exhorruerat,  be- 
nigniori  vultu  excipere  cdepit,  Vere  proxime  elapfo,  nobilis  &  generofus 
juvenis  operationi ,  quam  paulo  ante  in  infante  quinquenni  profpere  ces- 
liife  viderat  (b),  feie  audacter  commifit ,  Celebcrrimo  M.  Geojfroi,  con- 
iiiiis  opus  moderante.  Lugduni  pater  ramilias,  cui  dira  lues  filium  dileclis- 
iimum,  adultamque  natam  confecerat,  filium  unicum  fupetftkem  inocula- 
tioni  felici  cum  fucceifu  nuperrime  commeudavit.  Tantum  arridet  me- 
thodus  ,  qux  adverfus  morbum  periculofiifimum  fecuritatem  offert  fine 
periculo  parabilem,   nec  auro  venalcm  ! 

In  hoc  poficum  eti  infertionis  artificium  ,  ut  pus  variolofum  in  corpus 
fanum  per  vulnufcula  cuti  inflidta  ,  traducatur.  Non  temere ,  non  in 
quemlibet  obvium  ,  nec  omni  tempore  celebranda  ett  operatio.  Ab  inocu- 
latione  arcendi  funt  illi  omnes ,  quibus  lues  aliqua,  aut  cacochymia  qusevis 
fanguinem  infecic.  His  aut  aliis  malis  liberandi ,  priusquam  ad  novum 
accipiendum  accingantur.  Puellx  ,  Ci  ea  aetate  fit,  qua  prima  vice,  men- 
ies  folent  erumpere  ,  aut  fi  languida  cholorofi  torpeat ,  peifimo  confilio , 
variolas  excitari  credas.  Cum  pueritise  addictus  fit  morbus  variolofus, 
puerilis  aetas  ,  quse  ncc  infra  annum  quintum  confiftat ,  ncc  extra  duo- 
decimum  excurrat,  prae  alia  quavis  aetate,  novo  artificio  fubjiciatur.  Ver- 
nale  tempus  ad  operationem  ,  Parifiis  ,  eft  feligendum.  Autumnum  mi- 
nus  oportunum  cenfemus :  nebulas  enim  tunc  temporis  emittere  Sequana 
lolet,  quibus  uda  nimis  fit  atque  craiTior  atmofphzera  Parifina.  Prudens 
etiam  medicus  refpeclat  paulo  ante  praegreflam  aeris  temperiem,  quae  fe- 
brcs  Sydenhamo  dictas  intercurrentes  generare  valet,  cum(aj  acrius  gelu  in 
veris  pomteria  fefe  extendit.  Febres  autem  illae  fefe  in  infauftum  connubiun 
variolis  commifcerent.  Demum  ad  inferendas  variolas,  donec  ferociat  ali 
qua  epidemia,  non  exfpectandum. 

Pro, 

b  ")    Jotern.   Oeconom.  mois  de  Juin. 
(  a )    Thomji  Sydtbttmi.  Opufc.  fect.  tfc 


D  E    V  A  R  I  O  L  A  R.     I  N  O  C  U  L  A  T  I  O  i\T  E.     703 

Prolixo  prrcparationis  apparatu  opus  effc  ne  opineris.  Pueri,  ex  natura 
fua  ,  in  optimo  *praeparationis  ftatu  verfantur.  Meabilia  eorum  corpora, 
blandifque  humoribus  turgidula  ad  venenum  certius  corpore  combiben- 
dum  ,  ac  deinde  foras  expellendum  ritc  funt  comparata.  Satis  ergo  eric 
cathariln  iemcl  ,  aut  b'%  movere  ,  ut  fic  prim?e  expurgentur  viae.  Vcr- 
mes  etiam  ,  quibus  puerilis  setas  divexari  folet  ,  eliminandi,  fi  qui  fint. 
Quoties  variolofa  labe  innVendus  ex  ephebis  excefferic  ,  non  enim  folis 
pueris  inoculationis  beneficio  frui  conceffum  eft,  )  aut  adultam  setatcm 
jam  ingreffus  fuerit ,  quo  tcmpore  infignior  fieri  incipit  temperamentorum 
divtifitas,  tunc  compendiofa  adeo  prteparatio  non  fufficit.  Huic  menfis 
unius  fpatiun  dicitur,  eo  fcilicct  fine,  ut  qvae  pleniori  funr  habiru,  cor- 
pora  evacuentur  ,•  qux  ftnctioris  &  fortioris  funt  compagis  ,  har  prius 
laxentur  &  debilirentur ,  &  quibus  calidum  ac  prrefervidum  ineft  temper>- 
mentum,  iis  tum  in  folidis,  tum  in  fluidis  moderata  temperies  concilie- 
tur.  Nonnullos  aliqumdo  in  vitium  duxit  euipae  fuga  (  b).  Benignioris 
mo.  bi  fpe  deccpti  anxie  nimis  prseparationi  indulgebant  ;  quas  tantum- 
modo  debilitarc  oportuiffet  ,  vires  frangebant.  Monendi  funt  crgo  irocu- 
latores  pncparationem  huc  collimare  ,  ut  omne  periculum  a  febre  variolofa 
arceatur ,   non  autem  ut  variolse  intra  corpus  fuffocentur  (e). 

Corpore  apte  prseparato ,  puer  vel  juvenis  diftin&is  &  boni  moris? 
variolis  laborans  cxtera  funus  ,  &  quantum  fieri  potcft,  fanis  parennbus 
prognatus  ,  inferendam  materiem  fubminiftrat.  Vulnufculum  in  fiumma 
eute  ,  uno  pollice  longum  infligitur,  lanceolae  ope,  in  utriusrue  brachii  (d) 
parte  media  externa  $  ubi  cauteria  inurere  folemne  cft.  Filum  craifius- 
culum  ,  ex  conrortis  linamenti  carpti  ftaminibus  conflatum,  pure  vario- 
lofo  impvsegnatum  vulneri  immittitur.  Plumaceolo  ficco  cum  emplaftro' 
circumpofito  ,  vulnus  f.ifcia  firmatur,  Elapfis  quadraginta  horis,  hsec  a 
Vulnere  funt  auferenda  ,  &  fuppuratio  ,  nt  artis  eft ,  digeftivi  benebcir> 
promovenda.  Primis  ,  a  fufcepto  contagio  diebus*  lue  variolofa  infecti,- 
nihilo  fe  a  rtatu  fano,  fi  vulnera  excipias  ,  dejeelos  fentiunt.  Domi  ta- 
men  &  intra  cubiculum  fe  continere  ,  ac  disetam  aliqualem  obfervare  ju- 
bentur.  At  diem  feptimum  verfus,  cum  febris  fuboritur ,  ac  nonnullse 
fe  trudunt  de  cutegemmse,  segrotantes  tunc  leclo  funt  ccmponendi,  ac 
feveiiori  diaetx  adftringendi:  dempro  omni  folidiori  alimento ,  jufcula  te- 
nuiora  &  ptifana  diluens  pro  potu  fint.  Eft  ubi  eruptionem  promovere' 
juvat  per  confeclionis  de  hyacintho  pauculum  ,  cum  adjectis  aliquot  infu- 
fionis  foliorum  these  cyathis.  Febre  ,  quae  duorum  dierum  folummodo' 
eft,     penitus  fugata  ,    &  abfoluta  femel  eruptione  3    firmior  cibus  conce- 

den~- 

(b)  An  arount  of  the  preparation  and  manrgement  neceflary  to  inoculation.    By 
Mr.    Jarres  Bnrgts  c     9.    &  feq. 

(c)  (VI.    Tijjot ,   rinoculation  juftifiee  ,   §.99. 

(  d  ^  Nonnc  praeftaret  unicum  vulnus  in  alterutro  br?.chic  ir.fligere  ,  eo  tantum  finey 
«t  materies  yariolofa  corjpori  intrudcretur  ? 


704  M     I    L    L    I    N, 

dendus  ;  qui  ex  vegetantibus  inprimis  fit  aflumptus ;  ncc  ita  leclo  damnen- 
tur  aegri ,  ut  interdiu  furgere  non  liceat.  Auratn  tamen  frigidiorem  ut 
vitent ,  funt  admonenii.  Sipaulo  frequentiores  cutem  obfideant  puftulx, 
leclum  non  relinquat  «eger ,  atque  ftrictiorem  dizctam  fervet.  Ut  nihil 
ex  eis  quac  methodum  rationalem  decent,  defiderare  qnis  pofiit,  circa  mor- 
bi  finem  ,  faepius  aut  rarius  pro  re  nata,  alvus  catharfi  movetur.  Vulnera 
quod  fpectat,  decimo  ab  eruptione  die,  quo  tempore  papulse  exficcari  in* 
cipiunt ,  carnes  ab  ulceris  utriusque  centro  &  in  omni  ambitu  fenfim  fuc- 
crefcunt  ;  ita  ut  ,  exficcato  penitus  ulceri  perfedta  cicatrix  , 
vigefimo  ut  plurimum  die,  obducatur  (  a  ).  En  fimpliciffimam  va- 
riolas  conferendi  methodum  ;  qux  ne  obvio  cuivis  Infitorem  fe 
profitenti  itatim  credatur.  Sed  imperiti  Infitoris  temeritas  ipfis  variolis 
naturalibus  periculofior  habeatur;  eamque  multo  magis ,  quam  acerrima 
adverfantium  tela  ,  reformidarunt  novsc  methodi  patroni.  Ecquis,  nill 
medicus  poterit  dijudicare  num  variolas  concepturum  affligat  latens  ali- 
quod  vitium  infertionem  prohibens  ?  Ecquis ,  melius  medico ,  temporis 
oportunitatem  ,  &  materiam  infundendam  feligat ;  aetati ,  temperamento, 
re-gioni,  vivendi  rationi  diaetam  ac  medicinam  accommodet?1  Haec  nullo 
modo  contemnit  medicus  rationalis ,  qui  non  omniaomnibus  convenire? 
atquc  ex  minimis ,  maximos  faepe  fucceflus  pendere  non  ignorat. 

I  V. 

Variolas  naturales  benignas  &  artificiales  contemplanti  unus  &  idem 
morbus  ex  omni  parte  videbitur.  Eafdem  caufas  fupponit  uterque  mor- 
bus.  Nemo  variolas  concipiet ,  utcumque  contagii  hauriendi  periculo 
objiciatur  ,  vel  ejus  corpori  miafma  variolofum  per  artem  infundatur ,  ft 
ulem  careat  caufa  ad  variolas  praedifponente.  Pari  ratione  caufa  illa  prae- 
difponens  iners  fopitaque  intra  corpus  jacet  recondita  ,  quandiu  non  ac- 
cedit  caufa  procatarctica  priorem  fufcitans.  Iisdem  fymptomatibus  ince- 
dit  uterque  morbus.  Sua  funt  utrique  ebullitionis  ,  eruptionis ,  fuppu- 
rationis  &  exficcationis  ordinata  tempora.  Quod  exhalat  de  corporibus 
lue  variolofa  contaminatis  fcminarium  eft  contagionis  ,  feu  naturae,  feu 
prti  natales  debeant  variolae.  Eadem  ex  omni  parte  fe  prodit  morbi 
facies  ,  five  naturalium  ,  five  artificialium  variolarum  puftulae  ,  pus  infun- 
dendum  miniftraverint.  Licet  variolae  nemini  parcant,  obfervatione  con- 
ftat  tres  aut  quatuor  ex  hominibus  centum ,  ab  his  immunes  per  totam 
yitam  eife  ( b  ).     Ex  aifumpto  pari  hominum  numero ,  quibus  inferitur 

virus 

(a)  Quoad  prarparationem  ,  operationem  &  diaetam.  vid.  M.  Bittini ,  Traite  de  la 
pet.   Verole,  communiquee  par  1'inocul  c.  u.  12.  ij.&  M.  Tijfot,  1'inocul.  juft.  art.  <t. 
(  b  )  M.  Jurin   Rel.  des  fucc.  de  1'inoc.  p.  9. 
Rkb.  Me.id.  Opera.   Parifiis  175 1,  de  variol.  infit.  pag.  J4.J. 
M.  Bittini.  Traite  de  la  petite  verole  ,  communiquee  par  l'inocu-1.  c.  ]. 
M.   Guyot.  Memoirc  fur   1'inoc. 


DE     VARIO.LAR.     INOCULATIONE.       70? 

virus  variolofum  ,  trcs  &  quatuor  variolas  non  fufcipiuur.  Demum  ,  il 
<juis  variolis  fpontaneis  pcrfunctus  ,  inoculatiuni  fubjiciatur ;  vel  fi  a!ius, 
mutatavice,  variolas  ex  infertione  paifus ,  eamdem  denuo  operationem. 
fubcat ,  neuter  labem  oblatam  contrahet ;  neuter  etiam  variolarum  rcci- 
divam  experietur ,  ctfi  contagii  periculo  objeclus  proponatur. 

Illud  variolofo  morbo  peculiare  compctit,  ut  fitfui  ipiius  medicina  ; 
fcd  in-variolis  communi  naturae  via  acc-eptis  ,  anceps  & periculi  plcna  fie- 
piirime  medicina  ;    in  artificialibus  blanda  &  innocua. 

Pariliis ,  variolse  naturales    plerumqne  funt  de  genere  confluentium, 
Purpurcas  interdum  ,    &  frequentius  cryftallinas  obiervare  ell.      J.  Cou- 
ftuentium  infultu  aegrotantem  urgent  terrifica  fymptomata  ,    qusc  fi   per- 
acta  eruptione   remifennt,   fttppuratorio  ftadio  recrudelcunt,  nova  ac  pe.r- 
fima  ingruunt,    praefertim.fi  malignitas  adlit.      Cutim  ,    quam  totam  ob- 
i^dere  ,    practermodum    extendunt  inftatae  puftulae  ;    hinc  nafcitur  mo!e- 
fttim  iliud  ,   aegros  adeo  divexans  ,   fymptoma  ,  anxietas  nempe  ,    ac   do- 
Jor  fomuum  arcens  ;  in  toto  cor-poris  ambi:u  circulatio  intcrcipitur ,  ita 
ut  catarrho  fuffocativo ,  aut  infultu  apoplectico  aegrotantem  opprimi  non 
oppido   rarum   fic.     Alias  tumet   horrendam  in  molem  facies  ,   tutumque 
cuput.     Oculos   pau!o  ante   nitentes  ,    vultusquc  pulchram  juventam  fpi- 
rantes,  tetro  nunc  ulcere  fccdatos  miraberis.      Undecimo  die  ,   ptyalifmi, 
q*ui  in  adultis  fuboiiri  folet ,   materia  vifcida  acgro  fufFoc.itionem  intentat. 
Kefpiratio  per  nares  nulla  fit,   per  fauces  angutta  ,   puftulis  has  vias  obfi- 
fidentibus  ;    deglutitio  acute  dolet ,  ore  ,  faucibus  ,  per  acrem ,  caufticam 
falivam  exulceratis  ;  ucit  praecordia  xflus  ingens,   torquent  anguftix  fum- 
ruae  ;   mors ,   anginofo  more  ,  immani  .tragrcdiae  fmem  impouit.      Ab  hoc 
d;e ,    plurimis    funefto,  fbfpitcm  aegrum  manent   exficcationis  pericula  ; 
quoties   illi    fquamis  duris,  fpilfis,  horrida  cutis  quafi  pro  chlamyde  eft, 
fanies  purulenta  fub  hac  venenata  Herclis  tunica  latens  intra  fanguinem 
regeritur ,  febrem    putridam  accendit,   ac   in    ipfo  falutis  portu  niortem 
inferc. 

Non  femel  vidimus  varioHs  purpureis  correp^os,  2do  aut  ^tio  a  prima 
invafione  die  ,  poft  graviflima  fymptomata  ,  vi  morbi  oppreilbs  interire, 
nullis  aut  paucis  comparentibus  puftulis,  nifi  quod  ftatim  a  mortc,  ma- 
cufis  nigris  cutis  fuffundebatur,  quae  totidem  erant  gangrscrrae  prples,  nec 
indubia  figna.  Sanguis  a  putrefactione  ,  omni  nexu  folutus,  &  fuis  fini- 
bus  contineri  nefcius,  per  varios  corporis  meatus  profundebatur ;  de- 
fundorum  cadavera,  intra  paucas  lioras  ,  imoierat-dum  fpirabant  odo- 
rem  (  a  ). 

Apparatus  morbi ,  in  cryftallinis  ,  non  acque  formido!ofus  ,  fed  fua 
leaitate  inlidiofus.     Puftulae  pallidae ,  rlaccidae ,  alternis  emergentes  &  eva- 

nidae, 

(  a ")  Ht  refpondere  videntur  fecundte  clafH  contamitiatorum  pefte  Maffilienli.  Vid. 
©bfer-v.  &  refiex.  fur  la  pefte  de  Marfeille. 

Difput,  Mcdico-Fraut.  Tom.  V»  V  v  v  v 


706  M     I     L    L    I    N   » 

rmix ,  ichore  tenui ,  pellucido  &  inemend.ibili  turgent.  Inter  lenia  rriorbi 
prodentis  fymptomata  ,  fi  morbida  vis,  ad  fiderationnm  aptilliima  ,  in  ce- 
rebrum  confluxerir, delirantem  illico  Sl  mox  furentem  fpediabrs  tcgrotantem, 
atque  horie  momento,  expiramem.  Si  qui  funera  vitarinr,  hos  fepiilime  ma- 
nenttabes,  in  variis  cmporis  partibus  cbatumacia  &  foeda  ulcera,  epiphora, 
in  infantibus  praefertim  &  in  adoleicentibus,  cum  dolore  &  luminis  mtole- 
rantia  ,  nonnunquam  coecitas  ;  aut  ftltem  ih  facie  lacera  ac  deformi,-rriftia 
partae  vi&orise  produntur  infignia,  Febrem  variolofam  infontem  caufan- 
tur  qui  tam  efFera  mala  in  cam  refundunt  iniqui.  Ea  ,  potiori  jure ,  de- 
rivarent  ab  adjunctis  .complicatiowum  cauiis.  Nam  corpori  illapfa  conta- 
gio  variolofa  ,  humorum  ,  quibus  remifcetur,  particulas  fibi  afnnes  in 
fe  convertit.  Hinc  vis  vicac  ,  parcibus  hererogeneis  ,  quarum  natura  im- 
patienseft,  irritata,  intenditur  ;  ut  per  febris  mechanifmum  materia  mor- 
bofa  mota,  a  fanguine  fecreta  foras  cxfpumet  ,  per  cutis  aream  ve(icu'as 
proliciens  ,  fuo  temporein  totidem  apofthemata  convertend  is  ,  ac  taudcm 
exficcandas.  Ac  cum  impura  fint  corpora  ,  eo  plures  humoribus  infunt 
particuke  veneno  variolofo  aifimilanda?.  Si  vis  virae  intenfior  fuerit ,  aut 
prse  debilitate  bngueat ,  fi  in  motus  abnormes  abrphtur,  naturae  critice 
quid  in  hoc  morbo  molientis  falutare  conumen  intenurbari  quis  mira- 
bitur? 

Abhts  qusc   contemplanti    horforem  incutiunt ,  ad  l?rt"orem  rerum 

faciem  tranfire  mmc  juvat.      Elapfis,  ab  accepto  per  iniertionem  miafmate 

variolofo  ,    fex  aut  feptem  di.bus  ,  fuboriuntur  fymptomata  quse  variolas 

in  procinctu  ftantes  folent  deiiuntiare.     Sed  rnitia  funt  omnia,  nec  alienis  , 

quac  terreant ,  iymptomatibus  ftipata.     Non  ta*da  fequitur  febris,  perdu* 

rans  donec  fperata  afHulgeat  pulbularum  efBoreicentia.     Quse  erumpunt 

papulac    a  fe    invicem    dift-mtes  ,    numero  paucae  ,  interdum  pauciflimse. 

Nrtn  fuppurationis  tempore  novse  ingruunt  procellx.     Puftuhe  faftigiat?c, 

globofse,    ad  bafim-  rofaceo  colore  cirumdatae,  rriaterie  blanda,  alba,  fpitfj, 

«:octa  turgidae,  fenfim  flavefcunt ,   ac   tandem  exficcatac  in  tenues  fquamu- 

l.is  facelTunt.      His  deciduis  ,   ob  mirilfimam  materiie  indolem  ,    plana   & 

sequabilis,  citra-  ull.i  ftigmata  fpectatur  cucis.     Summum   revera  fequiori 

fexu  benencium  ,   quod  fui  adeo  ftent  vultus  honores  incemerati.     Morbi 

benignitatis  caufa  paululum  rem   penfitanti  patebit  obvia.    (b)     Non  n- 

gimt  contagia  ex  abjbluta  neceljltate  ,  fed  potius  pro  hnbilitate  materix  ,  intra 

atain  recipnmtnr.      Porro  co^pori   puerili ,   f  ino  &   pro  a:tate   firmo,   infe- 

runmr  varioise  ;  aut  C\  ad^i  eidem  operationi  concredantur ,   in  habitum 

habitui  puerorum  fimilem  prius  deducuntur  ;   hoc  eft  ,   flu'da  fic  attempe- 

rantur,   ut  paucae  fuperlint  atomi  intrufo  miafmari  aflimilahdse;     dum  Ci- 

mul  folidis  optima  temperies  conciliatur.     Nulla  aliena  caufa  ,  quse  naturac 

laborcm 

(b)  Cv!b.  Afi.  flied.  Eerolin.  D.  %.  Tom.  3.  p.   16, 


DE     VARIOLAR.     INOCULATIONE.       707 

Jaborem  geminet ,  morbum  complicat.  Placida  tempeftas  ,  do  vita  fecii- 
ritas  confpirant,  nec  puella  triltis  ad  nomcn  variolarum  contremifcit.  Uno 
verbo  ea  ftatuitur  corporis  conditso  ,  qux  variolas  nasurales  perpetuo  bea- 
rct  ,  fi  fieri  porfet  ut  corpus  aeque  ad*  variolas  communi  contagio  ftifcipi- 
cndas  compararetur  ,  ac  pricparari  folent  qui  inoculationem  mox  fubibtint': 
iic  enim  advcrfus  morbum  obfirmantur ,  uc  non  fblum  ferendo  m,ilo, 
fed  certiffime  vinceodo  pares Cun.  Spohtanete  varioke  nihil  aliud  exhi- 
bent,  prarter  luctuofim  &  irricam  opprelfte  ab  hoftili  veneno  nacurse  de- 
certationcm.  Hic,  jucundo  fane  fpedtaculo ,  cernere  eft  natutam  vi  pro- 
pria  ,  acque  integra ,  pcne  dixerim  ablque  certamine ,  at  profecto  iine 
c!  ide  vincentem.  Tam  mirandi  artificii  fidem  ,  &  teftimonia  poftulas  ? 
Adeo  non  timent  lnticores  oculorum  Bdem,  uc  contra  majorem  inde  hau- 
riant  fiduciam.  Artificialis  moibi  benignitatem  confirmant  inftituu  ab 
ptftoginca  annis  &  ampuus  per  yarias  regiones,  expcrimenta,  non  ab  agyr- 
tis  &  empiricis,  fed  a  rationalibus ,  nec  inferioris  noca;  medicis  (*)'. 
Eorum  nemo  temere  &  inconfulto  operacioni  fidem  habuit  ;  quibusdam 
infida  primum  vifa  eft  ,•  cmnes  vicit  rerum  evidcncia  &  propria  experien- 
tia.  Tot  teftium  autoptarurn  fcripta  ,  quse  omnium  manibus  teruntur, 
eos  fuiife  viros  probos ,   ab  omni  decipiendi   cupidine  alienos,    &  rerum 

V  v  v  v     s  medi- 


(  *  )   Emmamtel    Timon.  Epiftola  ad  Joban.   Wood-xvard. 

Jacob.   Py'arini.  Nova  &  tuta  v.iriol.is  excitarrdi  per  tranfplantationcm  methodus. 

Anton.  le  Duc.  DifTert.  de  Byzantiqa  variol.  iniitione. 

DiiTertatio  Britannica ,  complecteni  expcrimeutu  in  fcx  capite  dumnjtU,  auctoritaie 
pegia ,  capta. 

GuaHer.   Harris.   Prailed. 

De  la  Cojie.  Lettre  fur  1'inoculadon  ndreiTej  a  M.  Dodard.   . 

M.  Jttrin.  Relition  des  fuccei  cie  l'inoculation  prccedee  d'un  Difcoms  prelimin. 
par -M.    Noguez  ,    Med.  de  Paris. 

Ricbardus  Mead.  De  variolar.  infiuone.  Oper.  Med.  p.   359. 

M.    Butini.  Tra'te  de  la  Pet.  Ver.  comi)iunicjue'e  par  l'inoc. 

M.  Gnyot.  Mem.  fur.  1'inoc. 

M.  Lobb.  Traite  de  la  Pet.  Verole ,  traduit  de  1'Anglois, 

D.  Golb.  Act.  Med.  Berolin.  2.  Tom.  2.  p.  16. 

/.  Kirkpatrik.  The  Analyfis  of  inoculation. 

M    Tijpit.  1'inoculation   juftiiice. 

M.  James  Burges.  An  Account  of  the  prepar.  and.  management  ncctffary  to  ia- 
oculation. 

M.  Maty.  Journal  Britannique  Toni.  7.  &  8.  &c. 

M.  Ramby.   Mem.  envoye  a  Geneve.  Vid.  L).  D.  Bntini  &  Tijfo'. 

Novam  methojum  calculo  conprobarunt  fuo  celebenia.i  totius  Europse  Medici. 
Frider.  Hojfmannus.  Oper.  T.  2.  p.  sv  Hermann.  Boerbaavins.  Aphor.  140^.  Heijhr, 
Chirurg.  part.  2.  c.  1  e.  Celeberrimi  Arbutbnot.  Ful'er,  Hatts  Sloumte ,  Dodard,  Cbi- 
rac  ,  Hehetius,  Ajlruc.  Vid.  Lett.  delaCojie,  a  M.  Dodard.  M.  Haller.  Vid.  D. 
Tijfot.  L'inoc.  juft.  difc.  prelim.  M.  Pringle.  Lettre  a  M.  Hojty.  M.  Van-Svrieten.  con- 
irat  celeb.  hunc  medicum  novse  methodo  fuffragiri.  Eidem  faciet  Tom.  4.  comm.  in 
Boerbaav.  Aph.  mox  in  lucem  proditurus. 

M>  Troncbin. 


7o8  M    I     L     L    I    N  , 

mcdicarum  docftrina  prsepallentes  ,  teftantur.  His  fi  nulla  ndes ,.  eodem 
jure,  fabulx  nobis  etfe  poterunt  tot  circa  morbos  a  medicis  confcript;c 
cbfervapones.  Ab  anno  17^8,  quo  tempore  ad  feveriores  medicinae  lc- 
ges  revocata  methodus  ,  felic  us  ac  frequentius  in  Europa  exculca  fuit  ; 
e  variis  locis  ,  ubi  nunc  invalefcit ,  fingulis  fere  annis ,  prodeunt  opuf- 
cula,  quie  novi  artificii  fecuritatem  a  que  utilitatem  commendant.  In 
iisdem  locis  nulius  eit,  quem  noverim  ,  rncdicu-s  , .  tellis  oculatus,  qui 
facTa  ab  aliis  prolata  neget ,  &  fcriptis  publicis  rsm  attenuare  tentet.  Ri- 
chardus  Afzad,  cujus  nomcn  fumma  audoritas,  eximio  operi ,  quod  de 
variolis  &  morbillis  confcripfic,  libellum  de  inficione  fubneci.it:  atque 
recentis  artificii  fe  acerrimum,  &  srquiffimum  vindicem  oitendit.  Claris- 
fimus  Johannes  Httxam  ,  in  aureo  ,  quod  de  variolis  opufculo  edidit, 
fuam  quoque  obiter  de  infitione  ienrentiam  interponit ,  affirmatque  (a), 
nunc  innumeris  felicibus  experimentis  inoculationis  utilitatem  conftare  i 
quidquid  ex  pryeconctpta  opinione  ,  aut  ex  invidia  adverfus  operationem 
iionnulli  mutfitaveumt,  certum  effe  variolas  ,  qux  communi  contagii  vi.i, 
homines  invadunt,  decies  ad  minus  effe  periculofiores.  Narrac  (  b)  pe- 
xitiifimus  Buiini ,  auno  17SO,  Genevje,  non  innm«e  notse  homines  inte- 
riiife  ,  variolis  naturalibus  trucidatos.  Urbem  totam  ingens  luctus  & 
acer  timor  invaferat.  Magno  igitur  plaufu  excepta  eft  nova  operatio  ; 
anno  1751.  viginti  jam  diverfie  setatis  ,  homines  inoculatfoni  commen-- 
daverat ;  nec  ullus  ve.l  leviilimum  vitse  difcrimen-  fuit  expertus  (**).  Vi- 
ros  fapientiifimos  moverat  proiecto  antiquiifimus  apud  Sinenfes,  Circaffios,: 
Georgianos  inoculationis  ufus  j  ad  experimenta  capienda  innumeri  apud 
Turcas  fuccelfus  invitabant  -,  at  eenties  feliciffime  ceiebrata  ab  ipfismet, 
aur  coram  ipfis  nova  operatio  omnem  h-efitanriam  atque  dubitationem." 
fuii.it.  Lx  2000  hominibus,  qui  (  0},  reFercnte  docliffimo  Browie 
Langrish.  Vmtonii  &  in  lous  vicinis  vatiolas  per  induiiriam  fufceperunt, 
duae  tantum  prsegnantes  mulieres  ,  quas  ab  operartione  fubeunda  detct- 
ruerant  medici ,  perierunt.  Auno  J746.  affignatum  Londini  inoculatis 
nofocomium ,  ubi  fexcenties  &  amplius  facla  operatione ,  fanfia  fere 
perpetuo  tentamina  fuerunt.  Anno  1722,  ne  quis  ncvam  operationcm 
exerceret  decreto  caverant  Judices  Bafionienfes.  (  d)  Aftannoi7$2, 
ita  Baftomae  debacchabatur  variolofa  pciiis  ,  ut  duo  prope  hominum  mii- 
lia  metu  pereulfi  urbem  reliquerint ,   fefe  contagio  mortiq.ue  fubducturi : 

qui 

(a)  EfTai  Tiiv  lcs  fievres  ,  &c.   par  Jean  Jfuxbam,  traduit  de  1'Anglois ,  p.  171. 

(b)  Traire  de  l'a  Petite  Verole,   communiquee   par  1'inocul    c  8- 

(**)  Celeb.  Butini ,  ad  Thefeos  Auctorem  fcriplit  die  24  menfis  Ocftob.  proxirn» 
elapfi,  homines  cencum  &  fex  jarfl»  Genevae,  per  mfertionem  vaiiolas  concepifle  ,•  & 
omnes  priftina:  fhnitati  ftifle  r  ftitutos.  Non  difparem  Laufannn?  fuifle  inoculationis 
eventum  tcftatur.  Eadem  epiftola  conftat  a  celeb.  TroncBin,  multos  Amftdodami,  fi^ 
Yariolas  nccepiffe,  cui  artificio  propiios  iiberos  prius  ipfe  commifcrat. 

(c)  Annis    1740  &    17^0'. 

(d)  joum   Britan.  Tom.  7. 


DE    VARIOLAR    INOCULATIONE.     709 

qni  in  urbe  remnnferant  adverfus  pavorem  publicum  fe  obfifmarunt,  in- 
oculatione ,  ut  facra  anchora ,  innixi  5  nec  mediocre  illius  fenfere  benefi- 
cium.  D.  Ramby  ,  in  epiftola  ad  Tremblei  ,  Genevam  miffa  (a),  tefta- 
tur  fefe  nongeiuis  hominibus  &  amplius  variolas  inferuille,  ac  omnes,  ne 
uno  quidem  excepto,  feliciiTime  ex  artificiali  morbo  convaluiffe.  Verc 
proxirnc  elapfo  ,  Londinum  petiit  Clarilfimus  M.  Hojly,  ut  qim  de  inocu- 
latione  nnrrabantur,  exploraret  ipfe.  2^2  homines  diverfse  zetatis,  corani 
illo  ,  variolus  per  artem  conceperunt ,  omnesque  vegeti  &  alacres  ex 
operatione  emerferunt.  Pauca  haec  ex  innumeris  ,  fed  recentiffima  felegi, 
tit  fides  magis,  habeatur.  Coeli  autem  Parifini  placida  temperatura  non 
infeliciorerri  fpondet  in  hac  urbe  recentis  artificii  eventum.  Optime  ces- 
iu  inoculatio  fub  coelo  Conftantinopolitano  ,  quod  calidum  atque  humi- 
dum  cum  fit  ,  minus  oportunum  effe  videtur  febri  ,  qu?e  putridorum 
morborum  indolem  facile  contrahit.  Non  diifimili  exitu,  Londini  atque 
in  aliis  feptentrionis  locis ,  exculta  operatio  eft ;  licet  fub  atmofphucra 
regionum  boieatium  efteri  magis  obferventur  morbi  inflammatorii.  No- 
irram  igitur  ,  de  inoculationis  pndtantia  ,  fententiam  faniori  artis  theo- 
ji.c  conimvam  ,  tot  experimentis  atfertam  ,  tot  teftimoniis  confirmatami 
adeo  non  convellent  objectiones  ,  ut  ab  ipfis  firmior   &  certior  evadat. 

V, 

Anno  1723.  inoculationi  Patifios  irrumpere  geftienti  acerrimum  rrir> 
f.um  eft  bellum.  Tam  valida,  tam  certa  manu  in  novam  methodum 
conjecta  funt  tcla ,  ut  fere  omnes  cum  celeberrimo  medico  inoculatio- 
rem  repudiante  pronunciarcnt  ,  variolas  inoculare  nefas  (b).  Non  erat 
quidem  prudentis  medici  ,  cui  falus  publica  concreditur,  ftatim  propofitae 
indulgere  methodo.  Quatuumvis  Patronis  arridetet  fuis ,  nova  tameii 
&  imperfccta  adhuc,  &  ut  111  novis  experimentis ,  fieri  folet  ,  temere 
interdum  ab  imperitis  tractata,  plus  vice  fimplici ,  infitoribus  male  ces- 
ferat.  Sentiet  tamen  vir  illuftrifTimus  ,  noftra  setate ,  non  eamdem  inocu- 
lationis  fortunam  ,  &  tela  quae  olim  methodo  convellendse  fufficerent , 
nunc  efleclu  non  tam  certo  ,  torqueri  j  licet  mefus  arma  qui  traclave- 
rit  nemo  lit.  Sic  mea  quod  mens  augurat ,  prsefagiis,  ut  fpero  ,  noii 
Ldlentibus  ,  benigniorem  experietur  cenforem  clariflimumnova  methodus 
fuis  vitiis  expurgata  ,  novis  cautelis  aucla  &  innumeris  prope  experimen- 
tis  confirmata  ,•   quod  nobilitandae  inoculationi  non  jxuum  proficeret. 

Nonnulli  inoculationis  ofores  ,  audito  novse  methodi  nomine,  ftatim 
in  cenfuras  irrumpunt.  Hi,  ut  placido  animo  id  de  quo  agitur  ,  explo- 
rent  atque  penfit<:nt  ,  rogantur.  Alii  cauti  nimis  atque  timidi ,  hominum 
charitate   hominibus    nocent.     Medicinam  ,  quam  infauftam   fuiile  olim 

V  v  v  v  3  avidie- 

(  a  )     Anno    i7<;o. 

(.  b  )   Qpseft.  Medic.  An  variofas  iuocularc  nefas. 


7"io  M    I    L    L    I    N, 

audierunt ,  ufurpare   grande  piaculum  credunt.     Verum  ,    quod  horrent 
pericu'um  difpulit  experientia  rerum  m^giftra.      Ratiocin  is  ac  fpeculatio- 
mbus  quorumdam  cenfura  luxuriat.      Hi    meminerint  oportet,    i.  iti  me- 
dicis  rebus  ac  in   phylicis  nihil  fere  dari ,  quod  per  difputacionis  &  ratio- 
cinii  vim  convclli  non  poife  videatur ;  nihiique  viciffim  ,   quod  per  ean- 
dem  qualemcumque  aftrui  non  poifit.      2.    Facta  cetta  omncm   ratiocinii. 
impetum    eludere.     Tota  ,    qusc    agitatur    quxftio  ,  de  factis  eft.     Facta 
explqranda^    ac    fedulo    perpendenda.     Nonnullis    inoculatio    infolituni 
quid  in   medicina   videtur.      At    non   negabunt  variolas   triplici  peculiari 
nota  infignitas  ( c  ) ,    unum  eife    fui   generis    morbum  ,   nec  uili  moibo- 
rum  clatfi  annumerandum.    Temerarium  &  abfurdum,  inquiunt,  morbuai 
morbo  praxavere.     Non  temerariam  dicunt  naturam,  cujus  notum  fat  fre-j 
quens  artificium   in  graviifimis   morbs  prsecavendis ,    mitiores  inducendo. 
jNon    temeraria  magis   cenfetur  ars  falutaris,-  quse    naturam  imitata  ,  iti 
chronicis  morbis  febrem  falutarem  faepe  fiepnis  accendit  ,  chronico  morbo 
fic  in  acutum  mutato.     Nec  inconfulti  pariter  medici,  qui  naturse  obfer- 
vatores  &  imitatores  ,   ulcera  artificialia ,  feu  cauteria  cuti  inurere  norunt. 
Urgent  :   in  exemplis  allatis ,  adeftmorbus,   aut  mali  aliqua  labes.     Sed 
in  nobis  latet,   fuppofita  cineri  dolofo  ,  ad  variolas  difpofitio  ,   non  alia 
ratione,    quam   per  ipfus  variolas   delenda  ,   prima  data  occafione  &  alie- 
niifima    excitanda.     Inoculatio    aliunde  ,  ob  mitilfimam  variolarum  quas 
confert,  indolem  ,   non*tam  morbus  quam  infont  remedium  haberi  debet, 
feu  metuendi  hoftis  prudens  cautio.     Scrupulum  injiciunt  ne  ab  iaocu- 
latione  frequentiores    fijnt   varioke,    contagiofap   magis.     Hanc    formidi- 
nem  fublevant,   quae  Conftantinopoli ,    Londini  &  Genevx  fiunt.     Non 
queruntur  in  his  locis ,   ab  inoculatione  graifari  magis  variolas   cocpiife  ; 
vel  quia  tale  nihil    eft  reformidandum  ,    vel  quia  ,    ne   lxderent   contagia 
legibus  cautum  eft.     Prscterea   benignac  variolae ,    ex    natura    fua,    non 
funt  adeo  contagiofe.     Nos  deterrere  pergunt ,    dum  metum  fubeife  vo- 
lunt,   ne  forte  (imul  cuni  variolis  alius  quidam  morbus  in  fanum  corpus 
transfiyatur.     Pro  inani  metu  mala,   pro  conjecturis  facfta  recenfere  opor- 
teret.      Vix  crediderim  ,  inquic  Kich.  Mead.   (a)  id  unqttam feri  ut  femi- 
v.iv.m  ,  alterins  qtti  drverjk  Jit  naturk  genitalem  materiam  fecum  fcrat  com- 
tniftam.      Utcitmque  autem  res  Jit,   infanns  foret  Medicns ,  qui  nullo  delecia 
habito  ,   ex  qttohbet  corpore  ,  pus  morbidum  fano  inferendum  extraheret . .  . 
fed  pltts  ,   mea  opinione  ,   refert  in  quale  corpus  infundatur ,  qttam  de  quali 
r\-i)natur  pejlilentia  virtts.      Objiciunt  variolis  per  artem  excitatis  fundlos, 
i  sdem    tanieh  ,    communi  naturse  via ,   denuo    laborare.     Aft  fatenduni 
eft  ,  id  h  verum  fit ,    tam  raro  ufu  venire  ,  ut   inter    mitie    inoculatio- 
nem  paifos ,  unum  vix  numeres.     Frgone  una  ,  aut  forfan  altera  obfer- 
vatio,  incerca ,  in  normam   ftatim  ducetur  'i   Neutiquam  fane.     Ubi  per 

•vario- 

(  c^  $.  r.  nnftrff  Thefeos.  pag.   2. 

(  i)  0])'.*ra.    de    variolur.  inlit.  pag:   334, 


D  E     V  A  R  1  O  L  A  R.     INOCULATIONE.        ?i  i 

Variolas  exhaufta  eft  in  hotnine  ad  hanc  fcbrem  difpofitio  ,  ncc  contagium, 
iiec  ipfa  infertio  in  eodem  quidquam  fimile  icerum  movere  queunc. 
Huic  veritati  nihil  detrahunc  paucillima  ,  ii  qua  tint,  recidivce  exempla. 
Regulx  generales  in  mcdicina  conficiuntur  non  ex  iis  ,  quae  perpetuo  con: 
tingunt,  fed  ex  iliis ,  quac  iyepiiTune  obfervantur  :  Vix idla  perpetua 
prxcepta  recifit  ars  medicinalis.  Scd  ecce  aliud  crimen  :  incerit  unus  uuc 
alter  ,  fatencibus  infertionis  Patronis  ,  ex  mille  hominibus ,  qui  hanc 
operationem  fubeunc;  porro  li  inter  hominum  quatuor  millia  ,  unidus 
tantum  perirec ,  nemo  cicra  crudelicatis  notam  ,  cuiquam  variolas  imrnic- 
tsre  deberec :  qui  iic  dc  medio  tollitur  ,  eiiamnum  viveret  i  ii  incognita 
j  icerec  nova  inechodus.  Q_uoLiescunque  inforcunium  aliquod. operatioriertt 
han:  iequebacur  ,  tocies  re  cxplorata  ,  deprehenfum  elt  culpam  omnerh 
temerario  inoculatori ,  vel  incau-o  inoculationem  patienti  ,  eife  adfcriben- 
dani.  Sed  eito  :  rea  fiet  hujus  moftis  inoculatio.  Verum  fi  hactenus 
incognitum  fuiflet  ilaid  artificium  ,  decem  homiourn  millia ,  quibus  vitse 
ufura  frui  conceditur  ,  jamdiu  e  vivis  excellilfenc.  Uc  legitima  fit  oblata 
jnethodns,  Lcis  eit  eam  ita  cert-am  effe,  quam  certa  habetur  rerum  hu- 
nianururri  conditid.  lortuicu  ad  culpam  trahere  non  sequum  elt  .•  (c) 
Ouxcumqne  ,  medendi  caufa  ,  reperta  funt ,  nonnuuquam  in  pejus  aliquibus 
vertunt.  Neque  id  evitare  humana  imbecillitas  ,  in  tanta  varietate  corpo- 
ram,  poteft.  Sed  ejl  tamen  medicinx  jides ,  qu<e  multo  fxpius  perque  multo 
plures  <z«ros,  pro.left.  Totum  quodcunque  in  vita  agitur  circa  veniimilia 
verfatur ;  &  hoc  fenfu,  (d)  medtcina  ejl  ars  conjediuralis.  Si  abfoluta 
profperi  eventus  cognitio ,  ut  ad  opus  fefe  accingerent  ,  requireretur  , 
medici  ftarent  p'erumque  malorum  contemplatores  otiofi\  Demum,  quafi 
concretam  ab  inlertis  variolis  labem  nec  natura  ,  nec  artis  auxilia  delere 
linquam  poflentj  ab  inoculatione,  inquiunt  ,  labia  incifionurn  flunt  car- 
tinomatofa^  in  partibus  glandulofis  abfceifus  fuboriuncur ;  febres  hedicje, 
cachexiae  inoculationem  expertum  lenta  morte  eonficiunt.  Immerita  fane 
ctamnatur  infertio.  Malum  prius  contigiife  nusquam  reperimus  ,  ex  quo 
recens  operatio  rerum  ufu  &  majori  diligentia  ,  in  melius  fuic  revocata. 
Olim  loca  membranofa  ,  ad  puris  infertionem  ,  perumdebantur  ;  recen- 
tiori  induftria  ,  vulr.ufcula  duntaxat  in  fumma  cute ,  cui  fubjecla  pars 
carnofa  ,  infliguntur.  Abfceifus,  febres  hccticas  non  alio  fonte  fluxiile 
crediderimns  ,-  quam  ab  anxia  nimis  pracpacatione ,  qua  ,  per  jtis  &  nefas 
fecta  vena  ,  auc  alvo  mota  ,  pabulum  protrudendis  &  elevnndis  puftulis 
deftinatum  fubducitur.  At  non  protiuus  crimen  artis  eji,  fi  quod  profejfo- 
ris  fit  (  a  ).  Inculpandi  funt  inoculatores  rerum  medicarum  ignari.  Sic 
thcrapeia  mercuriaiis  initio  infamata  fuit  empiricorum  imprudentia  (b). 

Sic 

(b)  Aur.   Corn.  Cejfi  de  Medicina  lib.  l.  pag.  17. 

(  c")  Ib.  lib.  2.  c.  6.  pag    57. 

(  d  )  Ib.  pnrf.  lib.  1.  pa$   1  j. 

(  a  )  /hir.  Coru.  Cclf  c!c  Med.  lib.  2.  c.  6.   pag.  ^7. 

(b)  Vid.  M.  Jobnn.  AJiruc.  de  morbis  y«aerei6.  lib.  2.  c.  7. 


712  M     I     L    L    I    X, 

Sic  ftibium  olim ,  nec  immerito  ,  pro  veneno  habiuim.  At  fperant- ne 
inoculatiotiis  adverfarii  ut  experimentis  numero  paucis  ,  antiquis,  ndem 
elevent  experimentorum  ,  quse  plurima ,  infinita  &  certiilima  funt,  qu;e 
nunc  ,  quae  quotidie ,  quse  variis  in  locis  fiunt  i  Si  etiamnunc  valerent 
ifta  crimina  ,  mirum  oculatiilimos  medicos  fefelHiTe  ;  aut  fi  ea  obfervare 
contigiifet,  hos  in  exercenda  infertione,  obftinato  animo,  perfevcraifc.  Mi- 
rum  magis  homines  tot  malorum  ream  operationem  perfeveranter  fubiiife. 
Num  medici  in  Britannia  minus  funt  perfpicaces  ,  minus  humanitatis  & 
patricE  amantes  ?  Num  ibidem  minor  parentum  in  liberos  charitas  ?  Num 
obfervantia  minor  hujus  naturae  legis  quae  vetat,  ne  quis  alteri  inferat 
malum  ,  quo.d  fibi  ipfi  inferri  nollet  i  -H^ec  affirmare  non  quisc|uam  au- 
deat ,  quamvis  aliam  hac  in  re  opinionem  noftrse  plcbeculae  aiferat  reii- 
gionis  diverfitas.  Vis  -  ne  autem  objecta  non  reformidare  mala  ?  Totum 
inoculationis  negotium  perito  &  prudenti  medico  committe  :  non  enim  in 
recens  artificium  medicos  benigniores  fperare  debuit ,  qui  illud  ambitiofius 
erferendo  ,  narrat  fcholafticos  in  Britannia  fibi  per  jocum  variolas  inferere. 
Rem  non  ludicram,  fed  feriam  cenfemus  corpori  venenum  intrudere. 
Ex  fpreto  periculo  temeritas ,  ex  cautelis  adhibitis  fecuritas.  Non  em- 
piricara  ,  fed  rationalem  fuademus  operationem.  Inoculationi  fubjicien- 
dos  notet  medicus ,  materiam  inferendam  feligat ,  tempus  quo  inferenda 
definiat,  operationem  &  vulnerum  curationem  confilio  regat,  remedia  prae- 
fcribat,  ac  diaetam  ,  per  totum  inoculationi  dicatum  fpatium ,  moderetur. 
Uis  legibus  ,  methodum  Parifiis  ufurpandam  proponimus  ,  ex  qua  civiutn 
pjultorum  faLus,    omnium  fecuritas  affulget. 

ftrgQ  Pijrifwis  VaviolciYum  inoadat}of 


A  N  D  R. 


C  L  X  X  X  V  I  I. 

ANDR.    OTTOMARI    GOELICKE 

E     T 

JOH.     OTTONIS     BRUCKNERI 

D     E 

LJJE    CONTAGIOSA    BOVILLUM 

«GENUS     NUNC     D  E  P  O  P  U  L  A  N  T  E. 

Ffurti.  ad  Viadrura  10  Febr.  1730. 


Difput.  MeJico>rwtt.  Tora.V.  Xxxx 


(w) 


P     R     OE     M     I     U     M. 

ANtiquijJima  fimtdatque  honeflijjima ,    vi&wti   non  modo   &  ami&twt  ,' 
/^  £5?  divititis  adquireudi ,    ratf/o  ,   efi  fine  dubio  pr&ter  agrdntnt  cul- 
tum  rcs  pecuaria  ,    cui  propterea  magni  reges  ac  principes  a  primis   mundi 
initiis  ad  hxc  pr&Jentia  ufqite  tempora  tautwn  detulerunt ,    ut  onmem  fitat» 
curam  ,    vigilantiam  atque  indujiriam  eo  potijjimum  converteriut  ,    quo  co~ 
loni ,    ditionibus  fuis  fttbje&i  ,    agros  coterent  ,    reiqne  pecuarias  omni  fiudio 
incumberent.    Et  ficuti  antiquitate  inprimis  £?  homfiate  hoc  vitx  genus  fefe 
comweudat  :    ita  lucuknta  quoque  benedi&ionis  divin&  tejiimonia  iu  eo  abuuds 
coufpicieuda  fefe  prxbent  :    boc  enim  eji  verum  iilud  cornu  copire  ,    ex  quo  , 
quicquid  non  tantum  ad  vitx  hwnatix  necelfitatem  fed  &  voluptatem  requi- 
ritv.r ,    largijfime  depromere  licet :  ubi  contra  miferiarum ,    calamitatwn  & 
tnalorum  omnittm  lerna  ingruit ,   fi ,    quod  hac  nojira  iztate  proh  dolor  ! 
experti  fuimus ,    dira  quxdam  lues  inter  pecora  grajfetur ,  iifque  totale  pro- 
pemodwu  excidiwu  commmari  videatttr.    Metuo  ,   ac  terte  nou  fine  ratiout 
metuo  ,    ut  pofteritas  jidem  nobis  fit  adhibitura  ,  fi  relatum  legat ,  pesiileus 
koc  malum,    in  wiiverfa  pem  Europa  ,    toto  hoc ,    quod  ante  hos   30  annos 
aufpicati  fttmm  ,   feculo  tanta  violentia  tantaque  rabie  in  bovillum  prxcipue 
genus  defeviijfe  ,    ^ff  integra  armenta  hic  &  illic  ita  depopulatum  ejfe ,    ut, 
quos  aratro  jwigeret  boves ,    non  huberet  ampiius  colouus ,   proindeqtts ,   ue 
agri  relinquerentur  incttlti ,    annon&que  caritas  ,    quoe  ittplurimum  alias  per- 
multas  calamitates  comites  vel  pedijfequas  'habere  folet ,   iugrueret ,   dttra  bo- 
mintbtts  incumberet  necejjitas  excogitandi  machina*  quafdam  ,    quibus  ad  co- 
lendttm  agrum  ,   boum  vel  eqtiorum  loco ,    uti  poffent.    Dignus  tamen  eji  hic» 
trijiis  licet  &  abominabilis  rerum  humanarwn  eventus ,    ut  ejus  memoria  ad 
pojieritatem  tranfmittatur.    Latidabilem  ea  in  re  operam  ex  Germanis  prx- 
Jiitit  D.  Johannes  Kanoldus ,    medicus  Uratislavienfis ,   qui  nittlto  ac  faue 
arumnofo  labore  integram  dirijjimx   hujus  peftilentia  ,   qtu  bovilio  inprimis 
generi  infenfa  fuit ,    hijioriam  ab  auno  htijus  feculi  nono  ad  decimum  fep- 
timum  ufque  graphice  defcripfit  ,     monftravitque  continua   annorwn  ferie  , 
quomodo  ex  finibus  Tartarise  per  Mofcoviam  in  Poloniam  ,    indeque  partim 
feptentrionem  partim  meridicm  verfus  fteda  h<ec  lues  fenfim  fefe  diffuderit , 
atqv.e  per  illam  viam  in  Livoniam  ,    Curoniam  ,   Prufliam,  porroqtte  in  Po- 
meraniam  ,    Ducatum   Megalopolitanum  ,    Holfatiam  &  fic  porro  iu  Bel- 
gium  fccderatum  ,  imo  Angliam  ipfam  ,  per  hanc  vero  partim  in  Imperium 
Turcicum,   Hungariam  ,    Sclavoniam  ,    Croatiam   &  hinc  in   Aultriam  , 
Moraviam  ,  Stiriam  ,    Carinthiam  ,    Carniolam  ,   Bavariam  &c.  partim  iu 
Italiam  ,    atque ,    porro  in  Galliam  imo  ipfam  qttoque  Hifpaniam  pemtra- 
verit »  tandewqne  iterum  in  Germiiniam ,  didcem  nojtram  Fatriam  ,  imma- 

X  x  x  x    Z  wm 


yi6  G    O    E    L    I    C    K    E  , 

tiem  fuatn  viruleutiam  converterit ,  in  qua  Imnc  ufque  in  diem  fciniiUa  qttd- 
dam  nondum  fopita  hie  &  illic  glifcunt ,  jujlumque  metum  injiciunt ,  .  ne  ; 
quod  tamen  clementijjime  Dem  avertat  ,  proxima  afiate  in  uovum  incen- 
dium  erumpat ,  £«?  ,  quod  ejm  animalium  fpeciei  adhuc  reliquum  cjl ,  dejia- 
gret.  £x  Italis  Johannes  Marla  Laneifius  dijfertationem  hijioricam  de  bo- 
villa  pefte  ,  ex  CampanU  finibus  Anno  1 7.1 3 .-  Latio  importata  ,  &  Anto- 
nius  Maria  Borromeus  relationem  de  morbis  boum  in  pago  Sermeotenii  j 
Fralicifcus  itidem  Fantafti,  Veronenfis  ,  dijfet-tationem  de  febre  contagiofa,' 
qusc  in  Veronenfi  agro  &  tota  fere  Venetci  ditione  boves  folum  £«?  Jiivmcai' 
exercuit ,  nec  non  Bernhardinus  Ramazzimis  orationem  de  contagiofa  epi- 
demia  ,  qu&  non  agro  Patavino  £«?  toia  fere  veneta  ditione  in  boves  irrepfit ," 
edidere.  Nec  tamen  illi  argumentum  hoc  ita  exhauferwit  ,  quin  permulta  , 
tam  ,  qu<z  ad  naturam  epidemica  hujus  luis  dijiinclim  cognofecndam  ,  quani 
curationem  ac  prophylaxin  ejufdem  cautius  magifque  fecundum  rationales  in- 
dicationes ,  quam  adfe&atam  nudam  empiriam  ,  injiituendam  faciunt  ,  acU_ 
huc  reliitent.  Gratulabimur  nobis  non  parum  ,  fi  levi  hac  nojira  opeila  ad 
commune  Reipublica  bonum  conferre  quicquam  pojjimm.  Nec  morabimur 
multum  iUam  quorundam  dijficultatem  ,  quam  eo  forte  ex  capite  nobis  md- 
vebunt ,  quod  pr&cepta  medicinse  rationalis  ad  veterinariam  fimus  tradd- 
Buri.  Ita  enim  omnino  decet  ,  fumufque  firmijjime  perfuafi ,  eam  potijji- 
rnum  veram  &  unicam  fuijfe  caujfam ,  quare ,  cum  empirice  tantum  hic 
boiim  morbus  a  plerifque  tratlatus  fit ,  nullutn  hucufque  certum  ,  fidum  £«? 
ejficax  remedium  fuerit  inventum  ,  quod  cum  frutlu  atque  fucceffu  opponi 
eidem  potuerit.  Faxit  modo  fummum  numen  ,  ut ,  quatn  de  pefiifera  hac 
lue  ,  qua  nunc  bovillum  genus  iufejiatur  ,  meditamur  ,  commentatio  non 
tnodo  in  Divini  Nominis  gloriam  ,  fed  &  certi/Jimam  Keipublic<z  faluteni 
vergat  ! 


M    IUE    CONTACTOSA    ?>  0  V  I  L  L  U  M.      ?i7 


$.    I; 

ELapfus  cft  unus  Vel  alter  menfis ,  ex  quo  clementiflime  mihi  injuil- 
ctum  eft ,  ut,  cum  peaiaria  lues  ,  qux  univerfte  propemodum  Eu- 
ropx  per  multos  continuos  annos  infefta  fuerat ,  in  tra&its  Lebufenfis  op- 
pidis  &  pagis  quibufdam  recrudefceret  ,  ftragemque  haud  levem  ederet  ,■ 
ego  boves  quofdam  ,  morbo  ifto  infeclos ,  vivos  pariter  acmortuos  ape- 
riri  juberem  ,  &  ,  conlritutione  vifcerum  probe  examinata  ,  deinde  [cn- 
tentiara  meam  dicerem  exponeremque  :  an  contagiofus  haberi  deberec  * 
,iiec  ne  ?  Diclo  audiens  ;  contuli  me  primum  die  28  Novembris  anni 
praeteriti  Hafenfeldam  ,  Pagum  ,  Academicae  Jurifdi&ioni  fubjeclum  ,  ibi- 
demque  duas  vaccas  ,  alteram  vivam  ^  fed  contagio  jam  coinquinatam  * 
alteram  vero  ntortudm  ,  qux  paulo  ante  vi  ejufdem  contagii  extincla  fue- 
rat ,  aperiri  julli.  Hinc  Selovium  ,  oppidulum  tribus  abhinc  milliaribus 
diftans  die  7  Decembris  ejufdem  anni  evocatus  duos  robuftos  boves  ,  al- 
terum  iterum  vivum  ,  fed  lue  ab  aliquot  retro  diebus  jam  laborantem  j 
alterum  vero  mortuum  limiliter  apertos  infpexi ,  in  quorum  evifcerationg 
hsec  memoratu  digna  mihi  occurrerunt, 

§.   i  L 

Quam  primuni  vacca  viva ,  cultro  in  dextrum  cordis  ventriculilm  ad- 
acto  ,  conciderat ,  fanguifque.pronianare  eoeperat  ,  eundem  non  modo 
nigricantem  offerre  colorem  fed  &  in  ftatu  grumofitatis  conftitutum  elfe 
animadvertimus  ;  cumque  in  terram  effufus  paulifper  ftetiflet  ,  vix  fan- 
guinis  formam  prsc  fe  amplius  tulit.  Aperto  abdomiiie  ,  in  ejus  cavitate 
ingentem  quantitatem  fcri  lutei  deprehendimus.  Fleraque  vifcera  iilfimi 
hujus  ventris  a  ftatu  naturali  parum  vel  nihil  receiferunt ,  nifi  quod  fo- 
Hto  flaccidiora  effent  omnia.  At  vero  cyjlidem  felleam  (  hepate  iriteririi  fa- 
tione  fubftantise  nulla  manifefta  labe  laborante)  triplo  Vel  quadruplo  ma- 
jorem  &  ingenti  bilis  quantitate  refertam  confpeximus  ,  qua  per  medium 
fecta  ,  magna  bilis  corruptse  ,  scruginofae  &  horrendum  fcetorem  fpiran- 
tis  quantitas  effluxit.  Cumque  conjectura  adfequi  facile  poifenius ,  paris 
forte  conditionis  materiam  in  inteftinis  fuperioribus  ,  nempe  tenuibus  ■, 
repertam  iri,  viam  hanc  profecuti  fuimus,  &  aperto  fiicceffive  toto  il- 
lorum  canali  haud  vane  nos  conje&alfe ,  experti  fumus  :  quandoquklerrt 
teta  fiftula  inteftinalis  ingenti  ejufmodi  biliofce  ,  corruptae  ,  ex  viridi  fla- 
vefcentis  &  admodum  fcetentis  materiae  quantitate  referta  videbatur.  Iri- 
teftina  ipfa  admodum  erant  extenuata  ftriifque  fanguineis  hinc  inde  per- 
fufa  ac  femi  inflammata  ,  muco  omni  ab  interna  eorundem  fuperficie 
abrafo :  crafla  vero ,  etiamfi  tanta  in  quantitate  prsediclam  materiam  nom 

X  x  x  x     3  con- 


718  G    O    E    L    I    C    K    E  , 

continerent ,  non  tamen  omnino  libera  ab  eadem  fuere.  In  re&o  inpri- 
mis ,  vacca  jamjam  mortua  ,  motum  periftalticum  inligniter  exacerbutum 
&  ultra  gradum  ordinarium  valde  auctum  curiofo  fpectaculo  obfervavimus. 
In  ventriculo  primo  ,  qui  alias  magnus  venter  dicitur  ,  nihil,  quod  tta- 
tum  prgeternaturalem  indigitaret  ,  obfervatum  eft  ;  at  vero  in  jecundo 
quem  retkulum  adpellant  ,  alimenta  contenta  exiiccata  &  seftu  nimio 
quafi  torrefacta  funt  confpecta.  Aperto  thorace ,  cor  pariter  acque  pul- 
mones  nullam  quidem  texturae  vel  ftructurae  manifeftam  lselionem  exhi- 
buere  ,  interea  tamen  eandem  ,  quam  in  vifceribus  abdominis  jam  ani- 
madvertimus  ,  flacciditatem  vifui  obtulerunt.  In  linguse  examme  occu- 
patis  occurrerunt  hinc  inde  puftulse ,  quse  apertae  ichorem  fcetidum  fude- 
runt ,  ficuti  ipfa  quoque  lingua  faucefque  tetrum  halitum  exfpirarunt. 

'§.     I  I  I. 

Perventum  hoc  modo  eft  ad  examen  vifcerum  ,  prout  in  vacca  ,  quse 
epidemko  hoc  malo  perierat ,  occurrerunt.  Abdomine  vix  aperco  ,  omafus 
&  abomafus  una  cum  univerfo  inteftinorum  tenuium  traclu  ad  colon  uf- 
que ,  nigricans  &  fphacelo  correptus  vifus  eft  ,  in  quo  etiam  vafa  fan- 
guinea  craflb ,  fpiflb  ac  nigricante  fanguine  repleta  erant.  Folliculus  fel- 
lis  folito  majorem  exhibuit  amplitudinem  ,  cui  etiam  quanticas  bilis  cor- 
ruptae  proportionate  refpondit  ;  gradus  tamen  corruptionis  ad  fenfum 
minor,  quam  in  pr?ecedenti  fubjedo  confpedus  eft.  Interea  eadem  tali 
materia  repleta  fuere  inteftina  tenuia.  Reliqua  vifcera  ob  intolerabilem  , 
quem  fpirabant ,  fcctorem  ,  adcuratius  examinari  non  potuere  j  neque 
ulla  id  requirebat  neceffitas,  cum  {edes  mali  mortifque  fubfecutse  in  in- 
teftinis  tenuibus  fatis  eflfet  confpicua. 

§.     I  V. 

Circumftantiarum  &  lymptomatum  cum  epidemko  hoc  malo  complica- 
torum  rationcm  ita  nobis  expofuere ,  qui  pecoribus  infectis  manus  auxi- 
liatrices  porrexerunt  :  omnia ,  quam  primum  haufiflent  contagium  ,  hor- 
rore  quafi  febrili  &  horripilatione  correpta  fuiffe  ,  hoc  tantum  difcrimine, 
quod  in  his  magis  caput ,  in  illis  artus  ,  in  iftis  totum  corpus  eo  percul- 
fum  efle  videretur.  Hoc  facto  plerifque  ,  memorant ,  materiam  muco- 
fam,  ftriis  fanguineis  permixtam  ,  ex  ore  naribufque  ,  ex  oculis  vero  te- 
nuem  ,  aquae  inftar  limpidam  ,  afFatim  ftillitafle  ,  ut  quibufdam  illorum  , 
varioloforum  more,  palpebrse  fuerint  occlufte,  quibus  tandem  referatis , 
oculi  igneum  fervorem  ,  ingentem  fcilicet  inflammationem  prie  fe  tbliC 
fent.  Horrori  ifti  ingeutem  quidem  xftum ,  fed  exterius  vix  fenfibilem 
&  interiora  magis  occupantem  fuccenuTe  ,  qui  etiam  ficim  ,  vix  reftin- 
guibilem  comitem  habuerit,     Ex.   ore  faucibufque  teterrimam  exhalaffe 

me- 


DE    LUE    CONTAGIOSA    BOVILLUM.       71$ 

mephitim  ,  a'  lingua  vero  orifijue  &  faucium  tota  concameratione  intcr- 
na  membranam  ,  qua  hse  partcs  inveftiuntur  ,  abfccfTiife  ,  ut  propter  ni- 
miam  harum  partium  fenfibilitatem  alimentis  ordinariis  abftinendum  ,  co- 
rundemque  loco  furfur  ,  aqua  tepida  dilutum  exhibendum  fuerit.  Rcfpi- 
rationem  in  nonnullis  naturali  fimilem ,  in  aliis  vero  citatiorem  fuiffe. 
Anorexia  pleraque  laboraffe  &  primo  quidem  infultus  contagiofi  die  pa- 
rum  ,  altcro  minus ,  tertio  nihil  prorfus  affumfifle.  Eodem  vero  hoc  die 
diarrhoeam  admodum  torminofam  ,  ut  ex  geftibus  &  mugitu  hariolari 
licuit  ,  fucceffifle  ,  qua  primum  vera  excrementa  ,  deinde  materia  bili 
corruptx  analoga  ,  qualis  etiam  in  inteftinis  tenuibus  reperta ,  tandem 
vero  magma  finguine  permixtum  fuiffet  excretum.  Urinae  miffionem  quan- 
doque  nihil  infoliti  habuiffe  ,  quandoque  vero  admodum  turbidam  fuifle 
cxcretam.  Motus  convulfivos  in  nullo  eorum  ,  quse  morbo  hoc  decefle- 
rant ,  animalium  animadverfos  effe  ,  omnia  potius  triftitiam  &  languo- 
rcm  prse  fe  tuliffe  ,  quem  etiam  capite  ,  terram  verfus  demiflb  auribufque 
pendulis  teftatum  feciifent.  Capterum  luem  hanc  jam  fpatio  f  feptimana- 
rum  centum  &  feptuaginta  horum  animalium  abfumfifle,  uno  omnes  ore 
adfirmarunt ,  adjicientes ,  boves  infeftos  aliunde  in  pagum  addudos  ep,- 
dcm  fuos  malo  coinquinaffe, 

§.     V, 

Non  multum  hifce  difTimilia  funt  ,  quse  111  duobus  bobus  ,  akero  vi- 
vo ,  altero  mortito,  Seelovii  difledlis  animadverfa  fuere.  Sanguis  in  prioret 
poftquam  venis  emiffus ,  pari  ritu  fpiffus  ac  nigricans  ,  cumque  paulifper 
ifetiflet ,  grumofus  eft  confpedus  j  ob  quam  ctiam  rationem  partes  om- 
nes  carnofo  mufculofse  vividi  rubicundi  coloris  expertes ,  lividum  &  ah- 
jedum  ejus  loco  confpiciendum  pr<ebuere.  Vifcera  infimi  ventris  ,  lien, 
pancreas,  renes  reliquaquc  nullo  manifefto  vitio  notata  :  hepar  vero  , 
nti  pallidam  &  flaecidam  exhibuit  faciem  >  ita  folliculum  felleum  triplo 
vcl  quadruplo  naturali  ampliorcm  ,  &  ingenti  bilis  ,  eodem  characlere 
notatx ,  quantitate  repletum  ,  confpeximus.  lnappetentia  primo  ftatim 
infedionis  tempore  cocpit ,  nec  amplius  ruminare  vifus  bos  ;  unde  etiam, 
quae  in  reticuli  reliquifque  eidem  continuis  vcntriculis  continebantur ,  ali- 
menta,  arida  ,  indurata  &  maximam  partem  indigefta  erant.  Inteftina  te- 
nuia  candem ,  quam  cyftis  fcllea ,  continebant  materiam,  nempe  biliofam 
corruptam  ,  coloris  aeruginofi  ;  qua  tanien  occafione  adftantium  quidam  , 
qui  cadaver  aliud  privata  aucloritate  aperiri  jufferant ,  bilis  loco  materiam 
fanguinolentam  inteftina  occupaffe  confpeclarunt.  In  vifceribus  thoracis, 
corde  atque  pulmonibus  nihil  infoliti  offenfnm.  Lingua  multo  tenaci  ac  vit 
cido  muco  undiquc  quidem  obduda  fuit  ,  nullas  tamen ,  ut  in  priori  fubi 
jedo  deteximus ,    puftulas  prxbuit  confpiciendas. 


72C  G     O     E     L    I     C    K    E  , 

$.     V  I. 

His  ita  animadverfis  ,  cum  deinde  cadaver  alterius  foovis ,  quem  lues 
cxtinxcrat  ,  aperiretur  ,  primo  ftattm  intuitu  inteftina  tenuia  occurre- 
runt,  quve ,  pricterquam  .quod  flatib.us  adraodum  diftenta  eflent  ,  hic  & 
illic  inflammata  ,  alibi  vero  liigricantia  &  fphacelo  jam  correpta  vifa  funt; 
qua.n  etiam  ob  rationem  ad  levem  contaclum  facile  difRuebant  ,  mate- 
riamque  loturse  carnium  haud  abfimilem  copiofe  fundebant.  Cyftis  fellea 
amplitiidine  fua  ftatum  naturalem  longiiTime  fuperabat ,  itidemque  in- 
geiuem  biiis  ex  viridi  flavefcentis  quantitatem  ambitu  fuo  comprehendc- 
bat.  Reliqua  tam  infimi  quam  medii  ventris  vifcera  fana  &  integra  fuere 
deprehenfa  ,  nulloque  evidenti  vitio  notata  ,  nifi  quod  jufto  flaccidiora 
,eflent.    Casteroquin  circa  os  &  nares  copiofam  fpumam  obfervavimus. 

$.     V  I  I 

Hiftoriam  luis  hujus  pecuaria  ita  nobis  retulere ,  qui  curse  animalium. 
eadem  extinctorum  admoti  fuerant.  Quamprimum  corripi  illa  coepiflent  , 
horrorem  modo  univerfalem ,  modo  -particularem  perfenfifle ,  cui  tamen 
calor  febrilis  proportionatus  ,  externe  faltem  perceptibilis ,  neutiquam  fuc- 
ceiferit :  quem  tamen  interius  eo  vehementiorem  eife  oportuerit ,  quod 
fiti  immenfa  .laboraverint  ,  quam  tamen  potulentis  fufficientibus  reftin- 
guere  ,  nefas  duxerint.  Triftitia  a  primo  ftatim  invafionis  tempore  cor- 
repta;fuifle  ,  capite  infra  praefepia  dcmiifo  auribufque  pendulis.  Anorexiam 
communem  fuiffe  omnibus  ,  fceda  lue  coinquinatis.  Excrcmenta  primis 
,duobus  diebus  admodum  fuiife  indurata ,  tertio  fucceilifle  diarrhceam  tam 
vehementem  ,  ut  ad  unum  vel  alterum  paifum  excrementa  ,  loturam  car- 
nium  referentia ,  fuerint  projedai  fecutum  in  quibufdam  fuifle  fangui- 
nem  fincerum  ,  omnia  vcro  excreta  peftilentem  ac  ferme  intolerabilem 
fcetorem  exhalaife  ,  quem  ipfa  quoque  fana  anknalia  perferre  segerrime 
potuerint ,  imo  ,  eo  vix  percepto  ,  mugitu  atque  boatu  horrendo  averlio- 
nem  fummam  teftata  eflent.  Pleriique  multum  aquse  limpidvc  ex  oculis 
ftillitafle.  In  nonnullis  hypochondria  vchementer  contra&a  fuiiTe ,  alia 
cum  anhelitu ,  alia  fat  placide  refpiraife.  Tertio  alia  ,  qusedam  quarto 
morbi  die  periifle  ,  quaedam  verq  illorum  fcptimum  fupervixifle.  ln  vaccis 
iadantibus  deficere  lac  coepifle  ,  fy  perpaucum  ,  quod  fuderunt,  tenue  fuifle 
&  aquofum  :  gravidas  vero  abortum  paflas  eife.  Qua  tandcm  ratione  con- 
tagium  huc  translatum  fit ,  fe  quidem  ignorare  profitebantur ,  fufpicari  ta- 
men ,  boves  lue  contaminatos  finibus  eorum  appropinquafle,  ficque  fuo 
guoque  gregi  malum  fucceflive  communicatum  efle, 

>  VIIL 


DE    LUE     CONTAGIOSA    BOVILLUM.       721 

$.     VIII. 

Ne  quis  vcro  exiftimet ,  luem  noftra  inter  pecora  hodie  graflantem  t 
alterius  forte  indolis  efle ,  quam  quae  bovilia  &  armenta  aliarum  regionum 
ilevalravit ,  agedum  ,  excutiamus  tantum  principes ,  qux  morbum  iftum 
comitatae  funt,  circumftantias  ,  atque  obfervatis  per  extifpicia  factis  com- 
paremus ,  morbumque  per  omnia  fibi  fimilem  efle  conftabit.  Neque  enim 
audiendi  hic  funt  ,  qui  falfo  fibi  perfuadent ,  judicia  ,  quse  ex  fectioni- 
bus  &  infpe&ionibus  cadaverum  ,  malignis  &  contagiofis  morbis  dcnato- 
rum  hauriuntur  ,  incerta  ,  infida  &  utplurimum  fallacia  efle  ;  ipfa  enim 
lues  illa  ,  quse  nunc  bovillum  genus  exercet ,  &  continuos  aliquot  an- 
nos  in  principalioribus  totius  Europse  regnis  atque  provinciis  proh  dolor 
exercuit ,  opmionem  iftam  falfitatis  aperte  convincere  poteft  ,  cum  ,  quse 
ab  aliis  ?eque  ac  a  nobis  ipfis  obfervata  in  extifpiciis  fucta  funt ,  planifli- 
mam  nobis  viam  pandant ,  ad  indolem  peftiferi  mali  penitiilime  cognofc 
cendam  ,    ficuti  paulo  inferius  clariflime  patebit. 

§.     I  X. 

Ut  ergo  feclionibus  hifce  atque  infpectionibus  cadaverum  fua  muneat 
laus  ,  dignitas  atque  utilitas^  faciamus  periculum  ,  &  ex  parallelifmo 
ebfervationum  ,  quas  hoc  modo  fibi  compararunt  alii ,  fimilitudinem  luis 
colligamus.  Jofephns  Lanzomis  ,  qui  contagiofiim  iftam  boum  luem  ,  an- 
norum  17 13.  &  1714.  in  Ducatu  Ferrarienfi  defcripfit ,  pleraque  qui- 
dem  vifcera  fana  ,  fed  omafum  in  quibijfdam  correptum  fphacelo  depre- 
hendit  :  qua  de  re  Ephem.  N.  C.  Cent.  3.  &  4.  obf.  Ifl.  p.  347.  vi- 
deantur.  Lancifius  prseter  oris  fauciumque  ulcufcula  ,  etiam  ocfophagi  > 
omafi  pulmonumque  livorem  obiervavit.  In  eo  praeterea ,  qui  tertia  mor- 
bi  die  perierat ,  bove ,  duriufculam  foeni  maflam  ,  qualem  nos  etiam  de- 
teximus  ,  adnotavit  :  in  altero  vero  ,  qui  fexta  ab  infultu  morbi  die 
mortuus  erat ,  cum  hepar  &  inteftina  tum  pulmones  fphacclo  tentatos,  ac 
denique  in  tettio  cor  ac  cerebrum  corrupta ,  propemodum  diffluxifle  vi- 
dit.  Permulti  alii  medicorum  Italorum  ,  qui  cadavera  aperiri  jufTerunt  , 
itidem  ,  ut  nos  ,  cyftidem  felleam ,  naturali  multo  majorem ,  multaque 
corrupta  bile  repletam  offenderunt.  Alii  pulmones  hydatidibus  obfeflbs 
&  vomicis  diftentos  atque  laceratos  confpexerunt.  Reliqua  vero  vifcera  a 
fanitatis  ftatu  parum  abfuere. 

%     X. 

Ipia  vero  fymptomata  boum  ,    maligno  hoc  contagio  coinquinatorura 

fic  defcribit  modo  allegatus  Lanzonus  :   correptos  malo  boves  cibum  ref- 

JDifpuf.  MedicQ-Fratf,  Tum.  V.  Y  y  y  y  puif- 


722  G     O     E     L     I     C     K    E, 

puiflfe ,  aures  fubito  collapfas  procidifle ,  pilofque  erectos  fuiife  ,  tremo- 
rem  pene  univerfalem  corpus  occupafle  ,  ex  oculis  lacrymas  ,  &  naribus 
niultum  lymphse  exivifle ,  alvum  folutam  ,  &  in  aliquibus  puftaias  fub 
cute  effloruifle  ,  adeo  ut  nonnulli  crediderint,  variolis  boves  eife  adfe-, 
ctos ,  tandernque  feptem  dierurn  fpatio ,  magno  cum  cruciatu  ,  ficuti  ex 
mugitu  iile  haud  vane  conjecit ,   concidiflQ. 

§.     XI, 

Hifce-  fimiles  plurefque  alias  circumftantias  in  animantibus  lue  hac  cop^ 
reptis  adnotavit  Lancifius ,  quae  huc  fere  redeunt  :  fubito  nempe  moe- 
rere  ccepifle ,  caput  demififle  ,  e  languidulis  oculis  lacrymas ,  ex  naribus 
•opiofum  mucum  oreque  copiofam  falivam  effluxifle  ;  febri  interea  cuw 
horripilatione  correpta  &  alimenta  naufeantia  humi  jacuifle;  linguam  feu* 
cefque  ulcufcula  fummo  aim  ardore  obfeflas  tenuiffe  ;  fiti  admodum  di- 
vexata  animalia  multum  potafle  ,  poftea  vero  a  potu  ciboque  abftinuiflc 
&  idcirco  ,  cum  nec  deglutire  nec  ruminare  amplius  potuerint  ,  inedia 
fitique  ad  interitum  deducta  fuifle ,  alvo  fepe  faepius  lubrica  dejectifque 
foetidis ,  variegatis  &  interdum  cruentis  humoribus.  Pleraque  putido  gra- 
vique  anhelitu ,  haud  raro  cum  tuffi  ,  primam  intra  hebdomadem  periif- 
fe  j  quae  vero  ad  alteram  pertigerint  ( quorum  tainen  perpauca  fuere) 
evadere  confuefle ,  prsefertim  fi,  cadentibus  pilis ,  cutis  exafperaretur » 
aut ,  fa&o  ad  nates  &  crura  decubitu  prohibiti  eflent. 

§.     XIL 

Poftremo  ,  ne  quicquam  ,  quod  ad  perfectatn  morbi  hujus  pecuarii 
hiftoriam  concinnandam  requiri  pofle  videtur  ,  jure  a  nobis  defiderare- 
tur  ,  non  noftra  tantum ,  fed  &  aliorum  obfervata  abunde  confirmata  , 
fed  &  alia  plura  detecta  efle  deprehendimus.  Obfervarunt  nonnulli  lin- 
guam  aimodum  inflammatam  ,  in  cujus  etiam  fuperficie  copiofas  aphthas 
confpexerunt.  Et  quis  dubitet ,  quin  etiam  fauces  ,  oefophagum  veiitrir 
culofque  adnexos  occupaverint  '(  Qiisedam  iftorum  pecorum  ophthalmia 
laborarunt ;  alia  pertinacem  alvi  obftruetionem  experta  ,  alia  vero  diar- 
rhcea  correpta  fuere  ,•  in  nonnullis  urina  recte  fe  habuit ,  in  aliis  vero 
materiac  purulentse  firailis  vifa  eft  ;  ut  taceam  ,  illorum  non  pauca  mictui 
cruento  obnoxia  facta.  In  quibufdam  circa  ambitum  inteftini  re&i  ecthy- 
mata  ,  carbunculos  vel  petechias  repr^efentantia  ,  in  aliis  vero  vibices 
efle  detectas.  In  aliis  toto  corpore  puftulse  emicuere ,  quibus  ruptis  ichor 
tenax  &  fanguinolentus  effluxit.  In  nonnullis  denique  tumores  circa  col- 
Jum  ,  abdomen  ,  pectus  &  artus  pofleriores  animadverfi  ,  quibus  matu- 
^atis  &  vel  fponte  ruptis  vel  lanceola  apertis ,  magma  quoddam  ,  loturw 

ear» 


t)E    LUE    GONTAGIOSA     BOVILLUM.       72.3 

fcarninm  haud  abfimite  ,    una  cum   craflb  ,    nigricante  atque  coagulato 
ianguine  copiofc  effluxit, 

§.     XII  I, 

Omnibus  hucufque  enarratis  circumftantiis  addere  illas  adbuc  liceat> 
tjusc  fnbje&a  conccrnunt  ,  quseque  fuo  quodam  jure  ad  hiftoriam  cladis 
bovilla;  pertinent.  Ejus  generis  funt  ;  vaccis  ,  tauris,  ut  &  vitulis  prse 
fenionbus  ,  inprimis  bobus  aratoribus  &  emeritis  magis  infenfam  fuiffe ; 
hos  ,  contagio  licet  correptos  ,  prse  iliis  certius  ac  citius  convaluilfe  ;  quo 
obefiora  &  habitiora  fuere  animalia  ,  eo  certius  etiam  atque  citius  malo 
tentata  periere  :  quo  vero  graciliora  ,  eo  mitius  cum  illis  aclum  eft.  Quara 
plurimcc  vaccae  abortivere  ,  ficque  maximam  partem  fervatse  funt  >  id  quod 
animadvertentes  alii  ,  remedia  abortiva  Vaccis  gravidis  dedita  opera  exhi- 
buerunt ,  fatius  judicantes  ,  matrem  quam  foetum  fervari» 

§.     X  I  V.      ' 

Quod  fi  nunc  ea  omnia  aut  eorum  faltem  illuftriora  >  quae  partim  ex- 
tifpiciorum  beneficio  explorata-,  partim  vero  in  univerfo  morbi  decurfu 
obfervata  funt ,  mentis  obtutui  denuo  fiftamus  ,  habebimus  totidem  data 
oc  veluti  prDemiffas  ,  ex  quibus  tani  ad  naturam ,  quam  ad  cauffas  cladis 
hujus  clarius  pernofcendas  via  nobis  pandetur.  Sunt  autem  principaliores 
circumftantiae~,   quae  fequuntur  : 

(  r  )  Sanguinem  >  venis  emilfum  ,  nigricantem  atque  grumofum  > 
©mnefque  ipartes  mufculofo-carnofas  lividi  coloris  cum  infigni  flacciditate 
adparuifle. 

(2)  Primo  luis  infultu  totum  quidem  corpus  contremuifle,  at  princs 
paliter  in  primis  viis  ,  ore ,  failcibus»  ccfophago  atque  ventriculo  vina 
ejus  fefe  exeruiffe  ,  teftibus  ulcufculis ,  quae  di&is  in  partibus  ,  imo  lift- 
gua  ipfa  confpe&a  ftint  ,  quibus  ruptis  materia  magnse  acredinis  "efflu- 
xit ,  quse ,  prseterquam  quod  halitum  tetrum  atque  graveolentem  cxfpi~ 
raverit ,  infuper  non  ipfas  modo  illas  partes  earundenique  confinia  exooria- 
vit ,  fed  &  eorum  manibus  inflammationem  adfricuit  ,  qui  -eluendis  illis 
fuam  navarunt  operam. 

(  3  )  Secundo  vel  tertio  morbi  die  anorexia  correpta  pecora  a  ru- 
«linatione  quoque  abftinuiffe  ,  inertia  mceruirTe  ,  &  ex  ore  copio- 
fam  falivam  ,  ex  naribus  mucum  &  ex  oculis  tenuiiBmum  ferum  ftil-, 
litafle. 

(4)  In  plerifque  bilem  copiofam  eamque  comiptarn  &  aeruginofam -in 
*cyftide  folito  ampliore  repertam ,  indeque  ad  duodcnum  tranfmiffam  ,  cau- 
'fticn  fua  acredme  noii  huic  tantum  ,  fed  &  continuis  reliquis  inteftinis 
Jcuborem  &  infl.mimationem  ,    eaque  tempeftive  non  foluta  gangrasnam 

y  .y  y  y     2  ac 


724  G    O    E    L    I    C    K    E  , 

ac  tandem  fphacelum  induxiffe  ;  unde  nigricantia  ea  non  tantum  hinc 
inde  confpeda ,  fed  &  admodum  extenuata  ,  ut  levi  opera  diffluerent 
&  intolerabilem  fcetorem  exhalarent.  Prsccefferunt  communiter  frequen- 
tes  alvi  dejectiones ,  &  quidem  materise  admodum  faetentis  ex  fhvo  vi- 
ridefcentis  ,  interdum  ftriis  fanguineis  notatse ,  interdum  vero  puri  qui- 
dem  fanguinis  ,   fed  a  vivido  fuo  atque  purpureo  colore  longe  alieni. 

§.     X  V. 

Sunt  vero  hsec  omnia  evidenti  mihi  argumento  ,  fubtiliflimum  ac  pe- 
netrantifiimum  miafma  ,  ore  naribufque  ab  animali  fano  haultum  ,  ful- 
m-nea  celeritate  per  univerfum  corpus  fefe  diffundere ,  praecipue  vero  fm- 
guini  ejufdemque  crafi  infcnfum  effe ,  quam  tamen  non  tam  dilfolveiv 
do,  quam  potius  coagulando  deftruit  ,•  quare  etiam  nigricans  &  grumofus 
a  nobis  aeque  ac  aliis  eft  confpectus.  Ramazzinus  in  differtatione  ds  con- 
tagiofa  epidemia  boum  teftis  eft  oculatus ,  ex  bobus  a  laniis  extinclis  ac 
deinde  diffedis  ,  parum  fanguinis  ,  licet  adhuc  calerent  ,  exftillaffe, 
eumque  infuper  craffum  fuiffe  &  coagulatum.  Neque  ad  aliorum  Aucto- 
rum  obfervationes  provocare  veretur  ,  qui  eandem  hancce  cruoris  con- 
cretionem  in  aliis  quoque  malignis  febribus  detexerint.  Inprimis  vero  ex 
Petro  Salio  refert ,  in  quadam  ,  maligna  tali  febri  extincta  fanguinem 
in  arteria  magna  ita  concretum  effe  repertum  ,  ut ,  prehenfo  illius  fangui- 
nis  altero  principio  ,  totus  coalefcens  ,  ita  integer  fuerit  extra&us  ,  perindt 
ac  gladius  e  vagina  extrahi  folet.  Et  quanquam  hic  fanguinis  ftatus  com» 
muni  fenfui  admodum  repugnare  videatur  ,  ocularis  tamen  infpectio  eun- 
dem  fatis  confirmat ,  eidemque  analogam  contlitutionem  etiam  in  poly* 
pofis  concretionibus  confpicere  licet. 

§.     XVI. 

Neque  vero  maligni  atque  peftiferi  hujus  fomitis  vis  atque  efflcacia 
per  folam  fanguinis  maffam  fefe  diffundit  ejufdemque  mixturam  invertic 
atque  deftruit ,  fed  &  lege  circulationis  totum  corpus  peragrat ,  omni- 
bufque  tam  folidis  &  folidefcentibus  ,  quam  fluidis  partibus  hanc  fuani 
feritatem  communicat  &  adfricat  :  hinc  eft ,  quod  omnes  partes  carno- 
fo-mufculofae  vivacitatis  folitae  expertes  ac  livido  potius  colore  defocdatae 
fuerint  confpe&se.  Alii  in  partibus  modo  memoratis  ftriis  nigricantes  » 
quafi  putredine  jam  correptse  effent  ,  deprehenderunt :  unde  etiam  hor- 
rendum  de  fe  fcetorem  fparferunt ,  &  ,  nifi  cadavera  talia  quam  citiffi-» 
me  terrse  mandata  fuerint ,  brevi  temporis  intervallo  in  celerrimam  fi- 
mulatque  abominabilem  putrefactionem  abiere.  Nonnulli  omafum  alba ., 
craffa  ,  fteatomatica ,  fubinde  lapidofa  vel  calciformi ,  fed  fimul  fceciditfi- 
ma  materia  refertum ,   interdum  fphacclo  a<5lu  adfedum  confpexerunt , 

cum 


DE    LUE     CONTAGIOSA    BOVILLUM.        727 

cum  interea  in  ore  interno  ,  faucibus  atque  oefophago  hydatides  vel  pu« 
llulx  quam  plurimx  occurrerent.  Similiter  puftulas  tales  in  hepat&,  lie- 
ne  aliifque  vifceribus  detexerunt  alii ;  ut  taceam  ,  quaedam  illorum  planc 
putrida  fuiife  deprehenfa.  In  pulmonibus  permultas  quidam  vomicas  ,  in 
cerebro  phlegma  quoddam  admodum  foetens  ,  alii  ulcufcula  ,  materia  fa- 
niofa ,  intolcrabilem  fcetorem  exfpirantia  ,  repleta  detexerunt.  Imo  ne 
ipfis  quidem  duriilimis  ac  folidiilimis  partibus  ,  nempe  oilibus ,  peperciffe 
virulentum  contagium  ,  id  evidenti  argumento  eife  poteft  ,  quod  medul- 
lam  in  illis  omnem  omnino  abfumptam  deprehenderint ,  qui  iliorum  fcru- 
tinio  fuam  impendere  operam  ,  confultum  duxerunt. 

§.     XVII. 

Qiiid  dicam  de  aliis  fiuidis ,   in  quae  non  minus ,   ut  in  fanguinem  ip- 
fum  ,    malignum  miafma  virulentiam  fuam  exeruit  i    Hinc  eft  ,   quod  in 
cyftide  fellea  ,   naturali  longe  ampliori    (  qualis  ejufdem  conftitutio  etiam 
in  pefie  Dantifcana ,    teftantibus  cadaverum  feclionibus ,    obfervata  fuit) 
bilem  &  folito  copiofiorem  &  aeruginofam  faciem  prsc  fe  ferentem  ad  unum 
omnes  confpexerint  ;    quse  deinde  ad  inteftinum  dtiodenum  ac  reliqua  te- 
nuia  translata  vi  acredinis  caufticse,    quae  induda  eidem  fuerat ,    inflam- 
mationem  ,    gangraenam  ac  fphacelum  in  illis  cauifata   eft  j    iicuti  phae- 
nomena  hscc  &  fymptomata   bovillae  peftis   Lucas  Schroeckius  ,    in  defcri- 
benda  conftitutioue  epidemica  Auguftana  Anni  171 1.    &   fequentium  oc- 
cupatus,    eodem  fere  ritu  delineat  :   nempe   hoftile  miafma   ventriculum 
una  cum  inteftinis  primum  omnium  adgreifum  effe ,   illifque  non  inflam- 
mationem  tantum  induxiiTe  ,    fed  &  ipfam  eorum  fubftantiam  ad  fcedam 
putrilaginem  difpofuiife.    In  permultis  tamen  fanguineas  ,  in  aliis  fcetidas 
ac  purulentas  excretiones ,    ut   dyfenterise   malignse  fpeciem  prse  fe  tule- 
rint ,    prseceiltire  ,    idem    Ephem.  N.  C.   Cent.  3.  &  4.  Append.  p.  32. 
pluribus  commemorat. 

§.     XVIII. 

Quid  vero  juvat  haec  omnia ,  tam  quse  per  extifpicia ,  quam  fedula  ob- 
fervatione  eorum  ,  quse  toto  luis  hujus  bovillae  decurfu  innotuerunt ,  tam 
prolixe  recenfere  ?  Multum  profedo,-  quia  viam  nobis  prsemonftrant,  non 
folum  naturam  ejufdem  exadlius  cognofcendi ,  fed  &  in  ipfum  modum  , 
quo  fenfim  propagata  fuit ,  intimius  penetrandi.  Audenter  proinde  adferi- 
mus  ,  pecuariam  iftam  luem  nihil  eiTe  aliud  ,  quam  febrim  ■peracutam  ,  ad- 
modum  maligviam ,  contagiofam  &  infiammatoriam  ,  conjunctam  cum  hor- 
rore  ,  eidemque  fuccedente  acftu  interiorum  ,  fiti,  inappetentia  ,  fubito  vi- 
rium  lapfu  aliifque  fymptomatibus. 

Y  y  y  y     3  §.  X I  X. 


725  GOELIGKEj 

§.     XIX. 

Vebrim  dum  voco  peaiariam  hanc  adfeStionem ,  riec  fine  exempfo ,  riec 
fine  auctoritate  multorum  pr£ftantiiTimorum  medicorum  ,  qui  in  genui- 
na  ejus  indole  rite  perveftiganda  defudarunt,  id  facio.  Ra?riazzinus  in  dif- 
iertatione  fzepius  allegata  difertis  verbis  febririi  adpellat  j  idque  ex  fri- 
gore  ,  rigore  ,  horripilntione  ,  mox  ex  calore  acri  &  vehemeriti ,  per  uni- 
verfum  corpus  diffufo  ,  curh  pidfns  frequentia  aliifque  fyniptomatibus  , 
febri  rarhilianbus  tectitfime  colligit.  Et  licet  forte ,  quod  a  nonnullis  ob- 
jici  poifet  ,  fpecio.liljima  directio  ac  dejfindtfb  mctitum  febriliuni ,  typiis  j 
ordo  &  crifis  conjlans  proprie  dilia  deficere  in  ea  Videahtur  $  id  tamerl 
non  impedit ,  quo  minus  febrium  clafii  bovilln  haec  lites  adnumerari  me- 
reatur  5  licet  hasc  omnia  in  tam  perfecto  &  exquifito  gradu  in  brutino  * 
iicut  in  humano  genere  non  obferVentuf.  Neque  coritrarius  riobis  eft 
Lanciftus  aliique  ,  idem  cum  eo  fentientes  ,  qui  pefiis  riorrien  eiderri  ifi- 
buunt  :  quia  peflis  revera  niliil  aliud  eft  ,  quam  febrium  malignarunt  $ 
epidemice  graifantium  ,  fummus  &  exquifitiilimus  gradus  ,  cum  horro- 
re  ,  <tfiu  &  fiti  %  inprimis  vero  cum  fubitanea  virium  projlraiioni  &  //'- 
gothymicis  adfe&ibus  conjunctus. 

§.     XX. 

At  vero,  ne  folis  decertare  videamur  auctoritatibus  ,  id  quod  medi- 
cis  &  minus  folemne  &  minus  honorificum  etTet  folet ,  idem  ex  jpfius  rei 
natura  probatum  facile  dabimus.  Nulla  eft  febris ,  quae  rion  cum  ferifibili 
actuum  tam  vita'ium  quam  anirnaHum  alteratione  fit  conjuncla  j  idem  ifi 
ea  ,  qnx  bovillum  hucufque  genus  exercuit ,  clade  contingere  ,  fnariite- 
Itum  eir  cx  inilgni  illa  mutatione  5  quae  tam  in  tono  ,  quam  etiatri  in  pulfii 
cortlis  obfervatur. '  Toniim  eife  alteratiim ,  evincit  horror  ,  qui  fubinde  to- 
tum  corpus  ,  fubinde  aliquas  tantum  ejus  partes  occupavit ,  curh  extfe- 
morum  refrigeratione ,  deinde  rigor ,  horripilatio  ,  &  refpiratio  valde  ari- 
xia  &  anhelofa  cum  hypochondriorum  contractiorie  ftipata.  Pulfuni  cordis 
admodum  frequentem  ,  qui  fine  dubio  cum  celeritate  conjunctus  fuit,  exa^ 
cle  detexerunt ;',  qui  manum  regioni  ifti  admoverunt.  Hos  inter  Ldncifius; 
qui  epidemicam  hanc  adfedtionem  curiofe  nori  minus ,  quarh  adcurate  per- 
veftigavit ,  fibi  vifus  eft  in  arteriis  carotid.bus  &  axillaribus  &  celeritatehi 
&  frequentiam  pulfus  obfervafle.  Animalium  denique  itctionrim  laefioftem 
incut nife  pecora  ,  clare  hac  adfecta  ,  ex  capitis  inclinatione  verfus  terram  •, 
demiiuone  aurium  ,  notabili  virium  proftratiorie  &  quadam  Veluti  impoten- 
tia  ad  motum  aliifque  indiciis  clariflime  patuit.  Ut  taceam ,  anorexiam  & 
totalem  taudem  a  cibis  abflinentiam ,  fitint ,  aliaque  febrilia  fymptomata  Uni- 
verfum  hoc  negotium  tanto  clarius  certiufque  reddidifle. 

§.  xxi. 


D  E    L  U  E    CONTAGJOSA    BOVILLUM.        727 

§.     XXI. 

Eandem  hanc  febrim  diximus  etiam  peracutam ;  quia  animalia ,  con- 
tagio  hoc  correpta  ,  brevi  temporis  fpatio  periere  :  Lancifius  enim  teftis 
eft,  permulta  prsecoci  morte  ,  quafi  fulmine  tacla  ,  interiiife  ,•  id  quod 
etiam  in  peftilentia  ,  homines  adfligente,  faltem  circa  ejus  initia,  ubi  fe- 
vitiam  omnium  maximam  pleriimque  exercere  folet ,  obfervarunt  alii, 
Quam  plurima  illorum  tertio  vel  quarto  morbi  die  occubuerunt.  Poticif- 
fima  feptimum  fupervixere  ,  eaque  ,  in  quibus  paulo  longius  protractus 
fuit  morbus ,  ut  plurimum  aliqua  excretionis  fpecie  laborarunt ,  quse 
tamen  eadem  in  omnibus  facie  fefe  non  exhibuit  ,  fed  aliis  copiofa  foe- 
tenfque  materia  ex  naribus  oreque  effluebat  fpeciemque  falivationis  quafi 
fprmabat  ;  aliis  in  lingua  &  faucibus  erumpebant  puftulse  nigrx  vel  ru- 
brae,  vifcidum  fcetentemque  humorem  eumque  tam  acrem  &  currofivum 
fundentes ,  ut  foraminula  qusedam  fujbinde  fatis  profunda  diclis  in  parti- 
bus  relinqueret.  AJia  iu  diarrhxam  ,  qux  haud  raro  in  dyfenteriam  cru~ 
entam  degeneravit,  incidebant.  Cavbunculi  vero  vel  furunculi  in  paucif- 
fimis  fuere  obfervati ,  id  quod  fortafixs  denfiuti  vel  cralfitiei  cutis  in  hoc 
brutorum  genere  adfcribendum  eft, 

%     XXII, 

Porro  eandem  hanc  febrim  fumme  etiam  contagiofam  vocavimus  ;  id 
quod  fequenies  potiifimum  rationes  clarilfime  evincunt  :  nam  primo  ex. 
fuccejfu  infeSlionis  ratione  temporis  id  tuto  colligimus  ;  qtiia  non  fimul  & 
femel ,  fed  fuccejjive  modo  in  hoc  ,  modo  in  illo  regno  atque  provincia 
fuam  exetcuit  virulentiam ,  &  quidem  ,  quod  juftam  tnprknis  auimadver. 
fionem  hip  meretur  ,  indiciis  contagiofe  {\.\<c  indolis  ufque  adeo  mani- 
feftis  ,  ut  in  ipios  plane  fenfus  incurr  jrent.  Lav.cifiivs ,  cujus  ]am  aliquo- 
ties  perhonorirkam  fecimus  mentionem  ,  iuitium  pejlis  bovilit ,  quae  to- 
tam  deinceps  Italiam  devaftavit  ,  ab  unico  bove,  navi  ex  Hungaria  ad- 
veclo,  rcpetit ,  qui ,  lue  ifta  peftifera  infectus ,  primum  Patavina  ,  dein- 
de  fenfim  rcliqua  Dominationis  VenetA  armenta  ,  coinquinavit  ,  mox 
agrum  Mediolanenfem  ,  tum  finitimas  ufque  ad  Ferrarienfem  ditiones  lues 
occupavit ,  tandemque  in  regnum  ufque  Neapolitanum  pomcerja  fua  ex- 
tendit ,  fed  nullibj ,  nifi  fuccejjive.  Lancifio  adltipulatur  Ljfcqs  Schroeckius , 
qui  probaturus ,  non  forte  ex  vitio  aeris ,  vel  alia  quacunque  cauifa  com- 
muni ,  fed  ex  contagio  natales  fuos  derivaife  peftilens  malum  ,  quod 
Anno  171 1.  &  fequentibus  in  Germania  Italiaque  lucluofa  fui  ubique 
veftigia  reliquit ,  recte  allegavit ,  illa  primum  loca  ,  vbi  pafcuis  frui  bobus 
ex  Huugaria  addu&is  licuerit ,  luem  invafijfe ,  armentis  vero  omnino  peper- 
fijfe  ,    ad  quA  illi  vel  alii  ab  hh  btfe&i  haud  pervenere ,    atque  ubi  confor- 

tium 


728  G    O     E    L    I     C    K    E  ; 

tium  illorum  ,  ad  qitos  contagitim  jnm  penetraverat ,  evitatum  fuit.  Huic 
adjungo  Kanoldum  ,  qui  in  hiftorica  pejiis  hujus  boviUa  defcriptione  ubi- 
que  fedulo  inculcavit ,  in  nuila  plane  regione  eandem  exarfiife,  quin  ma- 
nifefta  contagiofe  indolis  indicia  ubique  confpicienda  fefe  prsebuerint. 

§.     XXIII. 

Deinde  eandem  hanc  boviJU  cladis  contagiofam  propagationem  ipfa  quo- 
que  autopfia  fatis  evincit ,  qua  quippe  conftat ,  boves  fanos ,  folo  olfa- 
6lu  infeclos  ,  vel  alias  res  contagio  coinquinatas  explorantes  ,  fibi  ma- 
lum  iftud  confciviife  :  ubi  tamen  non  seque  craiTo  phyfico  contadlu  opus 
eft ,  fed  ,  cum  tenuilfimse  fimulatque  activiflimse  &  valde  penetrantis  na- 
turse  fit ,  folus  afflatus  fufficit.  Unde  etiam,  qui  induftria  omni  cave- 
runt ,  ne  pecora  ipforum  ad  pafcua  communia,  jam  actu  infecla  deduce- 
rentur  ,  vel  aliena  contagii  fufpecla  in  illorum  ditiones  admitterentur  , 
imo  qui  homincs  ipfos  ,  ab  infe&is  locis  adventantes ,  follicite  arcuerunt , 
ne  loca  a  contagio  adhuc  libera  frequentarent ,  vel  per  canes  ,  equos  aiia- 
que  animalia  malum  deportaretur ,  illi  etiam  per  Dei  gratiam  ab  eodem 
liberi  atque  immunes  manfere  j  imo ,  licet  hic  &  illic  glifcere  coepiffet , 
tali  tamen  follicita  cura  ukerior  graflatio  &  propagatio  ejufdem  fuit  im- 
pedita. 

§.     XXIV. 

Modus  tamen  mutuse  hujus  communicationis  non  unus ,  fed  varius 
eft  :  aut  enim  unum  animal  ,  lue  hac  contaminatum  immediate  iniicit 
alterum  fanum  ;  vel  homines  ipfi ,  quorum  veftimentis  miafma  peftilen- 
tiale  inhxret ,  ex  uno  loco  in  alium  illud  transferunt  ;  id  quod  etiam 
per  canes ,  feles ,  quorum  quippe  animalium  pilis  fimiliter  adhacrefcit  , 
rieri  poteft  }  vel  ex  pratis  ,  in  quibus  animalia  infecta  pafcere  folita  funt, 
ope  falivse  aiiis  communicatur ;  idemque  fieri  poteft ,  fi  communi  fonte 
utantur  tam  fana  quam  infecla  animalia  j  vel  fl  animalium  madtatorum 
fanguis  in  terram  profufus  debite  non  abluatur  ,  vel  follicite  terra  coo- 
periatur  ,  imo  ipfa  quoque  excrementa  ab  infecftis  rejedta  ,  horrendum- 
que  fcctorem  fpirantia ,  aliorum  fanorum  olfadui  expofita  maneant.  Ta- 
ceo ,  ftraminibus ,  foeno  ,  faccis  ,  equorum  tegminibus ,  imo  vettimentis 
equifonum  pertinaciter  innidulari  peftilens  venenum  ,  eoque  modo  ad  lo- 
ca  admodum  diflita  fsepius  transferri  &  communicari  poffe ;  probabile  ta- 
men  eft  ,  per  os  potius  &  nares  ,  quam  per  habitum  cutis  porofum  con- 
tagium  peftilens  propagari :  qua  de  re  Lucam  Schroeckium  in  defcriptione 
conjiitutionis  epidemica  Augujlana  Ephem,  N,  C,  Cent.  3.  &  4.  Append.  p« 
24.  prolixius  differentem  legere  Ii;et. 


§.  X  X  V. 


DE    LUE     CONTAGIOSA    BOVILLUM.        729 

§.     X  X  V. 

Eandem  hanc  febrim  ntalignarum  feriei  adfcribere  hUlli  dubitavimiis  } 
fion  pauca  enim  iimt ,  qux  malignitatem  ,  comagio  ifti  complcatam  evin- 
•  cunt.  Nam  primum  lues  haec  efFectum  fuum  lethalem  brevi  temporis  iu- 
tervallo  exerit  &  longe  lateque  ditfundit  ,•  deinde  eadem  propemodum 
forma  iifdemque  fymptomatibus ,  in  diverfis  tamen  regionibus  ,  fub  di- 
veifo  etiam  climate  diverfaque  aeris  temperie  vim  fuam  deleteriam  exet*- 
cet  medelamque  vix  ullam  admittit.  Accedit  fubitaneus  virium  lapfus  & 
defperabundus  actuum  &  motuum  vitalium  neglectus  ,  qui ,  ficuti  aliiS" 
febribus  malignis ,  homines  adfligentibus ,  familiaris  eft  :  ita  de  maligni-i 
tate  peaiaria  hujus  cladis  dubitare  nos  nori  finir.  Nec  obftat ,  quod  Ra- 
mazzinus,  obfervaife  fe  ,  citata  oratione  fcribit  :  vires  nempe  horum 
animalium  ,  etiam  in  ipfo  morbi  vigcre  ,  fic  fatis*  validas  fuiife  :  e  fta- 
.  bulis  uamque  educta  &  per  campos  circumducta  ,  experiundi  caufa  ,  num 
herbam  aliquam  depafcere  velint ,  robufte  incelFilfe  ,  fuscque  libertati  re- 
li&a  ad  ftabula  reverfa  eife  :  ex  hiftoria  enim  morbi  fuperius  adlata  cori- 
ftat ,  ad  mcerorem  potius  torporemque  propenfa  fuilfe  animalia  ,  quarrt 
primum  peltilenti  malo  correpta  elfent  ,  caput  demiifum  aurefque  penduv 
las  exhibuilfe ,  ncc  multutn  a  ftatu  illorum  ,  qui  adfectu  q.uodam  fopo- 
rofo  laborarunt ,    aliena  fuifle. 

$.     XXV  1, 

Denique  infammaioriani  adpellavimus  eandem  hanc  febrim ',  idque" 
paulo  audentius  ,  quam  alii ,  qui  titubanter  &  cum  aliqua  quali  hsefita- 
tione  id  fecerunt ,  femi-infammatoriam  eandem  vocantes.  Quid  vero  flu* 
ctuatione  opus  eft  in  re  manifefta  'i  Illi  enim  ,  qui  ,  cadavera  horutn1 
animalium  aperiri ,  confultum  duxerurit  ,  linguam  in  quibufdam  inflam- 
matam  &  veficulis  rubris  refertam  ,  ventriculum  quoque  ,  prsefertim  oma-- 
fnm  &  inteftina  non  minus  inflammata  ,  quam  fceda  etiam  putrilagine 
correpta  &  corrupta  deprehenderunt.  Ut  non  improbabile  jam  fupra  no^ 
bis  vifum  fit ,  virus  hoc  malignum  ,  ore  naribufque  hauftum  ,  primum 
quidem  in  fanguinem  reliquaque  fluida  ,  deinde  vero  in  ipfas  quoque  par- 
tes  fibrofas  folidefcentes ,  ac  primas  potiiirmum  vias  vim  iliam  exeruhTe," 
iifqne  infammationem  &  gangrxnam  tandemque  fphacehwi  induxifTe. 

§.     XXVI  I, 

Qiiod  Ci  nunc ,   fatis  expofitis  iis  ,    quse  ad  naturam  peftilentis  hujuS 

mali  ptuitius  cognofcendam    faciunt ,     ad  pathologieo-dtiologicas  confidera*- 

tkmes  pedem  promovere  placeat  ,    ante  omnia  &  quafi  in  anteceifum  mo^ 

JJiJpiit.  Medico-Fracf.  Tom.  V*  Z  z  %  7.  nenf* 


7?o  goelicke, 

nendum  eft  ,  "dedita  nos  opcra  a  caufla  prima  metaphyiica  hic  eflfe  ab- 
ftracturos.  Quamvis  enim  ignoremus  neutiquam  ,  Daun ,  quoJ  etiam 
haud  raro  commiii3tus  e(l,  haec  mala  fubinde  immediate  immittere  ho- 
minibus  ,  ut  eos  abufuum  ,  quos  hoc  vel  illo  beftiarum  genere  perfrc- 
quenter  commifere ,  commonefaciat  :  magis  tamen  decere  videtur  me- 
dicum  ,  de  phyficis  potius  quam  metaphyftcis  cauifis  follicitum  elie.  Quo 
ipfo  fimul  opprobrium  illud  ,  quafi  falcem  fuam  alienam  in  meifem  im- 
mittere  geftiat,   caute  evitabit. 

§.     XXVIII. 

Si  vero  in  cauffam  potiffimum  proximam  hujus  epidemit,  a  qua  non 
•modo  profluxerit,  fed  &  variis  deinde  cafibus  eventibufque  in  hanc  bru» 
torum  fpeciem  propagata  fuerit ,  inquirendum  nobis  lit ,  audacter  adfe- 
rere  tiulli  dubitamus  ,  quin  a  contagio  maligno  miafmate ,  ore  naribulque 
haufto  ,  fuam  derivet  originem.  Hoc  enim  ,  veneni  inftar  ,  corruptio- 
nem  putredinofam  ,  ad  quam  fponte  inclinat ,  inducit  primum  fanguini 
reliquifque  humoribus  ,  deinde  vero ,  nifi  vel  ipfa  naturse  autocratia  vel 
medicamentis  congruis  temfieftive  vel  penitus  corpore  eliminetur  ,  vel 
laltem  ad  alia  ignobiliora  loca  transferatur  ,  ipfas  quoque  partes  folidas 
&  viflera  male  adncit  ,  qux  quippe  eadem  hac  corruptione  fphacelofa 
fenfim  occupata  ,  totum  tandem  corpus  interitui  relinquunt.  Qtiod  vero 
nos  miafma  contagiofwn  vocamus,  a\i\  xe\  contagium  fimpliciter  ,  vel  fer- 
vientum  contagiofum,  malignum  atque  putredinofum  adpellare  malunt.  Ubi 
parum  interelfe  exiftimamus  ,  five  hoc  five  illo  vocabulo  materiale  illud 
pejtis  hujus  bovilU  principium  indigitetur ,  dummodo  in  re  ipfa  ,  quod 
iperamus ,    amicus  lit  confenfus. 

§.     XXIX. 

Nemo  autem  hic  a  nobis  cxpedtet ,  ut  peftilentls  hujus  contagii ,  vel, 
ut  nonnullis  dicere  placer ,  fermenti  fpecificam  indolem  fecundum  partL 
cularum  fuarum  magnitudinem  ,  figuram  aliafque  accidentales  propric 
tates  modofjue  defcribamus  :  id  enim  partim  impoifibile  partim  inutil? 
foret;  quia,  experientia  tefte  ,  parum  vel  nihil  alterantibus ,  plus  vero 
evdcuantibus  hic  tribuendum  eft.  Sufificere  nobis  poteft  ,  ex  erfectibus 
infolentiffimis  fimulque  damnotitlimis  ,  quos  in  corpore  cauilatur ,  fatis 
naturam  ejus  conftare.  Id  eriim  ratiocinando  fac  le  adfequimur ,  &  fub- 
tiliifimw  &  fimul  activiifimae  indolis  in  minima  fui  mole ,  quod  plerifqu$ 
venenis  proprium  eft ,  fcrmentum  hoc  five  contagiwn  eife  debere  :  quia, 
eelerrime  totum  corpus  peragrando  ,  in  fluidis  crafin ,  in  folidis  vero 
texmram  ftructuramque »    uno  verbp  mixtionem  omnem  ita  intime  per» 

ver- 


DE    LUE    CONTAGIOSA    BOVILLUM.        731 

vcrtit  atque  diifolvit,  ut  putreAinofo-ceUiquativA  corrttptioui  brevi  tempo- 
ris  fpatio  reinquatur  :  quare  etiam  motibus  vitalibus  ,  inpr imis  fecretoriis 
&  excretoriis ,  quos  alioquin  natura  ,  pro  fervando  corpore  fuo  molitur, 
fummopere  adverfatur  ,  quae  proinde  ad  primum  ftatim  fenfum  terrore 
perculfa ,  arma  fua  quafl  defperabunda  abjicic  ,  corpufque  totum  ceu 
pracdam  morti  relinquit. 

§.     XXX. 

Quoe  cum  ita  tefe  habeant,  alieni  quidem  fumus  a  fabulofa  illa  qno* 
rundam  traditione,  qua  pejiilentiale  illud  contagium  inftar  nebuhe  cocru- 
lese  vifibiliSi  qua  tion  tnodo  ab  uno  corpore  in  aliud  tranfmigret ,  fed 
&  h.tud  raro  in  rimas  domus  aliafque  latebras  fefe  abfcondat  ,  fuoque 
tempore  priftina  virulcntia  denuo  feie  prodat ,  pnefigurare  ahis  lepide 
folent :  interea  tatnen  ,  uii  neque  cralfttiem  illam  fenlibus  obviam  in  eo 
sdmittimus.:  ita  neque  fumme  volatilem  eandem  elfe,  concedimus;  quia 
veftimentis  inprimis  laneis,  pilis  aliorum  animalium  ,  foeno  ,  ftraminibus 
aliifque  rebus  &  utenfilibus  fat  diu  fatque  pertinaciter  nonnunquam  in» 
haeret ,  ut  ad  tnulta  milliaria  Germanica  deferri  feCe  patiatur  :  unde  ex 
orientalibus  ad  occidentales  aliafque  mundi  plagas  haud  infrequenter  tranf- 
portari,  neminem  »  nifi  rerum  omnium  olim  geftarum  memoria  deftitu* 
tum  ,    ignorare  poife  exiftimamus. 

§.     X  X  X  l 

Sunt  autem  couiagiofi  hujus  luis  primi  natates  indagatu  eo  dlfTicilio- 
res ,  quo  remotiores  a  nobis  funt  regiones ,  ex  quibus  ad  nos  aliofque 
tranfmittitur  ;  id  quod  inprimis  de  bovilla  hac  pejte  tam  certum  eft  , 
quam  quod  certiifimum.  (iuapropter  fiuftra  omnino  labores  fuos  impen- 
cunt  ,  qui  vel  malignum  cocli  aftrorumque  adlpeclum  ,  vel  fingularem 
atmofphccrse  aetue  corruptionem  ,  vel  inundationes  hic  &  illic  faclas ,  vel 
praelia  alicubi  commilfa  vel  alias  quafcunque  caulfas  criminantur.  Qiiid 
enim  qnaefo  adfpetluum  Planetkorwn ,  ut  ab  illis  dicendi  initium  facia- 
mus,  malignitas  ad  pecora  ,  &  quidem  cornuta  tantum  &  rwninantia  '*. 
Quare  reliquis  omnibus  animalium  fpeciebus  faventiores  funt ,  aut  quare 
(altem  eminenter  nihil  illis  nocent  '<  Aut ,  quare  homines ,  qui  tamen 
reliquis  aliis  animantibus  funt  fcnfibiliores  ,  fub  iifdem  illis  adfpe&ibus 
a  contagio  ifto  penitus  vivunt  immunes  ?  Certe  enim  Planetarum  nul- 
lus ,  (fola  tellure  noftra  excepta)  fua  ,  quae  emittit,  effluvia  cum  \i- 
Ventibus  fublunaribus  communicat ,  vel  ullam  iifdem  alterationem  indu- 
cit  ,  i\\e  torvo  &  nialigno  five  Iseto  &  benigno  vultu  fe  mutuo  adfpi- 
ciant ;  omnia  potius  ad  proprium  gravitatis  centrum  relabuntur.  Quare 
ilamuzjjnus  Atirologos  talcs  laute  ridet  ,    quando  orationis  fuie  p.  15-  »ta 

Z  *  z  z     %  -w- 


732  G     O    E    L     I     C    K    E  , 

inquit :  C&lum  equidem  non  confului ,  tct  viderem  ,  num  ex  afiquo  maligno 
ajirorum  injiuxu  pejlilenti<x.  bubidi  gregis  caujfam  divinare  liceret  ,  ut  ex 
Saturni  cum  Marte  fyzigia  in  tauriftgno;  quemadmodum  olim  Marfilius 
Ficinus  pejlis ,  qua  Anno  1478-  totam  Etruriam  ac  pr&cipue  Florentiam  de- 
fopidata  ejl  ,  caufam  retulit  in  conjuntlione  Martis  cum  Saturno  in  figno 
humano  (  quafi  ajlerifnorum  in  l)£C  inferiora  virtus  ab  inditis  '  nominibus 
tffet  petenda  ,  ut ,  fi  forte  hujufmodi  conjunclio  obfervaretur  in  figno  arietis 
&  pifcium  ,  poffet  aliquis  ovilli  generis  aut  marini  populi  excidmm  pr>.idir 
cere  )  fed  pojlquam  ,  cum  Juvenis  ejfem  ,  Pici  Mirandukni  libros  adveyfus 
Ajhologos  legi ,  Judiciariam  a  ftudiis  meis  valere  jujji. 

§.     XXXII. 

Similiter  pravam  atmofphsera  aeriae  conftitutionem  ,  ncc  non  pafcua,' 
maligno  quodam  rore  infecta ,  omni  culpa  abfolvere  hic  nullus  vereor. 
Non  difputo  ,  an  communes  tales  cauflse  pecorariae  genti  morbos  quof- 
dam  inducere  valeant  nec  ne  ?  Sed  id  tantum  ,  &  ,  ut  mihi  quidem  vi- 
detur  ,  jure  nego  ,  morbos  tales  per  contagium  mutuum  propagari.  Ac- 
cedit  alia  vix  fuperabilis  dirficultas  ,  cur  vel  prava  illa  aeris  temperies  vel 
prata  rore  maliguo  infecla  foli  tantum  bubulo  generi  fint  inimica  ,  reli- 
quis  animantibus  cun&is ,  eodem  aere ,  iifdemque  graminibus  utentibus 
innoxia  ?  Conciliet  luec  ,  qui  poteft  ,  aut ,  cui  operse  id  pretium  vide- 
bitur.  Similiterque  cum  inundationibus  &  prseliis  hic  &  illic  commiifis 
comparatum  eft.  Uti  enim  communes  funt  hae  cauifae  :  ita  communes 
quoqiie  morbos  gignere  pofle  ,  nemo  ibit  inficias.  Hanc  vero  boviliam 
ciadem  contagio  ortom  fuum  debere  ,  jam  fuperius  probatum  deJimus, 
-Qyi  verminoiam  in  fangirne  putredinem  fibi  imaginantur  ,  ii  verminofarn 
jiircheri  hypothefin  dudum  antiquatam  inaniter  tantum  recoquunt. 

§.     X  X  X  I  I  L 

Ad  diagnofxn  devolutis,  eo  brevioiibus  efle  licebit ,  quo  certiores  funfc 
iiotae  ,  (igna  atque  indicia  ,  quibus  iek  prodit  pecuaria  lues.  Obfervari 
tamen  in  anteceifum  hic  meretur  ,  unam  eandemque  eife  hanc  bovilli 
generis  adfeclionem  ,  •quo.unque  demum  in  loco  continua  aliquot  anno- 
rum  ferie  graifata  fit,  «on  obftantibus  fignis  quibufdam  accidentalibus  , 
quae  hic  &  illic  k{~e  exeruere  ,  &  quae  proinde  quandam  morbi  diverfita- 
tem  innuere  videri  poifent.  Eadem  cnim,  aut  certe  non  multum  diiii- 
milia  hic  confpiciuntur  indieia  ,  qualia  funt  horror  febrilis ,  quem  seftus 
plus  minus  acris  excepit,  deinde  adfe&io  quicdam  foporofo-lethargica  , 
iugens  ac  praeceps  virium  lapfus  ,  aliaque ,  qusc  in  hiftoria  morbi  fupe-' 
fius  notata  funt ,  faftidium  nempe  ciborum  &  ruminatio  penitus  abolita  , 
oapius  in  terram  inclinatio,   aures  pendulae  pluraque  alia.    Si  quae  in  his 

yel 


DE    LUE     CONTAGIOSA     BOVILLUM.       733 

>vel  illis  individuis  obfervetur  diverfitas  ,  illa  magis  ifi  excretionibus  ea- 
rundemque  modo  divcrfo  quacrcnda  eft  :  unde  aliis  cum  gravi  anhelitu 
materia  quacdam  mucofa  atque  graviter  oler.s  ex  ore  naribulque  eftluxit; 
quibufdam  puftula;  in  lingua  &  fauctbuS  erupere  ;  ali.i  foedarri  alvi  pro- 
kiviem  ,  fubinde  plane  cruentam  pafla  funt.  In  nonnullis ,  ad  circum- 
ferentiam  fivc  ambitum  cutis  materia  pcfti'cns  extrufa  ,  ibidetnque  ulcc- 
ra  ,  puftulas  atque  tubercula  ia  iis  ,  qui  evafere  ,  bobus  excitavit. 
j^liis  alia  contigere. 

§.     XXXIV. 

Non  omnes  tamen  excretiones  pari  periculo  expofuerant  boves  infcclns.- 
ptyalifmus  non  paucis  fuit  falutaris  ;  laudat  ejufdcm  utilitatem  in  pefti- 
lentia  ,  homines  adfligente  ,  .  'Laurentius  (■jifelerus  traclitu  de  pejle  Brunf- 
•vicenfi  obf  106".  ibidemque  aliegac  exemplum  mulieris  quinquageuariae, 
iu  qua  ,  licet  in  ipfo  peftis  fervore  carbunculi  cum  bubone  eruperint,  nec 
tamen  ad  fuppurationem  vel  maturationem  pervenennt ,  falivatione  tem- 
peftive  fuborta  ,  materia  peftilens  evacuata  (icque  puiens  fervata  fuir. 
Diarrhcea  ,  inprimis  cruetua  ,  plerifuie  funefta  fuit.  Quibus  in  lingua 
&  faucibus  aphtac  funt  exortje  ,  eorum  aliqua  individua  fervata  funt. 
Vibices,  hic  &  illic  obfervatse  ,  lethales  fuere.  Plerifque  exitialis  fuit  hsec 
lues,  vix  enim  tertium  vel  quartum  lupervixere  diem.  Qui  evaferunt  , 
beneficio  magis  naturae ,  quam  arte  fervati  funt  boves.  Obeliores  prae 
giacilioribus  uti  lui  magis  expofiti  :  ita  periculolius  etiam  illi  prse  his  la- 
borant  :  fenes  contra  &  emeriti  boves  aratores  uti  coritagioni  ;  ita  quo- 
que  periculo  minus  obnoxii  fuerunt.  Qux  vim  luis  feiiciter  fuperarunt 
pecora  ,  diuturno  eoque  vero  virii-im  defcctu  laborarunt ;  nec  tamen  cun- 
dem  in  adfecflum  ,  niii  rariffimis  forte  exemplis  ,  denuo  inciderunt  ;  id 
quod  etiam  in  peftilentia ,  inter  homines  gralfante,  obfervarunt  praclici, 
nifi  forte  imperfe&e  fuerint  judicati. 

§.     XXXV. 

Commodum  hoc  Ioco  ,  quo  in  prbgnofi  tradendi  adhuc  occupati  fu- 
mus  ,  commodum  ,  inquam  ,  aut  faltem  non  admodum  alienum  fuerit  , 
iHam  quoque  diflRcultatem  folvere  ,  quse  haud  injufte  moveri  hic  polfet: 
an  non  forte  fuccetTu  temporis  ab  hac  bovilla  lue  ,  quae  profccto  nihil 
aiiud  eft  ,  quam  febris  mahgna  ,  comagiofa  &  inflammatoria  ,  uno  ver- 
bo  ,  vera  boum  peftis  ,  horninibus  jufte  iic  aliquid  mctuendum  ?  Confu- 
lentes  equidem  pr.icticorum  annales  ,  conftmter  adnotuum  legimus,  pe- 
flilenria  certum  inter  genus  brutorum  gralfmte  ,  reliqua  omnia  ab  ea- 
dem  immunia  relinqui,  omnium  minime  vero  hominibus  quicquam  inde 
rnali  imminere  :    nihilofecius   tamen  ,    quia  non  modo  circa  fepulturam 

Z  z  z  z     3  peco- 


734  G     O     E     L    I     C    K    E  ,' 

pecorum  ,  hac  luc  denatorum  ,  negligentius  verfantur  homines  ,  fed  & 
carnes  bubulae ,  quse  fanae  creduntur  ,  actu  tamen  infedhe  funt ,  tatrt 
recentes ,  quam  fumo  induratac  &  muria  conditae  ab  iifdem  devorantur  ; 
ireius  fane  non  omnimo  injuftus  eft  ,  ne  tandem  corporibus  humanis  no- 
3a  qusedam  inde  inferatur.  Memoratu  dignum  eft  ,  quod  Lancifms  Romie 
obiervavit ,  nonnuUos  fcilicet  ob  carnium  talium  infectarum  efum  in 
diarrhceam  &  febrim  incidifle.  Similiter  Lncas  Schroeckms  ex  relatione 
D.  D.  Johannis  Mnyeri ,  Archiatri  Elect.  Palat.  &  Phyf.  Neoburgenfis 
memorat ,  duobus  rnjiicis ,  cum  bovem  talem  agrotantem  wa&ajfent ,  £f? 
qnia  lienem  fulmonefque  male  confiitutos  invenerunt  ,  fepeliijfent ,  carbun- 
culos  in  brachiis  fuifje  exortos  cum  febre  acv.ta  ,  vomitu  atque  diarrhiea  , 
duos  autem  canes  ,  qui  carnes  ifas  ( iniectas )  degujiaverant ,  eodem  die 
wortuos  fuijfe.  Nec  iilentio  prsetereundum  exemplum  a  Kanoldo  allegatum 
de  lanione  ,  qui ,  cum  tumorem  peftilenti  tali  materia  repletum  aperiret  , 
eaque  cum  vi  exiliens,  manum  ejufdem  conimacularet  ,  in  tumorem  ma- 
nus  incidit  :  cui  duas  alias  privatas  obfervationes  addere  liceat  de  dun- 
bus  mulieribus  tulticis  ,  quarum  utraque  in  mundandis  &  eluendis  fau- 
cibus  &  lingua  vaccarum  infe&arum  occupaca  ,  inrLmmationem  totius 
brachii  inde  incurrit ,  quarum  altera  feliciter  evafit  ,  alter.i  vero,  qux 
brachio  inflammato  butyrum  HquefaCtam  inunxerat  ,  in  gangrsenam  & 
fphacelum  incidit  -,  ficque  ,  propria  licet  culpa  *  mifcn  ime  periit.  Ex 
quibus  omnibus  furornarri  illam  materije  malignitatem  cuiligere  fatis  licet. 
Ut  pubiica  deinceps  lege  efus  carnium  talium  infectarum  ,  aut  de  infe- 
ctione  faltem  fufpectarum,  five  recentium  Gve  fumo  induratarum  vel  mU- 
ria  conditarum  rectiffime  proh.bitus  fit. 

i   xxx  v  i, 

Quid  vero  tandem  confilii,  ut  peftiferum  hoc  bovilli  populi  malum  vel 
cerrius  &  folidius  curetur,  vel ,  Ci  hoc  fperare  cum  fidueia  non  liceat  $ 
ulteriori  ialtem  ejufdem  progreifui  obex  ponatur  ,  ne  ,  quun  comminari 
videturj  internecionem  eidcm  tandem  inducat.  Nam  ,  quod  therapiam 
Juis  attinet ,  nihil  fane  diifimulo,  fuis  eam  difficultatibus  utique  labo- 
rare  :  cordariores  medici  ,  qili  bovillas  hujus  contagionis  naturam  & 
phscnomena  iacis  fibi  nota  &  perfpecta  rcddidere ,  ingenue  fatentur  ;  nul- 
lum  in  hunc  ufque  diem  certum  acque  fpecificum  rerrredium  elfe  excogi- 
tatutn  ;  optandum  faltem  ,  innoxia  fuiiTe  ;  permuka  nocuiife  potius  j 
quam  prcfuiife  ,  dubio  omni  caret.  Accedit ,  curandi  methodum  ,  qua 
peftilens  virus  vel  cnervari  &  inverti  vel  bruto  corpore  eiiminari  poifet  > 
mere  fuiife  cmpiricam  ,  nulli  certae  indicationi  fuperftructam  ,  cum  ta- 
meh  aeque  rationalem  in  brutinis  ,  quam  humanis  morbis  peicurandis 
e  mdcm  eife  oporteat.  Has  denique  difficultates  non  parum  auget  fingu- 
iaris  illa  ancwalia  ,    qua  cornigera  haec  &  ruminantia  animalia  refpectu 

orga- 


DE    LUE    CONTAGIOSA    BOVILLUM.       73? 

organorum  ,  affumprioni,  concoctioni  ac  difpcnfationi  alimentorum  infer- 
vientium  ,  non  modo  ab  omnibus  reliquis  brutorum  fpeciebus,  fed  & 
potiifimum  ab  homine  ipfb  difcrcpant.  Uc  enim  de  ventre  magno  &  rcti- 
culo  niliil  moneam  ,  omafus  ccrte  &  abomafns  tantx  funt  amplitudinis  , 
tantaquc  alimcntorum  qu  mtitate  referti  ventriculi ,  ut  profccio  medica- 
mentorum  vis  mulrum  infringi  &  obtundi  debcat  ,  antcquam  per  relt- 
quum  corpus  rite  difpenfari  vel  foUimmodo  ad  inteftina  tcnuia  ,  quac  in 
hac  bovilla  adfe&ione  potlirimum  adfccta  &  inflammatione  correpta  funt , 
penetrure  poific. 

§.     XXXVII. 

Hifce  tnmen  difKcultatibus  nibil  obftantibus  ,  omnem  movebimus  !a- 
pidem  ,  ut ,  vitata  omni  irrationali  empiria  ,  peflilenris  hujus  adfcctus 
curatio  ,  certionbus  magifque  rationabbus  indicationibus  fuperfhuatur. 
Fiet  id  ,  dummodo  ad  has  pramijfas  ,  quas  &  infpectio  ocularis  cadave- 
rum  &  hiltoria  morbi  nobis  fubminiflrarunt,  rite  attendatur.  Patefcct 
Jiinc  ,  contagium  venenofum  ab  animali  fano  hauriii  vc!  naribus  vel 
ore ,  quandoque  tamen  etiam  ,  licet  forte  rarius  ,  per  habimm  cutis  po- 
rofum  admitti.  Si  naribus  excipiatur  ,  breviifimo  icmporis  intervallo 
una  cum  aere  per  tracheam  &  bronchia  cjufdem  tranfibit  ad  pulmones  , 
ibidemque  fanguini  permixtum  ,  lege  circulationis  difpenfabtur  toto  iti 
corpore ,  ficque  non  modo  fluida  in  crafi  ,  fcd  &  folida  in  textura  atque 
(tructura  alterabit  &  ad  corruptiojiem  putredinofam  difponct.  Si  vero 
pcr  os  idem  admittatur ,  coinquinabit  hunr.orem  falivalcm  ejufdemqua 
ope ,  fi  una  cum  alimentis  deglutiatur ,  univerfum  canalem  ahmentaiem. 
Fluent  hinc  fequenres  indicationes  ,  quarum  prima  haec  eft  :  contagium 
peftilens  in  humorum  maifam  receptum  quantocyus ,  ne  profundtis  ei- 
dem  inniduletur ,  ejiciendum  effe.  Altera  hscc  cft  :  idem  illud  malsgnum 
atque  contagiofum  fermentum  maturius  per  tonfillas  ,  parotidcs  ,  aiiaf- 
que  glandulas  falivales  oiis,  palati  &c.  quomacunque  id  fieri  poteit ,  ce- 
leritate  eliminandum  effe ,  priufquam  primis  hifcc  viis  notabilem  aliquam 
labem  adfricare  queat.  Priori  cafu  Bezoar/lica  &  Alexipharmaca  ,  pofte- 
riori  vero  falivantia  indicari  ,    manifeltum  elt. 

§.     XXXVIII. 

Prius  vero ,  quam  utramque  hanc  indicationem  ftrictius  perfequamur, 
dc  remediis  univcrfaforibus  iia  dictis  corundemque  utilitate  noftram  di- 
ccmus  fentcntiam.  Priucipem  in  his  locum  concedimus  yenafe&ioni ,  de 
qua  tamen  vcriflime  valet ,  quod  vuigo  dici  confucvit  :  laudatur  ab  his, 
culpatur  ab  illis.  Ramazzinus  ,  licct  phlebotomiam  in  omnibus  epidemiii 
fufpe&am  ejfe ,  facile  concedac ;  in  hac  tamen  bovilia  febre ,    quam  iiijiam- 

mato- 


1%6  G    O     E     L    I    C    K    E  , 

matoria  indolis  effe  ,  recfte  nobifcum  ngnofcit ,  eandem  non  modo  fafu-T 
tarem  ,  fed  &  necelfariam  fore  ideo  credit  ,  quod  ,  cum  bovis  crttor  ex 
fua  naturci  fit  vahle  craffus  &  ad  facilem  concretionem  pronus  ,  atque  ve- 
nenum  ijiud  de  iilormn  fit  genere  ,  qiuv.  maffam  fanguineam  coagulaudi  %im 
habent  :  hinc  nullo  alio  remedio,  quam  fanguinis  milfione  laboranti  & 
ob  fanguinis  concretionem  in  vafis  fanguifluis  anhelanti  animali  promptius 
&.  faciiius  fuccurri  polfe  exiftimat.  Cum  vero  confilium  hoc  a  priori  tan- 
tum  petitum  fit ,  nullo  vero  experientise  fuffragio  fuftultum  effe  videa- 
tur  :  facerem  potius  cum  Lancijio  aliifque ,  qui  ven.t  incijioue  nihil  pe- 
riculofius  effe  obfervarunt,  provocautes  ad  ufum  ,  rerum  omnium  ma- 
giftrum  optimum  ,  qui  quippe  plus  una  vice  ipfos  edocuerit ,  morbis 
contagiofis  in  genere  &  fpeciatim  epidemi.e  hu'c  hovilla  nunquam  non 
damnum  eandem  intuliffe  ,  quotiefcunq.ue  fcopo  curatorio  fuerit  fufeepta : 
at  vero  pr&fervationis  cauffa  inftitutam  longe  fructuofiorem  fuilfe  ,  non 
pauti  mihi  adfeverarunt  :  quam  tamen  ipfam  commeud.itionem  ulteriori 
adhuc  experientise  committendam  eife  ,  non  abs  re  fuaferim.  Llufilie  con- 
tag  um ,  nullo  certo  expcrimento  conftat.  In  peftilentia  ,  qu<e  A.  1708- 
in  Prujjia  <k  A.  1709.  Dpitifci  grafTata  eft ,  &  multa  hominum  millia  ab-- 
forpfit ,    VSio  femper  nociva  fuit  deprehenfa.- 

§.     XXXIX. 

De  purgautibus ,  inprimis  draflicis ,  idem  fentimus.  Etiamfi  enim  flta* 
tura  ipfa  ad  hanc  excretionis  fpeciem  inclinare  videatur,  cum  pleraque 
pecora  ,  lue  hae  infecta  tertio  morbi  die  n  diarrhoeam  inciderint  :  ob- 
fervatum  tamen  eft ,  armenta  utplurimum  cum  alvinarum  dejectionurtf 
refolutione  ad  mterkum  fponte  fua  depfopeYafle  \  ut  proinde  veneno  ouv 
ni  pejora  vifa  fint.  Quare  fecundum  haije  obfervationem  examinari  me- 
renrur  omnes  remediorum  fofmulae  ,  qux  ingenti  quidem  verborum  & 
laudum  adparatu  ceu  lui  hu-ic  contraria  commcndata  funt  ,•  eandem  ta- 
men  potius  auxerunt  quam  levarunt ;  ut  prbinde  aiocu,  colocynthidem  * 
foiiajenua,  agaricum  aliaque  purgantia  longiffimc  abelfe  jubeamus, 

§.     X  L, 

Plus  tribuerem  clyfmatibus  ,  ex  folo  lacte  dulci,  cui  tamen  herbse  cmo!- 
Jicntes  &  anodynsc  incoclae  effent ,  praeparatis ,  calidcque  injectis :  hacc 
cnim  non  bilem  modo  corruptam  diluent  &  acrcdinem  ejufdem  caufticam 
temperabunt ,  fed  &  fibras  inteftinorum  fpafmodice  adfcctas ,  quin  &  mo- 
tum  eorum  periftalticum  admodum  exacerbatum  mitigabunt  &  ferociam  nou 
Biinus  ,   quam  frequcntiam  dejectionum  alvinarum  commoderabuntur. 


§.    XLL 


t)E    LUE    CONTAGIOSA    BOVILLUM.         737 

$.     X  L  I. 

Aft  ,  miffis  univerfalibus ,  revertamut  ad  indicatiomtm  curatlvariuu  fri- 
inam  ,  quae  exigit ,  ut  peftilcns  iniafma,  five  naribus  hauftum  ,  five  per 
habitum  cutis  porofum  in  corpus  intromifliim  fuerit ,  quantocyus  denuo 
eodem  expellatur  :  optima  enim  haec  eft  &  intentioni  naturse  quam  ma- 
xime  confentanea  artificis  methodus ,  qua  contagium  in  corpus  receptum 
in  principio  ftatim  ,  quo  malignse  ejufdem  vires  prodere  fek  coeperunt  , 
a  centro  ad  circumferentiam  extrudatur.  Alterantibus  enim  parum  vel 
nihil  hic  tribuendum  elt ,  cum  nullum  hucufque  fpecificum  fit  inventum, 
quod  malo  huic  curn  fucceifu  opponi  queat.  lnterea  omnia  medicamenta , 
qu?c  contra  malignam  llanc  luem  hucufque  Commendata  funt ,  aut  in- 
pofterum  commendabuntur  ,  certum  fcopum  certumque  finem  habere 
debeUt.  Aut  enim  faiiguinem  humorefque  ita  difponant  neceiTe  eft  ,  ut 
peftiferum  contagium  nullam  in  eos  efficaciam  exerere  queat  5  aut  idem 
jam  in  humores  receptum  lta  corrigere  ,  alterare  5  invertere  &  obtuu- 
dere ,  ut  omni  fua  priftina  >  qua  pollebat ,  etiergia  exuatur  ',  aut  deni- 
que  naturam  ipfam  excitare  &  ad  certam  evacuationis  fpeciem  invitare 
debent  ;  nifi  enim  quippiam  horum  pneftent  vel  prseftare  poffint  ,  ceu 
inuti'ia  meramque  irrationalem  empiriam  fpirantia  funt  repudianda.  Cum 
itaque  natura  periphericam  hanc  excretioriem  fubinde  fponte  fufceperit^ 
formando  in  fuperficie  cutis  puftulas  *  tubercula  aliaquc  hujufmodi  ->  ea- 
que  methodus  profpere  ceiferit  infedtis  animantibus  :  quid  lli  Veterinarius 
artificiaiiter  eandem  imitetur  'i 

%.     X  L  I  1. 

Indicari  hic  Bezoardica  &  Alexifharmaca ,  palam  efl; ;  non  tamen  ca- 
iida  vel  ceftuofa  effe  illa  oportet ,  fed  temperatiora  ,  uti  funt  ex  radicibus 
pimpiuella  alba  ,  aiigelica ,  fcorzonera  ,  vincetoxicum  &c.  ex  herbis  vero 
fcordinm  ,  dictanmus  creticus  aliaque  talia  ,  quse  tamen  omnia  non  modo 
in  fubftantia  &  majori  dofi  ,  fed  &  convenienti  cum  regimine  exhibenda 
cfTent.  ln  eo  numque  hucufque  peccatum  eft  ,  quod  animalia  ,  quam 
primum  de  contagio  fufcepta  fufpicionem  prsebuere,  a  fanis  quidem  fue- 
rint  feparata ,  fed  peffimo  non  nifi  confilio  fadum  eft  >  ut ,  fanis  in 
ftabulo  relictis ,  segra  inde  educcrentur  ,  &  ventis  ,  pluviis  ,  frigori 
aliifque  aeris  injuriis  expofita ,  certiifimac  perniciei  immolarentur  :  cum 
potius  ftabulis  ,  rimis  omnibus  probe  obturatis ,  includenda  ,  ftramini- 
fous ,  fceno ,  faccis  aliifque  operimentis  follicite  tegenda  fuiflent ,  ut  , 
diaphorefi  placide  provocata  ,  eo  ipfo  peftilens  miafma  fimul  exterminare- 
tur  :  pro  quo  fine  falutariter  obtinendo  nonnulli  camphoram  accenfani 
•&  in  aquam  conjeclam  ,  ceu  potulentum  valde  aptmn  ,    ad  vim  contagii 

DifpAt.  MedkQ-iraU.  Tom.  V»  A  a  a  a  a  no» 


738  G    O    E     L     I     C    K    E  , 

iion  modo  perdomandam  fed  &  diaphorefin  placidam  procurandam  ,  noa 
abfque  omni  racione  commendare  folent.  Exulare  vero  ex  formulis  tali- 
bus  lterum  jubemus  adftringcntia  qusedam  ,  uti  funt  tormeutilla  &  bifior- 
ta ,  quibus  nonnulli,  traditione  majorum  decepti ,  antidotalem  efficaciara 
tribuere  confueverunt ;  quse  tamcn  omnia  eo  nocenticra  judicanda  funt, 
quo  frequentius  diarrhcea  complicari  folet ,  qua  quippe  intempeftive  fup- 
preiTa,   gangrsena  imo  fphacelus  ce-rtiirime  fecutus  eft. 

§.     XLII  I. 

Si  vero  ore  contagium  hauftum  fuerit  ,  idque  in  glandulas  falivales  & 
adfinia  organa  energiam  fuam  exerere  coeperit ,  id  quod  ex  copiofae  mu- 
cidse  &  admodum  fcetentis  materise  ftillicidio  ex  ore  naribufque  haud  dif- 
riculter  hariolari  licet ,  falivantia  hic  omnem  abfolvent  paginam  ;  quia^ 
ptyalifmo  tali  fponte  fufcepto  ,  multa  individua  fervata  eife  ,  obfervatio- 
nes  docent-  Cum  igitur  artem  naturje  imitatricem  effe  oporteat ,  fequen- 
dum  etl  confilium  eorum  ,  qui  ex  aceto ,  allio  ,  fulphure ,  fale  ,  falvia  & 
juniperi  fructibus  aliifque  talibus  decoclionem  parari ,  boumque  naribus , 
linguae ,  palatoque  bis  de  die  &  obftinato  animo  adfricari  jubent ,  nulla 
dijcrimine  y  bonane  fint  valetudine  ,  an  pefiifero  jam  morbo  concujfa  ac  la- 
befa&ata  ?  Ac,  ne  quis  fone  exiftimet ,  nudam  effe  fpeculationem  ,  nul- 
lo  experientiae  fuffragio  confirmatam  ,  integrum  nobiserit,  cum  Lancifio 
ad  Hetruriam ,  accepti  beneficii  teftem  ,  provocare,  ubi  boves  lue  infe- 
dos ,  ruptis  oris  veficulis  ,  medicatifque  praedicto  magmate  ulceribus  fa- 
uie  inflatis  ,  in  priftinam  valetudinem  reftitutos  effe  memorat.  Et  quid 
impedit ,  quo  minus  provocare  nobis  liceat ,  in  alio  quamvis  animalium 
genere ,  ad  epidemiam  equorum  ,  qu*e  A.  171 2.  Romse  graffata  eft  ?  Cum 
in  ea  falivam  ,  de  contagio  fufpedtam  ,  .  ominarentur  veterinarii ,  fraenu- 
lum,  ad  falivam  proliciendam,  ori  inferi  curarunt,  idque  maximum  prse- 
ftitiffe  ufum  experti  funt.  Fraenulum  nempe  illud  quotidie  quater  vel  quin- 
quies  ori  equorum  inferebatur ,  eique  maifa  pilularis  linteo ,  nodo  colli- 
gata  adnedtebatur ,  quae  ex  hepatis  ~fc ,  baccarum  Lauri  in  pulverem  tri- 
tarum  &  ajfc  fatida  partibus  aequalibus  ,  nec  non  aceti  q.  f.  ad  formam 
pilularem  eidem  conciliauddtn  parata  erat .-  ex  hac  deinde  maffa  confiebant 
boli ,  quorum  quifque  femunciam  peudebat ,  &  quorum  unus  linteo  cir- 
cumductus  frsenulo  alligabatur.  Interea  os  &  fauces  decoclione  ,  «x  alu- 
mine  &  viridi  seris  ,  fapone  ,  falvia  &  fcordio  acetoque  accrrimo  diligen- 
ter  eluendse  &  a  fordibus ,  quibus  hae  partes  coinquinatse  confpiciebautur, 
•  liberandse  erant ,  folerter  tamen  cavendo  ,  ne  humorum  talium  ,  contagio 
coinquinatorum  ,  fummaque  acredine  pollentium  ,  quicquam  manibus  eo- 
srum  adfricaretur  ,  qui  fordido  ifti  operi  prsefe&i  erant  ,•  cum  enim  ulcuC 
t;ula  illa  &  puftulse  oris,  linguse  &  faucium  Str.uptje  acerrimum  ftillitarene 

ferum ; 


DE     T  UE     CONTAOIOSA     BOVILLUM.       739 

/erum  :   hinc  inflammationem  rnanuum  totiufque  brachii  inde  incurrerunu 
qui  incautius  partes-  illas  tra&arunt. 

§.     X  L  I  V, 

Salivantibus  acl  latus  ponimus  fetacea  ,  per  cutim  colli  in  animalibus' 
mfectis  trajicienda  ,  certo  perfuafi  ,  tenacem  illam  lympham  ,  quam  ex 
ore  nuribnfque  infectorum  boum  fponte  efrtuxiife  vidimus  ,  qu.:;nque  , 
fe&is  cadaveribus  ,  tracheam  inter  &  vifophagum  tfc  fupra  pericardium  & 
pulmones  concretam  in  epidemia  equorum  nonnulli  obfeivarunt  ,  paula- 
tim  foras  ejectam  iri.  A  veficatoriis  vero  ,  collo  vel  nuchse  admovendis 
dehoiiantur  ,  qui  eorundem  ufum  admodum  fuifle  noxium  fua  &  aliena 
experientia  deprehenderunt.  Inujliones  potius ,  ferro  candente  factas  fua- 
ferunt  alfi ,  nullum  quoque  alium  fibi  fcopum  prsefixum  habentes  ,  quaw 
ut ,  vel  ulcufculis  hoc  modo  artificialiter  excitatis,  ferum  corruptum  con- 
tagioque  contaminatum  ,  acre  quippe  caufticumque  inde  redditum  ,  tem> 
peftive  evacuetur, 

§,     X  L  V. 

tJti  vero  folidum  ipfoque  ufu  comprobatum  ex  hifce  frudum  percepe^ 
funt ,  qui  in  veterinaria  exercenda  occupati  funt  :  ita  perfpicere  nobi& 
vix  datur  ,  cui  bono  a  nonnullis  commendentur  antifebrilia  ,  &  inter  illa 
prsecipue  famofum  illud  antipyreticum  ,  cortex  nempe  Peruvianus  '(  Noit 
diifimulamus,  perplexos  quodammodo  nos  eife  redditos,  cum  in  eieganti 
illa  oratione,  quam  in  Lic&o  Patavino  de  contagiofn  epidemia  boum  recita- 
vit  Ramazzinus ,  illam  etiam  quaeftionem  ,  praeter  omnem  expediationem» 
a  graviilimo  viro  examinatam  atque  difcuifam  legeremus  :  an  decantaturre 
hoc  antifebrile  ad  curandam  hanc  bovillam  luem  fymbolam  eonferre 
queat  ?  Vehementius  mirati  fumus,  cum  calculo  ejus  probatum  confc 
peximus  remedium  ,  quod  5  uti  nulla  antidotali  efficacia  gaudet  ::  ita 
neutrum  quoque  fcoporum  curativorum  ufu  ejus  obtinere  licet.  Equidem 
Ramazzinus  ipfe  ingenue  Gonfitetur ,  fe  in  continuis  &  inflammatoriis  , 
quales  fine  dubio  funt  ,  quae  bovillum  gentis  nunc  exercent  ,  ex  corticis 
Peruviani  ufu  perraro  ,  redlius  forte  dixiiFet ,  nunquam  ,  febrem  folutam 
obfervaiTe  :  nihilofecius  tamen ,  quia  perfuafum  libi  habet ,  laudatum  iftud 
febrifugum  vel  fermentum  malignum  reftiuguere  vel  ita  faltem  enervare , 
ut  nocere  amplius  neqireat  :  vix  dubium  ipfi  videtur  ,  quin  in  perfananda 
hac  bovilla  pejre  non  poftremum  fibi  locum  vindicet ,  dummodo  in  pri- 
mis  ftatim  principiis  ,  cum  animal  segrotare  coeperit ,  in  larga  dofi ,  ad 
tres  nempe  uncias  cum  aquse  cardiacse  libris  decem  vel  duodecim  exhi- 
beatur.  Verum  cum  duabus  diiTertationibus ,  altera  de  impofiura  corticis 
Peruviemi  &  altera  de  ufn  ejufdem  noxio  ,  licet  re&o in  febribus ,  fatis  de- 

A  a  a  a  a     2  mon. 


74o  G     O     E     L    I     C    K    E  , 

monltraverimus  ,  indoli  febrium  non  modo  contrarium  eiTe  chinchin.t 
ufum  ,  fed  &  quam  plurima  haud  raro  funefta  confectaria  polt  fe  relin- 
quere  .-  fupervacuum  hoc  locofuenc,  fencencias  illius  confutationi  proli- 
xius  velle  immorari, 

§.     X  L  V  I. 

Ad  anthelmintica  potius  eorundemque  cenfuram  nos  convertimus ,  qui* 
bus  quippe  non  parum  efficaciae  tribuere  folent ,  qui  verminofam  Kircheri 
hypotheiin  ,  qua  in  peftilenciis  hominum  verminationem  ,  quam  anima- 
tam  putredinem  vocat .,  non  folum  in  ventriculo  &  inteftinis  ,  fed  &  aliis 
in  partibus  corporis  vult  efle  obfervatam  ,  adoptaruiK.  hquidem  nec  fan- 
guinem  nec  alia  fluida  vel  fblida  animalium ,  clade  hac  excinctorum  mi- 
crofcopio  curiolius  examinandi ,  occafio  fe  nobis  obtulit  :  proindequs 
certo  determiuari  a  nobis  non  poteft ,  an  Kircheriana  illa  obfervatio  ve- 
ritati  refpondeat  nec  ne?  Attamen  ,  cum  in  maligna  hac  atque  fumme 
conragiofa  febre,  quae  paucorum  dierum  decurfu  animalia,  eadem  cor- 
repta ,  e  medio  tollere  folet ,  id  praecipue  agendum  fit ,  ut  contagium  pe- 
(tilens  quantocyus  expellatur  vel  ita  falrem  obtundatur  &  enervetur  ,  quo 
minus  pucrefactoriam  fuam  energiam  exerere  queat  :  hinc  periculum  , 
jquod  prrefentiffime  imminec  miferis  ejufmodi  animalibus  ,  confilia  illa  de 
necandis  vel  cxpellendis  vermibus ,  qui  forte  nullibi ,  nifi  in  cerebro  eo- 
rum ,  a  qujbus  afleruntur ,  refident  3  longiffimo  poft  fe  intervallo  reliu« 
flUiC 

1     X  L  V  I  I, 

At  vero  ,  cum  hilem ,  inprimis  cyfticam  admodum  corruptam  &  serugi- 
nofam  eife ,  infpedtio  ocularis  &  nos  &  alios  edocuerit ,  remediis  illara 
akerantibus  acredinemque  caufticam  ,  qua  laborat ,  obtundentibus  &  in- 
fringentibus  locum  aliqueni  concedendum  eife ,  nullus  dubito.  Neque  ne- 
gandum  eft  ,  in  febribus  ardentibus  acque  biliofis ,  quin  caufo  ipfo  ,  ubi 
bilis  eodem  vitio  laborat ,  cryJiaUum  montanam  ,  conchas  acido  citri  fatura- 
tas ,  nitrum  depuratum  vel  regeneratum  ,  tartarum  vitriolatum  aliaque  ta- 
lia  optime  fefe  gcrere  ;  an  vero  eundem  effectum  in  yuminantibm  fint  prae- 
ftitura  ,'  ideo  dubium  eft ,  quod  in  ventriculo  humano  alterans  cum  alte- 
rando  immediate  concurrere ,  ficque  mutuum  conflictum  inire  poteft  :  iix 
his  vero,  ob  fingularem  organorum  ,  alimentaris  fucci  elaborationi  inf©r^ 
vientium  ,  conformacionem  id  expectare  non  Jicec. 

V 

§.     X  L  V  I  I  I. 

Pinculum  foret ,  fi  curationem  fympatheticam ,  quam  nonnulli  tam  cura- 
(tfirio  ,  quam  p-afervatorio  fcopo  vcommendant ,  filentio  hic  penitus  prxcer- 

mit* 


D  E     L  U  E     CONTAGIOSA    B  O  V  I  L  L  U  M.     &o.     741 

mittere  vellemus.  Ea  hunc  in  modum  inftitutafuit:  animal  vivum,  fedcon- 
tagio  iam  contaminatum  in  foveam  profundam  eum  in  finem  par  !tam,omilfis 
tamen  omnibus  five  fuperititiofis  five  magicis  ceremoniis.prxcipitatum  atque 
fic  fepultum  elt ,  creduntque  curse  iitius  au&ores,  malum  hoc  raodo  brevi  a 
fua  vehementia  remififle,  tandemque  ceflafle.  Uti  vero  perdifficile  eit,  itt- 
ter  cauflam  &  effedum  ullum ,  ialtem  probabilem  hic  reperire  nexum  ; 
Ita  craifam  quoque  fuperititionem  hsec  curandi  ratio  redolere  videtur.  Ex- 
perientia  tuto  allegari  nequit,  quia  fubinde  lues  fponte  remittit,  ficque 
metus  e(t,  ne  fallacia  cauifae  non  cauifae  committatur;  id  quod  hoc  in  cafu 
frequentiifimum  eife,  inde  patet,  quod  vis  contagii  menfibus  hybernis  ut- 
plurimum  fponte  remiferit,  verno  autem  tempore  adpropinquante  priitinam 
fuam  virulentiam  exerere  denuo  coeperit,  fub  c.tlore  inprimis  tepido  ,  qui 
putredini  gignendae  &  propagandae  aptiifimus  efle  folet  ;  id  quod  tn  pe- 
ftilentia  hominum  conitanter  quoque  obfervatum  eft,  ubi  tamen  Ci- 
mul  cavendum ,  ne  ipontaneam  talsm  iive  remilfionem  five  ceifationeui 
fouic  vel  ifti  medicamento  vindicemus,  ficque  fallaciam  nou  caujfs  ut  caus- 
U  committamus, 

§.  X  L  I  X. 

Quare,  ut  omnis  errandi  occafio  3  quae  admodum  praeceps  hic  eft,  pru- 
-denter  evitetur,  remediorum  formulse,  quae  comra  pejiem  hanc  bovillam 
magno  numero  hactenus  fuere  commendatse ,  fecundum  omnia  ac  fingula 
ingredientia  fcientifice  funt  examinandae,  an  indoli  ejusdem  &  complicatis 
fymptomatibus  conveniant  nec  ne?  Quod  fi  fcrutinio  hoc  deprehendanr, 
purgantia  ingredi  vel  adftringentia ,  fatius  erit ,  illis  abftinere.  Quod  Ci 
etiam  di&a  ingredientia  ita  comparata  fint,  ut  nec  peft;lens  contagium  jam 
receptum  corpore  expellendi,  necvim  ejusdem  infringendi  cfficacia  polleant, 
illa  omnia ,  fi  non  manifeftc  noxia,,  fupervacua  tamen  &  inutilia  funt. 
■Qiiamobrem  Lancifms  audacter  quidem,  fimul  tamen  graviter  atque  vere 
pronunciare  non  dubitac :  inter  tot  tantaque  ufurpata  in  bovilla  pejie  remedia, 
.quorum  feriem  ,  quae  inutilia  plane  expertus  eft,  Parte  II.  N.  V.  prolixe 
exponit  ,  Nullum  inventum  fuiffe  ,  tta  plerisque  oportunuui,  ut  vere  propri- 
um  ac  fpecifi.um  jlatui  appellarique  pqjjit :  Qiiinimo  nonnulla  periculi  plena , 
aut  potius  exitialia,  per  aucipites  &  iufaujias  curationes  ,  pauca  vero  innoxia- 
extitiffe.  Id  quod  proinde ,  ne  pofteritas  igtioraret ,  repetere  confulturm 
duximus. 

§.     L. 

Cum  itaque ,  ut  ex  hactenus  deduclis  liquet,  tam  parum  prsefidii  in 
remediorum  ufu  quserendum  fit  :  confugiendum  potius  ad  Prophylaxin, 
caute  atque  prudenter  inftituendam  ,  ceu  medium  longe  fecurius  atque 
pr?eftantius  ,  ad  peftilens  hoc  malum  five  antevertendum  five  penitus 
jcacdem  profligandum.     De  vensefectione,    praefervatorio  fcopo  fufcepta, 

Aaaaa  %  jant 


742  G     OE    L    I    C    K    E  , 

jam  fuperius  mentem  noftram  aperuimus.  Nec  pauca  Iaudata  nobis  funt 
remedia  ,  quibus  prscfervatoriam  cfficuciam  ,  omni  exceptione  majorcm  ad> 
fcribere  nonnulli  haud  verentur ,  quorumque  felecfiores  tantum  formu- 
las  communicamus.  Rufticus  quidam  annofior,  multa  rerum  oecono- 
micarum  experientia  clarus ,  magna  cum  fiducia,  nt  ne  quidem  pecora 
fua  ab  infe&is  feparari  vellet,  commendavit  axnngiam  Cive  piffdeon,  cui 
femina  anethi,  ari  &  fynapeos  una  cum  a!!io  sequali  dofi  &  proportione 
incorporanda  eifent.  Alius  fingulis  menfibus  ejusdem  pijfvlei  cochlear 
unum  exhibuit,  pabulo  omni  propria  jumentorum  urina  intcrea  irrorato. 
Alius  olei  rufci  cochlear  unum  proprio  animalis  fanguini ,  fub  miilione 
ejusdem  excepto  ,  permifcere  folitus  ,  efTectum  indubitatum  polliceri  au- 
fus  eft.  Silentio  praetereo  multa  alia  ,  quas  ab  hujus  fuifuris  hominibus 
magno  hiatu  commendari  confueverunt ,  non  tamen  propterea  omnia  alto 
fupercilio  contemnenda,  quia  nonnunquam  &  olitor  oportuna  locutus. 
Unius  tamen  remedii ,  cujus  virtutes  in  prsefervandis  a  lue  pecoribus 
magnis  extolli  folent  laudibus  ,  mentio  adhuc  facienda  eft.  Conftat  illud 
ex  Rad.  Carlinre  &  gentianac  partibus  aequalibus  ,  v.  g.  unciis  duabus , 
Caftorei  5j.  Aflse  foetidae  ^iij.  &  Camphorse  3J.  convertendo  cuncta  h?ec 
ingredientia  in  formam  pulveris,  tantumque  ejus  pani  butyro  illito  infper- 
gendo,  quantum  cufpide  cultri  adprehendi  poteft,  fingulisque  individuis  no- 
vilunio  propinando. 

§.  L  I. 
At  vero,  nifi  me  omnia  vehementer  fallant,  putarem  ego  ,  in  humana 
vigilantia,  circumfpectione  &  confiliis  politicis  plus  praefidii  atque  falutis,  ad 
anteveitendam  hanc  diram  luem ,  quaerendum  efle,  quam  in  operofo  illo 
medicumentorum  adparatu.  Proinde,  quam  primum  malum  iftud  in  bovile 
quoddam  irrepfiife  ,  unumque  vcl  alterum  individuum  infeciffe  animadverti* 
tur,  Jana  ftatim  £•?  integra  ab  tcgrotantibus  £•?  infeStis  funt  feparanda  >  quse 
regula  uti  Columellam,  antiquiifimum  rei  ruflica  fcriptorem  agnofcit  aucto- 
rem  :  ita  ipfa  natura  unimalibus  fubminiftraife  videtur,  dum  fana  refugiunt 
inftcta,  eo  plane  tempore,  quo  nulla  contagii  indicia  manifefta  fefe  produnr. 
In  eo  folummodo  peccatum  efle  videtur,  quod  animaliasegra,  qusecuramaxi- 
me  indigebant,bubilibuseducla  aeris  quaeinjuriis  variisexpofita  fuerint,fanis 
interea  in  illis  reli&is :  qua  ratione  multa,  qusc  fervari  petuiifent,  individua 
morti  immolata  efle,  dubio  omni  caret. 

§.  L  I  I. 
Non  fufficit  autem,  animantia/a/irt  feparafle  ab  <tgris,  ad  contagii  progres- 
fum  intercipiendum:  fed,  cum  alii  etiam  homines,  qui  inter  pecora  infe&a 
verlantur,  uti  funtpaftores,  Veterinarii,  cuftodesaliique,  qui  eorundem  cu- 
ram  gerunt,  itemque  equi,  canes,  feles  aliaque  animalia,  pennis,  pilis  &  plu- 
miscomeclafacile  contagiofa  miafmatareciperediuque  nonnunquam  fuis  in 
veftimentis,  cute,  pennis  atque  plumis  recondere  foleant ,  nccellitas  efRagi- 
tat,  utomne  ////'/  commercium  cum  animantibus  fanis  ferio  interdicatur,  ho- 

rum 


DE     LUE     CONTAGIOSA    BOVILLUiVT.        743 

rum  vero  intuitu  fedulo  caveatur,  ne  in  illorum  viciniam  admittantur ,  fic- 
que  omnis  mutuae  infe&ionis  cauffa  prxfcindatur.  Cumque  ftramina,  focuim, 
iacculi ,  tegmina  equorum  aliaque  talia  peftilens  venenum  fuos  in  poros  i 
piendi  retinendique  aptitudine  polleant:  neutiquam  permittendum  ,  uc ,  li  k 
focis  lue  pollutis  veniant  ,  per  pagos  oppidaque  ,  integraadhuc  lanit.ite  fru- 
entia  tranfvehantur.  Hacenim  ratione  ,  omnibus  contagio  rimis  oblfn;  , 
dubium  nullum  eft,  quin  a  finibus  talium  locorum  clades  ifta  avcrci  effica- 
ciffime  poffit.  Neque  vero  putamus,  id  quempiam  ita  interpretaturum,  quafi 
propterea  providentisc  divinx  leges  vel  modum  prsefcnbere  contendamus.  Si 
enim  in  peftilentia  homines  adfligente  fugere  inque  locum  fecurum  fefe  reci- 
pere  licet;  quidni  in  impediendo  peftis  bovillae  progreffu  eadem  prudcntia 
utiliceret?  Inprimis  cum  experientia  provide  inftituta  ,  confilii  talis  fuccef- 
fum  reipfa  permuhis  in  locis  confirmaverit :  unde  Lancifius ,  qui  iftam  ho- 
minum  circumfpectionem  atque  prudentiam  utroque  pollice  probat  ,  fimul 
induftriam  Mutinenfium ,  Etrufcorum  ,  CentumcellanoriiM ,  Picenorum  & 
Flaminienfium  admodum  laudat ,  qui,  cum  agros  fuos ,  difpofitis  undique 
cuftodiis  muniviffent ,  inta&i  ea  clade  ?.d  illud  ufque  tempus  manferunt. 
Quapropter  fateri  minime  erubefcit .,  nidlum  certius  arcenda  pejiis  remedium 
fuperejfe  ,  qitam  fi  ajfe&orum  corporum  conta&us  omnis  ac  propinquitas  ftudio-, 
jijjime  devitaretur. 

$.     L  I  I  I. 

Interea  latere  neminem  poteft,  quanta  faepe  focordia  edicta  principutn 
optima  &  fecuritati  falutique  publicae  proffiicientia  ,  de  viis  atque  diverticu- 
lis  omnibus  quam  diligentiflime  cuftodiendis  ,  infuper  haberi  &  negligi  fo- 
leant  :  quare  in  edi&orum  talium  tranfgrelfores  feveriffime  erit  animadver- 
tendum  ,  ut  poenis  faltem  deterriti  ,  fuum  in  pofterum  officium  melius  fa- 
ciant.  Qua  eadem  feveritate  coercenda  quoque  erit  negligentia  eorum  ,  qui 
in  fepeliendis  cadavoribus  boum  ,  qui  lue  ifta  perierunt  .  profunditarem  fo- 
vearum  legibus  pnefcriptam  examuflim  non  obfervavennt.  Metuendum 
enim  eft  ,  ne,  fl  fuperficialiter  nimis  humentur ,  terra  a  canibus ,  lupis  aliif- 
que  carnivoris  animalibus  cruantur  ,  vel  putrefcentia  talia  corpora  halitus 
fcetidos  libere  per  aera  diffundant ,  eundemque  corrumpendo  malignarum 
ac  peftilentium  febrium  quin  imo  peftis  ipflus  humanse  ortui  anfam  fubmi- 
mftrent.  Quare  non  abs  re  monentalii,  ut ,  quando  ad  locum  tumuli  de- 
vehunrur  cadavera  ,  illse  eorum  partes  ,  ex  quibus  fordes  promanarunt , 
cum  lue  conflidtarentur ,  ftraminibus  diligenter  obftruantur ,  imo,  quod 
fatius  foret ,  tota  illa  via ,  qux  a  ftabulo  ad  fpeluncam  ,  cadaveri  inhuman» 
do  deftinatam  ,  deducit,  ftramentis,  igne  deinde  concremandis,  fternatur. 
Cumque  terra  fovearum ,  in  quas  prsccipitantur  cadavera,  fucceffu  tempo*- 
ris  fubfidere  foleat ,  opera  quoque  danda  eft  ,  ut  nova  fuperingeratur ,  ia- 
que  illam  graminis  loliacei ,  quod  nort  facile  radicitus  extirpari  fefe  patitur, 
lemina  conjiciantur  ne  effiuvia  putrefcentium  corporum  tam  facile  exhalare 
jLfctemque  coinquinare  queant. 


744  G    O     E    L    I    C    K     E  ;  l 

§.     L  I  V. 

Sunt  &  alia  faluberrima  monka ,  prophylaxin  refpeclantia  ,  quse  omniurri 
minime  hic  negligenda  funt.  Poftquam  convaluere  boves  aegri,  integrum 
adhuc  odiduum  in  bubili  relinquendi  &  interea  victu  tenuiore  v.  g.  furfu- 
ribus  aqua  copiofiore  dilutis  alendi  funt.  Stabulum  ipfum  a  fimo  diligenter 
repurgandum  ,  idque  altius  defodiendum,  neutiquam  vero  in  agros  dcve- 
hendum  eft.  Parietes  atque  tectoria  undiqrte  abradertda  &  fuffimeritis ,  ex 
thure  ,  galbano  ,  baccis  Lauri  atque  juniperi ,  fabina  ,  hyffopo  paratis  ,• 
aer  repurgandus.  Pecora  ipfa,  priufqUam  ad  farta  pafcua  iterum  deducart- 
tur  ,  aqua  &  aceto  aequali  proportione  inter  fe  mutuo  permixtis  abluerida* 
funt  i  ficque  metus  omnis  contagii ,  pilis  forte  adhuc  adhserefcentis  auferen- 
dus  ;  inprimis  vero  prsefepia  ,  in  quibus  falivse  contaminatse  reliquis  me- 
tuuntur,  a  fordibus  fuis  liberanda ,  diligenter  abftergertda  &  bis  quotidid 
allio  recenti  confricanda  funt ,  quod  idem  etiam  facculo  inditum  amphorse  * 
ex  qua  bibunt  boves ,  alligandum  &  aqu?e  immergendum  eft,  ut  viribus 
ejufdem  imbuatur.  Margines  five  labra  fontium  ,  ex  quibus  potulenta  hau- 
rire  confueverunt,  fimiliter  acri  lixivio,  ex  calce  potiifimum  patato ,  ab- 
luenda  funt.  Saluberrima  denique  lcx  eft ,  qua  prohibctur^  ne  pelles  de- 
trahantur  animalibus ,  lue  hac  extin&is ,  imo  nec  adeps  ,  ad  candelas  inde 
conficiendas ,  eximacur,  nec  ex  lade  vaccatum  segrotantium  butyrum  vel 
cafei  prseparentur,  omnium  vero  minime  carnes  eorundem  five  recentgs  i 
five  fumo  kiduratse,  Cive  fale  conditse  in  efum  ufumque  humanum  conver- 
tantur,  quicquid  etiatn  in  contrarium  allegetur  ab  aliis.  Et  quamvis  nullum 
facile  confilium  proficifci  a  nobis  debeat,  qUod  aliis  prxjudicium  vel  damnuni 
parere  pofTic :  communis  tamen  falus  &  utilitas  fuadere  videtur ,  ut  foenurri 
omne  una  cum  ftraminibus ,  quod  anno  prseterito  in  locis  contagio  fuedatis 
collectum  eft  ,  vel  libero  aeri  aliquandiu  exponatur,  ut ,  ventis  perfpiran- 
tibus ,  contagiofus  fornes ,  quem  fine  dubio  concepit ,  difpergatur ,  vel ,- 
quod  fatius ,  vulcano  immoletur. 

§.     L  V, 

Plura  eaque  noftris  forte  falubriora  confilia  ,  pro  avertenda  hac  pejle  bo~ 
villa  ,  quze  a  fat  longo  tempore  varia  Imperia ,  Regna,  Principatus  &  va- 
ftiflimas  totius  pene  Europae  regiones  devaftavit ,  tempus  fuppeditabit.  Nos 
interea  in  hifce  acquiefcimus ,  Deum  T.  O.  M.  precati ,  ut  hifce  noftris  co- 
natibus  ex  alto  benedicere  plurefque  alios  excitare  dignetur ,  qui  operam 
fuam  in  re  tam  utili  atque  neceffaria  nobifcum  conjungant ,  ut  fidum  tan- 
dem  atque  fecurum  excogitetur  remedium  ,  quo  malo  tanto ,  quotannis  fer- 
me  invalefcenti  aut  faltem  hinc  inde  repullulanti  eum  fucceffu  obviam  pro- 
cedi  pofllt. 

F    I    N    I    S. 

BURC 


C  L  X  X  X  V  I  I  L 

BURCARD  DAV.  MAUCHART 

E     T 

CHRISTOPH.    HENRICI   KLEMM^ 

D     E 

LUE     VACCARUM 

T   UBINGENSI. 

Tubingac  Odt.  I74f. 


JOifpta.  Medico-Tratt.  Tom,  V.  E  b  b  b  1 


(  747  ) 


§.     I. 

I^Xhlbuimus  nuperdelue  Vaccarum  ToblngenG  priorem  difputatfonem  per 
u  phxnomena  anteced;mea ,  conftitucntia  &  concomitantia  ac  denique 
confequentta  ,  ideoque  hiltoricam  rcidgis.  Subjungimus  nunc  pojleriorem  , 
pathologico-  therapeuticara  ,  atque  fic  a  datis  ad  conclufiones ,  ab  effectu 
ad  efficiens  ,  &,  quae  his  fupeiltruuntur ,  indicationes,  variamque  indi- 
patorum  materiem  pergimus.  In  tanta  vero  dicendorum  farragine  fuc» 
einCtoe  lludebimus  brevitatf. 

PATHOLOGIA. 

$.     I  I. 

Litem  hanc  iejmitnut ,  ftbrem  continuam ,  acutam ,  malignam,  epi- 
demiam  ,  contagiofam  ,  inrlamniatoriam  ,  a  potiori  dyfentericam  ,  in  aliis 
peripneumonic;  m  magis  ,  in  quamplurimis  utramque  jundtam.  Continet 
hiec  definitio  genus  &  diffcrentiam  fpecificam  ,  ideoque  fufficic.  Supple- 
bimus  &  reliqua  ,  cuncta  enodabimus  hsec  praxhcata  in  fubfequentibus 
mox  rniix  paragraphis.  Lues  vero  audit  communiter  morbus  ,  qui  epide- 
mice  graffatur ,    contagofus   elt  atque  periculofus  utplurimum. 

§.     III. 

Genus  huic  afFeclui  conftituimus  febrem.  Dicitur  autem  febris  ,  ut 
yerbis  utamur  B.  celcber.  Stahlii  :  (a)  infigniter  &  fatis  conltanter  al- 
tcrutus  motus  fanguims ,  &  hunc  veluti  preilis  veitigiis  infequentia  ,  etiam 
caloris ,  frigoris  fenfationum  ,  augmenta  :  roboris  autem  ad  voiuntarium 
motum  impotentis:  ,  feu  aronise.  Aut  juxta  mentem  B.  celeber.  Bxr- 
baavii(b)  febris  adeffe  judicatur  per  individuos  comites  &  figna  patho- 
gnomonica ,  pulfum  velocem  ,  calorcm  atque  horripilationem  ,  hanc 
quidem  ordinarie  magis  in  illis  febribus ,  quse  ab  internis  caufis  ortae 
funt :  his  pofiuis ,  poni  fi-brem  ,  ablatis  tolli  ftatuit.  Jam ,  fi  horum 
medicinse  promachorum  cffata  de  febiis  idea  formali  attemperemus  ipfi 
hiftoriae  phamom.  conftituentium  ,  in  priore  difp.  noftra  de  lue  vaccar. 
§.    10.   allegatorum  ,    facile  dilucefcet,    ffbrem  paffos  efle  boves  lue  labo- 

B  b  b  b  b     2  rantes , 

(«O  G.  E.    Stahl   Theor.    Med.  Ver.   p.    91?.    in  4,  to  Halaj  Magd.   1708. 

(b)  Herm.  Rocrhaave  Aphorifm.  de  cognolcend.  &  cim.ndis  morbis ,  §  e,6u 
%62.  $6$.  &  in  commentariis  Gcrard.  van  Swietcn  ad  Aphorifm.  hofcc  Bucihaav. 
Tom.  2.  p.  6.  &  7.  in   4to  Lugd  Ba.  1745, 


748  MAUCHART,^ 

rantes ,  ntque  ideo  patebit ,  quid  fentiendum  fit  de  afferto  Stahlii  (c) 
quod  nimir.  in  brutis  neque  tam  vere  ,  neque  tam  facile ,  neque  tam  va- 
rie  locum  efTe  videatur  febrilibus  commotionibus.  It.  paulo  infra  :  brutis 
nullas  ,  aut  quicquid  tandem  huctrahatur,  utique  paucijjimas  &  penitus 
rarijjhnas  febres  evenire.  Scil.  ob  defetfum  in  his  energi&  ^JimatorU,  tam 
rerum  ,  quam  adtionum. 

Oiim  jam  Varro  (  d )  fgna  boum ,  qui  five  ex  scftu  ,  five  e  labore 
febrem  habent  ,  recenfuit:  adapertum  oshumido  fpiritu  crebro  ,  &  corpus 
calidum.  ? ar kcr  Columella  (e)  Jigna  febricitantis  bovu  hsec  adducit  :  ma- 
riantes  lachrimas  ,  gravatum  caput ,  oculos  compreffbs ,  fluidum  falivis 
os  ,  longiorem  ,  &  cum  quodam  impedimento  trr.clum  fpiritum  ,  interdum 
&  cum  gemitu.  Ahbi  tradit  idem  (f)fnumfebricitantiumCigm.Sic.  (^iiid, 
quod  Varro  (  g  )  de  caprabus  fic  ftatuat  'i  De  emptionc  aliter  atque  de  ovibus 
dico  ,  qund  capras  fanas  fanus  nemo  promittit  ,  nunquam  enim  fine  febri 
funt.  Sed  hypeibolen  fapit  hoc  dictum  !  Quicunque  ergo  morbus  hibet 
fuae  fpeciei  figna  pathognomonica ,  phaenomena  conftiruentia  &  rationerrJ 
formalem  ,  is  quoque  pro  tali  eft  agnofcendus.  Atqui  febris  brutorum 
hnbet  eadem  &c.  Lrgo.  Quodfi  enim  vel  maxime  concedamus  in  homine 
tanquam  animali  rationali,  febribus  fubefle  principium  quoddam ,  ad 
certum,  nempe  falutis,  finem  cum  intentione  &  intellcCtu  agens ,  ha- 
hebit  illud  potius  rationem  cauia;  efficientis  ,  quam  formalis  ,  fibrium. 
Forma  vero  dat  efle  rei ,  a  forma  rnorbi  fit  ejufdtm  recl.i  denominatio. 
ln  brutis  tale  principium,  moraliter  agens  ,  neque  Stih;ius  audebat  ad- 
mittere,  hinc ,  ne  hiatum  &  fiifuras  ageret  ejus  fyftema  .  le  cnergiasef- 
timatoria  ,  de  confultatione  (  ut  verba  hubent  1.  cit.  ;..  $>V/  )  non  pef 
praefigurationem  phantafise  perpetranda  :  fcd  rationi  •  >lum  ;  x  a  principia 
nobifcum  nata  ,  confona  ,  veram  brutisftbrem  denegare  coadtuitft.  Sed 
altioris  atque  longioris  haec  funt  tractaiionis ,  &  aliena  a  prsefenti  fcopo  ; 

§.     1  V. 

Febrem  hanc  vocamus  contiuuam  ,  quia  jugiter  ad:-rat  vel  frig-is  ,  vei 
caior  p.  n.  remifltoris  quidem  per  intervalla  gradus,  fed  nunquam  penitus 
celfantia  :  acutam  ,  quia  velociter  ,  paucorum  fpatio  dierum  ,  pencuiofe 
decurrebat :   malignam  ,   tum  refpe&u  periculofioris  acutiei,   tum  oceukio- 

ris 

(  c  )  Id.  Stahlius  ibid.   p.  936. 

(d)  M.  Terent.  Varro  de    re  Ruftica  L.   2.  C.    t.   p.   m.   <;?.   b. 

(  e  )  L  Junius  Moderatus  Columclla  de  re  ruftica  L.6.  c.  8   de  febre  boum  p.  m.  i%1. 

(/)  Id.   L.  7.   C.    10.  p.   204.  b. 

(g)  Varro  de  re  ruftica  L.  2.  C.  2.  p.  rri.  ^8  b.  Hoc  quidem  aflertum  ,  itl 
fenfu  febris  medico  ,  non  facimus  noftrum.  Cei  te  non  quadrat  in  noftras  CaprilS. 
Jn  genere  etiani  abfurdum  eft,    non  naribus  fpiritum   trahere  ,  fed  auribits. 


DE   LUE  VACCAR.    TUBINGENSl.  749 

"ris  <k  fubdole  lntentis  aliquando  morbi,  &  gravioris  humorum  corrupti- 
onis  ,  cnm  nima  vitalium  ac  animalium  virium  proftratione :  epidemiam , 
quod  plurimas  uno  iu  loco  atque  paflim  in  diverfis  Gcrmamae  non  modo, 
fed  etinm  Europjc  rcgion  bus  ,  e  caufa  communi ,  minus  familiari,  in- 
Vafit :  contagiofam  ,  quoniam  una  vacca  ,  lue  infecta  ,  alias  eadem  in- 
fecic  ,  &  mediate  &  immediate*  vid  prior.  Difp.  de  hac  lue  §.  8-  9- 
13.  iv  &  e  prsefentis  difp.  fubfcquo  §.  8:  injlammatoriam ,  ob  ftafes 
inflammatorias  ,  ftigmata  rubra  ac  livcntia  paflim  in  quam  plurimis  vif- 
ceribus  atque  partibus  internis  ,  per  extifpicia  obfervatis ,  tam  earum 
boum  ,  quse  in  principio  moibi  funt  pcremptse  cultro  ac  fecuri,  quam 
qiix  irj  progreiTu  fponte  funt  mortusc:  dyfentericam ,  a  potiori,  ob  tor- 
mina  ,  de;'e&iones  alvi  frequcniiilimas  ,  liquidas  ,  aliquando  cruentas, 
atque  tenefmum  ,  quibus  ordinarie  ftipata  fuit  hsec  febris.  vid.  prior 
Difp.  p.  §.  10.  II.  12:  In  aliis  tamen  vaccis  peripnenmoniam  magis , 
ob  refpirationem  anrulofam  ,  fufpiriofam ,  prior.  dilp.  §.  10.  p.  9.  & 
§.  12.  tuffira  incrtbefcentem,  fine  notabiii  exfcreatione  &  pulmones  femper 
inflammatos,  pauciflimis  exceptis  §.  19.  p.  17.  prior.  Difp.  Dyftnterico- 
peripneumonicam  ,  fcil.  utramque  jundam  ,  cum  aegrotantes  vaccse  &  pe- 
ripneumonia  &  dyfenteria  fimul  laboraifent  ,  fi  non  in  principio  ftatim 
roorbi ,    tamen  in  progreffu. 

§.     V. 

Kxxopejlilentia  ,  vel  peftts  carbone  ac  titulo  hand  notavimm  hancce  luem  , 
ideo  m.;xime ,  quod  anthracum  atque  bubonum  nullibi  comparuerint  vef- 
tigia  ,  fatellitum  alias  veraepeftis  folennium.  Qui  vero  pro  illa  fpecie  cbo- 
ler<e,  aut  diarrhoece  biliofv.  ,  quam  vulgo  die  Ubtrgidie  vocant,  venditare 
Voluerint ,  pcr  nos  faciant.  Nos  ab  hac  abjiinuimm  appcllatione  ,  non  eam 
fa''em  ob  caufam,  quod  in  pleiifque,  lue  citius  tardiufve  &  mortuis  & 
fecuri  cultroque  peiemptis  non  apparuerit  excefliva  illa,  quse  nominiger- 
manico  der  {jbergHUe  occafionem  prstbuit ,  cyftidis  felleac  magnitudo  ,  ac 
turgefcentia  a  copiofifljma  bile  contenta  ,  vid.  Difp.  prior  p.  17.  §.  20; 
fcd  etiam  nc  foveamus  vulgares  plebis  a'c  veterinanorum  errores  circa  theo^ 
riam   &  praxin  hujus  lnis  nimium  cum  craffos,   &  abfonos,  tum  periculofos. 

Multo  magis  a  vera  hujtts  luis  idea  abludit  denominatio  alia  germanica , 
die  herziveiche  ,  f.  mollitiei  cordis ,  ab  hujus  ff<cciditate  &  collapfu  dicta, 
pro  qua  luem  hanc  ,  <.b  iniiio  ccrte ,  venditarunt  nonnulli :  rarillime  enim 
penitus  flaccidum  &  mol'e  fuit  cor  ,  raroque  in  confiftentia  fua  &  duritie 
muJculofa  mutatum  ,  difp.  prior.  p.    19.  22. 

$.     V  I. 

Subjeclum    moibi   addquatum  cft  totum  corpus ,  h'cibi,  plurimis  locis 

B  b  b  b  b     3  mo- 


7?°  M    A     U    C    II    A     R    T  , 

modifquc  ,  intos  &extus,  fcbrem  ,  &  e  febri  patiens:  Vrvicipale  confti- 
tuunt  vifcera  primae  digeltioni  fervientia  &  pulmones.  Hoc  fubjectum 
patitur  intempeiiern  fcbrilem  ,  inflimm  ltoriam  ,  lllmuium  ,  ftn&uras  , 
arrolionem  ,  putredinem  gangraenofo  -  fphacelofam. 

§.     VII. 

Cattfa proxima  eft  morbificum  corpusquoddam  ,  fubrile,  fumme  nctivum, 
rofivo  -  putreficiens ,  fanguinem  potiifimum  &  iympham  inquinans  ,  dif- 
f  llivum  ,  &  fui  fimdis  productivum  ,  sb  infectis  in  fanas  vaccas  propa- 
gativum,  five  contagiofum  immediate  ac  mediate.  Subfifremus  hic  tan- 
tiiper  in  generali  hic  idea  fpecifici  hujus  veneni  ,  &  modo  allegata  con- 
firmabimus  prsedicata.  Caufas  morales  ,  angelum  percufibrem  ,  pcenam  a 
Deo  lmmiifun  ,  fafcinum  ,  magiam  tranfmittimus  ,  utpote  non  modo  longs 
difiruillimi  objectum  fcrutinii,  ied  ita  quoque  comparatum,  ut  omnes  tamen 
haecaufse  fupranaturales  &  extraordinariae  aliquam  in  ipfo  corpore  animalis 
aegri  caufam  nroducant  phyficam  ,    iftius  morbi  proximam. 

Unde  ad  forum  phyfico  medicum  reducla  hac  iuis  caufi  froxima ,  fta- 
tuimus  cife  corpus ,  f.  mateiiam,  utcunque  fubtilis  illa  &  vel  fub  aune 
ac  fpirituofe  fubtilitatis  indole  concipiatur.  Snbtilitatem  vero  probant :  ci- 
tiffim  i  ,  intra  unum  alrerumque  diem  ,  ejufd.  dirluiio  in  tantum  non  om- 
n;a  yifcera,  infectionis  promptitudo  ,  ab  xg'is  in  fanas ,  non  tantum 
vi  .    fed  &  remotas  ,   adhaefio  ad  vcftes,  p.ibulum,   ftramen  &c.  unde 

contagium  ultra  proferrnr  atque  propagatur.  Defumma  ejufdem  a&ivitate 
teftantur  omnium  fere  functionum  vitalium  ,  animalium  atque  naturalium 
fubitanea  quafi  ac  graviflima  prolhatio  ,  ftafes  fanguinis  inflammatoriac  , 
gangraenofae ,  fphaceiofie ,  brevi  &  tam  multis  in  partibus  exortee ,  vitsc 
fummum  ubique  periculum,  rr.ors  non  frequensfatem  &  ordinaria  ,  fed  & 
feftinata  ,  poft  duos  feptemve  dies  abinvafione,  umverfalitas  luis^,  qvra 
pauciifimis  parcit  varcis  ,  licet  faniifimis,  curationis  difficultas in  genere, 
potiifimum  vero  fi  jam  per  moram  invaluit  malum.  Rgfivo - fmtrefaclentem 
dcclarare  videntur  indolem  ,  ftimuli  torminofi  ac  tenefmodes  ,  nbrarum 
carnearum  in  ventriculis  &intcftmis,  tunicarum  pulirmnis ,  trachea:  fe- 
pacari  ac  fecedere  cceptarum  (  quod  B.tavi  maxime  obfervarunt  medici, 
jn  prior.  diip.  jam  laudati ,  in  ultima  finuli  boum  lue  Batava)  attritus 
&  arrofio  rubro  •  livida  ,  putrida  ,  imo  iufco  -  tvgra  ,  ibi  gangraenofa  , 
hic  fphacelofa  ,  graveolentia  fecum  alvinarum  acernma  ,  foetor  quarundam 
oris  putredinntus.  A  tali  vero  caufa  morbifica  fanguinis purpuram  ferumque 
potiffimum  inqttinari  arguunt  iangnis  ,  juguro  emsifus ,  fervidus  brevique 
confiftens &  concrefcens ,  dirTufiifima  in  tot  vifceripus  inflammatio  &  gan- 
grsena  ,  unde  non  minus  elucefcit ,  cur  dirTufivam  ac  iui  iimilis  produc- 
tivam  in  liminc  hujus  nphorifmi  vocaverimus :  verofimiie  namque  eft  , 
i  odo  veneni   hujus  portionem  ab  extus  acceiliile  ,   quse  totam  vaf- 

tifli- 


DE    LUEVACCAR.    TUBINGENSI.  ?ft 

tiflimi  hujus  animalis  maffam  fanguincam  in  univetfum  corruperit ,  ied 
cujus  etiam  cxigua  quantitas ,  fcrmcnti  ratiouem  hubens ,  fanguinem 
&   lympham  commutarit  brevi   in   fuam  indolcm  malignam. 

§.     VII  I. 

Contagiofam  peftis  hominum  indolcm  uti  funt ,  qui  in  dubium  voca- 
runt ,  imo  auducter  exfibilarunt ,  ficut  ukimi  de  pefte  Maifiiienfi  fcri- 
ptores  medici  ;  ita  quoque  non  defunt  ,  qui  luis  noftree  boum  proferib.mt 
tontagium.  Videtur  tamen  hoc  fatis  appdi&ice  p rohari ,  cum  [«]  ahbi , 
paifimque  certo  conftitcrit  ab  unico  bove  infecto  ,  in  pagum  inuoduc'to, 
confeftim  fimiliter  infeclos  fuiife  boves,  malculos  &  feminas,  antea  fa- 
liillimos ;  dehinc  vcio  [@~\  totum  gregem  de  domo  ad  domum  ejuem 
lue  correptum  fuiffe  ,  [y]  falvofque  duntaxat[a  potiori  certe  ,  cum  ru- 
erint  rari  nantes  in  gurgite  vafto  ]  perftitirle  ,  qui  ftaiim  fani  adhuc  , 
e  ftabulis nondum  inftdis ,  aliorfum  deducti  fuerunc  ac  ailcrvati ,  quamvis 
h.iud  longinque  ab  urbe,  1.  pago ,  infectis  :  e  contrario  [J1]  lues  hxc 
itabuium  femel  fufaingrefla  omnes ,  quas  continuit  ,  vaccas  fucceffive  a- 
dorta  fit ,  licct  ab  acgrotante  e  veftig'o  feparatas  &  in  aliud  ftabulum  , 
Vel  in  pafcua  ablcgatas  :  [s  ]  hicTubingae  fub  initium  luis  e  grege  Bru- 
chlano,  tum  incolumi ,  empta  fanifiima  vacca  &  in  ttabulum  dedudta» 
jn  quo  paucis  ante  diebus  e  grcge  Nicarino  vacca  !ue  periit  ,  brevi  fi- 
militer  &  funcfte  correpta  fucrit  :  [  £  ]  cfHuvia,  dyfentericarum  maxime  > 
teterrimam  ac  acerrimam  fpiitnt  fracedinem  ,•  unde  &  [  q  ]  ipfa:  fanse  vaccae, 
fi  quando  iilis  tanguinem,  feces  alvinas ,  urinam  lue  mortuarum  odorari 
contigit  ,  incondito  boatu  &  fnnbunda  quaii  aveifatione  calcitrantes  funt 
deb.icchatac :  [S-~\  eadem  lues  in  conttabuiantes  tranfierit,  quamvis rarif- 
lime  capras  :  [  i  ]  Weylse  ,  in  filva  Fagina ,  molitor  in  fuis  sedibus  ,  quarta 
miliaris  germanici  parte  diftantibus  ab  illo  pago,  lue  vaccaruni  per  pise- 
greifam  hyemcm  mifere  dcvattato ,  undecim  tamdiu  fuas  fervavit  vaccas 
jncolumes ,  donec  dcficiente  focno  fuo  domeftico  ,  aliud  e  pago  appor- 
tatum  furrogavcrit  vaccis  ,  &  omnes  brevi  deh  nc  ,  luc  correptas  fuc- 
ceilive,  amifeiit:  [x]  alius  vtio  ibidem  &  iucs  infecerit  fuas ,  pro- 
jectis  ad  comendendum  intcftinis  vactre  ,  lue  demortuae.  Alia,  obfervuta 
shbi ,  fpecimina    contagii  prseterimus. 

§.     1  X. 

Quam  vero  extra  dubitationis  aleam  pofita  fperamus,  quse  hucufque 
$.  ?.  &  8-  de  caufa  luis  proxima  tradidimus  gcntialia  ,  tam  non  eruhef- 
cimus  fateri  Jijjicilliniam  fore  ac  tfubiam  Jpecialiorcm  abditijj'w<z  huju*  caufit 
Aeterminationem.  An  fcil.  naturae  mrgis  fit  acida: ,  vel  alcalinse,  fixioris , 
an  volatilioris  'i    aii  put?e  talis,  an  mixta:  'i   aut  iu.m  fiil.phui'we   potius 


7^2  M     A    U    C    H    A    R    T, 

fit  indolis  ?  an  folius  regni  animalis  productum,  inftar  contagii  ferpentis 
de  loco  in  locum  ,  ab  individuo  in  aliud  ?  aut  num  primitus  debeatur 
effluviis  in  regno  minerali,  vel  vegetabili :  et  quse  funt  fexcenta  alia. 
Quam  vaftus ,  eheu,  fe  heic  aperic  dicendorum  campus  !  fed  &  proble- 
matum  atque  mylteriorum  labyrinthus !  non  aliud  hic  prodat  filum  A<, 
riadnaum,  quam  longa  ,  multiplex  ,  accurata  obfirvatio  omnium  phseno- 
menorum  morbificorum  ,  experimentorum  ,  juvantium  atque  nocentium, 
ejufque  dchinc  fiagax  dijudicatio  phyfico-  medica. 

§     X, 

Quamvis  autem  docti  atque  ingenui  medici  facile  nobifcum  fint  con» 
fenfuri,  [h]  quod  hactenus  &  omnibus  numeris  abfoluta  obfervatio  , 
&  certa  caulae  proximae  fpecialior  determinatio  fint  adhuc  inter  defide- 
rata ;  tamen  licebit  ex  ipfis  ,  quae  fuppetunt,  datit ,  in  priore  noftra  difp. 
praemitfis,  atque  aliorum  medicorum  ,  maxime  modo  laudatorum  Bata- 
vorum  confonis  ,  conchifiones  elicere  probabi'es  &  ab  efFectibus  ad  caufam 
argumencari  efficientem.  Si  e  jactis  cum  principiis  hifce  theoreticis  cun&a, 
vel  pleraque  faltem  &  potiora  ,  queant  explicari  phsenomena  ,  &ipfapraxis 
{uperftructa  felici  refpondeat  eventu  ,  novum  robur  accedet  theoriae  , 
vel  probabilitas  faltem  fyltemath 

§.     X  L 

Anne  igitur  alcalinam  httjtts  canfie  morbificae  proximse  naturam  produnfe 
fequentia  ,  in  vaccis  aegrotantibus  ,  &  circa  fales  alcalinos  obfervata  ? 
[«]  appetitus  (tatim  &  conftanter  proftratus  :  eundem  fane  notamus  ef- 
fectum  in  homine,  feu  fano,  feu  xgro  ,  a  largiore ,  vel  longo  alcalium 
&  alcalinorum  ufu  :  [/3]  unde  inquinatum  &  p.  n.  alcalefcens  acreque 
factum  in  primo  mox  ventriculo ,  pabulum  definunt,  etiam  voluntarie, 
ruminando  in  os  repetcre  vaccse.  [y]  Indoles  humorum  omnium  ,  tam 
bruti ,  quam  hominis  ,  alcalina  potius  &  ammoniacalis ,  quam  acida. 
Qiiamvis  enim  victu  ,  maximam  partem  acefcente  ,  utantur ,  atque  fa- 
libus  acidis  inquilini  corporum  eorundem  humores  copiofilfime  imprae- 
gnentur  quotidie  ,  docent  tamen  experimenta  chemica  ,  nullibi  fal  aci- 
dum  ,  fibi  relictum  ,  liberumque  haberi.  Atqui  vero  ipfaluis  caufa  pro- 
xima,  fi  non  femper  primitive  ,  tamen  dcrivative  &  a  potiori  per  con- 
tagium  inducitur,  e  vaccisaegiotaniibus  in  fanas  propagata  :  [</]    bilis  ea- 

rum 

(  b  )  Exemplo  fint  celeber.  quatuor  medici  Batavi ,  Ant.  de  Haen.  Wilh  Ouv- 
vens  ,  Abrah.  Wefterhoff  &  Conr  Henr.  Velfc  in  pertract  itii  nc  Bataya  de  prae- 
fenti  lue  ac  ftrage  vaccarum :  VerhandcHng  van  de  tegen  woordiqe  ziekce  en  fter^ 
/t.e  van  het   Rundvec.  in   g  vo  Hiigaj   Comit,  An.    174.5. 


DE  LUE  VACCAR.  TUBTNGENSI.     7H 

rrum  fluidior  utplurimum  &  fervida.  Alcalina  vero  diflblvunt  bilem  atque  ftui- 
diorem  reddunt ,  pariter  ac  alia  oleofa  fulphureaque  :  (e  )  fed  &  acriorem 
reddunt  ;  unde  haec  ltimulis  fuis  inteltina  graviter  irritat ,  eorundemque 
lympham  mucumque  ,  quibus  naturaliter  nblinuntur  intus  ,  fundit,  tor- 
rnina  ,  diarrhoeam  ,  dyfenteriam  excitat.  (C)  Bilfs  jegrarum  vaccarum  ab 
jnftihato  -^-  fB-.  exhibuit  crfervefcentiam  notnbilem  ,  manifdto  exemplo 
alcalinaehujus  morbofic  bilis  naturac  ,  magifque  alcalinte  ,  quam  naturaliter 
folet.  Confer.  qu<e  Bohnius  (i)  Verhcyenus  (l)  aliique  habent  de  experi- 
iuentis  chymicis  ,  c.  bile  inilitutis  cyltica  boum  aliorumque  brutorum.  BUis 
etiam  duarum ,  lue  mortuarum  ,  vaccarum  ab  0°q  tartar.  per  deliq.  alte- 
ta  nullam  plane  mutationem  ,  attera  clariorem  modo  flavedinem  adepta,  de- 
monftravit  utrinque,  principium  alcalinum  heic  pnrjvaluiiTe  p.  n.  morbofbe 
liaebiies  non  foetebant ,  vid.  prior.  noftiae  difp.  §.  22.  &  23.  alias  vero  pu- 
trefcens  ,  fed  &  tum  foetens ,  bilis  omnino  manifeftum  &  copiofi- 
us  fiftit  alcali  volatile.  (  i) )  Fluxus  lachrymalis  ,  ftillicidium  muci  ac  fa- 
livae  e  naribus  acore  copiofum  atque  perpetuum  ,  ut  alias  quoque  caufas  ad- 
mittunt  ,  £calcalinamfundentem  nonexcludunt.  ($■)  Comparati  effe&us 
alcalium  fixorum  atque  volatilium  in  corpore  vivocum  phxnomenis  in  hac 
lue  vaccarum  j  alcalia  enim  illa  fixa,  cuti  applicita,  huic  inducunt  pruri- 
tum  ,  calorem  ,  rubedinem  ,  dolorem  ut  ab  igne  ,  inflammationem  ,  gan- 
graenam  &  deftruunt  animalium  compagem  inftar  veneni;  (m)in  vaccis 
autem,  quot  paffim  ,  quaefo ,  in  vifceribus ,  veftigia  ruboris  ,  inflmima- 
tionis  ,  gangraense ,  fphacelofae  putredinis  fuerunt  obvia?  Nec  obftat  fa- 
lem  alcalinum  fixum,  de  quo  potiffimum  fuperiora  intellexitprsedicata  Bcer- 
batvius,  nonnifi  vegetabilis  regni  per  violentum  ignem  efTe  produ&um,  quod 
ergo  nec  ab  extus  adventitium  ,  nec  intus  genitum  in  corporibus  vaccarum 
fupponere  liceat  :  idem  enim  celeb.  Authorfub  eadem  claife  comprehendit 
(?/)  quoque  fales  ,  ex  humoribus ,  carne ,  ovis  &c.  putrefadtis.  Igitur 
tale  miafma  volatile  ,  contagium  e  R.  A.  hic  etiam  poteft  fupponi  luis 
caufa  proxima.  Quid  ,  quod  ejufmodi  fales  alcalini  volatiles  atque  vege- 
tabiles  omnino  etiam  in  atmofphaera  polfint  foleantque  liberaliter  fluciu- 
ari  exemplo  fumi  fuliginofi.  Denique  (t)  juvantium  atque  nocentium  in 
hac  lue  obfervatio.  Apud  nos  qnidem  profuerunt  nitrofa  acidula  cum  a- 
kxipharmacis  arque  refolventibus  mixta.  Acetum  vini  fimplex  &  bczoar- 
dicum.    Interpofitus    fubinde    haulius  refrigerans,    ein  RJihltrauft  e  la&e 

(i)  Joh.    Bohnius  in  circ.    Anat.    Phyfiol.    in  4  to   Lipf    An.     1686.  p.   279.  f. 

(/)  Phil.  Verheyen  ,  Supplement.  Anat.  in  4  to  Bruxel ,  An.  1710.  p.  K8. 
fs.  it.  Bccrhaav.  in  Inftit.  Med.  &  in  Commentar.  Hallerian.  in  Parte  phyfiol.  C. 
de    Act.   biiis  utriufque. 

(m)  Boerhaav.  Chem.  Tom.   2.  p.    94.   f. 

(«)  Id.   Inftit.  Med.  §.   1140. 
Difput.  Medico-1'racl.  Tom.   V.  C  c  c  c  c  con 


754  MAUCHART, 

concreto  ,  fauter  geflandener  milch ,  pulvere  pyrio  &o!eolini.  Ipfum  quo- 
que  hoc  oleum  lini  fimpliciter  crebro  vaccis  infuderunt.  Talia  vero  cundla 
principio  alcalino  morbifico  &  invenendo  &  obvolvendo  ,  ftafibus  autem 
jnflammutoriis  refolventia  ,  &  putredini  alexipharmaca  rtcte  opponi ,  nemo 
fcrtaflis  erit ,  qui  negc.%.  Siniitrum  vero  &  funeftum  habuerunt  eventum 
multa  meraque  alcalina  terreftria ,  lixiviofa,  calefacientia ,  theriacaliaj 
opiata,   purgantia,   praefertim  acria. 

§.     XII. 

An  fulphureum ,  inflammabile  quidpiam  huic  caufe  proximse  alcalind 
counupferit ,  aut  fingularis  plane  ac  heteroclitse  indolis  haec  fuerit ,  uti  multa 
funt  e  clallibus  venenorum,  nondum  fatis  intellectse  &  determinabilis, 
operofe  jam  difquirere  fuperfedemus  'i  &  §.  II.  praemiflis  acquiefcimus  : 
idque  tanto  lecurius  ,  quod  ficut  alias  in  tot  morborum  hominis  curati- 
onibus  obtinet ,  caulimo^bi  proxima  n  on  facis  diftincftj  perfp3c!ti  ,  fed 
tamen  ejus  tfFedu  proximo  luculenter  detedto  *  hunc  ceu  caufam  fubordinatam 
&  fecundariam  arripere,  phaeriomena  hinc  explicare  &  indicationes  totam- 
que  curationem  fuperitruere  licet.  Is  vero  ejfe&tts  fuxt  injiammatorius ,  ru- 
bore  ,  infardu  &  ftafi  fanguinis  in  minimis  arteriolis ,  fatis  fuperque 
confpicuus,  imo  altius ,  in  gangraenam  ,  eve&us  ,  &  putredinem  fpha- 
celofam  ,   in  quamplurimis  vifceribus  ipfifque  paffim  integumentis  inducens* 

§.     X  I  1  L 

Caitfas  remotiores ,  quae  potuerinr  efle  ,  &  alibi  ftierint  fubinde ,  plureg 
receniuimus  in  priore  de  hac  lue  diflertutiuncula.  SeJ  quxnam  ex  his  vero 
videatur  fimillima,  ex  ipfo  §.  8.  praecedente  partim  colligituv  ,  contagium 
fcilicet,  partim  ex  iis ,  quae  in  prioredifp.  p.  7.  jam  anticipavimus.  Neque 
tamen  negamus  ,  pofle  hanc  morbi  bovini  fpeciem  primitus  oriri ,  iiac 
contagio  ,  line  praevio,  in  illa  regione  ac  loco  ,  icgrotante  aliofque  dehinc 
infecluro  bove. 

Contagium  tale  communicatur  &  immediate ,  &  m^liate  ,  de  tauro  iil 
vaccam  ,  aut  vice  verfa ,  coitu  :  e  matre  gravida  in  fcetum  ,  Der  com- 
rnunem  utriufque  circulum  fanguinis:  afBatu  halitus  oris  ,  efll  iviis  per 
tranfpirationem  ,  attaclu  mutuo,  immediato:  faliva  ,  muco  narium  ,  a- 
liifque  humoribus  excretis ,  per  olfadtum  ,  lambiiionem ,  maltic.uionem, 
dcglutitionem  pabuli  infecfti ,  hauftum  contagio  corruptae  aquac  pro  potu  , 
per  contaminara  praefepia  aliaque  utenfilia  ,  per  coria  infedtis  detracfta  , 
veitimenta  hominum,  cum  aegris  converfantium  ,  vel  per  alia  bruta, 
canes  e.  gr.  feles ,  capros  &c.  nefario  aulu  projecit  ipfo  noftrae  luis  tem- 
pore  uebulo  quidam  (  hacftenus  quidem  incognitus  )    cyftidem  fcllcam  & 

intei- 


DE   LUE   VACCAR.   TUBINCENSI-  7?f 

inteftini  fruftum  ,  ex  infeda  procul  dubio  vacca  ,  in  tabernam  aliu«  civis 
noftratis.  An  terrendi ,  an  infulcandi ,  an  directa  infcrendi  cpntagii  vo"- 
luntate,  non  conftat  ?  Sic  in  vicinia  cujufdam  pagi  incolx  innVrutum  , 
quod  rufticis  ,  in  fuperfHtiofa  &  mngica  n^mis  quam  pronis ,  vatde  pla- 
fcet,  nempe  partes  aliquas  cadaveris  infecti  bovis ,  vel  int<grum  ca- 
daver,  imo  &  vivum  fanumque  hujus  fpeciei ,  qux  epidcmice  xgrotat, 
individuum ,  defodiendi  in  terram  limitibus  proximi  pagi  adfcriptam  , 
aif  emeni  Zehenden,  exfccuti  de  gravi  hoc  dolo  ,  quo  fe  quidem  a  lue  h- 
berarunt ,  fed  eandcm  ,  alteri  pago  intuliffe  accufantur  ,  adhucdum  te- 
nentur :  firmiter  enim  libi  perfiiadent ,  tali  modo  lucm  in  hoc  pago  ex~ 
lingui  &  in  finitima  loca  derivari.  Quod  ultimum  mag:s  metuendum, 
quam  prius  fperandum  eife  videtur. 

§.     XIV. 

Subje&um  ,  cui  canfa  hxc  proxima ,  §.  ir.  12.  indigitata  ,  inhwei 
primitus  ac  primario,  videntur  effe  lympha  &  huic  analogi  humores  , 
faliva,  mucus  narium  ,  lympha  irrorans  tracheam,  bronchia ,  cxfopha- 
gum  ,  ventriculum  ,  inteft.na.  Certe  per  refpirationem  &  deglucitionem 
delatum  miafma  in  nares  ,  pulmonem  ,  fauces,  ventriculos  ,  ideo  tra- 
gccdiam  fuam  aperit  luditque  in  illis  maxime  vifceribus  panibufque  ,  lym- 
pham  illorum  domefticam  fanguinemque  corrumpit  magis  magifque  ,  & 
ipfos  reliquos  e  fimguine  fecretos  in  fuis  colatoriis  humores  ,  bilem  , 
fuccum  pancreaticum  ,  lac  &c.  prxter  naturam  aiterat  ac  inficit,  donec 
&  folidx  partes,  cutis,  mufculi,  tunicx,  vafi ,  glandu'x  ,  vitium  flui- 
darum  fua  etiam  corruptione ,  erofione  ,  deftru&ione  ,  putredine  luant. 
Poterit  vero  ,  quamvis  rariore  ,  alio  modo  primum  fufcepti  contagii  fub- 
jectum  eife  peripheria  cutis,  ac  miofma  ibi  in  vafa  reforbcntia  lympha- 
tica  ac  fanguinea  tranfire ,  totique  primum  maffx  fanguinex  infundi. 

§.     X  V. 

Ita  vero  circulm  habetur  vitiorum !  lympha,  fanguis,  bilis  &c.  &  cor- 
rumpuntur  ,  &  corrumpunt.  Fun&iones  in  corpore  mngis  magifque  tur- 
bantur ,  impediuntur  ,  abolentur  ,  pro  caufx  adtivitate  ac  fubjedti  rece- 
ptivitate  citius  tardiufve,  gravius  mitiufve  ;  at  funefte  utplurimum  ,  ni 
malo  tempeftive  occurratur  ac  legitime  ,  quia  fumme  aclivum  &  perni- 
cillimum  miafma  ,  atque  diffufa  in  tot  vifceribus  cft  infhmmatio  gan- 
grxnofii.  Deberemus  jam  fymptomatwn  derlu8ionem  profequi  ac  explicati- 
onem  juxta  principia  §.  u.  12.  14.  Sed  longius  abriperemur ,  quatri 
prxfixa  pagellarum  paucitas  pcrmittit.  Poterunt  huc  multa  repeti  ex  illa 
medicor.  Batavor.  pertra&atione.  (vid.  not.  noftr.  (h)  Tangtmus  pauca 
faltem  plunomena,  non  xque  alibi  ventilata. 

Ccccc    2  $.     XVI, 


7S6  MAUCHART, 

§.     X  V  L 

Et  primo  quidem  Rtmiinationis :  hanc  vero  protinus  fupprlmi  ac  pro- 
fl'gari,  cum  motbus  aliquis  aut  lues  invadit ,  &  Peyerns  (o)  multique 
alii ,  &  ipfa  experientia  teftantur ,  in  noftra  etiam  lue.  Defectum  pabulr, 
e  primo  maxime  ventriculo  in  os  ruminatione  repromendi ,  non  poffe  ac- 
cufari  ,  teftatur  fectio  mortuarum  boum,  quibusventer  ille  primus  pa-- 
bulo  femidigefto  repietus  ordinarie  eft  a  morte  inventus ;  neque  tamen 
ita  diftentus  .&  infarctus  fuit ,  ut  ,  quod  fanis  aliquando  accidit  e 
nimia  voracitate,  metum  incurrerit  crepatutse ,  atque  ideo  fibrse  hu- 
jus  ventriculi  mufculofae  vim  fe  contrahendi  amifermt  e  nimia  diften- 
fione  ,  atque  hinc  bolos  ruminandos  furfum  protrudere  in  ocfophagum 
faucefque  nequiverint  f  fed  caufa  potius  videtur  eife  petenda  partim  & 
virium  &  fpirituum  animalium  e  morbo  maligno  proftratione  ,  cumalia^ 
laboribus  nimium  fatigati  boves  rurninationem  aliquandiu  fufpendere  fo- 
leant ,  pattim  ab  anorexia  &  pabuli  faftidio  ,  partim  ex  difficultate  utf 
deglutitionis ,  fic  etiam  ipfius  ruminationis  ,  ob  odophagi  &  tracheae  tu- 
nicas  interiores  inflammatas  ,  imo  ex  parte  feparatas  ,  quemadmodum  pef 
fectiones  cadaverum  obfervarunt  medici  Eatavi ,  rtec  non  frequentem  glan- 
dulae  thyroideae  inflammationem  ,  imo  &  abipfaprimi  ventriculi  inflam- 
matione  interna  ,  fubinde  per  fcctiones  reperta ,  quse  fibras  motrices  ten- 
dendo  ,  ac  do'orificas  reddendo,  motui  rumin.itorio  effecit  ineptas.  Quid:, 
fi  &  pabulum  ,  primo  atque  fecundo  vcntricuio  contentum  ,  jamjam  fu-- 
bierit  morbificam  ,  naufeabundam  fernienrationem  atque  corruptionem  y 
quod  denuo  lingux  orFerre  nolit  animal  '{■ 

§.     X  V  f  I.. 

Cur  tertim  ventrkultts ,  omafum '■',■  f.  Echinos ,  f  Centipellio  dictus  f 
noftratibus  dar  Biichlein ,  ti/.leo  generaliter  irt  omnibus  lue  mortuarum  fis 
repertus  injlammatus  ,  imo  gangrmofns ,  obd/tratris,  atque  contentum  intcr 
foliola  e)us  alimentum  ordinarie  totum  exfuccum  ,  friabile  &  quafi  aduf- 
tum  ?  multas  fubefle  caufas  arguimus.  Ruminatio  omifla  effecit  ut  pa- 
bulum  e  primo  &  fecundo  ventriculo  in  omafum  defcenderit  minus  & 
attritum  &  dilutum  ,  hinc  etiam  propter  ipfam  omafi  fti  ucturam  folia- 
ceam  &  lamellatam ,  heic  moram  nectere  &  adiwerere  diutiusatquetena- 
cius  oportuerit ,  non  enim  modo  plurimaefunt  omafi  lamellae  ,  ocioginta 
octo  numeratse  abs  Peyero  ,  fed'  ita  etiam  collocatze  &  papillis  quafi  un- 
catis  inftructse  ,  ut  crudius  atque  ficcius  pabulum  in  totidem  tranfitus 
obices  impingat  ,  idque  tanto  magis ,  quodinflammatae  totius  hujus  ven- 
triculi  tunicsc  ,   ejufque  lamellse  officio  fuo ,   conqualfandi ,    difcerpendi 

ac 

(o)  Joh.  Conr.  Peyerus  in    Merycolog.  111410  Bafil.  iftjj.  p.  148.  ultimis  lineis. 


DE  LUE   VACCAR.    TUBINGENSt  '7^7 

■cexprimendipabuiam  ,  minus  rite  defungi  valeant.  Infignis  vero  &  vafo- 
rum  fanguineorum  copia  omafi ,  quibus  mirifice  luxuriant  ipfa  ejus  fo- 
liola  ,  junclim  cum  fuperiore  caufa  tffecit ,  ut  a  potiori  &  femper  hio 
venrriculus  repertus  fit  inflummatus  &  ex  hoc  calore  prseternaturali  in- 
fl.immatorio  pabulum ,  inibi  contentum,  exaruerit  ,  imo  ipfe  totus  ven- 
triculus  aliquando  quafi  occalluerit. 

§.     X  V  I  I  L 

Cur  magria  ,  ut  loquuntuf  ,  bilis?  f.  cur  folliculus  fellis  bile  turgiduS 
Jn  plerifque  (  alibi  quidem  magis ,  quam  in  noftra  lue  )  repertus  (  ve- 
terinarii  circa  hanc  setiologiam  peccant  exceflii  ,  atque  cyftidem  fellearri 
Venditnnt  pro  lerna  malorum,  bilem  cauffantes  hanc  copiofam  ,  jufto 
fervidiorem  in  inteftina  non  faltim  ,  fed  &  aboniafum  &  omafum  ef- 
fundi  ,  ftimulos ,  erofionem ,  inflammationem  ,  dyfenteriam  &c.  indu- 
cere :  cum  tamen  ejufdem  copia  prsetenfa  nec  in  duodeno  ,  nec  in  abo- 
mafo  &  ortiafo  reperiatur  pef  fectionem ,  imo ,  cum  adeo  magna  quan- 
titate  abundet  intra  cyftidem  ,  tanto  minore  influet  in  duodenum ;  cum 
probabile  non  fit ,  bilem  tam  excefliva  quantitate  generari  vel  in  hepate, 
vel  in  veficula  fellea  ,  ut  pari  copia  &  coacervari  poflit  in  cyftide,  & 
depluere  in  duodenum.  Unde  probabilius  videtur,  bilem  utramque  cyf- 
ticam  &  hepaticam ,  in  illis  vaccis ,  quse  poft  mortem  bile  turgidiflimasf 
exhibuere  cyftides  ,  impeditam  fuijfe ,  ab  inflammatis  duodeni  tunicis,  & 
per  fpafmodica  tormina  conftridio  ,  vel  &  flatibus  valide  diftxnto  duo- 
deno ,  in  fuo  per  duclum  cholidochum  communem  libero  ac  pleniore  deC- 
cenfu  &  injiiixu  ,  in  duodenum3  adeoque  regurgitaffe  in  veficulam  felleamt 
eodemque  confertius    confluxifTe. 

Uti  vero  bilis  admodum  facile  fpumefcit  non  modo ,  fed  &  putrefcit  $ 
ficque  fuo  aere  interno  elaftico  expanditur  ,  majns  affedat  repletque  fpa- 
tium  ,  ita  poterit  £«?  bac  caufa  dijienfionis  folliculi  fellei  a  bile  copiofa  & 
infuper  orgaftica  expanfaque  locum  fimul  hnbere  ,  tantoque  certius  ,  quod 
wtllam  fupereife  aliam  putemus  rationem  ■phmamem  j  quod  nos  femel , 
Batavi  vero  aliquoties  ,  obfervavimus,  diJientA  nimirum  cyjiidis  felle<z  per 
aeris  majorent  ,  quam  bilis  ,  quantitatem  ,  cum  tamen  ipfe  tales  veficulse 
nullatenus  vel  digitis  vel  cultro ,  vel  alio  confpicuo  modo  fuerint  taefse* 
quam  aerem  bilis  domefticam ,  calore  ,  fermentatione  hberatum  ac  evO- 
lutum  .-  hunc  namque  aerem  e  duodeni  cavo  in  du&um  cholidochum  , 
eyfticam  &  veficnlam  felleam  accerfere  vetat ,  interalia,  maxime  duduS 
cholidouhi  valvulofa  infertio  in  duodenum  ,  quse  nihil  ex  inteftino  re- 
gurgitare  finit  in  ductum  hunc  bilarium.  Omittimus  plura  &  propera* 
mus  ad  tertiam  hujus  thematis  traelationem  therapeuticam. 


Ccccc    |  T  H  E  R  t 


7f8  M     \    U    C    H     A    R    T, 

T  H  E  R  A  P  l  A. 

§.     XIX. 

InJicationes  funt  vel  Curativa  ,  vel  Palliativx  :  vel  Prophylaific*  Ctira* 
tiv£  funt ;  («)  caufam  morbi  proximam  ,  miafma  malignum,  lingua , 
faucibus,  primo  ventriculo,  naribus  ,  pulmone  ,  cute  fufceptum  ,  quan- 
tocyus  eliminare.  (/3)  Idem  fubjugare  ,  invertere,  conigere,  obvo!» 
vere.  (y)  Diaphoreiln .  ptyalifmum  &  excretiones  cutis  fcabiofas  con- 
fervare,  promovere  ,  alvinas  vero  caute  moderari ,  temperare.  (e)  Vircs 
alimentis  eupeptis,  fubitantificis  cordialibus  fuftentare,  appetitum ,  fub 
reconvalefcemia,  &  ruminationem  adjuvare  ,  cxcitare.  (£)  Totum  corpus 
ab  impuritatibus  mundare,  tonum  vifcerum  roborare  ,  optimam  prae- 
cipcre  dioecam. 

FONS     PHARMACEUTICUS. 
§.     X  X. 

Praefidia  pro   variis  hifce  indicationibus  fubminiftrat  primo  externa:  quae" 
aeris  in  ftabulo  purificationem  &  medicationem  refpiciunt,   perltringemus 
tn  fonte  ,  qui  fequetur  ,  diaetetico.    A>nukta ,  quae  vi  magnetica  &  elec- 
trica  venenum  contagiofum  attrahmt  abforbeantve  ,   certa  habemus  nul« 
la ;    furrogamus   vero  talia  ,   quae  effluviis  fuis  &  foetorem   ftabuli  corri 
gant ,    &  infpirata  per  nares  ,    aut  in  cutem  tranfpirantia  obtineant  vim 
refolvendi  &  putredini  refiitendi.  Suafimus ,    hoc  fcopo,  nodulum  ex  aith 
foetida ,  aliquot  allii  unguiculis  &  camphora  ,    e  collo  vaecse   fufpenden- 
dum.    Alii  rad.   colchici  ,  valerianae  ,    angelicae  &c   commendant :    trabes 
etiam  ttabuli  &  praefepe  illinendas  bis  in  hebdomade  oleo    tart.    fcetido. 
Ad  linguam  ,  fauces  narefque  purgandas ,  muci  ac  falivae  ex  his  ftuxum 
confervanduin,  miafma  illis  innidulans  infringendum  &  excernendum  ,  ali- 
mentis  etiam  atque  medicamentis  viam   reddendi  puriorem   conducit ,  na 
ribits ,   praefertim  ante  quamlibet  medicamentorum  infufionem  ,  ajfi-itfo  pi 
pere  groifo  modo  contufo  ,  iternutationem  &  tenaces   muci    ftrias  provo 
care.    Item  nares  ,  linguam  ,  os ,  fauces  fricare  ac  eluere  aceto  ,  iti  quo  ni 
trum  cryltallinum  ,  atque  pulveris  finapi  tantillum    fuerint   foluta  &  in 
fufa  ,  vel  etiam  fola  muria  ,   nifi  quidem  pultuliE  &  excoriatio  harum  par 
tium  exigant  mitiora :   quo  cafu  oleum  lini ,   nitrum  ,   cremor   lactis  ,  al 
bumina  ovorum  ,   cum  tantillo  croci  commixta,  potius  illini  deberent  fre 
quentius  atque  placidius  ,  cavendo ,  ne   mora  &  tempeltate  calida  lin&i. 
|iic  acefcar. 

Nodulus  etiam  falogogus ,  e  rad  :  pyrethri  §_/?.  r:   pimp  :  min  :  ^ij.   aft 
£cpt.  5iij.  Sem :  finap.  nitri  tabul.  aa.  5j.  Baccar  :  junip.  5ij.  M.  &  con 

cu. 


DE    LUE    VACCAR.    TUBINGENSI.  7S9 

cif.  atque  contuf.  in  pctia  Iinca  forti  colligatis  &  per  modum  habena?,  mc- 
diantibus  funiculis  intra  os  fuper  lingua  quotidie  femel  iterumque  per  a- 
liquot  horas  dctinendis.  Talia  vero  &  in  principio ,  &  in  progreflu  mor- 
bi  funt  inftituenda  &  continuanda,  donec  notubiliter  remiferit  morbus  , 
vel  oris  fauciumque  alius  ftatus  alia  requirat  medicamenta  ,  vel  a!ia  cri. 
fis  ,  e  g.  peripherica  per  fudorem  ,  fcabiem,  potius  videatur  efle  profe- 
quenda.  Vapor  deco&i  pe&oralis ,  traumatici ,  calidus  in  nares  faucefque 
non  male  admittetur  frequentius.  De  aceti  vepore  dicemus  proxime ,  ubi 
de  emeticis :  fuo  etiam  loco  ,  np.  in  fonte  chirurgico  ,  de  fridtiombus ,  un- 
gaentis  veficantibus  &c. 

Curas  fympatheticas  ,  quamdiu  intra  limites  magiae  naturalis ,  fine  ma- 
nifefta  proximi  Isefione  ,  &  citra  fuperftitionem  ac  nominis  divini  profa- 
nationem  ,  peraguntur,  non  rejicimus ,  fed  aliis  harum  curationum  ex- 
pernoribus  relinquimus.  Patet  hinc ,  iuter  vetitas  artes  referendam  eife 
thfojjiousm  bovis  ,  lue  argrotantis  ,  1.  defundti  ,  I.  partium  ejus  in  confnent 
al  eni  diftri&us  locum ,  de  quo  fupra  §.  13  diximus.  Olim  ,  ante  vigin- 
ti  aliquot  annos  graflata  Lultnavii  vaccarum  iues  neque  violento  tali  re- ' 
niedio ,    fepulti   tauri  admiffarii   vivi,    fanique,   ceilir. 

§.     XXI. 

tnterfta,  T.vacuantia:  Emetica.  Cui  fcopo  haec  in  febribus  malignis  & 
tfyfentcriis  hominum  infervire  qucant,  medici  haud  ignorant.  Summis 
extulit  laudibus  radiceni  fuam  hypecacuanhx  Hehetius.  Videntur  haec  ipfa 
eo  refpeclu  convenientiora  ,  quod  &primsevi3c,  quatuor  maxime  horum 
brutorum  ventriculi ,  miafmate  morbifico  praecipue  funt  inquinati ,  hornm- 
que  ventriculorum  primus  maximufque  ,  plurimo  infar&us  pabulo  ,  expur- 
gationem  depofcit,  ut  vel  medicamemis  locum  faciat.  Cum  vero  enormis 
quantitas  emetici ,  ejufque  draftici ,  requiratur  nd  vomitus  vafto  huic  a- 
nimali  movendos,  ut  i p ( 1  u s  anfimonii  hepatis  §#  vel  $vj.  pro  una  dofi 
adhibeantur  abs  veterinariis,  cum  ejus  vel  tria  quatuoive  grana  homJnem 
per  fnperiora  purgent  ad  interntcionem  u^que  :  itaque  nondum  auii  fumus 
talia  fuadere.  Tentavimus  quidem  in  ipfa  hac  lue  aliquoties  pulv.  eme- 
tlcum  e  rad.  hypec.  5).  Tarr.  emet  ^j.  in  decodti  fuifuracei  tbij.  diluen- 
dum  ,  atque  dimidiam  ejus  partem  illico ,  alteram  poft  fihorium  infunden- 
dam  ptcccepimus ,  eo  flne  ,  ut ,  etiamfi  vomitus  non  excitaret ,  ventri- 
culos  tamen  ftimularet ,  atque  fic  nimiam  contentorum  molem  propulfa- 
ret,  imo  ftagnationes  fanguinis  diffiparet,  ftimulato,  au&oque  ventricu- 
lorum    motu   periftaltico  ;  ( p )    Dum    vero  notabilem  nullam  pra:ftiteric 

ef- 

(p)  In    memoritm   rcdit   hac   occTione  praefidi  cura  fingularis  in  febre  maligna 

crftrenfi  ,  qu;im    exercitus  gallici  tum  protorr.edicus  ,  poftea  archiater  Csfareus ,    Dn, 

de  Volter  in   nupcinmo    bello  Bohemico  ftlicifiime  hifcepit,  infufione   tartari   emeti. 

ci   in  aqua   fontana   largiore  ,    non  emeticam  ,  ied  refolventem  &  diaphoreticsm  exer-. 

cente  virtutem  ,  quam   Vir  llluftris  ipfe  lsu.da.vit  prafidi. 


75o  M    A    U    C    H    A     R     T, 

efficaciam  ,  &  vaccarum  ,  quae  tale  vomitorium  aflumpferant,  allae  oe- 
cubuerint,  aliae  evaferint,  neutrae  vero  evacuationem  tive  per  fuperiora 
five  per  inferiora  ,  fuerint  expertae  ,  omifimus  emetica  pojihac.  Sed  alium 
fubjlituimus  modum  ,  qui ,  juncta  reliqua  methodo  curandi  ,  in  multis  fe- 
liciter  ceffit ,  &  magnam  copiam  falivae ,  pabuli  aliufque  craifamenti  ven- 
triculis  eduxit,  per  modum  quafi  vomitus :  nimirum  lateri  candenti  per 
vices  infundi  curavimus  acetum  vini,  vaporem  ad  caput  vaccae ,  juftadif- 
tantia  deorfum  allegatum  pannoque  obvelatum  dirigi ,  ac  ore  hiante,  per 
tranfverfim  fcil.  infixum  craffiorem  bacillum  jugiter  patulo  fervato,  ex- 
cipi.  Unde  ,  prout  jam  dictum  ,  molimina  non  faltem  excreandi  ,  tuffi- 
endi ,  vomendi ,  fed  &  ipfi  plures  vpmitus  ac  copiofse  fubfequebantur  ex- 
cretiones. 

Purgmtia,  acria  certe  ,  refinofa,  fortia  reformidavimus,  ob  ftatum  vif- 
cerum  inflammatorium  &  dyfenteriam.  Vidimus  etiam  talia ,  a  vulgo 
adhibita ,  peffime  ceffiffe.  Hinc  ne  fal  quidem  anglicum  ufurpavimus , 
quamvis  in  principio  invafionis ,  fcopo  leniter  evacuatorio  ,  abfterfivo  & 
refrigerante ,  poft  celebratam  venaefectionem  ,  commendari  ab  aliis  me- 
dicis ,    duarum   unciarum  quantitate  ,  voluerit,  atque  potuerit. 

Diaphoreticorum  ,  fed  non  nitnis  volatilium  acriumve  ufus  eft  fuitque 
probatiffimus.  Eo ,  felici  aufpicio,  connifa  eft  natura ,  hinc  calor  aequa- 
bilis  toti  reductus  corpori ,  &  excretio  ,  fi  qua  imminebat,  cutanea  fca- 
biofa  critice  adjuta.  Potus  itaque  &  alimentofus  &  medicamentofus  om- 
nis  nonnifi  tepidus  calidufque  conceifus  eft  ,  ne  fufflaminaretur  tranfpi- 
ratio.  Diaphoreticorum  atque  provocandae  diaphorefis  ulterior  fiet  msnT 
tio  inter  alexipharmaca ,  &  in  fonte  disetetico.  De  evacuatione  per  er- 
rhina  &  fialogoga  fupra  jam  difleruimus  §.  2o.  qualia  vices  etiam  prsef- 
titerunt  expedorantium. 

Atque  fic  indicationi  evacuatorise  primae  &  quartse  §.  19.  potiffimunsi 
§i  quantum  licet  e  fonte  pharmaceutico  fatisfecimus. 

XXII. 

Interna  Aherantia:  Secundse  indicationi  debentur  ea  ,  quae  caufam  mor- 
h'\  proximam  fubjugent ,  invertant  ,  corrigant ,  obvolvant.  Cum  vero  an~ 
tidotum  fipecificum  &  infallibiie  hadenus  non  innotuerit  intra  limites  ordi- 
nariorum  &  generalium  oportet  fubfiftere  alterantium  medicamentorum. 
Atqui  juxta  §.  ji.  caufa  morbifica  piobdbiliter  fupponitur  alcalinse  efle 
naturas  j  ergo  remedia  huic  opponenda  debent  eife  a  potiori  acida ,  vela- 
cidula.  Succin&o  talium  apparatu  in  fimili  boum  lue  proceflerunt  noviffi- 
me,  laudabili  cum  fucceifij ,  plus  femel  laudati  medici  Batavi  folis  fere 
innixi  acidis  ,  aceto  vini ,  tartaro  depurato  ,  (  nitro  etiam  depurato  )  ,  o- 
ieo  vitrioli,  qualia  diluerunt  multa  tepida  vel  fimplici  aqua ,  vel  ladte 
ebutyrato ,  vel  decodto  hordeato ,   vel  fero  lactis ,  interpofitis   aliquando 

lar- 


DE   LUE    VACCAR.    TUBINGENSI.  761 

largioribus  olei  lini  dofibus ,  cane  vero  &  angue  pejus  fugienda  monue- 
runt  acria  ,  excalefacientia  &  exliccantia  retr.edia  ,  utpote  quibus  inflam- 
matx  jamjam  partes  exurantur  magis  magifque.  Nos  quidem  hmd  ne- 
gieximus  acida  &  acidula  ,  vaporem  aceti ,  acetum  bczoardicum  ,  fal  com- 
mune,  nitrum  depuratum,  (  u  quidem  inter  acidula  rcferri  mereatur  )ni- 
trum  tabulatum  ,  lac  concretum,-  (  gejlnndem  Milch  ).  Sed  hifce  folis  non 
fifi  iumus,  maxinie  in  progreffu  morbi ,  tulfis  frequentia  &  vehementia , 
#c  torminum  excretionumque  dyfentericarum  gravitate. 

§.       XXIII. 

Hinc  nitro  junximus  temperatiora  alexiph.trmuca  ,  refolvtntia  ,  ipfamque 
camphoram  in  refrada  dofi ,  quam  fcil.  tories,  in  nitri  depurati  confor- 
tio,  tutam  non  minus,  ac  efficacem  obrervavimus  in  hominis  partium 
internarum  inflammationibus  febribufque  putridis.  Formulu  cjufmodi  pul- 
veris  ,  quem  das  Biehfeuchpuher  nominavimus  ,  hsec  fuit  -.9!.  Hb  :  Scord. 
noftrat.  Card:  b.  aa.  ^iv.  Rad  :  angelic  Petafitid.  Farfar.  liquir.  aa.  tfctf. 
4^'.  commun.  §iv.  Nicri  ibj.  Ter:  figil :  r.  Bol :  commun.  Fulig  :  fplend. 
aa.  fiv.  Camph.  ^ifi.  M.  f.  Pulv.  Ex  hujus  f/f  formetur  cum  Rob.  ebuli 
vel  junip.  bolus  fingnlo  quadrihorio  per  fauces  detrudendus  ac  deglutien- 
dus.  Pulveris  hujtis  ^fs.  vendita  eft  in  noftris  pharmacopoliis  uno  cru- 
cigero  cum  dimidio.  Atfumptis  hifce  bolis  confeftim  fuperinfundi  juifimus 
libras  duas ,  vcl  ultra,  calidi  fequentis  fofujt  refolventis  &  vulnerarii ,  qtiod 
ideo  das  Aiehrvundrantl  apellavimus,  &  cujus  ^fs.  conftitit  rfqui-crucige- 
ro  :  Jfc.  Hb :  c.  fl :  bellid.  min.  Veronic  Fl  :  hyperic.  Hb :  recent: 
chserefol,  aa.  fiv.  R:  liquir.  tbfs.  Baccar  juriip.  fij.  M.  C.  C.  D.  In- 
fundantur  §ifs.  ferudis  duabus  menfuris  Wirttembergicis ,  f.  libris  oclo 
aquae  fontanse,  in  qua  furfur  ante  fuerit  coctum.  Hanc  v ero  fimplicem  a- 
quam  furfuratam  jugiter  pro  potu  concelfjmus,  quin  nolentibus  obtruii- 
mus  vaccis.  Coilegium  Ducale  fanitatis  Stuttgardienfe  hanc  prrccepit  formu- 
lam:  (q)yc.  Rad :  carlin.  A:  com.  C:  C:  uft.  Saponis  aa.  tfefs.  Nitri 
lb  j.  Camph.  5J.  Furfur.  Farfur  vel  f.uinse  fb  ii  M.  F.  Puls  cujus 
§ij  cum  acri  aceto,  vel  jure  brafficae  capitatae  ,  muria  conditae, 
Sauerkrautbruhe ,  in  globulum  coactae  exhibeantur  vaccae  mane  ac 
vefperi.  Juvencse,  in  minore  quantitate.  His  g'obulis  feqnens  addi 
deco&um  juffit  pro  potu:  #.  Rad  :  leviftie.  Liquir.  aa.  sjiv.  Hb :  c.  fl : 
bellid  :  minj  Veron.  Fl:  hyperic.  aa.  Mvj.  Baccar  :  junip.  ^ij.  M.  C.  Ha- 
rum  fpecierum  Mij.  in  V-  furfurac.  tbviij.  coquantur  ad  remanentiam 
Jbvj.  D.  tbj.  pro  dofi  ad  potum. 

§.  XXIV. 

(  q  )  Anjlahen  ,  -voornacb  Jicb  die  Untertbanen  dcs  Tltrkogtbttms  Wttrttemberg 
dey  der  ftir-cv.ibrenden  Seucbe  wtter  dem  Hornvich  ,  infgemein  die  UbergaLe  genandt » 
por-in-und  nueb  derfeibigen  zu  ricbten.   4*.  Stttttgart  174^. 

Pifjput.  Medico-Vratt.  Tom.  V.  D  d  d  d  d 


762  M    A     U     C    H     A     R    T, 

§.     XXIV. 

Talium  atque  fimilium  e  F.  Ph.  ufu  diligente  fperavimus  ,  &  ipfoeverl- 
tu  frequenter  obtinuimus  tam  caufae  morbiricse  proximae  eiiminationem  at* 
que  fubjugationem ,  qiiiim  etiam  produ&ae  ftifis  inflammatoriae  ac  putre- 
cUnis  difcullionem  atque  corredtionerh.  Iuterpofuimus  vero  fubinde  etiam 
obvolventia ,  atque  caufam  morbificam  acrem  ,  inteftinorum  rofiones  ac 
tuffim  demukentia  oleofa  &  mucilaginofa :  Sem  :  lini  in  decoclo  ,  oleum  li- 
ni  exprelfum ,  hocque  ^viij.  quantitate  pro  una  dofi  ,  femel  iterumque 
repetenda :  cremorem  lactis  cum  ovorum  alhuminibus  &  faccharo  cana- 
rienfi  :  cremores  hordei ,  vel  avenae  :  lac  dulce ,  e  fana  vacca  ,  faccharo 
edulcoriitum.  Tanta  autem  olei  lini,  quantam  Bntavi  exhibuerunt  aliquan- 
rlo  librarum  duarum  ,  ad  alvum  ficcam  &  conftipatam  referandam  ,  dofi 
nobis  non  fuit  opus  ,  cumunicum  fdtem  in  noitra  lue  conftipationisexem* 
plum  proftiterit,  centenis  vero  potius  contiarium,  alvus  nempe  folutiifi- 
nia  atque  liquidiflima. 

AdjlriUiva  ,  thtriacalia  ,  opiata  vel  plane  non  admifimus,  vel  in  refroc^ 
ta  dofi  rariufque  conu^ilimus ,  ne  lupum  (tabulis  includeremus  ,  ac  in- 
ffunmationem  praxipitaremus  in  gangraenam  iphacelumque.  Hincfuopre- 
tio  rdinquimus  ,  vel  medici  prudentise  commendamus ,  quem  nonnulli , 
mane  ac  vefperi  ingutgitandum  dilaudarunt  haujium  :  l}c.  Thcriac.  $ij.  OU 
oliv.  vel  lini  ^ij.  Rob  fambuc.  duo  cochlearia  ,  pulv:  pyrii  cochlear  unum , 
Jaclis  concreti  (faure  Milch)  tbj.  M.    D.    vaccce  pro   una  dofi. 

Recentiifimus  fcriptor  de  pefte  ultima  Ucrainienfi  &  Odzacovienfi  Schrei* 
ber  (  ?)  proponit  ad  ufum  imernum  peftiferis  camphoram  tunt  mercur.  dul- 
ci ,  imo  &  corticem  peruvianum ,  qui  aiias  ab  Ang'is,  in  commerc.  lit« 
Nor.  abs  Werlhoffiio  ,  &c.  in  gangracna  in-&  exterua  ,  febribufque  extol- 
litur  inflammatoriis.  Ingeniofis  rationibus  non  minus  ac  fidis  experimen- 
tis  fenrentiam  hanc  ftabilire  eft  annifus.  Quantum  hacc  ad  noftrum  fa» 
cimt  rhombum  ,  fagaci  potius  lectori ,  quam  longiori  tradimus  noftise  in- 
quificioni  ? 

XXV. 

Si ,  ex  ufu  horufn  atque  reliquorum  ,  e  triplici  fonte  pharmaceut.  cfiir. 
&  dixtetico  remediorum  ,  agra  vacca  melius  habere  incipiat ,  minus  frige- 
re  ,  fed  potius  naturaliter  ubique  calere,  hbeiius  reipirare ,  minus  tuifi- 
re  ,  pabulum  appetere ,  aivo  raritis  dejicere  ,  imo  &  lac  denuo  pracbere 
largius  ac  laudabile  ,  tamen  aliquot  dies  yergeudum  cft  eodtm  curationis  tra- 
mite  ,    nifi   quod    fingulis  faltem   6.    vel  8-  horis   medicumenta  prjebean- 

tur  , 

(»)  Jo.  Freder.  Schreiber  ,  Obfervat.  &  Cogitata  de  Pcftilentia,  qu&>  Annis  1758. 
&*  ;$>.  in  Ucrainia  graiTata  ,  &  qus  Odzacovium  vaituyit.  8v°  Beiolin.  1744.  p. 
52.  ff.  J7    67.   ff. 


DE    LUE    VACCAR.   TUBINGENSl.  753 

tur  ,  tanto  autem  frequentius  alittienta  ,  concoctu  facilia  ,  dc  quibus  in 
F.  D.  plura.  Infervienc  ipfirfima  illa  medicamenta  tam  ad  reliquias  mor- 
bi  debellandas  &  expellendas ,  quam  purificandos  corporis  humores  &  vif- 
cera   roboranda,  digeltionemque  adjuvandam. 

Tum  vero,  penitus  fuperato  morbo  ,  in  (tatu  reconvalefcentiae  funfimus 
fequentem  pulverem  abforbentcm  ,  tonicum  ,  pepticum,  quem  t;tulo  das 
Biehpulver  bey  der  Wiedergeuefung ,  infighivimus.  ty.  Cretce  albis.  ibis.  T>*. 
figil  :  r;  Siles.  ^iij.  ivad  :  gent.  Briotl.  Saponar.  gelic.  rhapont.  a:i.  ^iv. 
Hb  :  card :  b.  Hed  :  ter.  aa.  fcfs.  B.ic:  junip  tbj.  9.  commun.  ^vii). 
M.  f.  Pulv.  Cujus  ^ls.  fefquicrDcigerd  conitans  ,  cum  rob  junip.  in  bo- 
lum  formata  ,  fingulis  6.  vel  g.  horis  erat  ingerenda  ,  haulto  infupec 
vel  priore-infufo  pectorali  vulncrario  ,  $.  23.  vel  aqua  fiinplici  furfurata 
tepida  ,  §.  28- 

FONS     CHIRURGICUS. 

§.     XXV  I. 

Inter  indicationes  curativas  ex  hoc  fonte  primas  tenet  fanguinia ,  in  fta- 
fes  proni,  tempeftiva  eductio  ac   ventilatio  per  venafi&iokem  in  alterutro 
colli   latere  ,  alias  etiam  pone  caudam  adminiltrari  folitam  ,  &  a  nobis  iu 
jugulo,    pondere  tbifs.   vcl  duarum  prseceptam  ,   Batavi  medici  uncias  fan- 
guinis  24.    30.  40.  ufque  ad  60.  una  vice  non  modo  juflerunt  deirahi  , 
mole  fiinguinis  in  valto  hoc    animali  ,     &  experiencia   prooria  ac  plebej.i 
addudti ;  fed  &  venxfectionem  ter  quaterve  repeti ,  primis   nempe  morbi 
diebus.    De  vegetis  ac  medise  xtatis  haec   venaefectionis   prsecepta   procul 
dubio  funt  inteiligenda ,    imo    limitanda  ad   vaccas  Batavorum   valtiores, 
grandiores  atque   pinguiores  noltratibus ,    optimo  infuper  gramine  foeno- 
que  paftas.    Facile  tamen  largimur  apud  nos  etiam  venxfectionem  ad  tbij. 
vel  tres  evehi  ,   &,   Ci  vires  fuppetant ,  repeti  poife,    fed  uitra  quinqueii- 
dium  protracto    motbo  &   inflammationibus   internis  gangr?enae  fphacelo- 
que  proximis  non  amplius  locum  invenire.   Quarta  morbi  vefpera  vaccce 
graviter  lue  decumbenti  curavimus  e  eollo  mittendas  fanguinis  duas   fe*e 
libras ,  cum  maxiine  anhelofa  refpiratione  ,    dyfentericis   excretionibus  ac 
ophthalmia   inflammatoria  peffime   haberet.  Cetlitque  optime  hxc  vencila- 
tio,  una   cum  reliquis   conjunctis  fubjunctifque  remediis,    vacca  in  inte- 
grum  reftituta  &  adhucdum  fupcrltite  fiiniffima. 

Quid  ,  fi  yEgyptiorum ,  hominibus  adhiberi  folita  ,  nariwn  f:arifi:atio  , 
vel  &  in  arte  veterinaria  non  infreqnens  aiirium  externarum  ,  palati ,  caii- 
dx  incifio  ,  fcarificatio  &  fauciatio  hic  in  ufum  vocentur  ?  Setacewn  in  par- 
te  inferiore  juguli  nos  quoque  plurimis  trajiciendum  curavimus  e  funicu- 
lo  ,  fetis  equinis  conftructo,  1.  loro  ,  perunctifque,  terebimhina  veneta, 
admixta  etiam   ungt :  JEgyptiaci  portioue.   Pixititit  f.bra  rudicis  hdlebori 

D  d  d  d  d     2  ni- 


1C\  M     \    U     C    H    A    R    T, 

nigri  recentis ;  hsec  enim  majorem  affluxum  ,  copiofiorem  atque  longiorerri 
excitavit  fuppurationem.  Tali  fetaceo  alise  fupervixerunt,  alise  immor- 
tusc  funt  vaccse.  Batavi  medici  non  habent ,  quod  de  ejus ,  frequenti  li- 
cet ,  ufu  laudent.  Nos  pariter  facram  in  illo  falutis  anchoram  non  inve- 
nimus;  cum  tamen  multae  vaccarnm  convaluerint  (i  non  ex  -  tamen  cunf 
tili  fttaceo,  idque  ipfum  egregic  refpondeat  indicationi  expulforiae  ad  pe^ 
ripheriam  corporis ,  criiinque  fcabiofam  &  ulcerofam  invitandi ,  cetera  ve- 
ro  plane  innoxium  fit,  commendatum  nobis    aliifque  porro  habebimus* 

§.     XXVII. 

Veficatorionm ,  in  febribus  inflammatoriis  acutis  ufui  laudatiflimo  ,  velut; 
&  ipfi  fetaceo  furrogari  poifet  unguentum  illud  rubefaciens  atque  veficato- 
rium  ,  vel  puftulas  faltem  excitare  folitum  e  fcarab.as  uncJttofis  ,  butyro' 
incoritis,  contrttis  &  cum  antiquo  cnfeo  rn  unguentum  fpiffius  reJacts  , 
quod  ante  quadraginta  hos  annos  fiber  quidam  ferrarius  &  veterinari -s* 
haud  incelebris  Schorndorffenfis  frequenti  ufo  celebravit ,  fcopo  velicandi, 
acrefque  humores  extrahendi ,  primum  brutis ,  dein  &  hominibus  frictione 
illitum  femel  iterumque  contra  rheumatifmos,  dolores  arthriticos ,  tnfno- 
res  varios  a  ftafi  fanguinea  &  ferofa  ortos  ,  fucceifu  fubinde  exoptato. 
Poifet  ergo  vel  id  ipfum,  vel  e  cantharidibus  paratum  cuti  vaccarum  iti 
collo  ,  dorfo  ,  regione  facra  fupra  caud.im  ,  pilis  vel  reli&is  ,  velabrafisy 
aliquoties  fortiter  afFricari  ,  oitaque  hinc  puftulofa  exulcerytio  fluxufquefa- 
niofus  aliquandiu  foveri  per  ungt.  digefhvum ,  imo  &  novam  ung.  ve~- 
ficantis  illtnitionem. 

Fritfionum,  mediante  panno  rudiore,  vel  peniculo  ftramineo  compacir-- 
ore  paulo  durius  fubinde  praeftandarum  indorfo,  lateribus  ,  artubus  nori 
contemnendum  &  hic  obfervavimus  ufum.  Plebis  vero  modum  mininie  p,c- 
baruus ,  qua  totum  vaccge  corpus  ,  e  morbo  j.im  fatis  frigefcentis ,  frigilA 
perfudjt  prins  ,  quam  frirftionem  inftirueret.  Uci  vero  in  cIkm  moibi  h-s* 
fridtmnes  admodum  invitte  &  cum  (ignis  moleltise  ac  doloris  utplurimum 
admitubant  vuccae ,  iic  magna  fpei  parte  exciderent,  n  fi  poft  fi\cliones 
pannis  decenter  obtectse  largioiem  incurrerent  tranfpirationem.  Strigil ,  fi 
ferant ,    ad  fricandum   pariter  infervire  poteft. 

Ciyfinata,  &  mero  calente  linioleo,  vel  decoclo  fl :  fambuc.  Chamorrf. 
Summit:  aneth.  Sem  :  lini  in  hicte  ,  addito  lini  oleo,  non  faltem  in  aU 
vi  longiore  conftipatione  ,  rariiiimo  quidem  noftrae  luis  fymptomate ,  feci 
in  ipfa  quoque  dyfenteria ,  fcopo  demulceivli  &  obvolvendi ,  locum  ha- 
bent :  quemadmodum  contra  tenefmum  fuppofitoria  e  frufto  butyri ,  non 
faliti  ,   aut  lardi  recentis  ,  ano  fubinde  intrufa. 

Excutia  veutricnli ,  oleolis  oblita,  femel  iterumque  per  fauces  ,  &  ce- 
fophagum  demiffa  in  primum  vac«e,  magnum  illum ,  ventriculum  ,  aG 
ultro  citroque  agitata  everrendis  &  vomttu  excutiendis  non  modo  infer- 

viet 


Dfc   LUE   VACCAR.    TUBINGENSI.  ?<5f 

viet  contentis ,  fed  &  everrendo  faucium  muco ,   atque  deliniendae  &  pe- 
rungendx  deglutitionis  viae. 

FONS    DliETETICUS. 
§.     X  X  V  I  I  L    . 

Aer  frigidus ,  pluviofus  vitetur,  fervidus  temperetur  &  fubinde  venti-» 
letur  in  ftabulo  ,  alteretur  atque  purgetur  fumis  vapcribufque  medicatis, 
e  ligno  junip.  accenfo  ,  baccis  juniperi ,  prunis  injeclis  ,  halkibus  bullien- 
tis  aceti  ,  a  fecibus,  quas  segrae  copiofas  ac  fcetidiflimas  reddunt  , 
diligentilfime  mundetur  ftabulum  quotidie  femel ,  vel  bis :  donec  ve- 
*o  hsc  per  certum  hominem  ftabulo  ac  urbe  efferantur ,  longius  in- 
terea  ab  segra  vacca  femotoe  in  ftabulo  coacerventur ,  ac  ftramine  con- 
tegantur.  Stramentum  &  copiofum  &  ficcum  mundumque  vaccse  fubji- 
ciatur,  cubanti  prscfertim  ,  calOris  &  munditiei  gratia.  Superato  autem 
morbo  vinbufque  receptis,  aerelibero,  fereno ,  temperato  ,  calidove  con- 
va'efcens  fubinde  permittrftur  frui. 

Pabula  e  tenello  ,  trifoliorum  maxirrie  ,  recenti  gramine ,  fub  meridierri 
demeifo,  potius  quam  fceno  ,  chordo,  ficco  convenit.  Sed  ordinarie  neu- 
trum  appetunt.  Unde  *  pro  virium  confervatione  debent  offerri ,  quin 
obtrudi  orfjc ,  jufcula  ,  pultes.  Orfa  e  pane,  butyro  eliquato ,  fem.  car- 
vi  in  aqua  coclis  cum  modico  falis  culinaris :  cremores  hordei  &  avenae, 
decoctum  oryzse  in  Iccte  :  avena  in  aqua  calida  macerata  ,  cum  modica 
falis  communis  quantitate :  aliquando  etiam  fruftis  cucurbitse  recenti- 
bus,  vel  pomi  aciduli  ,  projeclis  tentandus  eft  appetitus,  calorque  in>- 
ternus  temperandus.  Talia  bis  quotidie  funt  ingerenda ,  ea,  quam  ad- 
mittat  feratque  segra  ,  quantitate.  Appetitu  redeunte  major  reeentis,  dein 
etiam  ficci  graminis  f.  fecni  copia  concedatur,  cavendo;  ne  reconvalef- 
cens  nimio  fe  obrtiat  pabulo,  &  recidivam  hinc  incurrat.  Si  tum  in  paf- 
cua  emitti  velit ,  horum  aditus  nonnifi  a  nebulis  ,  rore ,  pruina ,  aliif- 
que  impuritatibus  per  folis  radios  pluviamque  probe  repurgatorum  per- 
mittatur. 

Potus  nunquam  frigidus ,  qualifcunque  ,  fit.  Convenit  pro  hoc  aqua 
futfuracea,  h.  e.  aqua  fontana  ,*cujus  feXXIV,  fuifuris  fex  fere  ma- 
nipuli  fint  incocli ,  quotidie  recens  parata ,  ne  acefcat.  Hujus  aliqua  por- 
tio  vaccac  apponitur  in  vafe  patulo,  mundo  ,  ut  pro  lubitu  hauriat.  Ni- 
fi  autem  fponte  &  largiter  ipfam  biberit,  fubinde ,  vel  nolenti  &  refra- 
ganti ,  infundatur.  Alternis  cum  aqua  vicibus  propinati  quoque  potcft 
tepidum  ex  herbis  ac  radicibus  infufum  dilutius,  vid.  §.  23.  SubindelaC 
ebutyratum  :  ferum  laclis.  Qitttcunque  vero  infundi  vaccis  debent,  mediars 
te  ^oculo  idoneo  ,    vel  cornu  in  hanc   rcm  adaptato  &  excavato,  non  peY 

D  d  d  d  d     3  «a* 


7<$6  MAUCHART, 

ttares  Ut  alias  fieri  folet ,  ingerantur ,  fedper  os ,  qura  C\c  minus  negotii 
faceflunt  aflumenti. 

Trmfpiratio  acfudor  promoveantur  non  faltem  medicamentis  §.  22.  23.J 
&  calore  ftabuli  §.  28.  fed  inprimis  etiam  pmnis ,  laneis  maxime  ,  toti 
vaccae  corpori  a  cornibus  ad  caudam  fuperexpanfis.  Vidimus  in  aliqua  , 
defperata  fere ,  vacca  extantitlimum  optimi  fucceflus  exemplum  ,  quse  fub 
tali  panno  in  jugem  deducta  tranfpiratiouem  auftiorem  melius  ft.ttim  ha- 
buit  &  e  voto   convaluit,   pofitis  quidem  ponendis  &  reliquis  remediis. 

Lac ,  feu  quodcunque  ejus  loco  in  uberibus  praefto  eft  ,  quotidie  emul- 
geatur  piacide  ,  emulctum  vero  plane  in  uullum  celit  ufitm  ,  fed  in 
fimetum  erfundatur  extra  urbem  evehendum  ,  donec  plenifiime  convalue- 
rit  vacca.  Decubitus  & Jiatio  relinquantur  arbitrio  segrotarum.  Laxius ,  (I-. 
ve  longiore  catena  ,  praelepi  alligentur ,  ut  liberius  fitum  corporis  ruutareque- 
ant. 

§.    XXIX. 

Indicationes  p.xlliativd :  Deglutitio  ,   quac  lue  laborantibus  videtur  efle  dif- 
ficilis    &  doloririca,  poteft  facilitari  partim    molli  exterfione ,    mundifica- 
tione  oris  ,  linguae  &  faucium  §.   20.   1\.    &  per  excutiam  ventriculi,   o- 
leofis  probe  imprsegnatam  §.   27.  partim  frequenti  infufione  decocti  vel  in- 
futi  calidi  §.    23.   partim  faucium  lubricatione,   delinitione  per  lin&um  exi 
oleofis ,   mucilaginofis  §.  24.    calor  internus  febrilis  longe  fatius  .tempera- 
tur  per  acidula  ,  nitrofa,  blanda,  alexipharmaca  ,  §.  22.  23.  quam  folennibus 
illis  refri^erantibus,  quos  vocant  hauftibus,  I\ithltraij&e,  &  aquae  frigidx  ingur- 
gitationibus.  Quid  enim",  nifi  perniciofifiimum  ,  inde  redundabit ,  in  pulmo- 
nes  ,  ventriculos  ,  inteftina ,   ftafin  fanguinis  inflammatoriam  paflos  ,  quid 
ad  tuilim  ,   tormin»  ,  difentericas  excretiones  ?  Niutiis  alvi  excretionibns  nul- 
la  opponantur  ftyptica.   Aft  C\  primae  viae  canalifque  inteftinorum  fatis  111- 
perque  videantur  efle  purgatse,  febrifque  acuta  plurimum  remifcrit,  tum 
licebit  etiam  adhibere  interna  tonica ,  adftringentia  &  theriacalia  ,    refrac- 
tis  dofibus  &  per  intervalla.    Torminibus  profpicient  &  oleofa,  aliaque  de- 
mulcentia  ,   &  interpofita  caute   opiata  ,  inprimis  diafcordium  ,    theriaca. 
Anus  excoriatus ,    infummatus  perungatur  tepido  lini  oleo  ,    modice   cam- 
phorato.    Ani  prolapfus  foveatur  decocto  fl :   fambuci  &  fummitatum  mil- 
•Kfolii,  atque  mediante  calido  linteo,  quod  pulvere  colophoniae  prunis  ar- 
-dentibus  infperfo  infimul  fuffumigari  poteft,   molliter  reponatur.    Fumus 
accenfce  colophoniae  ,  ad  anum  mediante  infundibulo  admiifus ,  &  huic  fco- 
po  &  tenefmo  mitigando  inferviet  :   vires  conferventur  &  roborentur  ana- 
lepticis  fubftantificis  §.   28-  Fuerunt  e  plebe  mulierculae,  quse  vini  aliquoC 
cochlearia  offis  adimfcuerunt  pro  confortatione.  Non  male  !  nifi  excedatur 
auantitate. 

§.  XXXc 


DE   LUE    VACCAR.   TUBIN  GENSI.  757 

§.     XXX. 

hulicationes  prophyla&icx  refpiciunt  vel  fanas  vaccas,  a  lue  prscfervan- 
das.  Vel  reconvalefcentes  e  lue  ,  ne  tecidivam  incurrant :  vel  &  tandem  ,  quin 
primario  hornines  ,  cos  maxlme  qui  cum  acgra  pecude  jugiter  funt  occu- 
pati ,  ne  vcl  fimili  morbo  ,    vel  alio  hinc  corripiantur   &  pcriclitentur. 

lgitur  farrae  ab  segris  confeftim  feparentur  ,  ab  omnibus  tffluviis  rrior- 
bificis ,  per  aegrarum  tranfpirationem  &c.  mcdia,  §.  13.  irdigitata  ,  hau- 
ricndis  folicite  ac  perpetim  arceantur  atque  muniantur.  (/)  Excrementa 
alvina  &  vtlicalia  ,  plurimo  ftramento  exceptn,  mucus  ore  ac  naribus  cxf- 
tillans  ,  lac  emulctum  ,  fanguis  vena  milfus  ,  quotidie  fh.bulo  femel ,  vel 
bis  exportentur  foras  in  campum  ,  loco  a  viis  publicis  atque  pafcuis  re- 
moto  ,  atque  in  terram  profunde  defodiantur  ,  fingula  ftrata  obrcgantur 
fhamine  ac  denique  terra  obruantur,  nunquam  eruenda  in  pofterum  pro 
ftercoratione  pratorum  ,  agrorum ,  hortorumve.  Omnis  fuppellex  ,  scgris 
;aih>bita  ,  e.  g.  vas  e  quo  biberunt  ,  in  quod  lac  fuit  emulctum  ,  (trigil, 
punni,  quibus  obtegcbantur ,  vel  fricabantur  &c.  fanis  minime  applicen- 
tur. 

§.     XXXI. 

StMda  fervemur  munda  ,  crebro  fuffumigentur  ac  ventilentur.  Qiiae  ve- 
!*o  continuere  prius  agras  vaccas  ,  non  inierviant  fanis,  nifi  diu  ante  & 
fumma  cum  cura  fuerint  repurgata.  Haec  autem  mundificatio  ftabulorum 
infe&orum  peragatur  fecum  omniumque  impurkatum  ocyfiima  eliminatio- 
ne ,  parietum ,  oftiorum  ,  januarum  ,  trabium  ,  pisefepis  ablterfione  re- 
perita  per  lixivium  calidum,  nova  incruftatione  &  dealbatione  parietum  per 
catcem  ,  pavimenti  ablutione  ,  imo  rtftauratione  per  novos  lapidcs  are- 
namque  ,  ftabuii  fic  repurgari  ulteriore  ventilatione  per  aerem  folifque  ra- 
dios ,  fumigationem  ,  aceti  vaporcm  ,  tabaci  fumum  ,  fubinde  per  plu- 
res  feptimanas ,  imo  menfes.  Strigil ,  catcnam  collarem  ,  campanulam  , 
collo  nonnullis  append;  folitam  ,  pariter  plus  femel  in  lixivio  forti  ,  reli- 
qua  vero  utenfilia  cremare  oportet  ac  abolere.  Nonnulli  &  ipfa  praefepia 
Vulcano  immolant.  Si  focni  aut  ftraminis  copia  dtlituerit  in  ftabulo  in- 
feclo ,  vel  proxima  contiguitate ,  ut  infici  potuerit ,  cunclam  oportet  cre- 
mare  ,  aut  aqua  madefactam  extra  urbem  cvehere  in  fterquilinium  &  poft 

an- 

s. 

'(/)  Nicnrinum  grcgem  noftrum  lue  infectum  ,  heic  ftatim  ab  omni  commercio 
cum  duobus  reliquis  greg<bus  folicite  rtmoverunt  j  hofque  binos  pailum  eductos  in 
montem  urbi  vitinum  feptentrionalem  ,  atque  dies  ncciefque  ibickm  relictos  ferva- 
runt  incolumes  quatuor&ecilli  diebus  ,  donec ,  non  fine  contagii  fufpicione  ,  mi* 
nirriUia  per  hon.ines  cuni  a?gr;s  vaccis  converfatos  ,  aliquae  vaccse  patii  lue  cor- 
ripi  creperint ;  atque  tum  cives  ncftri  fuas  quilibet  domum  repetitre  vacca*  >  atque 
cvmmuni  iuis  di&iimini  in  urbe  fubjecerunt. 


768  M    A    U    C    H    A    R    T, 

annuam  putrefa<flionem  demum   agrorum  adhibere  ftercorationi. 

Ab  ipfis  agris  arceantur  caprse ,  canes  ,  oves ,  equi,  feles  &c.  ne  conta-. 
gium  ab  aegris  transferant  ad  fanas,  fi  vel  ad  has  acceflerinc ,  vel  earum 
pabulum.  Ipfi  Veterimrii  aliique  cum  segris  convedantes  vel  plane  non 
appropinquent  ad  fanas  ,  vel  alias  prius  indumt  mundas  veftes ,  manuf- 
que  &  brachia  oxycrato  ftrenue  detergant.  Quamprimum  vacca  vel  levif- 
fime  aegrotare  incipit,  a  pafcuis  fontibufque  publicis  detineatur  ,  reliquus 
vero  fanus  grex  non  revocetur  in  ejufmodi  pafcua  ,  ab  aegris  paulo  an- 
te  frequentata ,  fed  alia  nova,  rnunda ,  de  loco  ad  losum  per  vices  aU 
ternando. 

$.     XXXII. 

Ut  lue  correptae  feparatim  detinerentur  ,  aqud  nos  etiam  agitatum  eft 
problema:  an  praeftet  lue  correptas  domi ,  ftabulifque  fervare  fuis  ,  fanas 
autem  conftabulantes  ,  imo  univerfas  totius  civitatis  ,  aliorfum  ablegare'i 
A)i  vero  agras  ftabulis  fuis  confuetis  &  domefticis  exclufas  in  commune 
quoddam  ,  extra  urbem  ,  in  loco  neque  tranfeuntibus  ,  neque  urbi  itio- 
lefto  ac  perniciofo  exftruendum  Jlabulwn  &  nofodochium  recipere,  eafque 
ibidem  per  certos  homines  cuftodire  atque  curare  ?  Priorcm  fententiam 
fatis  fulcire  videtur  vel  fola  hsec  rationum  graviflimarum  biga  :  nimirum 
quod  aegrae  vaccse  extra  urbem  &  a  confortio  fanarum  profcriptae  pericu- 
lum  iufedlionis  &  homin.um  &  reliquarum  yaccarum  vel  tollant,  velmi- 
puant,  tum  &  omnes  in  univerfum  aegrse  ,  uno  ftabulo  collectse ,  legi- 
bus  &  ordini  curanonis  redlius  fubjici  queant.  Sed  pravalttit  tamen  al- 
rera  fententia ,  fervandi  in  urbe  <zgras ,  dimittendi  vero  fanas  in  campwn , 
exftru&o  tx  alferibus  teclo ,  quin  &  hic  ibi  parietibus  ad  muniendas 
vaccas  contra  aeris  injurias ,  circumduclis.  Potiores  hac  fuerunt  deciden- 
di  rationes:  difftcultas  inveniendi  locum  pro  communis  ampliiTimique  fta- 
buli  exftiudlione,  qui  a  viis  publicis,  urbe,  filvis  ferifque ,  udofis  val- 
lium  &  fluminum  nebulofis  effluviis  remotus ,  aqua  vero  laudabili  fon- 
tana  inftructus  ventifque  fit  perflibilis  :  futurus  intolerabilis  atque 
hominibus  pariter  ac  vaccis  perniciofus  fcctor  talis  ftabuli ,  triginta  vel 
quinquaginta,  quin  centenis  pluribufque  jugiter  incuneati  vaccis  ,  lue  la- 
borantibus ,  unde  acgrotantes  promifcue ,  praefertim  vero  reconvalefcentes 
non  potuiflent  non  in  pejus  ruere :  inclementia  aeris ,  mox  nimis  fervidi , 
mox  frigidiufculi ,  mox  pluviofi.  Has  autem  aeris  vicillkudines  &  inju- 
rias  vix  fatis  cavere  licuiffet,  nifi  fingulari  cura  magnifque  fumptibus  ae- 
dificatp  ftabulo  :  denique  cuftodum  atquc  veterinariorum  tatito  certior 
graviorque  metuenda  negligentia  ac  perverfa  tra&atio  ,  quo  minus  illi  ab 
ipfis  vaccarum  dominabus  obfervari  ac  corrigi  potuiifent ,  quae  vero  domi 
jfcrvatis  folertiorem  adhibere  infpe&ionem  commode  valuerunt. 

f:  XXXI II. 


DE    LUE    VACCAR.    TUBINGENSI.  7^9 

§.     X  X  X  I  I  I. 

Vacc*  tam  fponce  Cuc\\ue  nwrtua,  quam  aegcx  violenter  occtfsc ,  omnes 
integr<t  fepeliimtur  (  nifi  proxer  inquilitionem  medioam  cadavera  fue- 
rint  fecanda  ,  fed  extra  urbem  ,  fub  dio  ,  in  loco  fepultura  )  coriifque  fuis 
invellitae  fingulis  profundioribus  foveis  injiciantur  ,  incifa  prius  hic  ibi  al- 
tius  pelle  ,  atque  fic  inutili  reddita  ,  ne  turpis  lucri  fpes  avaros  alliciat 
effolfores  ad  corii  detractionem  ,  calce  viva  confpergantur,  &  fuperje&a 
quatuor  pcdum  altitudine  terra,  uc  planitiem  cum  ora  foveae  conftituat, 
contegantur.  Locus  fepultura  fic  ,  quantum  licet,  remotus  ab  uibe,  via 
pnblica  ,  pafcuis  publicis,  fluvio  ,  rivulo,  fcacurigine  fonris  publici ,  fil- 
va  ,  feris:  &,  ne  avulpibus,  lupis  ,  apris,  vel  aliis  ,  quae  cauaveribus 
inhianc  ,  brutis,  iic  circumfepcus  &  prseclufus.  Ne  cadavera  >  dum  effe- 
runtur  ,  contagiofa  erHuvia  extillent  e  naribus  ,  fiucibus  ,  alvo  in  platca 
atque  vias  publicas ,  alvus  manipulo  itraminis  obturetur,  item  os  atque 
nares  :  vel  totum  caput  facco  includatur ,  non  facile  perfluenti.  Totum 
vero  cadaver  ftramine  obtegrtur.  Eveciio  cidaverum  nocte  ingruente  ,  vel 
fummo  fiat  mane ,  huic  foli  operae  deltinato  curru.  Excoriator ,  vel  qui- 
cunque  alius ,  tali  iepulturscintentus  ,  adjiringatur  omnium  maxitne  ad  haf- 
<ce  cautelas,  ne  alia  iana  bruta,  domos  &  loca  ,  a  lue  adhuc  libera  ,  ac- 
cedat  &  ab  hominum  converfatione ,  quantum  poteit,  abftineac,  canef- 
que  fuos ,  alias  ordinarios  fatellices ,  domi  relinquac,  dum  segras  mar- 
tuafque  tractat  vaccas. 

XXXIV. 

San<t  vaccse  quotidie  ftrigili  probe  fricentur  ac  detergantur ,  mane  paf- 
tum  uon  educantur  nifi  nebnlis  ,  rore,  pruina  per  folis  radios  antea  dif. 
pulfis,  domumque  vel  inftabulum  vefperi  tcmpeftive  reducantur.  Nares , 
os  ,  lingua  quovis  mane  antequam  in  pafcua  dimittantur,  irrorentur  at- 
•que  fricentur  eclegmate  e  rob  junip.  accto  &  aliquantillo  piperis,  vel  mix- 
tura  ex  oleo  olivar.  aceto  &  theriaca.  Pufcua  ehgantur  munda ,  ranun- 
culis,  efulis  noninfefta,  vel  noxix  hse  plantx  evellantUi",  autdemetantur. 
Caveatur  potus  aquarum  ftagnantium ,  paludofarum  &  impurarum.  Sub 
'ddtuoiiflima  diei  periodo  detineantur  vaceac  in  loco  umbrofo ,  patuUe  fub 
tegmine  fagi.  Ingluvies ,  &  nimia  ,  pabuli  vel  optimi ,  voracitas  tem- 
peretur.  Quotidie  ,  vei  akernis  diebus  ,  mane  paebsatur  puivis  praphy- 
lact;cus ,  quem  titulo  donavimus  ,  Beryvahrungs  -  Biehpulver ;  $o  Hac: 
juntp.  Rad :  angelic.  Gentian.  Petafittd.  Kartar.  aa.  §viij.  ;Nitri  ifefs. 
Cret:  albis.  fb;j.  Teft:  ovor:  pulverifat.  Sal:  com.  aa.  tbfs.  M.  f  Pulv. 
Dolis  cft  §is  ,  quae  conttat  uno  crucigero  , -exhibendain  boli  formaeum 
rob.  junip.  vel  ebuli.  lnclitum  Collegiuui  fanitatis  Stuttgardienfe  fejq.  pul- 
verem  prsefcripfit  :  $e.  Rad:  genc:  r.  Carlin.  Bol :  alb.  aa.  it>!v.  Nitri 
thvi.    Snlph  :   flav.  ibij.  Sem  :  lini  tbiv.  M.  f.  Pulv. 

i.-uAJecho  prctfervativa  ,  noftrates  yaecas  a  Iuij  non  defendit.  Nihilo 
tamen  fecius  fuadenda  videtur  &  vegetioribus  &  pinguibus  &  adfuetii. 
Pur  ratiO  eft  fetacei.  ^  \       \      |i 

Difput.  Medico-Fracl.  Tom.  V.  E  e  c  e  e  §.  XXXV. 


7?o  MAUCHART, 

§.     XXXV. 

Ut  otnnes  ywui  Itti  propagandae ,  aut  recens  irrepturae  pr^ckdantur  , 
fimulque  hominibus  contagium  caveatur  ,  opus  efle  ,  vel  certe  tutius ,  vi- 
detur,  ab  omni  carniom,  fevi  pelliumque  ufu  abftinere  ,  etiamfi  e  vaccisj 
irt  principio  morbi  maclats ,  defumantur.  Imo  pelles ,  fanis  detraclse  fub 
epidemica  luis  graffnione  debent  pulvere  calcis  vivae  &  corticis  qucrcus , 
ad  perficienda  coria  ufualis  ,  confperfe ,  in  loco  ventis  aerique  libero  ex- 
pofito  aliquandiu  (  integrum  artnum  imperavit  collegium  fanitatis)  afTers 
vari  ,  antequam  coriariis  tradantur.  Ut  vero  conftet  certo>  an  maclandae 
per  laniones  vaccae  fint  fanac  ,  aut  minimum  nu!'a  luis  indicia  prsebeant  j 
jurati  carnium  infpe&ores  funt  conftituendi ,  qui  nullum  carnium  ufum  * 
five  in  macello  publico  ,  five  pnvatim  concedant ,  nifi  bovem  anteaexp'o- 
raverint  :  numappetitu  vigeat,  pro  more  bibat,  naturaliter  caleat  in  cor- 
nibus  ,  auriculis  ,  nafo,lingua,  uberibus?  An  tufliat,  difficilius  refpiret } 
alvum  habeat  naturalem  ?  Ore,  naribus  copiofum  fcetidumque  mucum  extil- 
let  ?  Tumoribus ,  bubonibus,  fcabie  fit  inquinata?  Anfanguis,  jugulo  ef- 
fluens  in  madtatione  ,  naturali  fua  gaudeatqualitate?  Maclatarum  vero  &  a- 
pertarum,  annon  vifcera  &  inteftina  abdominis  atque  pectoris  colore  no- 
tentur  extus ,  vel  irttus  inflammatorio  ,  inpr.  vero  omafiim  ?  An  cyftis  fel- 
lea   praetumida  ?   Anbilis  ejus  p.  n.  vel  fluidior  ,   1.  fpiffior  &  decolor  ? 

Bos  exalieno  loco  in  urbem  non  admittatur ,  five  ad  mactationem  ,  five 
foeturam  ,  nifi  per  teftimonia  fide  digna  conftiterit  veniffe  e  loco  fano,  a 
lue  immuni.  Ne  vero  &  noftra  urbs  ,  aliave  !oca  lue  correpta  ,  aliis  prse* 
judioent  fanis,  lege  pariter  juftiifirna  cautum  ell ,  ut  ante  elapfum  tri- 
meftre  nec  boves ,  nec  foenum  ,    nec  ftramen  aliorfum    divendantur. 

§.     XXXVI. 

Atquehaec  ab  §.  28-  ufque  in  praefens  dida  refpiciunt  tam  prophy5 
laxin  fanarum  boum  ,  quam  reconvalefcentium  ,  imo  ex  parte  &  ho- 
minum.  Unum  fupereft  ,  ut  Veterinarios  aliofqtte  ,  qui  frequentant  ac- 
grum  pecus ,  admoneamm ,  ut  ,  lui  ipforum  quoque  gratia  ,  mundi- 
tiei  ftabulorum  non  tantum  invigilent ,  fed  &  proprii  corporis;  ma^ 
nus  fubinde  lavent  oxycrato  ,  faciem  abftergant  ,  os  diligenter  elu- 
ant,  veftes ,  cum  domum  redierint  mutent ,  in  vifitatione  aegrarum  gef- 
tent  amiculum  e  tela  cerata ,  fumum  tabaci  frequenter  hauriant,  refpU 
rationem  aliquandiu,  dum  vaccis  proxime  adftant  aegris,  contineant  ■, 
vel  averfa  facie  hauriant  aerem  ,  falivam  crebro  exfpuant ,  rad;  ange- 
licx ,  vel  aliam  fimilem  fragrantem  &  alexipharmacam  mafticent  ♦  ae 
mane  domo  exeuntes  jentaculo  fe   praemuniant. 

Faxit  Deus  ,  v* ,  quam  boni  publici  gratia  fufcepimus  ,  qualifcunque 
hsec  opella  fine  fuo  haud  plane  deftituatur !  &  ,  ficuti  jam  ultra  bi- 
meftre  urbs  noftra  ab  omni  lue  perftitit  immunis,  ita  vigeat  floreatque 
in  poft.erum  diutiffime ! 

T    A    N    T    U    M. 


C  L  X  X  X  I  X. 

ABRAHAMI    ENS, 

PISQUISITIO  ANATOMICO-PATHOLOGICA 

D     E 

MORBO     BOUM 

OSTERVICENSIUMPROPESTE 

NON     HABENDO. 
Halberftad   1745. 


Ee  e  ec  2 


u 


V 


U  I  8 


(m  ) 


§.  i. 

Clrca  finem  elapfi  menfis  feptembtis ,  Oftervici ,  urbe ,  rn  principatu 
Halberftadienfi  ,  fita ,  motus  ingens  ortus ,  civefque  jam  omnes  fe 
deperditos  ac  conclamatos  credebant ,  ( utpote ,  maxima  ex  parte ,  ex 
agro,  pecudumque  integritate  viventes )  immo  &  inclufos  orbatofque 
forc  omni  adjacentium  regionum  commercio  negotioque ,  vano  quarum- 
dam  vaccarum  mortuarum  metu  ,  clamoreque  medici,  peftem  teterrimam 
dicentis  fcribentifque  ,  natam  ex  halituofo  fpirituofo-venereo-aereo  veneno- 
fa,  eheu!  communicatione ,  animaque,  tam  placida ,  tamque  bona,  cu- 
jus  actiones  non  intelligit ,  proh  dolor !  nunc  fubito  fseviente ,  furien- 
te   belligeranteque ,   &  quae  funt  reliquse  fefquipedales   voces. 

Malo  licet  nunc  fere  fublato  ,  ejufdem  dotflrinse  iifdemque  principiis 
imbuti  medici,  proxima  in  vicinia,  infurgentes,  omni  nervo,  modoque 
omni  poflibili ,  peftem  e(Te,  peftemque  bovinam  malignam  graffari  Ofter- 
vici ,  contendunt ,  fcribunt ,  mifcentque  quadrata  rotundis ,  rem  tamen  , 
ut  rem ,  minime  &nunquam,  pro  dignitate,  examinantes  aut  intelligentes, 

§.     I  I. 

Hofce  ergo  inter  motus  §.  1.  juffuque  regise  camerse  principatus  Hal- 
berftadienfis ,  medicinse  dodor ,  phyficus  ejufdem  principatus ,  &  urbis 
Halberftadienfis  dodillimus  ampliflimufque  conful,  dominus  B.  Lieberhtihn , 
amicus  nofter  >  nofterque  quondam  Leidse  commilito,  cujus  &  hic  loci , 
ad  tempus   frui  licet   confortio ,    eo  ,    ad  examinandam   rem  ,  profetflus. 

Quo  comite,  lubens  flagranfque  cupiditate ,  fponte  &  ego ,  eodem, 
quo  redii ,  ex  montibus  filvse  Hercyniae,  die  ,  ad  quos  me  plantarum  (ea- 
rumdem  deliciis  captus  )  &  quaerendarum  &  examinandarum  gratia  ,  con- 
tuleram  ,  redux,    ut  peregrinus   viatorque  illuc  conceffi. 

§.     III. 

Oftervicum  verfus  delati ,  illico,  concomitante  loci  magiftratu,  civium- 
que  magna  multitudine,  quos  rei  allexerat  novit.is ,  ad  pratum  mortua- 
rum  &   expofitarum  nos  una  contulimus  laclantium  boum. 

Sifto  nunc  hic  tibi ,  humaniflime  leclor !  ea  folummodo  phcenomena , 
quse  vera  bonaque  fide  atque  ipfa  cadaverum  diremtione  comperta ,  au- 
topfia  docuit,  fanum  caftiifimumque  ratiocinium  fuafit,  doclrina  medica 
probavit:    eventufque  tandem   confirmavit:   non  plus  ultra. 

E  e  e  e  e     3  §.  V  I. 


774  E    N    S, 

5.     I  V, 

lbique  $.  3.  ftatim  ,  quo  ad  externas  partes ,  invenimus  nihil,  quod 
vitii  venenofi    vcl   d;cti    §.    1.  quidquam   teflaretur. 

Phymata  neque,  neque  amhraces,  carbunculos ,  fcabiem ,  bubonef- 
que  peftilentiales  confpicere,  ntc  puihilas  quinta  vel  fexta  die  per  to,- 
tum  corpus  erumpentes,  ac  tubercula  variolarym  fpeciem  referentia,  ut 
Raviazzino ,  licuit. 

Remotis  autem  integumentis  externis  &  communibus  ,  jam  mufculos 
abdomfnales  inflammntos  jamque  inflammatum  peritoneum  offendimus,  ve- 
ra  prscgreffse  jnflammationis  figna  edeutes. 

%     V. 

Aperto  ahdomine ,  «mentum  iii  confpe&um ,  inflammatione  correpp 
tum ,    prodiit. 

Boum  ventdculus  primus  &  major  KoiAtec  /uiyctAii ,  &  fecundus  minor 
Kf*0u<p«A©-  feu  reticulum   pariter  &  cibo  maxime  &  potu  repleti. 

lertius,  qui  omafum  audit  &  e%7vc$  vel  centipellio ,  non  folum  prse 
reliquis  omnibus  inflammatus  ac  extenfus  erat,  malique  veram  prsecipuam- 
que  fedem  teftabatur,  &  membranae,  foliaceaeque  plicae,  fphacelo  ipfo 
aifedte  &  nigrae  ;  fed  &  contenta  ipfa  prorfus  exficcata ,  limofa ,  fabulofa , 
dura ,  denfa,  friabilia,  &,  ut  ab  intrufa  percipi  potuitmanu,  maxime  & 
diu  poft  mortem  seftuantia,  quseque  vix  ipfocultro  difcindi  poterant,  tran- 
fitumque  affumtorum,  ex  prioribus  ad  ■fequ.entem.,  oranera  interclauferant, 

Hic  folutus  przecedentihus  &  fequente,  glomeris  fere  inftar  apparebat, 
fupraque  terram  projeclus ,  ut  globus ,   hinc  inde  volvebatur. 

Nonne  plicse  hic  nnmerofae,  majorem  alfumtorum  remoram  caufTantes , 
infardtum ,    tandem  obltrudtiones  &   inflammationes  creavere? 

Qiiartus,  qui  abomafum  ,  feu  Hvv^pov  3  vacuus,  fatis  contractus  & 
jnflammatus  erat. 

De  partibus  hifce  recenfitis ,  mi  le&or!  ideam  ut  habeas  ,  confulas  ve- 
lim  egregii  J.  C.  Peyeri  merycologiam ;  nec  non  G.  Blafii  anatomen  ani- 
malium   &  alios,  qui  de  Zootomia  praeclari  quid  edidere. 

§.     V  I. 

Hos  §.  5.  ordine  excipiebant  inteftina  inflammata  &  valde  contracta , 
Xecundum  longitudinem ,  cultro  aperta,  muci  tenuis  immo  &  circa  reo- 
tum  ( in  quibufdam  )  fanguinis  quid  continentia,  ut  &  mefenterium  s  nec 
non  vefica  urinaria,  boum  lactantium  uterus,  &  in  imprsegnatis,  ipfe 
pullus,   fuis   cum   tunicis  ac  cotyledonibus. 

jsjec  illibatas  reliquit  fsevieni  haecce  inflammatio  adjacentes  partes ,    & 

pttp. 


t>  E    M  O  R  B  O     B  O  U  M     O  S  T  E  R  V  l  C         77* 

pnecipue  veficam   fellenm ;    cerriffimo  expcvimeiito ,    nata  femel  in    loco 
quodam  inflamniatione  majore  ,  ierpere  inflammationcm 

§.     V  I  I. 

Hinc  §.  6.  ad  fuperiora  migrantes ,  thoraccm  nunc,  nunc  dinphrag- 
ma,  pleuram,  mediaftinum ,  pulmones ,  (qui  nec  hydatidibus  confper- 
fi,  nec  vomicis  diltenti,  aut  lacerati  erant ,  ut  Lancifius  in  pefte  bovil- 
la  Komje  ohfervavir )  cor  cum  perieardio  luftrantes  rimantefque ,  nuili- 
bi  inflammationis  veftigia  prelfimus 

Porro  t  lingua  confpurcata  ,  fordida  ;  fed  irt  eadem  nullse  puftulx  ,  ul- 
cera   aut    maculse,    ut  Ijuicifio  iterum   obfervatse ,  nec  in   ipfo  cefophago. 

Oculi  luridi  inflammatique  ,  &  ,  dirtraclo  cranio  ,  ccrebri  vafa  tumida 
&  fanguine,  ibi  infar&o  ,  turgida  ;  fed  minime  frctidum  aut  difBuens  erac 
cerebrum   ut   Lancifius   invenit 

Vermes  in  naribus  ,  ad  cornuum  radices,  in  labiis  atque  ore  compe- 
riebantur   nulli ,   ut  modo  nominatus  detexit. 

Nec  caudiim  intactam  efle  curavimus  detracla  cute,  juxta  articulos  in. 
fruftula  divifam  i  fed  nihil  dicti  §.  I  ,  in  ea ,  nec  fubtiliifimos  illos  fpi- 
ritus  Bellino   hic  tam  anxie  quaefitos,    peccante  anima  agitatos,  invenimus. 

§.   vi  n. 

Ad  Uliam  omnes,  quarum  duodecim  erant ,  &  quas  methodo  indicata 
§  4.    f.    6.    7.   diifectas  vidi,   pari  ratione  fe  habebant. 

A  cauifa ,  vel  vitio  ergo  eodem  &  communi ,  idem  effeclus ,  morbi , 
mors,  in  omnibus. 

Hsec  hactenus ,  amice  lector !  quod  ad  anatomicam  &  praemitten- 
dam   difquiiltionem. 

§.     I  X. 

Cauflae  vero  pathologicse  fequentes  videntur : 

Omnes  quas  mortuas  apertafque  vidi ,  athletice  ut  plurimum  ,  cor- 
pore  bene  valentes  erant  &  plethoricae,  ( quomodo  fefe  autem  illarurn 
anima  §  1  ,  habuerit,  nefcio,  nec  de  occultis  judicat  ecclefia)  hac  ra- 
tione  jam  prscdifpoiitae  -,  reliquse  vero ,  quibus  hse  conditiones  deerant , 
licet  eodem  pabulo ,  aere  &c  vefcerentur ,  integrae  intactseque  permaa- 
ferunt ,    aut  non  ita  graviter  affectae. 

§.     X. 

Solum ,   quo  animantia  hscc  pafcsbantur ,   vallis  erat ,   circumdsta  moia- 


7?6  E     N    S, 

ifcus ,  &  monticulis  plurimis ,  inundata  imbre  ing^ite  ,  circa  initium  men- 
fis  augufti ,  &  ab  aqua  ex  montibus  vicinis  delabente  ,  &  quidquid  fa- 
bu!o(i,  limofi,  fqualidi  luridive  hi  habebant,  fecum  rapiente ,  &  per  pra- 
ta  hscc  longe  lateque  difpergente,  obfita  ,  ut  ipue  plantse,  ibi  crefcen- 
tes  fimul  corruptae ,    quibus  vitam  habebat  fuam  boum  grex  hicce. 

§.     X  1. 

Eodem  quidem  in  loco  §  10,  &  venenatas  plantas  ,  ut:  colchicum  , 
lolium  temuientum  ,  cicutam  ,  ftramonium  ,  hyofcyamum,  tithymalos  cle- 
rnat:tidem ,  five  viornam  vulgo  Lobelii ,  ranunculorum  varias  fpecies , 
populaginem ,  aliafque  vidi  multns,  qow  afliimtse,  topicas  certe  creare 
valenc  inflammationes ;  fed  hifcexauifam  atrocis  hujus  morbi  non  ita  tribuo: 

Alma  enim  genitrix  providenfque  bonaque  mater  natura  ;  &  inftinclu 
naturali,  &  probofcide  longiori,  nervifque  olfactoriis  bonis  inftruxit  ani- 
mantia  hsecce  ;  quibus  has  bene  diftinguunt,  inta<£tas  relinquunt  nec  nifi 
fumma  forte  enecata  fame  comedunt,  vid.  Wepferi  hiftoria  cicutae  aqua- 
ticx  (edit.  Leidenfis)  p.  i 1  •■>  hominibus  vero  ,  ut  abftineant,  fibique 
profpiciant ,  mentem  fanam ,  in  corpore  fano   conceifit. 

Nolo  tamen  prorfus  inficias  ire  ,  (  nam  nefcio  )  quod  non  &  forte, 
ex  venenatis  plantis,  quid  abripuerint  &  comederint,  &  fcenum  ipfurn, 
hifce   inquinatum  fit :  qjuis  di vinabit  ?  quis  enarrabit? 

§.     X  I  L 

Menfe  eodem  feptembri  fuhitum  cum  rubigine  ortum  eft  gelu,  prata 
fere  rore  hocce  nocturno  congelata,  aer  nebuloius,  turbidufque  erat,  flan- 
te  fimul  borea. 

§ .     XIII. 

Boves  per  bubulcos,  primo  mane ,  tcmpeftate  dicla  §.  12,  moreque 
folito  ,  ad  loca  nova  hxc  §.  10,  a  magiftrata  ipfis  indicata,  ex  ftabu- 
Jis  fuis  calidis ,  rimo ,  aere  inclufo  ,  exfpiratione ,  exhalatione,  urina  , 
muhitudine,  balnei  fere  laconici  inftar,  seftuantibus ,  deductse  ,  ibique 
ob  rationes  f~  -9.    10.    11.  fucceiiive  correptse. 

Quid  ergo  candide  le6tor  !  nonne ,  ex  rccenfitis  hifce  conditionibus 
iHrui!  iutntis ,  cauifam  mali  proximam  conftituere  liceat  i  Nonne  hae,  ap- 
rlicatac  humano  corpori,  eadem  §.  i^.  creare  valent?  Et  quae  tandem 
dirlerentia  inter  humanum  &  animalis ,  ratione  carentis ,  corpus  i  Non- 
nc  iifdem  vaiis ,  arteriis ,  venis ,  .ner.yis ,  membranis ,  mufculis,  &  re- 
jiouis ,   excepio  habitu  externo,    quibus  homo  conftat  i 

§,  XIV. 


DE    MORBO    BOUM    OSTERVIC.        777 

§.    XIV. 

Eadem  ergo  §.  rf.  iifdem  fub  conditionibus  §  §.  oit.  animalibus  ac- 
cidunt ,  quae   &  hominibus. 

§.     X  V. 

Hinc,  ex  fubitanea  hacce  icfrigeratione  §.  12.  13,  &  fqualore  pa- 
buloque  corrupto  &  forte  venenofb  ,  fenfim  colleclo,  auclo  accumulato- 
que  §.  10.  11,  in  primis  natx  obftrucliones  &  inflammationes  viis,  & 
proecipue  in  omafo  §.  5,  febrifque  tandem ,  ut  individuus  imflamma- 
tionis  comes. 

Ergo  morbus  hicce  ,  non  peftis  teterrima  §.  I  ;  fed  bona  fide  acutus 
inflammatorius ,  receniltis  jam  caullis  ,   natus   dicendus. 

§.     XVI. 

Signa  pathognomica ,  quibus  cognofcitur  ,  animal  hocce  morbo  §.  I?,1 
affe&um  ,   funt : 

Pulfus  durus ,  inflammatorius ,  calor  fitifque  ingens ,  oculi  rubentes , 
lingua  fordida ,  halitus  graveolens,  urina  parca  &  inflammationem  no- 
tans ,  fanguis  milfus ,  ( ut  experimentis  inltitutis  conftat )  ftatim  corii 
inftar  concrefcens  &  durus,  abfque  fluidiore  latice.  (quae  omnia  inflam-> 
matioris  febrifque   effecta  ). 

Porro  :  nares  manantes ,  (ob  refrigerationem  fubitaneam  &  maximam, 
§.  12.  13.)  ct7roTiTict,  ( partim  ob  febrim  §.  if  ,  partim  ob  impletos 
ventricuios  §.  S  )  jactatio ,  titubatio  ,  capitis  nunc  inclinatio ,  nunc  re- 
clinatio,  vacillatio  membrorum ,  boatufque  frequens,  ( ob  fummos  do- 
lores)  la&is  fecretio,  primo  maxime  imminuta,  fublata  deinde  ,  (nam 
ad  inteftina  tenuia,  ubi  maxima  chyli  fit  abforbtio  ,  cibus  &  potus  per- 
venire  nequeunt  §  f,  hinc  chyli,  in  ladlea  vafa,  nulla  ingreftio,  hinc 
&,  ope  circulationis,  deinde  nulla  laclis  fecretio  )  fcecum  copia  primo  im- 
minuta,  minus  fcybalata  ,  deinde  &  fublata.  (ratio  eadem  cum  prsecedente. 

Haec  omnia ,  (  ut  experientia  conftat)  brevi  temporis  intervallo ,  cek 
fjnt ,   quam  primum   animal  alvum  iterum  legitime   exonerare  valet. 

§.    XVII. 

Tandem,  in  quibus  remedia  praefcripta  vel  medelam  non  afTerunt ,  vel 
potius  maxime  negliguntur,  poft  triduum  ,  quatriduum,  quinque,  fex 
dies ,  feptimanam  ,  duas  trefve ,  (pro  ut  malum  majos  vel  minus  fuerit) 
fubfequitur  placida  mors,  prscgreffa  (  in  aliquibus)  diarrhcca,  ftriis  fangui- 
neis  interdum  colorata  ,  extenfione  membrorum  relinquens  teftimonia  mali 

Difput.  Medico-  Pra&.   Tom.  V.  F  f  f  f  f  cer- 


778  E    N     S, 

certa  §.  4-  f-  6.   7'  difTeclione  fola ,   non  autem  futilibus  nugis,  dctegenda, 

S.     XVIII. 

Si  autem  hunc  morbum  §  I^,  quis  peftem  dixerit ,  fane  omnis  ob- 
ftru&io,  inflammatio  &  fcbris,  peftis  erit ,  ergo  &  pleuritis  ,  nam  &  ex 
hac  moriuntur  homines  &  pereunt  animalia  :  hinc  ignorantiam  fuam  pro- 
dit.   Sed  qui  bene  diftinguit,   bene  docet. 

§.     XIX. 

Fidem  hanc  §.  if,  magis  augent  iterum  experimenta,  medicofuafu, 
inftituta  : 

Boves  quscdam  laclatltes  &  fanx ,  ex  alio  loco ,  Oftervicum  verfus, 
deductx  ,  segrotantibus  partim  ,  partim  &  jam  mortuis ,  alligatse,  ut  ab 
communicatione  forte  peftilentiali  &  credita  §  i  ,  afficerentur ;  fed  en  ! 
adhuc  dum   intaclse,    fanae  fuperftitefque  funt. 

Vaccse  vero ,  qure  Wernigeroda ,  ubi  idem  &  ex  iifdem  cauffis  graf- 
fatus  eft  ,  &  dirus  ille  morbus ,  &  Oftervicum  verfus  coactse  ,  &  ibi 
neeilectse,   intericre. 


'o 


§.     X  X. 

Robur  tandem  adoit  pondufque  fequens  experimentum  : 

Generofum  peclus ,  propriis  fumtibus  (  rarum  fane  exemplum  !  )  irt 
patrise  bonum  ,  ut  veritas  appareat  ,  bobus  quibufdam  ,  mortuarum  vif- 
ceruni  partes ,  ut  &  ipfius  omafi  ,  deglutiendas  praebuit  ;  fed&hx,  ad 
hunc  ufque  diem  ,  minime  pefte,  vel  morbo  quodam  affectse  vegetefque 
perftant. 

Gefitertis  ,  in  hiftoria  animalium  fcribit :  boves  pafcendo  herbas  infi- 
c'unt ,  bibcndo  fontes ,  ftabulo  prsefepia  ,  &  quamquam  fani  fint ,  o- 
dore  morbidorum  afflante  depereunt. 

Sed  hoc  a   nobis  vifum  non   fuit. 

Et  Ci  Lancifii  elfatum  de  pefte  bovilla  verum  ,  inquientis :  nullum 
armentum ,  ac  ne  unum  quidem  bovem  communi  morbo  ,  fponte  fua, 
fed  per  contagium  aut  fomitem  femper  segrotaffe  j 

Stat  fane  &  confirmatur  adhuc  magis  dum  noftra  thefis  ,  experimenta 
inftituta  funt ,   uti    hic  vides. 

Et  cur  tandem  ad  latentes  ac  obfcuras  cauffas  aut  potius  nugas  §  i 
(  an  forte  quia  narravere  patres  ,  vel  aniculae  fomniavere  quondam 
noftrsc  ?)  confugiendum ,   cum  manifeft»  adfint  '{  §  9,  10.  11.  12.  13. 


$.    XXI. 


DE    M  O  R  B  O    B  O  U  M     O  S  T  E  R  V  I  C.        779 

§.     XXI. 

Ex  collatls  crgo  &  repetitis  experimentis  §  19.  20.  difll-ctionibus  tot 
rite  prudetiterque  inftitutis  §  8  >  cauffifque  bene  indagatis  perfpectifquc 
§  9-  10.  ir.  12.  13  ,  ratiocinio  jufto  §  15.  18.  eventuque  tandem  & 
ulrimo    conrkmante   16"    &  1$. 

Jam   per  fe    patet  falfa  pejlis   accufatio  §    I. 

Id ,  fchemate  hocce  ,  erat  demonftrandum. 

§.     XXII. 

Cavennt  ergo  in  pofterum  confulantque  fibi  ,  qui ,  omni  auxilie  om- 
n*que  experimento  deftituti,  de  re  ,  nec  intelledta,  nec  examinata  , 
jisdicium  nimis  prsematurum  nimifque  inconditum  tam  temerarie  profer- 
re,    &,  quod  nefciunt  ignorantque,   peftem  vocare,   audent. 

Nec  illotis  manibus  ruant  in  facratitfimum  Apollinis  &  Aefculapii  tem- 
plum  :  illudque  ,  prsefentia  fua ,  foedent ,  confpurcent  aut  polluant ,  ne 
quoque  ruat  in  illos  Jovis  fulguratoris  dewn  que  gravis  fulmiuanfque  ira. 

§.     XXIII. 

Hicce  ergo  morbus  indicatus  &  defcriptus  §  if.  non  fanandus  erit  ca- 
lidis  illis  compofitionibus ,  illuftriflimifque  abfque  omni  ratione  furficien- 
te  titulis  praeditis ,  &  ex  ingredientibus  fibimet ,  maxima  ex  parte ,  con- 
tradicentibus  ac    deftruentibus  ,    confectis. 

Quarum  tantummodo  quafdam  referrc  ,  nimis  tacdiofum  tibi ,  cui  ,  ex 
meliori  &  nobiliori  luto,  finxit  prsecordia  Titan ,  forte  foret ,  amice  lec- 
tor  •  hinc  itudio  omitto. 

Hifce  enim,  hominibus  applicatis  ,  ex  morbo  alioquin  non  acuto,  a- 
cutum,  &  ex  acuto  ,  acutiifimum ,  immo  ipfam  teterrimam  funeftiffimam 
&  immedicabilem  producunt  peftem. 

Sane !  Medici  ipfimet  funt  fsepiffime  omnis  inflammationis  &  inflam- 
matorise  efftorefcentiae  mortifque  cauffa  ,  ut :  eryfipelatis  ,  purpurse ,  fcar- 
latinse ,    &c. 

Bonique  hi,  tot  voluminibus  tamque  craffis  in  folio,  &,  quoad  for- 
mam  aut  titulos,  toties  jam  mutatis  ,  (fsepe  de  lana  caprina ,  aut  de  fi- 
napi  fumendo  poft  prandium  repletis  )  qui  ,  quidquid  adhuc  boni  habent , 
paucis  abfolvere  potuifTent  pagellis ,  fe  morborum  acutorum  myriades  ,  ca- 
lidiflimis  cum  effentiis  fuis,  (  addito  pereleganti  epitheto  :  Noftrac  ordi- 
nationis)  Tin&uris ,  quintis-effentiis  &  fpirituofis,  O  amphorae  vini! 
curaffe,  aperte  &,  abfque  omni  humano  pudore  ,  publice  altequc  jactan- 
tes ;  tacentes  vero  quam  fcitiffime  ,  quot  letho,  infcitia  fua  &  profcri- 
benda  profcindendaque  methodo,  dederint ,  (  fed  tcgit  offa  lapis  )  &  de  qui- 

F  f  f  f  f    2  bus 


\ 


73o  E    N    S, 

bus  volumina  longe  fpifliora  atque  ingentia,  tetva  confcientia  &  majore 
cum  veritate  ac  utilitate,  condere  ,  fi  vellent ,  poffent,  quae  vix  ac  ne 
vix  quidem  ,   terra  ,    mare  ccekimque  altum  caperet. 

Nec  mehercule  !  optimis  fuis  nugis  &  amidotis  ipfi  quandoque  scgro- 
tnntes  confidunt ;  ftd  tutiora  anxie  quxfitant  ,  &  fic  Sutori  medico  apud 
comicum  fimiles  funt. 

Miror  hinc  !  mirari  famofiilimum  fuo  tempore  medicum.  atque  chemi- 
cum,  riliolum  proprium,  ex  morbo  quociam  acuto  graviter  decumbentem  , 
mori ,  cui  tamen  largam  ,  ftrenue  &  quotidie  ,  falis  fui  volatilis  oleoii 
copiam  propinaverat ,  ut  ipfe   fcribit. 

Ucinam  !  tandem  invigilarent  hifce  reges ,  principes  patrefque  patrix, 
quibus  pnblica  &  fubditorum  cura  commiifa  ,  ne ,  antetempus,  peifum- 
detur  gens  humana. 

Et  fune  ipfimet  propria  de  falute  &  vita  periclitantur ,  talia  fsepifJime 
Archiatrorwn  &   rudi  ftipati  comits. 

Adeant  potius  hi  medici ,  •  difcantque  cautius  mercari  ,  neque  in  pof- 
terum  impune  fcvire  in  hominum  animaliumque  vifcera,  hauriantque 
thefauros  operibus  inclufos  veros  Hippocratis ,  Celfi,  Ar&tei  Cappadocis  , 
Pifonum  ,  Lommii ,  P.  Alpini ,  C.  Aureliani ,  Sydenhamii  paucorumque  aliorum 
primi  fubfellii ,  virorum ;  nec  non  magni  beatique  praeceptoris  mei  fama 
fupra  sethera  noti ,  Boerbaavii ,  in  quibus,  quid  &  quae  in  acutis  chro- 
nicifque  agenda ,  luce  meridiana  clarius ,  ratione  fana ,  fide  probata  ,  ex- 
pofita  nobis  funt,  fpretis  latrantibus  impune  catellis  &  agyrtis,  ubivis 
gentium  ,  fane  !   &  terrarum  ,  numero  infinitis. 

§.     XXI  V. 

Rumpor  rifu,  folvor  cachinno,  &  mecum  ipfe  vel  feveriflimus  Cato , 
fi  ex  tartaris  rediret ,  quoties  evolvo  aut  perlego ,  huc  jam ,  ad  debel- 
landam  peftem ,  abfona  remedia  ,  commendata  ac  laudata ,  alga  &  ulva 
vilioribus  proje&ioribufque. 

Tot  alexicaca  ,  alexiteria,  bezoardica  ,  calidifiima  quxvis  theriacalia , 
fortiilima  ftimulantia,  fudorifera  ,  &  quse  funt  ejufdem  firinse,  lethifera, 
Ijoc  in  cafu  ,  ac  damnanda  medicamina  ,  garum  ,  haleces  falitas  ,  zingiber 
atque  piperata  ;  nec  non  antimonachicum  illud  ,  feu  antimonium  cru- 
dum  quo  quondam  monachos  morti  dedit  Albertus  magnus  epifcopus  il- 
le  Ratil  bon.entis,  cum  monachos  omnes  fuos  eo,  ut  porcos  ,  (  nulium 
jnter  hos  &  ilios,  uti  videtur  ,  difcrimen  facieus  (  nimis  cito  &  viliori 
pretio  ,    iiigmare   vellet. 

Hcsc  enim  omnia  ;  illud,  quod  relidum  eft  ex  fluidiore  latice,  auffe- 
runt,  dillipant ,  fanguinem  rmgis  indurant  ,  mala  quotidie  augent  ,  & 
horrenda  fymptomata  &  exanth.mata  producunt ,  mortemque  accelerant 
vitanda  &  profcribenda. 

Tot- 


D  E    MORBO    BOUM    O  S  T  E  R  V  I  C.        781 

Tot  infana  &  fuperftitiofa  caligine  expetta  &  probata  amuLta  &  pto- 
phyladlica ! 

Et  quis  medicorum ,  modo  fana  prxditus  ratione ,  hacc  legens ,  hjec 
videns,    non  rideat/'    non   horreat  ? 

Nec  profeclo  !  ipfos  finunt  miferos  &  intactos  veterum  M >yptiorum 
Deos ,  quietos  &  terra  abfconditos,  ut :  porrum  ,  allia  ,  cepas ,  &c  ,  dc 
quibus   olim  &  hoc   nollro  tempore  Juvenalis. 

O  fanctas  gentes  ,   quibus  hacc  nafcuntur,  in  hortis  Numina. 

§.     XXV. 

Hinc  noftro  in  cafu  §.  15,  ex  ratiocinio ,  per  analogiam  ,  morbus 
hicce  in  initio  curandus : 

Miifu  fanguinis  ad  libras  ufque  vel  prima  fyncopes  initia  ,  ut  cita  be- 
nignaque  obtineatur   refolutio  concreti  ftagnantifque  fanguinis. 

Qnid ,  ad  augendam  aut  minucndam  cordis  vim  ,  valeat  major  aut 
minor  fanguinis,  in  corpore  noftro ,  copia ,  de  hac  videatur ,  fi  volupe 
eft  ,  Ditfertatio  noftra  inauguralis :  de  caufla  vices  cordis  alternas  producente. 

Medicamentis  antiphlogogiiticis ,  quce  nec  operofam  pharmacopoei  ma- 
num  pofcunt,  nec  magno  veniunt  pretio ;  fed  folum  natale  profert ,  & 
quse  facile  ,  a  cive  paupcriore ,  vel  ruftico  ,  parari  &  compaiaij  poflunt, 
utrumque  enim  alias  fcopulis  plenum. 

Abftinentia  ,  per  aliquot  dies ,  ab  omni  cibo,    ut  commode ,  ab  omni 
infardlo  ,   depleantur  ventriculi  §.   5. 
.  Emc;icis  ne  vexetur  animal ,  ne  continens  fimul  cum  contento  eructet. 

Dcco&is  largis  antiphlogifticis  ,  fubfarinofis  ,  adu  calidis  &  potentia 
refrigerantibus ,  collectam  faburram  §.  5.  emollientibus,  dilucntibus  ,  le- 
niter  evacuantibus,  perpetuam  ,  aft  lenem  ,  diarrhocam  inducentibus ,  fi- 
tim,ca!orem,  seftum  exftinguentibus,  concretum  ftagnans,  in  vafis  fan- 
guiferis ,  refblventibus  ,  incidentibus  ,  attenuantibus,  dolorem  fedantibus, 
obtundentibus ,  putredini  &  inflammationi  refiftentibus. 

Quo  fpectant  &  pofca ,  ex  aqua  melle  aceto  ,  parata  ,  vel  lac  ebuty- 
ratum  ,  ferum  laclis ,  zythogala,  hydrogala  ,  fuccus  betulrc,  ernulfiones. 
ex  farinofis  ,  ex  feminihus  &  capitibus  papaveiis  hortenfis,  papaveris  er~ 
ratici,  ex  feminibus  quatuor  frigidis  majoribus  &  minoribus :  his  ut  & 
decoctis,  melle  ,  vel  fyrupo,  poft  coctionem  facchari ,  r-elidto ,  nitro, 
vel  tartaro,  chryftallis  tartari,  rob  fambuci,fapone  veneto,  &fimilibus  additis„ 

Qiiae  tepidula  ,  ope  cornu  vel  infundibuli ,  afliduo ,  vi ,  eJevato  &. 
reclinato  eapite  ,   infundi  poffunt. 

Qiue  dicta  prseftant,   &  ex  qu.bus  deccdta   parari  poflunt,   funto  : 
Plantsc  &   illarum  radices ,  fcmina  ,    flores,  emollientes  ,,  fubfarinofx, 
laxantes    &c.  quarum  quscdam  ad    M  I.   vel  alterum   fimul ,   &  fufficien-. 
ti  aqux  copia  ccqui ,  nec  quantitate  aut  qualitate  nocere  pofiunt ,   ut:. 

Althsese  ,  Malvse  ,  Boni  Hcnrici ,  parietarisc  tuffilaginis  ,  mercurialis  , 
verbufc; ,  Saponarise,  Giycyrthiiae ,  Alchimillx ,  'Meliloti ,  Cyani  vulg.uis , 

F  f  f  f  f    3.  ,  $&* 


782  E    N    S; 

Trifolii  odorati  feu  loti  urbanse,  alfines ,  Papaveris  erratic! ,    vulnerari» 
rufticae,    atriplicis,  fpinachiae,   braflicDe  rubrse ,   flor.   Sambuci. 

Farinse  ipfae  ,  ut :  avenae  fagopyri ,  tritici ,  fecalis ,  hordei ,  lentis ,  pi- 
forum  ,   fabarum,  lathyri,   lini ,  orobi,  &  fimilium. 

Plantse  refolventes  ,  putredini  refiftentes ,  fitim  fedantes,  partim  &  lac- 
tefcentes,  &  in  quibus  aliquid  ,  fubnitrofi  ineft  &  laxantis  &c.  cum  fuis 
radicibus  ,  feminibus  ,    floribus,  fuct: 

Taraxaci ,  Hieracii ,  endivise  ,  fonchi  laevis  &  afperi ,  ladlucae ,  chon- 
drillae,  fcorzonerse,  tragopogoni ,  cichorei ,  graminis  canini ,  plantaginis 
terreftris ,  beccabung^e ,  anagallidis  aquaticae,  fymphyti  majoris,  bellidis 
pratenfis ,  lampfanae  ,  pulmonarisc  ,  acetofellse  ,  acetof* ,  valerianellae  pra- 
tenfis  ,  fumariae  ,   portulacse. 

Decoctis,    ad  putredini  &   inflammationi  magis  refiftendum ,  addi  in- 
terdum  poflunt :  acetum  vulgare,   vel  fambucinum  ,  rutaceum,  calenda- 
\x  &  fimile ,  vel  interdum  paucae   guttae  fpiritus  nitri   dulcis ,   aut  quse- 
dam  fpiritus  fulphuris  per  campanam,   vel  fpiritus  aut  olei  vitrioli. 
Nec  aquofis  ,  acefcentibus,  aut   jam  actu  acidis  parcendum. 
Vannis  toti   abdomini  fuppofitis ,  aqua  calida  repletis ,   ut  aquae  exha- 
lantis  ros  ad  abdomen  perveniat,  &  venulis  reforbentibus  inhalari  polfit. 
Setaceis ,    aut  cauterio  ignito  ,  inurendo  &   perforando  clunes  aut  fe- 
mora,  ut  revulfioni  locus  detur. 

Cataplafmatibus  calidis ,  toti  abdomini  applicatis,  linteis  &  fibulis  alli- 
gatis,  facflis  ex  jam  memoratis  emollientibus  &  farinofis ,  farinis  ipfis, 
additifque  refolventibus  &calidis;  tanta  ibi  in  copia  (  modo  fua  bona  nof- 
fent  incobe  )  crefcentibus ,  ut  : 

Abfinthio  ,  mentha  ,  matricaria  ,  chamsemelo  ,  fcordio ,  millefolio  ,  ru- 
ta,  tanaceto,  marrubio ,  cardiaca ,  alliaria,  fimilive. 

Oyfmatibus ,  ter ,  quaterve  de  die  ,  fcopo  laxandi ,  emolliendi ,  inci- 
dendi,  lubricandi ,  refrigerandi,  nutriendi  &c.  injedis  i  fadtis  ex  recen- 
fitis  emollientibus ,  laxantibus,  refrigerantibus  lafteque  ipfo  &c.  additis 
oleis,  ut:  lini  raparum  ,  cannabis  ,  vel  fimili,  melle  ,  velfyrupo,  yel 
rob  fambuci ,  nitro  ,  fapone  veneto ,  vel  nigro  liquidiori  &  vulgari ,  &  in. 
terdum  addito  ipfo  aceto. 

Quse ,  ope  fiphonis  majoris ,  (  &  quos  ibi  }am  paratos  habent  ( a  bu- 
bulcis  vel  cuftodientibus  injici  poflunt. 

Materies  infarda  §.  J.  decodis  &  clyfmatibus  hifce ,  emollita,  &  le- 
ifiter  quodammodo  jam  fluxilis  reddita  ,  tandem  purgante  fortiori  ,  apta 
dofi,  exhibito  &  repetito  ,  integte  ,  forma  liquida  ,  (  ut  inftillan  poilit  ) 
cxpelli  debet ,  cumque  praecedentium  deco&orum  antiphlogifticorum  cer- 
ta  quantitate  mifceri ,  infundi ,  coqui  poteft ,  aut  fiant  emulfiones. 
Ex  fequentibus  aut  fimilibus  fiat  ergo  feleclus,  ut : 
Succo  infpiflato  elaterii ,  vel  aloes ,  Fol.  Sennx,  Rad.  Bryomse  ,  an  , 
polypodii  quereini ,  jalapx ,  cortice  ebuli  ,  fambuci ,  frangulec  ,  femini- 
kus  carthami,  baccis  rhamni  cathartici ,   gratiola.  Soldanella  alpina. 

'  Cor- 


D  E    M  O  R  B  O    B  O  U  M    O  S  T  E  R  V  I  C.        783 

Corpore ,  aqua  tepidula  ,  acidula ,  puro  fcmper  reddito  ,  pannis  , 
aut  llrigilibus  perfricando,    ut  pcrfpiratio    fervetur  ,     argeatur. 

Stabulis  quotidie  repurgatis ,  portis  ,  favente  ccclo,  facpe  apertis ,  ut 
aer  renovetur  ,  circuletur.  Sitque  ille  fubfrigidiufculus,  purus ,  aut  a- 
ceto  calido  ,  exhalante  purificandus,  aut  prunis  ardentibus  infpcrfo  ni- 
tro  ,    olib.ino  ,  falemarino,   pulvere  pyrio  contufo. 

Le&ulo  ftramineo  ,  facpe  renovato  &  repurgato  ,  ut  molliter  dolore  & 
morbo  fciTum  ajiimal  cubet. 

Nec  multitudine  fimul  regrotantium  impleatur  ftabulurn. 

In  hlfce  perfiftendum  ,  donec  ceflaverint  dicta  §.  io"  ,  animalque  ve; 
getius  evaferit,  comederit ,  fecretiones  &  excretiones ,  more  legequcna- 
turgc  folitis ,  proceflerint  ,  dato  interdum  adhuc  purgante  :  deindediaphore- 
ticis  &  aperientibuspertractandum  ,  decoctis  largioribus  &  multum  aquofis. 

Quae  fieri  polfunt  ex  rad.  Eryngii ,  vel  bardanae.  Ononidis ,  petro- 
felini  ,  valerianae  fylveftris  ,  fceniculi ,  rufci ,  rubix,  paftinacae ,  dauci 
&  fimilibus  ,  ubivis  ibi  obviis  ,  addito  rob  fambuci ,  juniperi ,  melle  , 
vel  fyrupo  }am  didlo  ,  fale  quodam ,  per  incinerationem ,  parato,  ut: 
ftipitum  fabarum ,  cardui  bencdicti  ,  abfinthii  ,  centaurii  minoris ,  aut 
ejufmodi ,   qui  inter  fe  haud  ,   autper  parum  ,    difTerunt. 

Nec  non  decoctis ,  ex  herbis  aromaticis ,  pari  ratione ,  pr?cparatis  & 
exhibitis ,   ut  funt: 

Hederse  terreftris ,  vel  agrimonise  ,  veronlcas  ,  thymi ,  ferpilli,  fatu- 
rejac  ,  chamsedryos ,  chamxpityos ,  virgse  aureae ,  folidaginis  faracenicae, 
eupatorii  cannabini ,  agerati  vulgaris,  artemifise ,  abrotani  ,  calthae  vul- 
gaiis  ,  afperulae  odorata: ,  betonicae,  hyflbpi,  calaminthacmontanse,  &c, 
quibus  integra  ibi  replcta  prata. 

Dando  gramen  recens ,  vel  fccnum  optimum  minime  inquinatum,  lac 
ebutyratum  aqua  dilutum  ,  coclum  cum  pane,  furfuribus,  vel  farinis  , 
aquamque  puram  ,  pro  cibo  potuque. 

Ultimo  ,  movendo  corpus ,  animalque  per  prata  leniter  agitando  & 
roborando,  quem  in  finem  ejus  pabulo  admifceantur  &  folia  &  radices 
tot  ibi   crefcentium  plantarum  ,  ut : 

Quinquefolii ,  tormentillse,  fanguiforbse  ,  lapathi ,  hydrolapathi ,  bif- 
tortae,  filicis,  fragarise,  polygoni,  ulmarise,  tragofelini ,  verbenae,  num- 
mularia?,  hyperici  ,  nymphatse  ,  baccas  corni  ,  juniperi ,  forbi ,  frucluf- 
que  pruni  fylveftris  ,  feu  acacise  germanorum  ,    cynosbati,  glandes  quercinae, 

Et  hs:c  funt,  quae  fana  fuafit  di&avitque  mens. 

§.     XXVI. 

Si  hifce  §.  2f  ,  infarcti   non  fit  cita  referatio  ,   nec  inflammati    §.   f, 

refolutio  benigna  obtinetur  ;    (in  quibus   tamen  ad  finem    ufque   perfif- 

tendum  )    fed  inflammatio  fuam  fequitur   indolem ,  &  exitus  omnibus  co- 

gnitos,  fpes  nulla  reli&a  ,   nec  animalium  heri ,  aut  poffeffbres ,    emul- 

'gendi,  &  ad  fijmtus  illiciios  induceudi.   aut   cogendi. 

Optan* 


m  e  n  s; 

§.     XXVII. 

Optandum  fatie!  ut  medici  omnes  remedia  &  ipfas  hic  recenfitas  plan- 
tas  ,  profecto  optimas ,  fuaque  bona  propria  ipiimet  fcirent ,  &  botanici 
eifent ,  indicarentque  miferis  homin.bus ;  fed  o  dii  deaeque !  ipfimer  fse- 
rjiilime  &,  maxima  ex  parte,  divinx  hujus  fcientix  ignari  expeitefque, 
cefpitaiit  &  in  cimmeriis  tenebris   reptant. 

Nec  toties  illuderentur  aut  deciperentur  fciolis  &  nafutis  pharmaco- 
pceis  &  ignaris  ,  quid  pro  quo  fubitituentibus  ,  nec  in  praefcriptionibu"?, 
toties  totiefque,  hallucinarentur  ipfi ,  eandem  plantam  ter  prsefcribentes  , 
ut  >  althseam  ,  ibifcum  ,  bifmalvam  ,*  fed  hsec  funt  adhuc  minima  ,  nec 
ita  curat  fifcus  aut  praetor,  modo  deleteria  &  graviora  non  forent,  & 
utrique  necarent  homines  &  animalia. 

§.     XXVIII. 

Boum  lactantium  jam  multae  ,  remediis  meris  antiphlogifticis ,  fana- 
tac,  &  prsecipue  illse,  quae  obfequiorem  ,  fortuna  jubente,  &  indefetfum 
na&ae  herum. 

Teftatur  id  fchedula  ,  Oftervico,   ad  regiam  huc  data  cameram. 

§.     XXIX. 

Prophylactica  omnium  optima  funt ,  vitando  omnes  illas  caufTas  §  gl 
10.  11.  12.   13,   quae  mali  §.   if  anfam  dedere. 

Vense  fectio  &  alvi  purgatio  ,  jufto  tempore  ,  inftitutge  ,  &  crebrio- 
res  ,  per  diem  ,  ad  fontes  lucidos ,  deductiones,  cceloque  frigidiori ,  gau- 
fape  involutio  ,  non  nocebunt. 

§.     X  X  X. 

Utinam !  ubivis  ,  ubi  animalium  ,  hoc  tempore  ,  fiderationes  tot  con- 
tingunt ,  indefetfa  medicorum  optimos  folertia ,  pietas  amorque  in  pa- 
triam,  excitaret ,  ut  cladis  Europae  fere  generalis,  aperto  corpore,  cauflas 
indagarent ,  acferio,  relictis  &  fpretis  nugis  §.  23.  24,  de  remediis 
hoftem  communem  profligantibus  &  certis ,  &  communi  opera  &  amica 
mutua,  cogitarent. 

§.     XXXI. 

Carnes  mortuarum  &  segrotantium  lacutcomedant  homines  ,  nunquam 
concedendum  ,  licet  hoc  factum  fit ,  &  ipfo  magiftratu  inhibente  &  no- 
lente,  primo ,  praeteriti  anni ,  vere ,  a  Batavis,  (gente,  utpote,  valde 
ceconomcia  &  lucripeta  ,  ne  "quid  pereat :  )  &  fane  !  optime  ipfis  cellit 
negotium  hocce,    nec  de   morbo  quodam  conquefti  unquam. 

Memini  meLeidae,  ab  amicis  ftipatum  botanophilis  quibufdam  ,  rura 
petentem  ac  paludofa  uliginofaque  luftrantem  loca  ,  pluviaque  quantlo- 
que  orta ,  aut  fiti  premente ,  rufticorum  intrantem  aedes  ,  caminos ,  fa!- 
famentis  fumo  induratis ,  &  ex  mortuarum  vaccarum  carne  depromptis, 
repletos  videre. 

Et  hoc ,  hic  loci,  atque  hoc  tempore, 

T    A    N    T    U    M. 


8? 

'■  "-■  < . 


*  , '      '  •   '< 


3^j-r#*'?''A"v^  :  -•■•       .*  v , 

:     ,    •  ■ ,      ,■    -«■'  .-;.    ..;,  •  ■  ■'  ./,; 
i    .•  •     «-:'^  'i.  M  '•  *.  •  .•  -  • 


■-  •  -        \          *       '  i>  •■  •    «  .-    -  <l",v 

?&**$&*■■        •>•  ■'     '   ■'     *!      * 

f^     •' **  < r3jbr.   «»     .'  *  •    V.    i»    ■ 

>  .,'  -     .     \  .  :■'  <,  ■  »...J 

■  JBBJM."  ••'  *  i  <  tf-i